Araneya Parva
Volume II — Vana Parva · Chapter 313
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच स ददर्श हतान् भ्रातृन् लोकपालानिव च्युतान्। युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रप्रतिमगौरवान्॥
2विनिकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम्। भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान् गतायुषः॥ स दीर्घमुष्णं नि:श्वस्य शोकवाष्पपरिप्लुतः। तान् दृष्ट्वा पतितान् भ्रातृन् सर्वांश्चिन्तासमन्वितः॥ धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम्।
3ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदरा॥ सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे। व्यर्थं तदद्य मे सर्वं त्वयि वीर निपातिते॥ महात्मनि महाबाहो कुरूणां कीर्तिवर्धने।
4मनुष्यसम्भवा वाचो विधर्मिण्य: प्रतिश्रुताः॥ भवतां दिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृषा।
5देवाश्चापि यदावाचन सूतके त्वां धनंजय॥ सहस्राक्षादनवरः कुन्ति पुत्रस्तवेति वै। उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वशः॥ विप्रणष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरञ्जसा। नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित्॥
6सोऽयं मृत्युवंश यातः कथं जिष्णुमहाबलः। अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजयः॥ आश्रित्य यं वयं नाथं दुःखान्येतानि सेहिम।
7रणे प्रमत्तौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणौ॥ कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ। यौ सर्वास्त्राप्रतिहतौ भीमसेनधनंजयौ॥
8अश्मसारमयं नूनं हृदयं ममम दुहृदः। यमौ यदेतौ दृष्ट्वाद्य पतितौ नावदीर्यते॥
9शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ताः क्रियान्विताः। अकृत्वा सदृशं कर्म किं शेध्वं पुरुषर्षभाः॥
10अविक्षतशरीराश्चाप्यप्रमृष्टशरासनाः। असंज्ञा भुवि संगम्य किं शेध्वमपराजिताः॥
11सानूनिवारेः संसुप्तान् दृष्ट्वा भ्रातृन् महामतिः। सुखं प्रसुप्तान् प्रस्विनः खिन्नः कष्टां दशां गतः॥
12एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वरः। शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुलः॥
13इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित्। नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामतिः॥
14अथ संस्तभ्य धर्मात्मा तदाऽऽत्मानं तपोयुतः। एवं विलप्य बहुधा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥
15बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः॥
16नैषां शस्त्रप्रहारोऽस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित्। भूतं महदिदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः॥
17एकाचं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम्। स्यात् तु दुर्योधनेनेदमुपांशुविहितं कृतम्॥ गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना। यस्य कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत॥ कस्तस्य विश्वसेद् वीरो दुष्कृतेकृतात्मनः। अथवा पुरुषैर्गुढैः प्रयोगोऽयं दुरात्मनः॥
18भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा तदचिन्तयत्। तस्यासीन्न विषेणेदमुदकं दूषितं यथा॥
19मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते। मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातृणामित्यचिन्तयत्॥
20एकैकशश्चौघबलानिमान् पुरुषसत्तमान्। कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तकयमादृते॥
21एतेन व्यवसायेन तत् तोयं व्यवगाढवान्। गाहमानश्च तत् तोयमन्तरिक्षात् स शुश्रुवे॥
22यक्ष उवाच अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो नीता मया प्रेतवशं तवानुजाः। त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र न चेत् प्रश्नान् पृच्छतो व्याकरोषि॥
23मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः। प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च॥
24युधिष्ठिर उवाच रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक्। पृच्छामि को भवान् देवो नैतच्छकुनिना कृतम्॥
25हिमवान् पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च। चत्वारः पर्वताः केन पातिता भूरितेजसः॥
26अतीव ते महत् कर्म कृतं च बलिनां वर। यान् न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसाः॥
27विषहेरन् महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम्। न ते जानामि यत् कार्यं नाभिजानामि काक्षितम्॥
28कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम। येनास्म्युद्विग्नहदयः समुत्पन्नशिरोज्वरः॥ पृच्छामि भगवंस्तस्मात् को भवानिह तिष्ठति।
29यक्ष उवाच यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः॥ मयैते निहताः सर्वे भ्रातरस्ते महौजसः।
30वैशम्पायन उवाच ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम्॥ यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नुपक्रम्य तदा स्थितः। विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम्॥ ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम्। वृक्षमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः॥ मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम्।
31यक्ष उवाच इमे ते भ्रातरो राजन् वार्यमाणा मयासकृत्॥ बलात् तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया। न पेयमुदकं राजन् प्राणानिह परीप्सता॥ पार्थ मा साहसं कार्मिम पूर्वपरिग्रहः। प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च।॥
32युधिष्ठिर उवाच न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम्। कामं नैतत् प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा॥ यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसे पुरुषर्षभ। यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान् प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम्॥
33यक्ष उवाच किं स्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः। कश्नमस्तं नयति कस्मिश्च प्रतितिष्ठति॥
34युधिष्ठिर उवाच ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः। धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति॥
35यक्ष उवाच केनस्विच्छ्रोत्रियो भवति केनस्विद् विन्दते महत्। केनस्विद् द्वितीयवान् भवति राजन् केन च बुद्धिमान्।४७
36युधिष्ठिर उवाच श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत्। धृत्या द्वितीयवान् भवति बुद्धिमान् वृद्धसेवया॥
37यक्ष उवाच किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव। कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव॥
38युधिष्ठिर उवाच स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव। मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव॥
39यक्ष उवाच किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव। कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव।॥
40युधिष्ठिर उवाच इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव। भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव॥
41यक्ष उवाच किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः। का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते॥
42युधिष्ठिर उवाच प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः। ऋगेका वृणुते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते॥
43यक्ष उवाच किंस्विदावपतां श्रेष्ठं किंस्विन्निवपतां वरम्। किंस्वित् प्रतिष्ठमानानां किंस्वित् प्रसवतां वरम्॥
44युधिष्ठिर उवाच वर्षमावपतां श्रेष्ठं बीजं निवपतां वरम्। गाव: प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रसवतां वरः॥
45यक्ष उवाच इन्द्रियार्थाननुभवन् बुद्धिमॉल्लोकपूजितः। सम्मतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन् को न जीवति॥
46युधिष्ठिर उवाच देवतातिथिभृत्यानां पितृणामात्मनश्च यः। न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन् न स जीवति॥
47यक्ष उवाच किंस्विद् गुरुतरं भूमेः किस्विदुच्चतरं च खात्। किंस्विच्छीघ्रतरं वायोः किंस्विद् बहुतरं तृणात्॥
48युधिष्ठिर उवाच माता गुरुतरा भूमेः खात् पितोच्चतरस्तथा। मनः शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात्॥
49यक्ष उवाच किंस्वित् सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चोपति। कस्यस्विद्धदयं नास्ति किंस्विद् वेगेन वर्धते॥
50युधिष्ठिर उवाच मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति। अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते॥
51यक्ष उवाच किंस्वित् प्रवसतो मित्रं किंस्विन्मित्रं गृहे सतः। आतुरस्य च किं मित्रं किंस्विन्मित्रं मरिष्यतः॥
52युधिष्ठिर उवाच सार्थः प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः। आतुरस्य भिषमित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः॥
53यक्ष उवाच कोऽतिथिः सर्वभूतानां किंस्विद् धर्मं सनातनम्। अमृतं किंस्विद् राजेन्द्र किंस्वित् सर्वमिदं जगत्॥
54युधिष्ठिर उवाच अतिथिः सर्वभूतानामग्निः सोमो गवामृतम्। सनातनोऽमृतो धर्मो वायुः सर्वमिदं जगत्॥
55यक्ष उवाच किंस्विदेको विचरते जातः को जायते पुनः। किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत्॥
56युधिष्ठिर उवाच सूर्य एको विचरते चन्द्रमा जायते पुनः। अग्निहिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत्॥
57यक्ष उवाच किंस्विदेकपदं धर्म्य किंस्विदेकपदं यशः। किंस्विदेकपदं स्वर्णं किंस्विदेकपदं सुखम्॥
58युधिष्ठिर उवाच दाक्ष्यमेकपदं धर्म्य दानमेकपदं यशः। सत्यमेकपदं स्वयं शीलमेकपदं सुखम्॥
59यक्ष उवाच किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद् दैवकृतः सखा। उपजीवनं किंस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम्॥
60युधिष्ठिर उवाच पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा। उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम्॥
61यक्ष उवाच धन्यानामुत्तमं किंस्विद् धनानां स्यात् किमुत्तमम्। लाभानामुत्तमं किं स्यात् सुखानां स्यात् किमुत्तमम्।७३।
62युधिष्ठिर उवाच धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम्। लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा॥
63यक्ष उवाच कश्च धर्मः परो लोके कश्च धर्मः सदाफलः। किं नयम्य न शोचन्ति कैश्च संधिर्न जीर्यते॥
64युधिष्ठिर उवाच आनृशंस्यं परो धर्मस्त्रयोधर्मः सदाफलः। मनो यम्य न शोचन्ति संधिः सद्भिर्न जीर्यते॥
65यक्ष उवाच किं नु हित्वा प्रियो भवति किं नु हित्वा न शोचति। । किं नु हित्वार्थवान् भवति किं नु हित्वा सुखी भवेत्॥
66युधिष्ठिर उवाच मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति। कामं हित्वार्थवान् भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत्।।७८।
67यक्ष उवाच किमर्थं ब्राह्मणे दानं किमर्थं नटनर्तके। किमर्थं चैव भृत्येषु किमर्थं चैव राजसु॥
68युधिष्ठिर उवाच धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोऽर्थं नटनर्तके। भृत्येषु भरणार्थं वै भयार्थं चैव राजसु॥
69यक्ष उवाच केनस्विदावृतो लोकः केनस्विन्न प्रकाशते। केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति॥
70युधिष्ठिर उवाच अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते। लोभात् त्यजति मित्राणि संगात् स्वर्ग न गच्छति॥
71यक्ष उवाच मृतः कथं स्यात् पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवेत्। श्राद्धं मृतं कथं वा स्यात् कथं यज्ञो मृतो भवेत्।।८३।
72युधिष्ठिर उवाच मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम्। मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः॥
73यक्ष उवाच का दिक् किमुदकं प्रोक्तं किमन्नं किं च वै विषम्। श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च॥
74युधिष्ठिर उवाच सन्तो दिग् जलमाकाशं गौरनं प्रार्थना विषम्। श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे॥
75यक्ष उवाच तपः किंलक्षणं प्रोक्तं को दमश्च प्रकीर्तितः। क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्रीः परिकीर्तिता॥
76युधिष्ठिर उवाच तपः स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दमः। क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वं ह्रीरकार्यनिवर्तनम्॥
77यक्ष उवाच किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन् कः शमश्च प्रकीर्तितः। दया च क परा प्रोक्ता किं चार्जवमुदाहृतम्॥
78युधिष्ठिर उवाच ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रशान्तता। दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता॥
