The departure of Indra and other deities
Volume II — Vana Parva · Chapter 41
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच तस्य सम्पश्यतस्त्वेव पिनाकी वृषभध्वजः। जगामादर्शनं भानुलॊकस्येवास्तमीयिवान्॥
2ततोऽर्जुनः परं चक्रे विस्मयं परवीरहा। मया साक्षान्महादेवो दृष्ट इत्येव भारत॥
3धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मया त्र्यम्बको हरः। पिनाकी वरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश च पाणिना॥
4कृतार्थं चावगच्छामि परमात्मानमाहवे। शत्रूश्च विजितान् सर्वान् निर्वृत्तं च प्रयोजनम्॥
5इत्येवं चिन्तयानस्य पार्थस्यामिततेजसः। ततो वैदूर्यवर्णाभो भासयन् सर्वतो दिशः। यादोगणवृतः श्रीमानाजगाम जलेश्वरः॥
6नागैर्नदैर्नदीभिश्च दैत्यैः साध्यैश्च दैवतैः। वरुणो यादसां भर्ता वशी तं देशमागमत्॥
7अथ जाम्बूनदवपुर्विमानेन महार्चिषा। कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षैरनुगतः प्रभुः॥
8विद्योतयन्निवाकाशमद्भुतोपमदर्शनः। धनानामीश्वरः श्रीमानर्जुनं द्रष्टुमागतः॥
9तथालोकान्तकृच्छ्रीमान् यमः साक्षात् प्रतापवान् मर्त्यमूर्तिधरैः सार्धं पितृभिर्लोकभावनैः॥
10दण्डपाणिरचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत्। वैवस्वतोधर्मराजो विमानेनावभासयन्॥ त्री ल्लोकान् गुह्यकांश्चैव गन्धर्वांश्च सपन्नगान्। द्वितीय इव मार्तण्डो युगान्ते समुपस्थिते॥
11ते भानुमन्ति चित्राणि शिखराणि महागिरेः। समास्थायार्जुनं तत्र ददृशस्तपसान्वितम्॥
12ततो मुहूर्ताद् भगवानरावतशिरोगतः। आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर्वृतः॥
13पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि। शुशुभे तारकाराजः सितमभ्रमिव स्थितः॥
14संस्तूयमानो गन्धर्वैर्ऋषिभिश्च तपोधनैः। शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदितः॥
15अथ मेघस्वनोधीमान् व्याजहार शुभां गिरम्। यमः परमधर्मज्ञो दक्षिणां दिशमास्थितः॥
16अर्जुनार्जुन पश्यास्माल्लोकपालान् समागतान्। दृष्टिं ते वितरामोऽद्य भवानर्हति दर्शनम्॥ पूर्वर्षिरमितात्मा त्वं नरो नाम महाबलः। नियोगाद् ब्रह्मणस्तात मर्त्यतां समुपागतः॥
17त्वया च वसुसम्भूतो महावीर्यः पितामहः। भीष्मः परमधर्मात्मा संसाध्यश्च रणेऽनघ॥ क्षत्रं चाग्निसमस्पर्श भारद्वाजेन रक्षितम्। दानवाश्च महावीर्या ये मनुष्यत्वमागताः॥ निवातकवचाश्चैव दानवाः कुरुनन्दन। पितुर्ममांशु देवस्य सर्वलोकप्रतापिनः॥ कर्णश्च सुमहावीर्यस्त्वया वध्योधनंजय।
18अंशाच क्षितिसम्प्राप्ता देवदानवरक्षसाम्॥ त्वया निपातिता युद्धे स्वकर्मफलनिर्जिताम्। गतिं प्राप्स्यन्ति कौन्तेय यथास्वमरिकर्षण॥
19अक्षया तव कीर्तिश्च लोके स्थास्यति फाल्गुन। त्वया साक्षान्महादेवस्तोषितो हि महामृधे॥
20लध्वी वसुमती चापि कर्तव्या विष्णुना सह। गृहाणास्त्रं महाबाहो दण्डमप्रतिवारणम्। अनेनास्त्रेण सुमहत् त्वं हि कर्म करिष्यसि॥
21वैशम्पायन उवाच प्रतिजग्राह तत् पार्थो विधिवत् कुरुनन्दनः। समन्त्रं सोपचारं च समोक्षविनिवर्तनम्॥
22ततो जलधरश्यामो वरुणो यादसां पतिः। पश्चिमो दिशमास्थाय गिरमुच्चारयन् प्रभुः॥
23पार्थ क्षत्रियमुख्यस्त्वं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः। पश्य मां पृथुताम्राक्ष वरुणोऽस्मि जलेश्वरः॥