79यक्ष उवाच कः शत्रुर्दुर्जयः पुंसां कश्च व्याधिरनन्तकः। कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कीदृशः स्मृतः॥
80युधिष्ठिर उवाच क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभो व्याधिरनन्तकः। सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः स्मृतः॥
81यक्ष उवाच को मोहः प्रोच्यते राजन् कश्च मानः प्रकीर्तितः। किमालस्यं च विज्ञेयं कश्च शोकः प्रकीर्तितः॥
82युधिष्ठिर उवाच मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता। धर्मनिष्क्रियताऽऽलस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते॥
83यक्ष उवाच किं स्थैर्यगृषिभिः प्रोक्तं किं च धैर्यमुदाहृतम्। स्नानं च किं परं प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते॥
84युधिष्ठिर उवाच स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्य धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः। स्नानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम्॥
85यक्ष उवाच कः पण्डितः पुमाज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते। को मूर्खः कश्च कामः स्यात् को मत्सर इति स्मृतः॥
86युधिष्ठिर उवाच धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते। कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः॥
87यक्ष उवाच कोऽहङ्कार इति प्रोक्तः कश्च दम्भः प्रकीर्तितः। किं तद् दैवं परं प्रोक्तं किं तत् पैशुन्यमुच्यते॥
88युधिष्ठिर उवाच महाज्ञानमहङ्कारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छ्रयः। दैवं दानफलं प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम्॥१००।
89यक्ष उवाच धर्मश्चार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः। एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगमः॥
90युधिष्ठिर उवाच यदा धर्मश्च भार्या च परस्परवशानुगौ। तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगमः॥
91यक्ष उवाच अक्षयो नरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ। एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं तच्छीघ्रं वक्तुमर्हसि॥
92युधिष्ठिर उवाच ब्राह्मणं स्वयमाहूय याचमानमकिञ्चनम्। पश्चाननास्तीति यो ब्रूयात् सोऽक्षयं नरकं व्रजेत्।।१०४।
93वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु। देवेषु पितृधर्मेषु सोऽक्षयं नरकं व्रजेत्॥
94विद्यमाने धने लोभाद् दानभोगविवर्जितः। पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात् सोऽक्षयं नरकं व्रजेत्॥
95यक्ष उवाच राजन् कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा। ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूह्येतत् सुनिश्चितम्॥
96युधिष्ठिर उवाच शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम्। कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशयः॥
97वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः। अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः॥
98पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः। सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान् स पण्डितः॥११०
99चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते। योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः॥
100यक्ष उवाच प्रियवचनवादी किं लभते विमृशितकार्यकरः किं लभते। बहुमित्रकरः किं लभते धर्मरत किं लभते कथय॥
101युधिष्ठिर उवाच प्रियवचनवादी प्रियो भवति विमृशितकार्यकरोऽधिकं जयति। बहुमित्रकरः सुखं वसते यश्च धर्मरतः स गतिं लभते॥
102यक्ष उवाच को मोदते किमाश्चर्यं कः पन्थाः का च वार्तिका। ममैतांश्चतुरः प्रश्नान् कथयित्वा जलं पिब॥
103युधिष्ठिर उवाच पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे। अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते॥
104अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम्। शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम्॥
105तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना नैको ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम्। धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः॥
106अस्मिन् महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन। मासर्तुदर्वीपरिघट्टटेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता।।११८।
107यक्ष उवाच व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप। पुरुषं त्विदानी व्याख्याहि यश्च सर्वधनी नरः॥
108युधिष्ठिर उवाच दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्येन कर्मणा। यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते॥
109तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च। अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नरः॥
110यक्ष उवाच व्याख्यातः पुरुषो राजन् यश्च सर्वधनी नरः। तस्मात् त्वमेकं भ्रातृणां यमिच्छसि स जीवतु॥
111युधिष्ठिर उवाच श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोत्थितः। व्यूढोरस्को महाबाहुर्नकुलो यक्ष जीवतु॥
112यक्ष उवाच प्रियस्ते भीमसेनोऽयमर्जुनो वः परायणम्। स कस्मान्नकुलं राजन् सापलं जीवमिच्छसि॥
113यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम्। तुल्यं तं भीममुत्सृज्य नकुलं जीवमिच्छसि॥
114तथैनं मनुजाः प्राहुर्भीमसेनं प्रियं तव। अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवमिच्छसि॥
115यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपासते अर्जुनं तमयाहाय नकुलं जीवमिच्छसि॥
116युधिष्ठिर उवाच धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः। तस्माद् धर्मं न त्यजामि मा नो धर्मो हतोऽवधीत्॥
117आनृशंस्यं परो धर्मः परमार्थाच्च मे मतम्। आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु॥
118धर्मशीलंः सदा राजा इति मां मानवा विदुः। स्वधर्मान्न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु॥
119कुन्ती चैव तु माद्री च द्वे भार्ये तु पितुर्मम। उभे सपुत्रे स्यातां वै इति मे धीयते मति॥
120यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः। मातृभ्यां सममिच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु॥
121यक्ष उवाच तस्य तेऽर्थाच्च कामाच्च आनृशंस्यं परं मतम्। तस्मात् ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ।१३३॥
English
1Vaishampayana said : He (Yudhishthira) then beheld his brothers, glorious as Shakra himself, lying dead like the Lokapalas dropped down form their regions at the end of a Yuga.
2Seeing Arjuna dead with his bow and arrow lying scattered and also Bhimasena and the twins lying motionless with life extinct, Yudhishthira breathing out a long and hot sigh was bathed in tears caused by grief. Afflicted with anxiety at beholding all his brothers lying dead. The mighty-armed son of Dharma gave bent to a great profusion of grief
3He said, "O mighty-armed Vrikodara, you swore, I will break the thighs of Duryodhana with mace in battle.' O Bhima, since you are dead all that has become to no purpose to me.
4O high-minded and mighty-armed enhancer of the glory of the Kurus, human promises may not be fulfilled, but how is it that celestials words with regard to you have proved untrue?
5O Dhananjaya, when you were born, the very gods themselves said, “O Kunti, this son of yours shall in no way be inferior to the thousand-eyed deity.” And in the northern r'aripatra mountain all the beings sang, “The prosperity these have been deprived of, by enemies, shall surely be recovered by this one. There shall be no vanquisher of him in battle and there shall be none whom he will not be able to conquer."
6How is it, then, that this highly powerful Jishnu has been subject to death? Why does that Dhananjaya lie dead on the ground destroying all my hopes, depending on whom we have gone through all these miseries?
7Why have these two highly powerful and heroic sons of Kunti, Bhimasena and Dhananjaya, furious in battle, who always destroyed their enemies and whom no weapons could resist, been subjugated by the enemy?
8Surely this vile heart of me is made of the essence of marble, since seeing these twins lying dead today it is not riven.
9Why do you, O most exalted of men, versed in the Shastras, acquainted with the rules of proper time and place, performers of religious rites, lie dead without performing acts 'worthy of you?
10O unvanquished ones, with your bodies unwounded and bows untouched, why do you lie insensible embracing the earth”?
11And that large hearted one, beholding his brothers sweetly asleep as (they slept peacefully) on the plateaus of mountains perspired profusely, became sorely afflicted and was reduced to a piteous plight,
12That virtuous souled lord of men, saying "it is so," and drowned in the sea of sorrow and with an agitated heart, began to think of the cause of his brothers' death.
13And though that high-minded one of mighty arms, acquainted with the divisions of time and place, pondered much, he could not settle what he should do.
14Thus lamenting profusely, the virtuous minded son of Tapa or Dharma, Yudhishthira, pacified his soul.
15And began, by the exercise of his intelligence, to ponder thus “by whom these warriors have been slain?
16There are no strokes of weapons on their bodies nor are there any foot prints of any body. I consider he is a mighty being who has slain my brothers.
17I will reflect on this with concentration or I will try to know of it after drinking water. Perhaps the crooked-minded Duryodhana with whom good and evil are alike has got it (the tark) destruc.ive of life, made by the king of Gandhara. What cool-headed person can trust that wicked minded man ever bent on evil deeds? Or perhaps that wicked souled one has caused it to be made by some secret messengers of his."
18Thus that highly intellectual one gave way to many thoughts. But he could, in no way, persuade himself that the water was prisoned,
19For, though dead, their features had undergone no change. And he thought "the colour on the face of my brothers is still lively.
20Each of these foremost of men is possessed of the force of a water fall. Who else, therefore, can vanquish them except that being who carries away every thing in proper time."
21Thinking it to be certain, he plunged into that water. And as he got into it he heard these words from the firmament.
22The Yaksha said: I am a crane living on moss and fish. Your younger brothers have been, by me, brought under the control of death. If, O king's son, you do not answer the questions put by me, you shall be the fifth victim.
23O child, do not attempt this. It has been possessed by me before. First! answer my questions and then drink water kind take it away.
24Yudhishthira said : Are you the foremost of the Rudras or the Vasus or the Marutas? I ask you what god you are. It is not possible for a bird to have done this.
25Who has felled these four mountains of great energy viz. Himavat, Pariyatra, Vindhya and Malaya?
26O strongest of those endued with strength, you have (indeed) achieved a very great feat in as much as neither the celestials, nor the Gandharvas nor the Asuras, nor the Rakshasas.
27Could stand them in mighty conflict. (Therefore) what you have done is highly marvellous. Neither am I aware of what is your business nor do I know of your intentions.
28I am very curious (to learn all this) and am terrified also. For which my heart is troubled and my head is racked. Therefore, O adorable one, I ask you who you are that are staying here.