24मया समुद्यतान् पाशान् वारुणानविारितान्। प्रतिगृहणेष्व कौन्तेय सरहस्यनिवर्तनम्॥
25एभिस्तदा मया वीर संग्रामे तारकामये। दैतेयानां सहस्राणि संयतानि महात्मनाम्॥
26तस्मदिमान् महासत्त्व मत्प्रसादसमुत्थितान्। गृहाण न हि ते मुच्येदन्तकोऽप्याततायिनः॥
27अनेन त्वं यदास्त्रेण संग्रामे विचरिष्यसि। तदा निःक्षत्रिया भूमिर्भविष्यति न संशयः॥
28वैशम्पायन उवाच ततः कैलासनिलयोधनाध्यक्षोऽभ्यभाषत। दत्तेष्वस्त्रेषु दिव्येषु वरुणेन यमेन च॥ प्रीतोऽहमपि ते प्राज्ञ पाण्डवेय महाबल। त्वया सह समागम्य अजितेन तथैव च॥
29सव्यसाचिन् महाबाहो पूर्वदेव सनातन। सहास्माभिर्भवाञ्छ्रान्तः पुराकल्पेषु नित्यशः॥ दर्शनात् ते त्विदं दिव्यं प्रदिशामि नरर्षभ। अमनुष्यान् महाबाहो दुर्जयानपि जेष्यसि॥
30मत्तश्चैव भवानाशु गृहणात्वस्त्रमनुत्तमम्। अनेन त्वमनीकानिधार्तराष्ट्रस्यधक्ष्यसि॥
31तदिदं प्रतिगृहणीष्व अन्तर्धानं प्रियं मम। ओजस्तेजोद्युतिकरं प्रस्वायनमरातिनुत्॥
32महात्मना शङ्करेण त्रिपुरं निहतं यदा। तदैतदस्त्रं निर्मुक्तं येन दग्धा महासुराः॥
33त्वदर्थमुद्यतं चेदं मया सत्यपराक्रम। त्वम)धारणे चास्य मेरुप्रतिमगौरव॥
34ततोऽर्जुनो महाबाहुर्विधिवत् कुरुनन्दनः। कौबेरमधिजग्राह दिव्यमस्त्रं महाबलः॥
35ततोऽब्रवीद् देवराजः पार्थमक्लिष्टकारिणम्। सान्त्वयश्लक्ष्णया वाचा मेघदुन्दुभिनि:स्वनः॥
36कुन्तीमातर्महाबाहो त्वमीशान: पुरातनः। परां सिद्धिमनुप्राप्तः साक्षाद् देवगतिं गतः॥
37देवकार्यं तु सुमहत् त्वया कार्यमरिंदम आरोढव्यस्त्वया स्वर्गः सज्जीभव महाद्युते॥
38रथो मातलिसंयुक्त आगन्ता त्वत्कृते महीम्। तत्र तेऽहं प्रदास्यामि दिव्यान्यस्त्राणि कौरव॥
39तान् दृष्ट्वा लोकपालांस्तु समेतान् गिरिमूर्धनि। जगाम विस्मयंधीमान् कुन्ती पुत्रोधनंजयः॥
40ततोऽर्जुनो महातेजा लोकपालान् समागतान्। पूजयामास विधिवद् वाग्भिरद्भिः फलैरपि॥
41ततः प्रतिययुर्देवाः प्रतिमान्यधनंजयम्। यथागतेन विबुधाः सर्वे काममनोजवाः॥
42ततोऽर्जुनो मुदं लेभे लब्धास्त्रः पुरुषर्षभः। कृतार्थमथ चात्मानं स मेने पूर्णमानसम्॥
English
1Vaishampayana said : The wielder of Pinaka, having the bull for his emblem, then disappeared before the gazing son of Pandu like the sun setting in the sight of the world.
2O descendant of Bharata, thereupon Arjuna, the slayer of hostile heroes, wondered much at it, saying, "O I have seen the great god of gods.
3Fortunate and favoured am I for I have both seen and touched with my hand the three-eyed Hara, the wielder of Pinaka in his boon giving form.
4I consider myself greatly blessed; I have already vanquished all my enemies in battle and my object has been accomplished.”
5While Partha, of incomparable prowess, was thus meditating, there came the effulgent lord of waters, brilliant like Vaidurya, dazzling all the quarters and accompanied by aquatic animals.
6Accompanied by rivers both male and female, Nagas, Daityas, Siddhas and inferior deities, the self-possessed Varuna, the lord of waters, arrived there.
7There came also the lord Kubera, having a body resembling pure gold, seated on a highly splendid car and accompanied by numberless Yakshas.
8The effulgent lord of wealth, most wonderfully beautiful, came there to see Arjuna illuminating the the sky with his effulgence.
9As also (came) the graceful and powerful Yama, the destroyer of the worlds accompanied by the lords of creations, the manes, both embodied and disembodied.
10The god of justice, the son of Vivasvat, whose soul cannot be meditated upon and who is the destroyer of all creatures, came there in his chariot, mace in hand, lighting the three worlds, with the regions of Guhyakas, Gandharvas and the Nagas like a second sun at the end of a Yuga.
11They beheld there from the shinning and variegated summits of the mountains Arjuna engaged in devout penances.
12Immediately came there also the great Shakra accompanied by his queen, seated on the back of Airavata and encircled by all the celestials.
13And the white umbrella being held over his head he shone like the moon in the midst of fleecy clouds.
14Eulogised by Gandharvas and greatly ascetic Rishis, he, attaining to a summit of a mountain, stood there like the rising sun.
15Thereupon the highly intelligent and pious Yama, having voice deep as the muttering of clouds, who was stationed on the southern (summit) gave vent to the following auspicious words.
16"Behold, O Arjuna, all the protectors of the world have come here; we will give you vision for you are worthy of seeing us. You were in your former life a highly powerful Rishi of immeasurable mental caliber named Nara; by the behest of Brahma, O son, you have been born as a mortal.
17O sinless one, by you shall be vanquished in battle the highly virtuous and powerful grandsire Bhishma, born of Vasus. (You shall also defeat) Kshatriyas of fiery energy protected by the son of Baradvaja as also the highly powerful Danavas who have been born among men. The Danavas named Nivatakavachas, O descendant of Kuru; and the highly powerful Karna, who is a portion of my father who lights all the regions, shall be slain by you.
18O Dhananjaya; the portions of the celestials, Danavas and Rakshasas who have been born on earth. Shall be slain by you in battle; O son of Kunti, O slayer of foes, they shall attain to regions as destined by their acts.
19O Falguni; your game shall remain eternal on the earth; you have pleased Mahadeva himself in encounter.
20The earth shall be lightened of her burden by you along with Vishnu; O large-armed hero, accept this weapon of mine-this mace, incapable of being baffled and with it you will accomplish great deeds.
21O descendant of Kuru, the son of Pritha received that weapon duly along with Mantras and rites and the means of hurling and withdrawing it.
22Thereupon stationed in the western quarter, Varuna, the lord of waters and yellow as the clouds gave vent to the following words.
23"O Partha, you are the foremost of Kshatriyas and observe the duties of the Kshatriyas; behold me, O you having coppery eyes, I am Varuna, the lord of waters.
24When discharged by me my nooses are incapable of being resisted; accept from me, O son of Kunti, these Varuni weapons, along with the means of discharging and withdrawing them.
25O hero, in the battle on account of Taraka, with these (weapons) thousands of powerful Daityas were bound by me.
26O you of great energy, accept all these from me, as given to you out of favour; even if Death be your enemy he will not be able to escape from you.
27When armed with this you will range in the battle-field, forsooth the earth shall be devoid of Kshatriyas.
28Vaishampayana said : After the celestials weapons had been given away by both Varuna and Yama, the lord of wealth having his abode on the summit of Kailasa thus said, “O wise and highly powerful son of Pandu, I am pleased with you; and meeting with you is tantamount to that with Ajita.
29O you who hold the bow with your left hand, O mighty-armed one, O you who were a god before, O eternal one, in the days of yore you were always tired with devout penances along with us. O best of men, I shall grant you celestials vision, by which, O mighty-armed hero, you shall conquer the invincible Daityas and Danavas.
30Take from me immediately an excellent weapon by which you shall be able to burn done the soldiers of the son of Dhritarashtra.
31Take this favourite weapon of mine called Antardhana; this effulgent, mighty and powerful weapon is capable of sending the enemy to sleep.
32When Tripura was slain by the high-souled Shankara this weapon was discharged by which many a mighty Asura were consumed.
33O you of invincible prowess, this has been taken up by me to give you; O you gifted with the dignity of Meru, you are capable of holding this weapon." son
34Thereupon the mighty-armed and the highly powerful descendant of Kuru, Arjuna duly received that celestials weapon of Kubera.
35Thereupon consoling, Pritha's of unwearied action, in sweet words, the king of the celestials, having a voice like the sound of clouds of kettle-drum, said,
36"O mighty-armed son of Kunti, you are the ancient Ishana; you have already attained to the highest success and dignity of a god.