29The Yaksha said : I am a Yaksha and not an aquatic bird. All hail to you. It is I who have slain your greatly energetic brothers.
30Vaishampayana said : Thereupon, hearing those inauspicious words couched in harsh letters, which the Yaksha was speaking, he (Yudhishthira), O king, approaching him stood there. And that best of the Bharatas saw that huge-bodied Yaksha endued with unnatural eyes, tall as a palm tree, blazing like the sun or the fire, irresistible, huge as a rock, staying on a tree and uttering deep loud roars like the rumbling of the clouds.
31The Yaksha said: These brothers of you, O king, though again and again forbidden by me. Wanted to take away water by force. I have therefore killed them. He that has a love for his life ought not, O king, to drink this water. O Partha, do not attempt it. This (pond) has been taken possession of by me before. O son of Kunti, answering my questions, you may drink and take away water.
32Yudhishthira said : O Yaksha, I do not want what you have already taken possession of. Virtuous persons never like, that one should extol his own self, O most exalted of creatures. I shall answer your questions according to my knowledge. Ask me.
33The Yaksha said: What is that which makes Aditya, (the sun) rise? Who remain near him? Who does make him set? (And) in what is he established?
34Yudhishthira said: It is Brahma that makes the sun rise. The celestials remain near him. Dharma makes him set. And he is established in truth.
35The Yaksha said : What makes one Shrotriya (learned) By what does one attain to what is very exalted? what makes one have a second And, by what, O king, one becomes wise?
36Yudhishthira said : By the Shruti (i.e. the study of the Vedas) one becomes learned. By asceticism one attains to what is very exalted. Intelligence makes one have a second. Ministration to the old makes one wise.
37The Yaksha said : What is the divine attribute of the Brahmanas? What virtuous practices of theirs resemble those of the pious? What is their human attribute? And what (practices) of theirs resemble those of the impious?
38Yudhishthira said : The study of the Vedas is their divine attribute. Their asceticism is like the virtuous practices of the pious. Death is their human attribute. And slander (by them) is like the behaviour of the impious.
39The Yaksha said: What is the divine quality of the Kshatriyas? What practice of theirs resembles the behaviour of the pious? What is their human attribute? And what (practice) on their part resembles that of the impious?
40Yudhishthira said : It is the arrows ard weapons that constitute their divinity. Sacrifices (on their part) resemble the virtuous practices of the pious. Fear is their human attribute. And their abandoning (the distraced) is like the practice of the impious.
41The Yaksha said: What is that one thing) which is the sacrificial Soma? What is that which constitutes the sacrificial Yaju? What is that which sacrifice can not do without?
42Yudhishthira said: Life is the sacrificial Soma; mind is the sacrificial Yaju; it is Rich which accompanies sacrifice and without which sacrifice can not do.
43The Yaksha said : What thing is the best with regard to the cultivators? What is of the greatest value to those that seek prosperity? And what is of the highest value to those that bring forth?
44Yudhishthira said: Rain is the best thing to the cultivators; seed is of the great value to the sowers; cow is the best thing to those that seek prosperity and son is of the greatest value to those that bring forth.
45The Yaksha said : Is there any person, endowed with intelligence, worshipped by the world, respected by all the creatures, who, though enjoying the objects of senses and breathing, is not alive?
46Yudhishthira said : That person, who does not satisfy the gods, the guests, the servants, the Pitris and his own self, though breathing, is not alive.
47The Yaksha said : What thing is weightier than the earth? What is it that is higher than the sky? What is fleeter than the wind? And what is more numerous than the grass?
48Yudhishthira said: The mother is weightier than the earth; the father is higher than the sky; the mind is fleeter than the wind; and the thoughts are more numerous than the grass.
49The Yaksha said: What is that which does not close the eyes while sleeping? What is it that has no heart? And what is it that swells with its own force?
50Yudhishthira replied Fishes do not close their eyes while sleeping. Eggs do not move after birth. A stone has no heart. And a stream swells with its own force.
51The Yaksha asked Who is the friend of an exile? Who is the friend of a householder? Who is the friend of a sick person and who of a dying one?
52Yudhishthira replied The friend of an exile is his companion; that of a householder is his wife; that of a sick person is his physician and that of a dying one is charity.
53The Yaksha said: Who is the guest of all the creatures? What is the eternal religion? O king of kings, what is Amrita? And what is this entire universe?
54Yudhishthira replied Agni is the guest of all creatures; the milk of the cows is Amrita; Homa with Amrita is the eternal religion; and air is this entire universe.
55The Yaksha said : What is it what wanders alone? What is it that is born again after its birth? What is the antidote to cold? And what is the largest field?
56Yudhishthira said: It is the sun that wanders alone. The moon is reborn (after her birth). Agni (fire) is the antidote to cold and the earth is the largest field.
57The Yaksha asked What is the crowning refuge of religion? What of renown? What is the highest refuge of heaven and what of happiness?
58Yudhishthira replied The crowning refuge of religion is liberality, that of renown is charity, that of heaven is truth and that of happiness is good conduct.
59The Yaksha asked What is the soul of a man? Who is that friend given to him by Destiny? What is his chief support and what is his best refuge?
60Yudhishthira replied The soul of a man is his son. The wife is his friend given by Destiny. The clouds are his principal support and charity is his best refuge.
61The Yaksha asked What is the best of all praise-worthy objects? What is the best of all sorts of wealth? What is the most important of all gains? And what is the best of all kinds of happiness?
62Yudhishthira replied Skillfulness is the best of all praise-worthy objects. Knowledge (of the (Vedas) is the best of all (sorts of) wealth. Of all gain health is the most important one. And of all (sorts of) happiness contentment is the best.
63The Yaksha said: What is the greatest virtue in the world? What religion always bears fruits? What is that controlling which (men) never experience misery? With whom does friendship never break:
64Yudhishthira said: Absence of cruelty is the highest virtue. The religion of the three (Vedas) always bears fruit. The mind, if subdued, does not lead to misery and friendship with the righteous never breaks.
65The Yaksha asked What is it, the renunciation of which makes one dear? What is that which if given up, does not lead to misery? What is that renouncing which one become wealthy? And what is it the renunciation of which makes one happy?
66Yudhishthira replied It is the sense of pride which, if given up, makes one dear. Abandonment of anger never leads to misery. Desire, if it is renounced, makes one wealthy. Abandonment of avarice makes one happy.
67The Yaksha said: For what purpose does one give away to the Brahmanas? For what to the Natas and the dancers? For what, to the servants? And for what purpose to the kings?
68Yudhishthira said: It is for religious purposes that one gives away to the Brahmanas. It is for renown, to the Natas and the dancers. It is for their support, to the servants. And it is to be saved from fear, to the kings.
69The Yaksha said : What is the thing with which the world is enveloped? Is it for what that a thing cannot discover itself? For what are friends forsaken? What is it for which one can not go to heaven?
70Yudhishthira replied The world is enveloped with ignorance's. It is for spiritual darkness that a thing can not discover itself. It is through avarice that one forsakes his friend. And it is for connection with the world that one cannot go to heaven.
71The Yaksha said : Why is a person regarded as dead? Is it for what that a kingdom becomes dead? And for what does a sacrifice become dead?
72Yudhishthira replied A poor person (though alive) is (considered as) dead. A kingdom without the king becomes dead. A Shraddha celebrated by an ignorant priest becomes dead. And a sacrifice in which nothing is given away is (as good as) dead.
73The Yaksha said: What is the direction (i.e. the path one should follow)? What is spoken of as water, what, as food and what, as poison? Relate what is the (proper) time of a Shraddha and then drink and carry away water,
74Yudhishthira said : It is the righteous that are the direction (i.e. one should follow in the foot steps of the virtuous). The firmament is spoken of as water, the cow as food and request as poison. A Brahmana is the (proper) time for a Shraddha as (i.e. there is no special time for a Shraddha. It may be celebrated whenever an able priest can be secured). O Yaksha, what is your opinion?
75The Yaksha said: What has been spoken of the characteristic of asceticism? What of self control? What are the prominent features of forgiveness and what of shame?
76Yudhishthira said: (The characteristic of) asceticism is staying in one's own religion, (that of) self-restraint is control over the mind, (that of) forgiveness is the endurance of enmity and (that of) shame is refraining from all vile acts.
77'The Yaksha asked O king, what is spoken of as knowledge? What is said to be tranquility? What is spoken of as the greatest kindness? And what is instanced as simplicity?
78Yudhishthira replied A thorough grasp of divinity is true knowledge, peacefulness of the mind is tranquility, kindness consists in a desire to do good to all. And equanimity of the mind is (true) simplicity.
79The Yaksha asked What is the invincible enemy of men? What is (their) permanent disease? What sort of men is regarded as honest? And what kind of men is spoken of as dishonest?
80Yudhishthira replied Anger is the most invincible enemy. Covetousness is the incurable disease. He who is friendly to all creatures is honest. And he that is cruel is spoken of as dishonest.
81The Yaksha said: O king, what is it that is called ignorance? What is spoken of as pride? What is understood by idleness? And what is it that is called grief?
82Yudhishthira said: Absence of religious knowledge is called ignorance. What is called pride is an over weaning opinion of one's ownself. Inaciivity with regard to religion is idleness. And ignorance is grief.
83The Yaksha said : What is it that is spoken of as steadiness by the Rishis? What is it that is instanced as patience? What is said to be the highest ablution? And what is spoken of as charity?
84Yudhishthira replied Steadiness consists in remaining firmly in one's own religion. Control over passions is called patience. True ablution consists in the purification of the mind. Preservation of all creatures is true charity.
85The Yaksha said : What person is considered as learned? Who is called an atheist? Who is ignorant? What is it that is spoken of as desire and what, envy?
86Yudhishthira said : He that is versed in religion is considered as learned. He that is ignorant is called an atheist. Desire consists in a longing for the worldly objects. And what is spoken of as envy is grief is grief of the heart.
87The Yaksha said : What is spoken of as pride? What is it that is called hypocrisy? What is said to be the grace of the gods? And what is called wickedness?
88Yudhishthira said : Pride consists in stolid ignorance. What is called hypocrisy is the setting up (false show) of the banner of religion. The fruit of charity is divine gift. And wickedness consists in slandering others.
89The Yaksha asked Virtue, profit and desire clash against one another. How can, (therefore) these things ever opposed to one another can be united together?