37O subduer of enemies, you of great effulgence, a great work for gods should be performed by you; you are to ascend heaven, prepare yourself.
38The car, having Matali as its charioteer, shall come down to the earth for you; O Kaurava, I shall give you these celestials weapons."
39Beholding all the protectors of the world assembled on the summit of the mountain, the intelligent son of Kunti, Dhananjaya, was amazed.
40Thereupon the highly effulgent Arjuna duly worshipped the assembled protectors with words, water and fruits.
41Honouring Dhananjaya in return the celestials went back; all the deities capable of coursing at will went back from where they came.
42Thereupon having obtained that weapon that best of men, Arjuna attained to delight; he then considered himself blessed and as having his desire fulfilled.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — तब वृषभचिह्न वाले पिनाकधारी देखते हुए पाण्डुपुत्र के सम्मुख उसी प्रकार अन्तर्धान हो गए, जैसे संसार के देखते-देखते सूर्य अस्त हो जाता है।
2हे भरतवंशी, तत्पश्चात् शत्रुवीरों के संहारक अर्जुन ने इस पर बहुत विस्मय किया और कहा — "अहो, मैंने देवाधिदेव महादेव के दर्शन किए हैं।
3मैं भाग्यशाली और अनुगृहीत हूँ, क्योंकि मैंने त्रिनेत्र हर, पिनाकधारी को उनके वरदायी रूप में देखा भी है और अपने हाथ से स्पर्श भी किया है।
4मैं अपने को परम धन्य मानता हूँ; मैंने युद्ध में अपने समस्त शत्रुओं को पहले ही जीत लिया है और मेरा प्रयोजन सिद्ध हो गया है।"
5अनुपम पराक्रम वाले पार्थ जब इस प्रकार चिन्तन कर रहे थे, तभी वहाँ तेजस्वी जलों के स्वामी आए, जो वैदूर्य के समान देदीप्यमान थे, समस्त दिशाओं को चौंधियाते हुए और जलचरों से घिरे हुए थे।
6नदों और नदियों, नागों, दैत्यों, सिद्धों और गौण देवताओं से घिरे हुए, संयतचित्त जलों के स्वामी वरुण वहाँ पहुँचे।
7वहाँ स्वामी कुबेर भी आए, जिनका शरीर शुद्ध स्वर्ण के समान था, जो अत्यन्त तेजस्वी रथ पर आरूढ़ थे और असंख्य यक्षों से घिरे हुए थे।
8अत्यन्त अद्भुत सौन्दर्य वाले तेजस्वी धनपति अपने तेज से आकाश को आलोकित करते हुए अर्जुन को देखने वहाँ आए।
9वैसे ही आए मनोहर और बलशाली यम, लोकों के संहारक, जो प्रजापतियों तथा सशरीर और अशरीर दोनों प्रकार के पितरों से घिरे हुए थे।
10धर्म के देवता, विवस्वान् के पुत्र, जिनके स्वरूप का ध्यान नहीं किया जा सकता और जो समस्त प्राणियों के संहारक हैं, हाथ में गदा लिए अपने रथ पर वहाँ आए और गुह्यकों, गन्धर्वों तथा नागों के प्रदेशों सहित तीनों लोकों को युग के अन्त के दूसरे सूर्य के समान आलोकित करने लगे।
11उन्होंने वहाँ पर्वतों के देदीप्यमान और रंग-बिरंगे शिखरों से अर्जुन को कठोर तपस्या में लगे हुए देखा।
12तत्काल वहाँ महान् शक्र भी अपनी रानी के साथ, ऐरावत की पीठ पर आरूढ़ और समस्त देवताओं से घिरे हुए आ पहुँचे।
13और उनके मस्तक पर श्वेत छत्र तना हुआ था, जिससे वे हल्के बादलों के बीच चन्द्रमा के समान शोभित हो रहे थे।
14गन्धर्वों और महातपस्वी ऋषियों से स्तुत होकर वे एक पर्वतशिखर पर पहुँचकर उगते सूर्य के समान वहाँ खड़े हो गए।
15तत्पश्चात् दक्षिण (शिखर) पर स्थित परम बुद्धिमान् और धर्मपरायण यम ने, जिनका स्वर मेघों की गड़गड़ाहट के समान गम्भीर था, ये मंगलमय वचन कहे।
16"हे अर्जुन, देखो, लोकों के समस्त पालक यहाँ आए हैं; हम तुम्हें दिव्य दृष्टि देंगे, क्योंकि तुम हमें देखने के योग्य हो। तुम पूर्वजन्म में नर नामक अत्यन्त बलशाली और अपरिमित बुद्धि वाले ऋषि थे; हे पुत्र, ब्रह्मा की आज्ञा से तुम मनुष्य रूप में जन्मे हो।
17हे निष्पाप, तुम्हारे द्वारा युद्ध में वसुओं से उत्पन्न परम धर्मात्मा और बलशाली पितामह भीष्म जीते जाएँगे। (तुम) भरद्वाजपुत्र (द्रोण) के द्वारा संरक्षित प्रचण्ड तेजस्वी क्षत्रियों को तथा मनुष्यों के बीच जन्मे अत्यन्त बलशाली दानवों को भी (परास्त करोगे)। हे कुरुवंशी, निवातकवच नामक दानव और मेरे पिता का अंश, जो समस्त दिशाओं को प्रकाशित करते हैं, वह अत्यन्त बलशाली कर्ण तुम्हारे द्वारा मारे जाएँगे।
18हे धनंजय, देवताओं, दानवों और राक्षसों के जो अंश पृथ्वी पर जन्मे हैं, वे तुम्हारे द्वारा युद्ध में मारे जाएँगे; हे कुन्तीपुत्र, हे शत्रुहन्ता, वे अपने कर्मों के अनुसार निश्चित लोकों को प्राप्त करेंगे।
19हे फाल्गुनी, पृथ्वी पर तुम्हारी कीर्ति शाश्वत रहेगी; तुमने स्वयं महादेव को द्वन्द्वयुद्ध में प्रसन्न किया है।
20विष्णु के साथ मिलकर तुम्हारे द्वारा पृथ्वी का भार हल्का किया जाएगा; हे महाबाहु वीर, मेरा यह अस्त्र — यह गदा — स्वीकार करो, जो कभी व्यर्थ नहीं होती, और इससे तुम महान् कर्म सिद्ध करोगे।
21हे कुरुवंशी, पृथापुत्र ने वह अस्त्र मन्त्रों और विधियों तथा उसे छोड़ने और लौटा लेने के उपायों सहित विधिपूर्वक ग्रहण किया।
22तत्पश्चात् पश्चिम दिशा में स्थित, मेघों के समान पीतवर्ण जलों के स्वामी वरुण ने ये वचन कहे।
23"हे पार्थ, तुम क्षत्रियों में श्रेष्ठ हो और क्षत्रियधर्म का पालन करते हो; हे ताम्रलोचन, मुझे देखो, मैं जलों का स्वामी वरुण हूँ।
24मेरे द्वारा छोड़े जाने पर मेरे पाश अप्रतिरोध्य होते हैं; हे कुन्तीपुत्र, मुझसे ये वारुण अस्त्र उन्हें छोड़ने और लौटा लेने के उपायों सहित स्वीकार करो।
25हे वीर, तारक के निमित्त हुए उस युद्ध में इन (अस्त्रों) से मैंने सहस्रों बलशाली दैत्यों को बाँधा था।
26हे महातेजस्वी, कृपापूर्वक तुम्हें दिए गए इन सबको मुझसे स्वीकार करो; यदि साक्षात् मृत्यु भी तुम्हारी शत्रु हो, तो वह भी तुमसे बचकर नहीं जा सकेगी।
27इनसे सज्जित होकर जब तुम रणभूमि में विचरण करोगे, तब निश्चय ही यह पृथ्वी क्षत्रियों से रहित हो जाएगी।"
28वैशम्पायन ने कहा — वरुण और यम दोनों के द्वारा दिव्य अस्त्र दिए जाने के पश्चात् कैलास के शिखर पर निवास करने वाले धनपति ने इस प्रकार कहा — "हे बुद्धिमान् और अत्यन्त बलशाली पाण्डुपुत्र, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ; और तुमसे मिलना अजित (विष्णु) से मिलने के समान है।