90Yudhishthira replied When virtue and a wife are in harmony with each other (i.e. when the celebration of Agnihotri rites etc. is nor like a Brahmacharya mode of life opposed to a wife and when a wife too does not prove a hindrance to religious duties by opposing acts of charity &c), then these three things virtue, profit and desire can exist together.
91The Yaksha asked O best of the Bharatas, who is doomed to eternal damnation? Speedily answer this question asked by me.
92Yudhishthira replied He that himself having summoned a poor Brahmana asking (for alms), says that he has nothing, is doomed to eternal hell.
93He, (also), who imputes falsehood to the Vedas, the religious books, the twice-born ones, the gods and the religion of his fore fathers goes to eternal hell.
94He also who has wealth, but who never enjoys it nor gives it away through avarice and says he has none, is doomed to eternal damnation.
95The Yaksha said: O king, relate with certainty whether by birth, good character, study of the Vedas or learning or by what a person becomes a Brahmana.
96Yudhishthira replied Hear, O Yaksha, O adorable one, Neither birth nor learning (makes one a Brahmana). It admits of no doubt that good character only is the cause of Brahmanhood.
97One, especially a Brahmana, should very carefully maintain his character. One whose character is not weak is never weakened. But he that has lost his character is himself lost.
98Teachers and students and others who study the Scriptures, if inclined to wicked deeds are to be considered as ignorant. He only that performs meritorious acts is learned.
99Even he who has studied the four Vedas but whose conduct is wicked cannot be distinguished from Shudra. He who celebrates the Agnihotra and of subdued passions is called a Brahmana.
100The Yaksha said: What does a person of agreeable speech gain? What does he gain that acts deliberately? a What does he, who has many friends, gain? And what does he gain who is given to virtue?
101Yudhishthira said: A person of agreeable speech becomes dear (to all). He that acts deliberately obtains much. He that has many friends lives happily. And he that is given to virtue attains to (an excellent) state.
102The Yaksha said: Who is happy? What is wonderful? What is the path? And what is the news? Answer these four questions put by me and then let your four dead kinsinen be restored to life.
103Yudhishthira said: O aquatic creatures, that one is truly happy who cooks in his own house scanty vegetables in the fifth or sixth portion of the day, but who is neither in debt nor exiled from home.
104In this world day by day (innumerable) creatures are going to the abode of Yama. Yet they that remain desire immortality. What can be more marvelous than this?
105Discussions do not lead to no definite conclusions. The Shrutis are divided (in opinion). And there is not a single Rishi whose opinions can be accepted as conclusive. Truth about religious matters is hidden in caves. (Therefore, that is the proper path which has been followed by great men.
106In this cauldron of the word, which is full of great ignorance, with the sun as its fire, the days and nights as its fuel and the months and the seasons as its wooden ladle, Time is cocking (all) creatures. This is the news.
107The Yaksha said: O tormentor of foes, you have rightly answered all my questions. Now relate to me who can be called a man and what man is enriched with all sorts of wealth.
108Yudhishthira said : The report of a man's meritorious deeds reaches both heaven and earth. And so long as that report continues, he is called a man.
109The man to whom the agreeable and the disagreeable, happiness and misery the past and the future are all alike, is enriched with all sorts of wealth.
110The Yaksha said: O king, you have (truly) related as to what erson is possessed of all sorts of wealth. Therefore, one of your brothers whomever you wish, be restored to life.
111Yudhishthira said : O Yaksha, let this Nakula, having dark complexion, red eyes, towering as a sala tree, endued with broad chest and long arms, be brought back to life.
112The Yaksha said : This Bhimasena is (very) dear to you and this Arjuna is your chief support. Why then, O king, do you desire for the life of Nakula, who is only a step brother of yours?
113Why do you, leaving out of consideration Bhima, endued with the strength of ten thousand elephants, desire Nakula to be restored to life?
114They say that Bhimasena is very dear to you. On what consideration, then do you desire for the life of a step brother?
115Why do you, forsaking Arjuna the strength of whose arms is worshipped by all the Pandavas, wish Nakula to revive?
116Yudhishthira said: He who sacrifices virtue is himself destroyed. And he that preserves it is himself preserved. I therefore, do not sacrifice virtue, considering that if destroyed it will destroy us.
117Refraining from cruelty is the greater virtue and in my opinion greater than the greatest desirable object. I prefer that virtue, viz., refraining from cruelty. Let, O Yaksha, therefore, Nakula be alive.
118People know that, king (Yudhishthira) is always given to virtue. I will never swerve from my duty. Therefore, O Yaksha, let Nakula revive.
119It is my intention that both the wives of my father, Kunti and Madri have sons.
120As Kunti is to me, so also is Madri. I do not make any distinction between them. I desire to behave equally towards my two mothers, Therefore, O Yaksha, let Nakula be brought back to life.
121The Yaksha said: O best of the Bharatas, since abstention from cruelty is, in your opinion, superior to both profit and desire, let, therefore all your brothers be restored to life.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — तब उन्होंने (युधिष्ठिर ने) अपने भाइयों को, जो स्वयं शक्र के समान तेजस्वी थे, मरा पड़ा देखा — मानो युग के अन्त में लोकपाल अपने-अपने लोकों से गिर पड़े हों।
2अर्जुन को अपने धनुष और बाण बिखरे पड़े रहते हुए मरा देखकर तथा भीमसेन और जुड़वाँ भाइयों को प्राणहीन और निश्चल पड़ा देखकर युधिष्ठिर लम्बी और गरम आहें भरते हुए शोक के आँसुओं में नहा गए। अपने समस्त भाइयों को मरा पड़ा देखकर चिन्ता से पीड़ित उन महाबाहु धर्मपुत्र ने अपने महान् शोक को वाणी दी।
3उन्होंने कहा — "हे महाबाहु वृकोदर, तुमने प्रतिज्ञा की थी — 'मैं युद्ध में गदा से दुर्योधन की जाँघें तोड़ डालूँगा।' हे भीम, तुम्हारे मर जाने से वह सब मेरे लिए व्यर्थ हो गया।
4हे उदारचेता और महाबाहु कुरुओं की कीर्ति बढ़ाने वाले, मनुष्यों की प्रतिज्ञाएँ भले ही पूरी न हों, किन्तु तुम्हारे विषय में देवताओं के वचन कैसे असत्य सिद्ध हो गए?
5हे धनंजय, जब तुम्हारा जन्म हुआ, तब स्वयं देवताओं ने कहा था — "हे कुन्ती, तुम्हारा यह पुत्र किसी भी प्रकार सहस्राक्ष देवता से न्यून नहीं होगा।" और उत्तर के पारियात्र पर्वत पर समस्त प्राणियों ने गाया था — "जिस समृद्धि से ये शत्रुओं द्वारा वंचित किए गए हैं, वह निश्चय ही इसके द्वारा पुनः प्राप्त की जाएगी। युद्ध में इसे कोई पराजित नहीं कर सकेगा और ऐसा कोई नहीं होगा जिसे यह न जीत सके।"
6फिर ऐसा कैसे हुआ कि ये परम शक्तिशाली जिष्णु मृत्यु के वश में हो गए? जिनके भरोसे हमने ये समस्त कष्ट सहे, वे धनंजय मेरी समस्त आशाओं का नाश करते हुए भूमि पर मरे क्यों पड़े हैं?
7कुन्ती के ये दोनों परम शक्तिशाली और वीर पुत्र — भीमसेन और धनंजय — जो युद्ध में प्रचण्ड थे, जो सदा अपने शत्रुओं का नाश करते थे और जिन्हें कोई अस्त्र रोक नहीं सकता था, शत्रु द्वारा कैसे परास्त कर दिए गए?
8निश्चय ही मेरा यह नीच हृदय पत्थर के सार से बना है, क्योंकि आज इन जुड़वाँ भाइयों को मरा पड़ा देखकर भी यह फट नहीं जाता।
9हे नरश्रेष्ठो, हे शास्त्रों के ज्ञाताओ, हे उचित काल और स्थान के नियमों से परिचितो, हे धार्मिक कृत्यों के कर्ताओ, तुम अपने योग्य कर्म किए बिना मरे क्यों पड़े हो?
10हे अजेय वीरो, तुम्हारे शरीरों पर कोई घाव नहीं और तुम्हारे धनुष अछूते हैं — फिर तुम पृथ्वी का आलिंगन करते हुए अचेत क्यों पड़े हो?"
11और वे उदारहृदय (राजा) अपने भाइयों को इस प्रकार मधुर निद्रा में सोया देखकर, मानो वे पर्वतों के पठारों पर शान्तिपूर्वक सो रहे हों, बहुत पसीना-पसीना हो गए, अत्यन्त पीड़ित हुए और दयनीय दशा को पहुँच गए।
12वे धर्मात्मा नरेश "ऐसा ही है" कहते हुए और शोक के सागर में डूबकर व्याकुल हृदय से अपने भाइयों की मृत्यु के कारण पर विचार करने लगे।
13और यद्यपि काल और स्थान के विभाजनों से परिचित उन उदारचेता महाबाहु ने बहुत विचार किया, तथापि वे यह निश्चय नहीं कर सके कि उन्हें क्या करना चाहिए।
14इस प्रकार बहुत विलाप करके धर्मात्मा तप अथवा धर्म के पुत्र युधिष्ठिर ने अपने मन को शान्त किया।
15और अपनी बुद्धि का प्रयोग करके वे इस प्रकार विचार करने लगे — "इन योद्धाओं का वध किसने किया है?
16इनके शरीरों पर अस्त्रों के कोई प्रहार नहीं हैं और न किसी के पदचिह्न ही हैं। मैं समझता हूँ कि जिसने मेरे भाइयों का वध किया है, वह कोई शक्तिशाली प्राणी है।
17मैं एकाग्र होकर इस पर विचार करूँगा अथवा जल पीने के पश्चात् इसे जानने का प्रयत्न करूँगा। सम्भवतः कुटिलमति दुर्योधन ने, जिसके लिए भला और बुरा एक समान है, गान्धारराज से बनवाकर यह प्राणघातक (सरोवर) प्राप्त किया हो। ऐसा कौन सा शान्तचित्त पुरुष है जो सदा दुष्कर्मों में लगे उस दुष्टमति पर विश्वास कर सके? अथवा सम्भवतः उस दुरात्मा ने अपने किन्हीं गुप्तचरों से इसे बनवाया हो।"
18इस प्रकार उन परम बुद्धिमान् (राजा) ने अनेक विचार किए। किन्तु वे किसी भी प्रकार अपने को यह विश्वास नहीं दिला सके कि जल विषाक्त है —
19— क्योंकि मरे होने पर भी उनके मुखों में कोई परिवर्तन नहीं आया था। और उन्होंने सोचा — "मेरे भाइयों के मुखों का वर्ण अब भी सजीव है।
20इन नरश्रेष्ठों में से प्रत्येक जलप्रपात के समान बल से सम्पन्न है। इसलिए उस प्राणी के अतिरिक्त और कौन इन्हें परास्त कर सकता है जो उचित समय पर सब कुछ हर ले जाता है?"