29हे बायें हाथ से धनुष धारण करने वाले, हे महाबाहु, हे पूर्व में देव रहे, हे शाश्वत, प्राचीन काल में तुम सदा हमारे साथ कठोर तपस्या में लगे रहते थे। हे पुरुषश्रेष्ठ, मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि दूँगा, जिससे, हे महाबाहु वीर, तुम अजेय दैत्यों और दानवों को जीतोगे।
30मुझसे तत्काल एक उत्तम अस्त्र ग्रहण करो, जिससे तुम धृतराष्ट्रपुत्र की सेनाओं को भस्म कर सकोगे।
31मेरा यह प्रिय अस्त्र लो, जिसका नाम अन्तर्धान है; यह तेजस्वी, प्रचण्ड और बलशाली अस्त्र शत्रु को निद्रा में डालने में समर्थ है।
32जब महात्मा शंकर के द्वारा त्रिपुर का संहार किया गया, तब यही अस्त्र छोड़ा गया था, जिससे अनेक बलशाली असुर भस्म हुए थे।
33हे अजेय पराक्रम वाले, तुम्हें देने के लिए ही मैंने इसे धारण किया है; हे मेरु के समान गरिमा वाले, तुम इस अस्त्र को धारण करने में समर्थ हो।"
34तत्पश्चात् महाबाहु और अत्यन्त बलशाली कुरुवंशी अर्जुन ने कुबेर का वह दिव्य अस्त्र विधिपूर्वक ग्रहण किया।
35तत्पश्चात् अथक कर्म वाले पृथापुत्र को मधुर वचनों से सान्त्वना देते हुए देवराज ने, जिनका स्वर मेघों अथवा दुन्दुभि के शब्द के समान था, कहा —
36"हे महाबाहु कुन्तीपुत्र, तुम प्राचीन ईशान हो; तुमने पहले ही परम सिद्धि और देवत्व की गरिमा प्राप्त कर ली है।
37हे शत्रुदमन, हे महातेजस्वी, तुम्हें देवताओं का एक महान् कार्य सिद्ध करना है; तुम्हें स्वर्ग जाना है, तैयार हो जाओ।
38मातलि जिसका सारथि है, वह रथ तुम्हारे लिए पृथ्वी पर उतरेगा; हे कौरव, मैं तुम्हें ये दिव्य अस्त्र दूँगा।"
39लोकों के समस्त पालकों को पर्वतशिखर पर एकत्र देखकर बुद्धिमान् कुन्तीपुत्र धनंजय विस्मित हो गए।
40तत्पश्चात् महातेजस्वी अर्जुन ने वहाँ एकत्र उन लोकपालों की वचनों, जल और फलों से विधिपूर्वक पूजा की।
41बदले में धनंजय का सम्मान करके देवगण लौट गए; इच्छानुसार विचरण करने में समर्थ वे समस्त देवता जहाँ से आए थे, वहीं लौट गए।
42तत्पश्चात् वे अस्त्र प्राप्त करके पुरुषश्रेष्ठ अर्जुन आनन्द से भर गए; तब उन्होंने अपने को धन्य और मनोरथ पूर्ण हुआ माना।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — तब वृषभचिह्न भएका पिनाकधारी हेरिरहेका पाण्डुपुत्रको सामु त्यसै गरी अन्तर्धान भए, जसरी संसारले हेर्दाहेर्दै सूर्य अस्ताउँछ।
2हे भरतवंशी, त्यसपछि शत्रुवीरका संहारक अर्जुनले यसमा धेरै विस्मय गरे र भने — "अहो, मैले देवाधिदेव महादेवको दर्शन गरेँ।
3म भाग्यशाली र अनुगृहीत छु, किनभने मैले त्रिनेत्र हर, पिनाकधारीलाई उनको वरदायी रूपमा देखेँ पनि र आफ्नो हातले स्पर्श पनि गरेँ।
4म आफूलाई परम धन्य मान्दछु; मैले युद्धमा आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुलाई पहिल्यै जितिसकेँ र मेरो प्रयोजन सिद्ध भयो।"
5अनुपम पराक्रम भएका पार्थ यसरी चिन्तन गरिरहेका बेला, त्यहाँ तेजस्वी जलका स्वामी आए, जो वैदूर्यझैँ देदीप्यमान थिए, सम्पूर्ण दिशालाई चकाचौँध पार्दै र जलचरहरूले घेरिएका थिए।
6नद र नदीहरू, नाग, दैत्य, सिद्ध र गौण देवताहरूले घेरिएका, संयतचित्त जलका स्वामी वरुण त्यहाँ पुगे।
7त्यहाँ स्वामी कुबेर पनि आए, जसको शरीर शुद्ध स्वर्णजस्तै थियो, जो अत्यन्त तेजस्वी रथमा आरूढ थिए र असङ्ख्य यक्षहरूले घेरिएका थिए।
8अत्यन्त अद्भुत सौन्दर्य भएका तेजस्वी धनपति आफ्नो तेजले आकाश आलोकित गर्दै अर्जुनलाई हेर्न त्यहाँ आए।
9त्यसै गरी आए मनोहर र बलशाली यम, लोकका संहारक, जो प्रजापति तथा सशरीर र अशरीर दुवै प्रकारका पितृहरूले घेरिएका थिए।
10धर्मका देवता, विवस्वान्का पुत्र, जसको स्वरूपको ध्यान गर्न सकिँदैन र जो सम्पूर्ण प्राणीका संहारक हुन्, हातमा गदा लिएर आफ्नो रथमा त्यहाँ आए र गुह्यक, गन्धर्व तथा नागहरूका प्रदेशसहित तीनै लोकलाई युगान्तको अर्को सूर्यझैँ आलोकित गर्न थाले।
11तिनीहरूले त्यहाँ पर्वतका देदीप्यमान र रङ्गीचङ्गी शिखरबाट अर्जुनलाई कठोर तपस्यामा लागिरहेको देखे।
12तत्कालै त्यहाँ महान् शक्र पनि आफ्नी रानीसहित, ऐरावतको पीठमा आरूढ र सम्पूर्ण देवताहरूले घेरिएर आइपुगे।
13र उनको टाउकोमा सेतो छाता तानिएको थियो, जसले उनी हल्का बादलका बीचमा चन्द्रमाझैँ शोभित भइरहेका थिए।
14गन्धर्व र महातपस्वी ऋषिहरूबाट स्तुत भई उनी एउटा पर्वतशिखरमा पुगेर उदाउँदो सूर्यझैँ त्यहाँ उभिए।
15त्यसपछि दक्षिण (शिखर)मा रहेका परम बुद्धिमान् र धर्मपरायण यमले, जसको स्वर मेघको गडगडाहटजस्तै गम्भीर थियो, यी मङ्गलमय वचन भने।
16"हे अर्जुन, हेर, लोकका सम्पूर्ण पालक यहाँ आएका छन्; हामी तिमीलाई दिव्य दृष्टि दिनेछौँ, किनभने तिमी हामीलाई हेर्न योग्य छौ। तिमी पूर्वजन्ममा नर नामक अत्यन्त बलशाली र अपरिमित बुद्धि भएका ऋषि थियौ; हे पुत्र, ब्रह्माको आज्ञाले तिमी मनुष्य रूपमा जन्मेका छौ।
17हे निष्पाप, तिमीबाट युद्धमा वसुहरूबाट उत्पन्न परम धर्मात्मा र बलशाली पितामह भीष्म जितिनेछन्। (तिमीले) भरद्वाजपुत्र (द्रोण)द्वारा संरक्षित प्रचण्ड तेजस्वी क्षत्रियहरूलाई तथा मनुष्यहरूका बीचमा जन्मेका अत्यन्त बलशाली दानवहरूलाई पनि (परास्त गर्नेछौ)। हे कुरुवंशी, निवातकवच नामक दानव र मेरा पिताको अंश, जसले सम्पूर्ण दिशा प्रकाशित गर्दछन्, ती अत्यन्त बलशाली कर्ण तिमीबाट मारिनेछन्।
18हे धनञ्जय, देवता, दानव र राक्षसका जुन अंश पृथ्वीमा जन्मेका छन्, ती तिमीबाट युद्धमा मारिनेछन्; हे कुन्तीपुत्र, हे शत्रुहन्ता, तिनीहरूले आफ्ना कर्मअनुसार निश्चित लोक प्राप्त गर्नेछन्।
19हे फाल्गुनी, पृथ्वीमा तिम्रो कीर्ति शाश्वत रहनेछ; तिमीले स्वयं महादेवलाई द्वन्द्वयुद्धमा प्रसन्न पारेका छौ।
20विष्णुसँग मिलेर तिमीबाट पृथ्वीको भार हलुका पारिनेछ; हे महाबाहु वीर, मेरो यो अस्त्र — यो गदा — स्वीकार गर, जो कहिल्यै व्यर्थ हुँदैन, र यसबाट तिमीले महान् कर्म सिद्ध गर्नेछौ।
21हे कुरुवंशी, पृथापुत्रले त्यो अस्त्र मन्त्र र विधि तथा त्यसलाई छोड्ने र फिर्ता लिने उपायसहित विधिपूर्वक ग्रहण गरे।
22त्यसपछि पश्चिम दिशामा रहेका, मेघजस्तै पहेँलो वर्ण भएका जलका स्वामी वरुणले यी वचन भने।