21इसे निश्चित मानकर वे उस जल में उतरे। और जैसे ही वे उसमें उतरे, उन्होंने आकाश से ये वचन सुने।
22यक्ष ने कहा — मैं शैवाल और मछलियों पर जीने वाला एक बगुला हूँ। तुम्हारे छोटे भाइयों को मैंने मृत्यु के अधीन कर दिया है। हे राजपुत्र, यदि तुमने मेरे पूछे गए प्रश्नों के उत्तर न दिए, तो तुम पाँचवें शिकार बनोगे।
23हे पुत्र, ऐसा करने का प्रयत्न मत करो। यह पहले से मेरे अधिकार में है। पहले मेरे प्रश्नों के उत्तर दो और तब जल पीना और ले जाना।
24युधिष्ठिर ने कहा — क्या आप रुद्रों में श्रेष्ठ हैं, अथवा वसुओं में, अथवा मरुद्गणों में? मैं पूछता हूँ कि आप कौन से देवता हैं। किसी पक्षी के लिए यह कार्य कर पाना सम्भव नहीं है।
25महान् तेज वाले इन चार पर्वतों को — हिमवान्, पारियात्र, विन्ध्य और मलय को — किसने गिरा दिया है?
26हे बलवानों में परम बलवान्, आपने (वस्तुतः) एक अत्यन्त महान् कार्य किया है, क्योंकि न देवता, न गन्धर्व, न असुर और न राक्षस ही —
27— महासंग्राम में उनके सम्मुख टिक सकते थे। (इसलिए) जो आपने किया है वह अत्यन्त विलक्षण है। न मुझे यह ज्ञात है कि आपका प्रयोजन क्या है और न मैं आपके अभिप्राय जानता हूँ।
28मैं (यह सब जानने को) अत्यन्त उत्सुक हूँ और भयभीत भी हूँ। इसी से मेरा हृदय व्याकुल है और मेरा मस्तक चकरा रहा है। इसलिए, हे आराध्य, मैं आपसे पूछता हूँ कि यहाँ ठहरे हुए आप कौन हैं?
29यक्ष ने कहा — मैं यक्ष हूँ, जलचर पक्षी नहीं। तुम्हारा कल्याण हो। तुम्हारे परम तेजस्वी भाइयों का वध मैंने ही किया है।
30वैशम्पायन ने कहा — तदनन्तर यक्ष द्वारा कहे जा रहे उन कठोर अक्षरों में गुँथे अमंगल वचनों को सुनकर, हे राजन्, वे (युधिष्ठिर) उसके निकट जाकर वहाँ खड़े हो गए। और उन भरतश्रेष्ठ ने उस विशालकाय यक्ष को देखा, जो अलौकिक नेत्रों से युक्त था, ताड़ के वृक्ष के समान ऊँचा था, सूर्य अथवा अग्नि के समान प्रज्वलित था, अजेय था, शिला के समान विशाल था, एक वृक्ष पर बैठा था और मेघों की गड़गड़ाहट के समान गम्भीर और ऊँची गर्जनाएँ कर रहा था।
31यक्ष ने कहा — हे राजन्, तुम्हारे ये भाई मेरे द्वारा बार-बार रोके जाने पर भी बलपूर्वक जल ले जाना चाहते थे। इसलिए मैंने इनका वध कर दिया। हे राजन्, जिसे अपने प्राणों से प्रेम है, उसे यह जल नहीं पीना चाहिए। हे पार्थ, ऐसा प्रयत्न मत करो। इस (सरोवर) पर पहले से मेरा अधिकार है। हे कुन्तीपुत्र, मेरे प्रश्नों के उत्तर देकर तुम जल पी सकते हो और ले जा सकते हो।
32युधिष्ठिर ने कहा — हे यक्ष, जिस पर आपका पहले से अधिकार है, उसे मैं नहीं चाहता। हे प्राणियों में परम श्रेष्ठ, धर्मात्मा पुरुष कभी यह नहीं चाहते कि कोई अपनी ही प्रशंसा करे। मैं अपने ज्ञान के अनुसार आपके प्रश्नों के उत्तर दूँगा। मुझसे पूछिए।
33यक्ष ने कहा — वह क्या है जो आदित्य (सूर्य) को उदय कराता है? उनके निकट कौन रहते हैं? उन्हें कौन अस्त कराता है? (और) वे किसमें प्रतिष्ठित हैं?
34युधिष्ठिर ने कहा — ब्रह्म ही सूर्य को उदय कराता है। देवता उनके निकट रहते हैं। धर्म उन्हें अस्त कराता है। और वे सत्य में प्रतिष्ठित हैं।
35यक्ष ने कहा — मनुष्य को श्रोत्रिय (विद्वान्) क्या बनाता है? किससे मनुष्य परम उच्च पद को प्राप्त करता है? किससे मनुष्य को दूसरा (सहायक) मिलता है? और हे राजन्, किससे मनुष्य बुद्धिमान् बनता है?
36युधिष्ठिर ने कहा — श्रुति (अर्थात् वेदों के अध्ययन) से मनुष्य विद्वान् बनता है। तपस्या से वह परम उच्च पद प्राप्त करता है। बुद्धि से उसे दूसरा (सहायक) मिलता है। और वृद्धों की सेवा उसे बुद्धिमान् बनाती है।
37यक्ष ने कहा — ब्राह्मणों का दिव्य गुण क्या है? उनका कौन सा धर्मयुक्त आचरण सत्पुरुषों के आचरण के समान है? उनका मानवीय गुण क्या है? और उनका कौन सा (आचरण) असत्पुरुषों के आचरण के समान है?
38युधिष्ठिर ने कहा — वेदों का अध्ययन उनका दिव्य गुण है। उनकी तपस्या सत्पुरुषों के धर्मयुक्त आचरण के समान है। मृत्यु उनका मानवीय गुण है। और (उनके द्वारा की गई) निन्दा असत्पुरुषों के आचरण के समान है।
39यक्ष ने कहा — क्षत्रियों का दिव्य गुण क्या है? उनका कौन सा आचरण सत्पुरुषों के व्यवहार के समान है? उनका मानवीय गुण क्या है? और उनकी ओर से कौन सा (आचरण) असत्पुरुषों के समान है?
40युधिष्ठिर ने कहा — बाण और अस्त्र ही उनकी दिव्यता हैं। (उनके द्वारा किए गए) यज्ञ सत्पुरुषों के धर्मयुक्त आचरण के समान हैं। भय उनका मानवीय गुण है। और (संकटग्रस्त को) त्याग देना उनकी ओर से असत्पुरुषों के आचरण के समान है।
41यक्ष ने कहा — वह एक वस्तु कौन सी है जो यज्ञ का सोम है? वह क्या है जो यज्ञ का यजु है? वह क्या है जिसके बिना यज्ञ नहीं हो सकता?
42युधिष्ठिर ने कहा — प्राण ही यज्ञ का सोम है; मन ही यज्ञ का यजु है; और ऋक् ही वह है जो यज्ञ के साथ रहती है और जिसके बिना यज्ञ नहीं हो सकता।
43यक्ष ने कहा — कृषकों के लिए सर्वोत्तम वस्तु क्या है? समृद्धि चाहने वालों के लिए सबसे बहुमूल्य क्या है? और सन्तान उत्पन्न करने वालों के लिए सबसे बहुमूल्य क्या है?
44युधिष्ठिर ने कहा — कृषकों के लिए वर्षा सर्वोत्तम वस्तु है; बोने वालों के लिए बीज सबसे बहुमूल्य है; समृद्धि चाहने वालों के लिए गौ सर्वोत्तम वस्तु है और सन्तान उत्पन्न करने वालों के लिए पुत्र सबसे बहुमूल्य है।
45यक्ष ने कहा — क्या ऐसा कोई पुरुष है, जो बुद्धि से सम्पन्न हो, संसार द्वारा पूजित हो, समस्त प्राणियों द्वारा आदृत हो, और जो इन्द्रियों के विषयों का भोग करते हुए तथा साँस लेते हुए भी जीवित नहीं है?
46युधिष्ठिर ने कहा — जो पुरुष देवताओं, अतिथियों, सेवकों, पितरों और अपने आपको तृप्त नहीं करता, वह साँस लेते हुए भी जीवित नहीं है।
47यक्ष ने कहा — कौन सी वस्तु पृथ्वी से भारी है? वह क्या है जो आकाश से ऊँचा है? वायु से वेगवान् क्या है? और तृणों से अधिक असंख्य क्या है?
48युधिष्ठिर ने कहा — माता पृथ्वी से भारी है; पिता आकाश से ऊँचा है; मन वायु से वेगवान् है; और विचार तृणों से अधिक असंख्य हैं।
49यक्ष ने कहा — वह क्या है जो सोते समय अपने नेत्र बन्द नहीं करता? वह क्या है जिसका हृदय नहीं होता? और वह क्या है जो अपने ही वेग से बढ़ता है?
50युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — मछलियाँ सोते समय अपने नेत्र बन्द नहीं करतीं। अण्डे जन्म के पश्चात् हिलते नहीं। पत्थर का हृदय नहीं होता। और नदी अपने ही वेग से बढ़ती है।
51यक्ष ने पूछा — प्रवासी का मित्र कौन है? गृहस्थ का मित्र कौन है? रोगी का मित्र कौन है और मरणासन्न का कौन?
52युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — प्रवासी का मित्र उसका सहयात्री है; गृहस्थ का मित्र उसकी पत्नी है; रोगी का मित्र उसका वैद्य है और मरणासन्न का मित्र दान है।
53यक्ष ने कहा — समस्त प्राणियों का अतिथि कौन है? सनातन धर्म क्या है? हे राजाधिराज, अमृत क्या है? और यह सम्पूर्ण विश्व क्या है?
54युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — अग्नि समस्त प्राणियों का अतिथि है; गौओं का दूध अमृत है; अमृत से किया गया होम सनातन धर्म है; और वायु ही यह सम्पूर्ण विश्व है।
55यक्ष ने कहा — वह क्या है जो अकेला विचरण करता है? वह क्या है जो अपने जन्म के पश्चात् पुनः जन्म लेता है? शीत का प्रतिकार क्या है? और सबसे बड़ा क्षेत्र क्या है?
56युधिष्ठिर ने कहा — सूर्य ही है जो अकेला विचरण करता है। चन्द्रमा (अपने जन्म के पश्चात्) पुनः जन्म लेता है। अग्नि शीत का प्रतिकार है और पृथ्वी सबसे बड़ा क्षेत्र है।
57यक्ष ने पूछा — धर्म का सर्वोपरि आश्रय क्या है? कीर्ति का क्या? स्वर्ग का सर्वोच्च आश्रय क्या है और सुख का क्या?
58युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — धर्म का सर्वोपरि आश्रय उदारता है, कीर्ति का दान, स्वर्ग का सत्य और सुख का सदाचार।
59यक्ष ने पूछा — मनुष्य की आत्मा क्या है? नियति द्वारा उसे दिया गया मित्र कौन है? उसका मुख्य आधार क्या है और उसका सर्वोत्तम आश्रय क्या है?
60युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — मनुष्य की आत्मा उसका पुत्र है। पत्नी नियति द्वारा दी गई उसकी मित्र है। मेघ उसका प्रमुख आधार हैं और दान उसका सर्वोत्तम आश्रय है।
61यक्ष ने पूछा — समस्त प्रशंसनीय वस्तुओं में श्रेष्ठ क्या है? समस्त प्रकार के धनों में श्रेष्ठ क्या है? समस्त लाभों में सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण क्या है? और समस्त प्रकार के सुखों में श्रेष्ठ क्या है?
62युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — समस्त प्रशंसनीय वस्तुओं में कुशलता श्रेष्ठ है। समस्त प्रकार के धनों में (वेदों का) ज्ञान श्रेष्ठ है। समस्त लाभों में आरोग्य सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण है। और समस्त प्रकार के सुखों में सन्तोष श्रेष्ठ है।
63यक्ष ने कहा — संसार में सबसे बड़ा धर्म क्या है? कौन सा धर्म सदा फल देता है? वह क्या है जिसे वश में रखने से (मनुष्य) कभी दुःख नहीं भोगते? किसके साथ मैत्री कभी नहीं टूटती?
64युधिष्ठिर ने कहा — निर्दयता का अभाव सबसे बड़ा धर्म है। तीनों (वेदों) का धर्म सदा फल देता है। मन को वश में रखने से दुःख नहीं होता और धर्मात्माओं के साथ मैत्री कभी नहीं टूटती।
65यक्ष ने पूछा — वह क्या है जिसका त्याग करने से मनुष्य प्रिय बनता है? वह क्या है जिसे त्याग देने से दुःख नहीं होता? वह क्या है जिसका त्याग करने से मनुष्य धनवान् बनता है? और वह क्या है जिसका त्याग करने से मनुष्य सुखी होता है?
66युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — अभिमान ही वह है जिसका त्याग करने से मनुष्य प्रिय बनता है। क्रोध का त्याग कभी दुःख नहीं देता। कामना का त्याग करने से मनुष्य धनवान् बनता है। और लोभ का त्याग मनुष्य को सुखी बनाता है।
67यक्ष ने कहा — मनुष्य ब्राह्मणों को किस प्रयोजन से दान देता है? नटों और नर्तकों को किस प्रयोजन से? सेवकों को किसलिए? और राजाओं को किस प्रयोजन से?
68युधिष्ठिर ने कहा — मनुष्य ब्राह्मणों को धार्मिक प्रयोजनों से दान देता है। नटों और नर्तकों को कीर्ति के लिए। सेवकों को उनके भरण-पोषण के लिए। और राजाओं को भय से बचने के लिए।
69यक्ष ने कहा — वह क्या है जिससे संसार ढका हुआ है? किस कारण कोई वस्तु स्वयं को प्रकट नहीं कर पाती? किस कारण मित्र त्याग दिए जाते हैं? और किस कारण मनुष्य स्वर्ग नहीं जा सकता?
70युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — संसार अज्ञान से ढका हुआ है। आध्यात्मिक अन्धकार के कारण ही कोई वस्तु स्वयं को प्रकट नहीं कर पाती। लोभ के कारण ही मनुष्य अपने मित्र को त्याग देता है। और संसार से आसक्ति के कारण ही मनुष्य स्वर्ग नहीं जा सकता।
71यक्ष ने कहा — मनुष्य किस कारण मृत माना जाता है? किस कारण राज्य मृत हो जाता है? और किस कारण यज्ञ मृत हो जाता है?
72युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — निर्धन पुरुष (जीवित होते हुए भी) मृत (माना जाता) है। राजा के बिना राज्य मृत हो जाता है। अज्ञानी पुरोहित द्वारा किया गया श्राद्ध मृत हो जाता है। और जिस यज्ञ में कुछ दान नहीं दिया जाता, वह भी मृत (के समान) है।
73यक्ष ने कहा — दिशा (अर्थात् वह मार्ग जिसका अनुसरण करना चाहिए) क्या है? जल किसे कहा गया है, अन्न किसे और विष किसे? बताओ कि श्राद्ध का (उचित) काल कौन सा है और तब जल पीना और ले जाना।
74युधिष्ठिर ने कहा — धर्मात्मा पुरुष ही दिशा हैं (अर्थात् सत्पुरुषों के पदचिह्नों पर चलना चाहिए)। आकाश को जल कहा गया है, गौ को अन्न और याचना को विष। ब्राह्मण ही श्राद्ध का (उचित) काल है (अर्थात् श्राद्ध का कोई विशेष काल नहीं है; जब भी योग्य पुरोहित मिल जाए तब वह किया जा सकता है)। हे यक्ष, आपका क्या मत है?
75यक्ष ने कहा — तपस्या का लक्षण क्या कहा गया है? संयम का क्या? क्षमा के प्रमुख लक्षण क्या हैं और लज्जा के क्या?
76युधिष्ठिर ने कहा — तपस्या (का लक्षण) अपने ही धर्म में स्थिर रहना है, संयम (का लक्षण) मन पर नियन्त्रण है, क्षमा (का लक्षण) शत्रुता को सह लेना है और लज्जा (का लक्षण) समस्त नीच कर्मों से विरत रहना है।
77यक्ष ने पूछा — हे राजन्, ज्ञान किसे कहा गया है? शान्ति क्या कही गई है? सबसे बड़ी दया किसे कहा गया है? और सरलता का उदाहरण क्या है?
78युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — ईश्वरतत्त्व का पूर्ण बोध ही सच्चा ज्ञान है, मन की शान्ति ही शान्ति है, समस्त प्राणियों का कल्याण करने की इच्छा में ही दया है। और मन की समता ही (सच्ची) सरलता है।
79यक्ष ने पूछा — मनुष्यों का अजेय शत्रु कौन है? (उनका) स्थायी रोग क्या है? किस प्रकार के मनुष्य को सज्जन माना जाता है? और किस प्रकार के मनुष्य को दुर्जन कहा जाता है?
80युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — क्रोध सबसे अजेय शत्रु है। लोभ असाध्य रोग है। जो समस्त प्राणियों के प्रति मित्रभाव रखता है, वह सज्जन है। और जो निर्दय है, उसे दुर्जन कहा जाता है।
81यक्ष ने कहा — हे राजन्, वह क्या है जिसे अज्ञान कहते हैं? अभिमान किसे कहा गया है? आलस्य से क्या समझा जाता है? और वह क्या है जिसे शोक कहते हैं?
82युधिष्ठिर ने कहा — धर्मज्ञान का अभाव ही अज्ञान कहलाता है। अपने ही विषय में अत्यधिक ऊँची धारणा को अभिमान कहते हैं। धर्म के विषय में निष्क्रियता आलस्य है। और अज्ञान ही शोक है।
83यक्ष ने कहा — ऋषियों ने स्थिरता किसे कहा है? धैर्य का उदाहरण क्या है? सर्वोत्तम स्नान क्या कहा गया है? और दान किसे कहा गया है?
84युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — स्थिरता अपने ही धर्म में दृढ़ बने रहने में है। वासनाओं पर नियन्त्रण को धैर्य कहते हैं। सच्चा स्नान मन की शुद्धि में है। समस्त प्राणियों की रक्षा ही सच्चा दान है।
85यक्ष ने कहा — किस पुरुष को विद्वान् माना जाता है? नास्तिक किसे कहते हैं? अज्ञानी कौन है? कामना किसे कहा गया है और ईर्ष्या किसे?
86युधिष्ठिर ने कहा — जो धर्म का ज्ञाता है, वह विद्वान् माना जाता है। जो अज्ञानी है, वह नास्तिक कहलाता है। सांसारिक विषयों की लालसा में ही कामना है। और जिसे ईर्ष्या कहा गया है, वह हृदय का शोक है।
87यक्ष ने कहा — गर्व किसे कहा गया है? दम्भ किसे कहते हैं? देवताओं की कृपा क्या कही गई है? और दुष्टता किसे कहते हैं?
88युधिष्ठिर ने कहा — गर्व जड़ अज्ञान में है। जिसे दम्भ कहते हैं, वह धर्म की (झूठी) ध्वजा खड़ी करना है। दान का फल ही दैवी वरदान है। और दुष्टता दूसरों की निन्दा करने में है।
89यक्ष ने पूछा — धर्म, अर्थ और काम — ये परस्पर टकराते हैं। फिर ये वस्तुएँ, जो सदा एक-दूसरे की विरोधी हैं, एक साथ कैसे रह सकती हैं?
90युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — जब धर्म और पत्नी परस्पर सामंजस्य में हों (अर्थात् जब अग्निहोत्र आदि कर्म ब्रह्मचर्य के जीवन की भाँति पत्नी के विरोधी न हों और जब पत्नी भी दान आदि कार्यों का विरोध करके धार्मिक कर्तव्यों में बाधा न बने), तब ये तीनों — धर्म, अर्थ और काम — एक साथ रह सकते हैं।
91यक्ष ने पूछा — हे भरतश्रेष्ठ, कौन शाश्वत नरक का भागी होता है? मेरे इस प्रश्न का शीघ्र उत्तर दो।
92युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — जो स्वयं किसी निर्धन ब्राह्मण को (भिक्षा के लिए) बुलाकर फिर कहता है कि उसके पास कुछ नहीं है, वह शाश्वत नरक का भागी होता है।
93जो वेदों, धर्मग्रन्थों, द्विजों, देवताओं और अपने पूर्वजों के धर्म पर असत्य का आरोप लगाता है, वह भी शाश्वत नरक को जाता है।
94जिसके पास धन है, किन्तु जो लोभवश न उसका उपभोग करता है और न उसे दान देता है और कहता है कि उसके पास कुछ नहीं है, वह भी शाश्वत नरक का भागी होता है।
95यक्ष ने कहा — हे राजन्, निश्चयपूर्वक बताओ कि जन्म से, सदाचार से, वेदों के अध्ययन से अथवा विद्या से — किससे मनुष्य ब्राह्मण बनता है?
96युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — हे यक्ष, हे आराध्य, सुनिए। न जन्म (मनुष्य को ब्राह्मण बनाता है) और न विद्या। इसमें कोई सन्देह नहीं कि केवल सदाचार ही ब्राह्मणत्व का कारण है।
97मनुष्य को — और विशेषतः ब्राह्मण को — अपने चरित्र की अत्यन्त सावधानी से रक्षा करनी चाहिए। जिसका चरित्र दुर्बल नहीं है, वह कभी दुर्बल नहीं होता। किन्तु जिसने अपना चरित्र खो दिया, वह स्वयं ही खो गया।
98शास्त्रों का अध्ययन करने वाले आचार्य, विद्यार्थी तथा अन्य लोग भी, यदि दुष्कर्मों की ओर प्रवृत्त हों, तो अज्ञानी ही माने जाने चाहिए। केवल वही विद्वान् है जो पुण्यकर्म करता है।
99जिसने चारों वेदों का अध्ययन कर लिया हो, किन्तु जिसका आचरण दुष्ट हो, वह भी शूद्र से भिन्न नहीं है। जो अग्निहोत्र करता है और जिसकी वासनाएँ वश में हैं, वही ब्राह्मण कहलाता है।
100यक्ष ने कहा — मधुरभाषी पुरुष क्या पाता है? जो सोच-समझकर कार्य करता है, वह क्या पाता है? जिसके अनेक मित्र हैं, वह क्या पाता है? और जो धर्म में लगा रहता है, वह क्या पाता है?
101युधिष्ठिर ने कहा — मधुरभाषी पुरुष (सबको) प्रिय हो जाता है। जो सोच-समझकर कार्य करता है, वह बहुत पाता है। जिसके अनेक मित्र हैं, वह सुखपूर्वक जीता है। और जो धर्म में लगा रहता है, वह (उत्तम) गति को प्राप्त करता है।
102यक्ष ने कहा — सुखी कौन है? आश्चर्य क्या है? मार्ग क्या है? और समाचार क्या है? मेरे इन चार प्रश्नों का उत्तर दो और तब तुम्हारे चारों मृत बन्धु जीवित कर दिए जाएँ।
103युधिष्ठिर ने कहा — हे जलचर प्राणी, वही मनुष्य सचमुच सुखी है जो दिन के पाँचवें अथवा छठे भाग में अपने ही घर में थोड़ी-सी शाक-सब्जी पकाता है, किन्तु जो न ऋणी है और न घर से निर्वासित।
104इस संसार में प्रतिदिन (असंख्य) प्राणी यमलोक को जा रहे हैं। फिर भी जो शेष रह जाते हैं, वे अमरता की कामना करते हैं। इससे अधिक आश्चर्य और क्या हो सकता है?
105वाद-विवाद किसी निश्चित निष्कर्ष तक नहीं पहुँचाते। श्रुतियाँ (मत में) विभाजित हैं। और ऐसा एक भी ऋषि नहीं जिसका मत निर्णायक माना जा सके। धर्म के विषय में सत्य गुफाओं में छिपा है। (इसलिए) वही उचित मार्ग है जिस पर महापुरुष चले हैं।
106संसार की इस कड़ाही में, जो महान् अज्ञान से भरी है, सूर्य जिसकी अग्नि है, दिन और रात जिसका ईंधन हैं तथा मास और ऋतुएँ जिसकी काठ की करछी हैं — काल (समस्त) प्राणियों को पका रहा है। यही समाचार है।
107यक्ष ने कहा — हे शत्रुदमन, तुमने मेरे समस्त प्रश्नों के ठीक उत्तर दिए हैं। अब मुझे बताओ कि कौन मनुष्य कहला सकता है और कौन मनुष्य सब प्रकार के धन से सम्पन्न है।
108युधिष्ठिर ने कहा — मनुष्य के पुण्यकर्मों की कीर्ति स्वर्ग और पृथ्वी — दोनों तक पहुँचती है। और जब तक वह कीर्ति बनी रहती है, तब तक वह मनुष्य कहलाता है।
109जिस मनुष्य के लिए प्रिय और अप्रिय, सुख और दुःख तथा भूत और भविष्य — सब एक समान हैं, वही सब प्रकार के धन से सम्पन्न है।
110यक्ष ने कहा — हे राजन्, तुमने (ठीक) बताया कि कौन पुरुष सब प्रकार के धन से सम्पन्न है। इसलिए तुम्हारे भाइयों में से जिसे तुम चाहो, वह एक जीवित कर दिया जाए।
111युधिष्ठिर ने कहा — हे यक्ष, श्यामवर्ण, रक्त नेत्रों वाले, साल वृक्ष के समान ऊँचे, विशाल वक्ष और लम्बी भुजाओं वाले इन नकुल को जीवित कर दीजिए।
112यक्ष ने कहा — ये भीमसेन तुम्हें (अत्यन्त) प्रिय हैं और ये अर्जुन तुम्हारे मुख्य आश्रय हैं। फिर हे राजन्, तुम नकुल के जीवन की कामना क्यों करते हो, जो केवल तुम्हारा सौतेला भाई है?
113दस सहस्र हाथियों का बल रखने वाले भीम को छोड़कर तुम नकुल को जीवित करने की कामना क्यों करते हो?
114कहा जाता है कि भीमसेन तुम्हें अत्यन्त प्रिय हैं। फिर किस विचार से तुम सौतेले भाई के जीवन की कामना करते हो?
115जिनकी भुजाओं के बल की समस्त पाण्डव उपासना करते हैं, उन अर्जुन को छोड़कर तुम नकुल को जीवित करने की कामना क्यों करते हो?
116युधिष्ठिर ने कहा — जो धर्म का बलिदान करता है, वह स्वयं नष्ट हो जाता है। और जो उसकी रक्षा करता है, उसकी स्वयं रक्षा होती है। इसलिए मैं धर्म का बलिदान नहीं करता, यह विचार करके कि यदि वह नष्ट हो गया तो वह हमें नष्ट कर देगा।
117निर्दयता से विरत रहना ही श्रेष्ठ धर्म है और मेरे मत में वह सबसे बड़े अभीष्ट पदार्थ से भी बड़ा है। मैं उसी धर्म को चुनता हूँ, अर्थात् निर्दयता से विरत रहने को। इसलिए हे यक्ष, नकुल जीवित हो जाएँ।
118लोग जानते हैं कि राजा (युधिष्ठिर) सदा धर्म में लगे रहते हैं। मैं अपने कर्तव्य से कभी विचलित नहीं होऊँगा। इसलिए हे यक्ष, नकुल जीवित हो जाएँ।
119मेरा अभिप्राय यह है कि मेरे पिता की दोनों पत्नियों — कुन्ती और माद्री — के पुत्र (जीवित) रहें।
120जैसी कुन्ती मेरे लिए हैं, वैसी ही माद्री भी हैं। मैं उनमें कोई भेद नहीं करता। मैं अपनी दोनों माताओं के प्रति समान व्यवहार करना चाहता हूँ। इसलिए हे यक्ष, नकुल को जीवित कर दीजिए।
121यक्ष ने कहा — हे भरतश्रेष्ठ, क्योंकि तुम्हारे मत में निर्दयता से विरत रहना अर्थ और काम — दोनों से श्रेष्ठ है, इसलिए तुम्हारे समस्त भाई जीवित कर दिए जाएँ।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — तब उनले (युधिष्ठिरले) आफ्ना भाइहरूलाई, जो स्वयं शक्रजस्तै तेजस्वी थिए, मरेर परेको देखे — मानौँ युगको अन्त्यमा लोकपालहरू आ-आफ्ना लोकबाट खसेका होऊन्।
2अर्जुनलाई आफ्ना धनुष र बाण छरिएर परेको अवस्थामा मरेको देखेर तथा भीमसेन र जुम्ल्याहा भाइहरूलाई प्राणहीन र निश्चल परेको देखेर युधिष्ठिर लामा र तातो सुस्केरा हाल्दै शोकका आँसुमा नुहाए। आफ्ना सम्पूर्ण भाइलाई मरेर परेको देखेर चिन्ताले पीडित ती महाबाहु धर्मपुत्रले आफ्नो महान् शोकलाई वाणी दिए।
3उनले भने — "हे महाबाहु वृकोदर, तिमीले प्रतिज्ञा गरेका थियौ — 'म युद्धमा गदाले दुर्योधनका तिघ्रा भाँचिदिनेछु।' हे भीम, तिमी मरेकाले त्यो सबै मेरा लागि व्यर्थ भयो।
4हे उदारचेता र महाबाहु कुरुहरूको कीर्ति बढाउने, मानिसका प्रतिज्ञा नपूरा भए पनि, तर तिम्रो विषयमा देवताहरूका वचन कसरी असत्य सिद्ध भए?
5हे धनंजय, जब तिम्रो जन्म भयो, तब स्वयं देवताहरूले भनेका थिए — "हे कुन्ती, तिम्रो यो पुत्र कुनै पनि प्रकारले सहस्राक्ष देवताभन्दा न्यून हुनेछैन।" र उत्तरको पारियात्र पर्वतमा सम्पूर्ण प्राणीले गाएका थिए — "जुन समृद्धिबाट यिनीहरू शत्रुहरूद्वारा वञ्चित गरिएका छन्, त्यो निश्चय नै यसद्वारा पुनः प्राप्त गरिनेछ। युद्धमा यसलाई कसैले पराजित गर्न सक्नेछैन र यस्तो कोही हुनेछैन जसलाई यसले जित्न नसकोस्।"
6अनि यस्तो कसरी भयो कि यी परम शक्तिशाली जिष्णु मृत्युको वशमा परे? जसका भरमा हामीले यी सम्पूर्ण कष्ट सह्यौँ, ती धनंजय मेरा सम्पूर्ण आशाको नाश गर्दै भूमिमा किन मरेर परेका छन्?