23"हे पार्थ, तिमी क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ छौ र क्षत्रियधर्मको पालन गर्दछौ; हे ताम्रलोचन, मलाई हेर, म जलका स्वामी वरुण हुँ।
24मबाट छोडिँदा मेरा पाश अप्रतिरोध्य हुन्छन्; हे कुन्तीपुत्र, मबाट यी वारुण अस्त्र तिनलाई छोड्ने र फिर्ता लिने उपायसहित स्वीकार गर।
25हे वीर, तारकका निम्ति भएको त्यस युद्धमा यिनै (अस्त्र)ले मैले हजारौँ बलशाली दैत्यलाई बाँधेको थिएँ।
26हे महातेजस्वी, कृपापूर्वक तिमीलाई दिइएका यी सबै मबाट स्वीकार गर; यदि साक्षात् मृत्यु नै तिम्रो शत्रु भए पनि, त्यो पनि तिमीबाट बचेर जान सक्नेछैन।
27यिनैले सज्जित भई जब तिमी रणभूमिमा विचरण गर्नेछौ, तब निश्चय नै यो पृथ्वी क्षत्रियविहीन हुनेछ।"
28वैशम्पायनले भने — वरुण र यम दुवैबाट दिव्य अस्त्र दिइएपछि कैलासको शिखरमा निवास गर्ने धनपतिले यसरी भने — "हे बुद्धिमान् र अत्यन्त बलशाली पाण्डुपुत्र, म तिमीसँग प्रसन्न छु; र तिमीसँग भेट्नु अजित (विष्णु)सँग भेटेजस्तै हो।
29हे बायाँ हातले धनु धारण गर्ने, हे महाबाहु, हे पहिले देव रहेका, हे शाश्वत, प्राचीन कालमा तिमी सधैँ हामीसँगै कठोर तपस्यामा लागिरहन्थ्यौ। हे पुरुषश्रेष्ठ, म तिमीलाई दिव्य दृष्टि दिनेछु, जसबाट, हे महाबाहु वीर, तिमीले अजेय दैत्य र दानवहरूलाई जित्नेछौ।
30मबाट तत्कालै एउटा उत्तम अस्त्र ग्रहण गर, जसबाट तिमीले धृतराष्ट्रपुत्रका सेनालाई भस्म गर्न सक्नेछौ।
31मेरो यो प्रिय अस्त्र लेऊ, जसको नाम अन्तर्धान हो; यो तेजस्वी, प्रचण्ड र बलशाली अस्त्र शत्रुलाई निद्रामा पार्न समर्थ छ।
32जब महात्मा शङ्करद्वारा त्रिपुरको संहार गरियो, तब यही अस्त्र छोडिएको थियो, जसबाट अनेक बलशाली असुर भस्म भएका थिए।
33हे अजेय पराक्रम भएका, तिमीलाई दिनकै लागि मैले यसलाई धारण गरेको छु; हे मेरुजस्तै गरिमा भएका, तिमी यस अस्त्रलाई धारण गर्न समर्थ छौ।"
34त्यसपछि महाबाहु र अत्यन्त बलशाली कुरुवंशी अर्जुनले कुबेरको त्यो दिव्य अस्त्र विधिपूर्वक ग्रहण गरे।
35त्यसपछि अथक कर्म भएका पृथापुत्रलाई मधुर वचनले सान्त्वना दिँदै देवराजले, जसको स्वर मेघ अथवा दुन्दुभिको शब्दजस्तै थियो, भने —
36"हे महाबाहु कुन्तीपुत्र, तिमी प्राचीन ईशान हौ; तिमीले पहिल्यै परम सिद्धि र देवत्वको गरिमा प्राप्त गरिसकेका छौ।
37हे शत्रुदमन, हे महातेजस्वी, तिमीले देवताहरूको एउटा महान् कार्य सिद्ध गर्नुपर्नेछ; तिमीले स्वर्ग जानुपर्नेछ, तयार होऊ।
38मातलि जसको सारथि हुन्, त्यो रथ तिम्रा लागि पृथ्वीमा ओर्लनेछ; हे कौरव, म तिमीलाई यी दिव्य अस्त्र दिनेछु।"
39लोकका सम्पूर्ण पालकलाई पर्वतशिखरमा जम्मा भएको देखेर बुद्धिमान् कुन्तीपुत्र धनञ्जय विस्मित भए।
40त्यसपछि महातेजस्वी अर्जुनले त्यहाँ जम्मा भएका ती लोकपालको वचन, जल र फलले विधिपूर्वक पूजा गरे।
41बदलामा धनञ्जयको सम्मान गरेर देवगण फर्के; इच्छाअनुसार विचरण गर्न समर्थ ती सम्पूर्ण देवता जहाँबाट आएका थिए, त्यहीँ फर्के।
42त्यसपछि ती अस्त्र प्राप्त गरेर पुरुषश्रेष्ठ अर्जुन आनन्दले भरिए; तब उनले आफूलाई धन्य र मनोरथ पूरा भएको माने।