7कुन्तीका यी दुवै परम शक्तिशाली र वीर पुत्र — भीमसेन र धनंजय — जो युद्धमा प्रचण्ड थिए, जसले सधैँ आफ्ना शत्रुको नाश गर्दथे र जसलाई कुनै अस्त्रले रोक्न सक्दैनथ्यो, शत्रुद्वारा कसरी परास्त गरिए?
8निश्चय नै मेरो यो नीच हृदय ढुङ्गाको सारले बनेको छ, किनभने आज यी जुम्ल्याहा भाइहरूलाई मरेर परेको देखेर पनि यो फुट्दैन।
9हे नरश्रेष्ठहरू, हे शास्त्रका ज्ञाताहरू, हे उचित काल र स्थानका नियमसँग परिचितहरू, हे धार्मिक कृत्यका कर्ताहरू, तिमीहरू आफ्ना योग्य कर्म नगरी किन मरेर परेका छौ?
10हे अजेय वीरहरू, तिम्रा शरीरमा कुनै घाउ छैन र तिम्रा धनुष अछुत्तै छन् — अनि तिमीहरू पृथ्वीलाई अङ्गालो हाल्दै अचेत किन परेका छौ?"
11र ती उदारहृदय (राजा) आफ्ना भाइहरूलाई यसरी मधुर निद्रामा सुतेको देखेर, मानौँ तिनीहरू पर्वतका पठारमा शान्तिपूर्वक सुतिरहेका होऊन्, धेरै पसिना-पसिना भए, अत्यन्त पीडित भए र दयनीय दशामा पुगे।
12ती धर्मात्मा नरेश "यस्तै हो" भन्दै र शोकको सागरमा डुबेर व्याकुल हृदयले आफ्ना भाइहरूको मृत्युको कारणमा विचार गर्न थाले।
13र यद्यपि काल र स्थानका विभाजनसँग परिचित ती उदारचेता महाबाहुले धेरै विचार गरे, तथापि उनले यो निश्चय गर्न सकेनन् कि उनले के गर्नुपर्दछ।
14यसरी धेरै विलाप गरेर धर्मात्मा तप अथवा धर्मका पुत्र युधिष्ठिरले आफ्नो मनलाई शान्त पारे।
15र आफ्नो बुद्धिको प्रयोग गरेर उनी यसरी विचार गर्न थाले — "यी योद्धाहरूको वध कसले गरेको छ?
16यिनका शरीरमा अस्त्रका कुनै प्रहार छैनन् र न कसैका पदचिह्न नै छन्। म ठान्दछु कि जसले मेरा भाइहरूको वध गरेको छ, त्यो कुनै शक्तिशाली प्राणी हो।
17म एकाग्र भई यसमा विचार गर्नेछु अथवा जल पिएपछि यो जान्ने प्रयत्न गर्नेछु। सम्भवतः कुटिलमति दुर्योधनले, जसका लागि असल र खराब एकसमान छन्, गान्धारराजबाट बनाएर यो प्राणघातक (सरोवर) प्राप्त गरेको होस्। यस्तो कुन शान्तचित्त पुरुष छ जसले सधैँ दुष्कर्ममा लागेको त्यस दुष्टमतिमाथि विश्वास गर्न सकोस्? अथवा सम्भवतः त्यस दुरात्माले आफ्ना कुनै गुप्तचरबाट यो बनाएको होस्।"
18यसरी ती परम बुद्धिमान् (राजा)ले अनेक विचार गरे। तर उनले कुनै पनि प्रकारले आफूलाई यो विश्वास दिलाउन सकेनन् कि जल विषालु छ —
19— किनभने मरेको भए पनि तिनका अनुहारमा कुनै परिवर्तन आएको थिएन। र उनले सोचे — "मेरा भाइहरूका अनुहारको वर्ण अझै सजीव छ।
20यी नरश्रेष्ठहरूमध्ये प्रत्येक जलप्रपातजस्तै बलले सम्पन्न छन्। त्यसैले त्यस प्राणीबाहेक अरू कसले यिनलाई परास्त गर्न सक्दछ जसले उचित समयमा सबै कुरा हरेर लैजान्छ?"
21यसलाई निश्चित मानेर उनी त्यस जलमा ओर्लिए। र जसै उनी त्यसमा ओर्लिए, उनले आकाशबाट यी वचन सुने।
22यक्षले भने — म शैवाल र माछामा बाँच्ने एउटा बकुल्ला हुँ। तिम्रा भाइहरूलाई मैले मृत्युको अधीनमा पारिदिएको छु। हे राजपुत्र, यदि तिमीले मैले सोधेका प्रश्नको उत्तर दिएनौ भने, तिमी पाँचौँ सिकार बन्नेछौ।
23हे पुत्र, यसो गर्ने प्रयत्न नगर। यो पहिलेदेखि मेरो अधिकारमा छ। पहिले मेरा प्रश्नको उत्तर देऊ र तब जल पिउनू र लैजानू।
24युधिष्ठिरले भने — के तपाईं रुद्रहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, अथवा वसुहरूमा, अथवा मरुद्गणमा? म सोध्दछु कि तपाईं कुन देवता हुनुहुन्छ। कुनै पक्षीका लागि यो कार्य गर्न सम्भव छैन।
25महान् तेज भएका यी चार पर्वतलाई — हिमवान्, पारियात्र, विन्ध्य र मलयलाई — कसले ढालिदिएको छ?
26हे बलवान्हरूमा परम बलवान्, तपाईंले (वास्तवमा) एउटा अत्यन्त महान् कार्य गर्नुभएको छ, किनभने न देवता, न गन्धर्व, न असुर र न राक्षसले नै —
27— महासंग्राममा तिनका सामु टिक्न सक्दथे। (त्यसैले) जो तपाईंले गर्नुभएको छ त्यो अत्यन्त विलक्षण छ। न मलाई यो थाहा छ कि तपाईंको प्रयोजन के हो न म तपाईंको अभिप्राय जान्दछु।
28म (यो सबै जान्न) अत्यन्त उत्सुक छु र भयभीत पनि छु। यसैले मेरो हृदय व्याकुल छ र मेरो शिर चक्कर लागिरहेको छ। त्यसैले, हे आराध्य, म तपाईंसँग सोध्दछु कि यहाँ रहनुभएका तपाईं को हुनुहुन्छ?
29यक्षले भने — म यक्ष हुँ, जलचर पक्षी होइन। तिम्रो कल्याण होस्। तिम्रा परम तेजस्वी भाइहरूको वध मैले नै गरेको हुँ।
30वैशम्पायनले भने — त्यसपछि यक्षले भनिरहेका ती कठोर अक्षरमा गाँसिएका अमंगल वचन सुनेर, हे राजन्, उनी (युधिष्ठिर) त्यसको नजिक गएर त्यहाँ उभिए। र ती भरतश्रेष्ठले त्यस विशालकाय यक्षलाई देखे, जो अलौकिक नेत्रले युक्त थियो, ताडको रूखजस्तै अग्लो थियो, सूर्य अथवा अग्निजस्तै प्रज्वलित थियो, अजेय थियो, शिलाजस्तै विशाल थियो, एउटा वृक्षमा बसेको थियो र मेघको गडगडाहटजस्तै गम्भीर र उच्च गर्जन गरिरहेको थियो।
31यक्षले भने — हे राजन्, तिम्रा यी भाइहरू मबाट पटक-पटक रोकिँदा पनि बलपूर्वक जल लैजान चाहन्थे। त्यसैले मैले तिनको वध गरिदिएँ। हे राजन्, जसलाई आफ्ना प्राणसँग प्रेम छ, उसले यो जल पिउनुहुँदैन। हे पार्थ, यस्तो प्रयत्न नगर। यस (सरोवर)माथि पहिलेदेखि मेरो अधिकार छ। हे कुन्तीपुत्र, मेरा प्रश्नको उत्तर दिएर तिमी जल पिउन सक्दछौ र लैजान सक्दछौ।
32युधिष्ठिरले भने — हे यक्ष, जसमाथि तपाईंको पहिलेदेखि अधिकार छ, त्यो म चाहन्नँ। हे प्राणीहरूमा परम श्रेष्ठ, धर्मात्मा पुरुषले कहिल्यै यो चाहँदैनन् कि कसैले आफ्नै प्रशंसा गरोस्। म आफ्नो ज्ञानअनुसार तपाईंका प्रश्नको उत्तर दिनेछु। मलाई सोध्नुहोस्।
33यक्षले भने — त्यो के हो जसले आदित्य (सूर्य)लाई उदय गराउँछ? उनको नजिक को रहन्छन्? उनलाई कसले अस्त गराउँछ? (र) उनी केमा प्रतिष्ठित छन्?
34युधिष्ठिरले भने — ब्रह्मले नै सूर्यलाई उदय गराउँछ। देवताहरू उनको नजिक रहन्छन्। धर्मले उनलाई अस्त गराउँछ। र उनी सत्यमा प्रतिष्ठित छन्।
35यक्षले भने — मानिसलाई श्रोत्रिय (विद्वान्) केले बनाउँछ? केबाट मानिसले परम उच्च पद प्राप्त गर्दछ? केबाट मानिसलाई दोस्रो (सहायक) मिल्दछ? र हे राजन्, केबाट मानिस बुद्धिमान् बन्दछ?
36युधिष्ठिरले भने — श्रुति (अर्थात् वेदको अध्ययन)ले मानिस विद्वान् बन्दछ। तपस्याले उसले परम उच्च पद प्राप्त गर्दछ। बुद्धिले उसलाई दोस्रो (सहायक) मिल्दछ। र वृद्धहरूको सेवाले उसलाई बुद्धिमान् बनाउँछ।
37यक्षले भने — ब्राह्मणहरूको दिव्य गुण के हो? तिनको कुन धर्मयुक्त आचरण सत्पुरुषहरूको आचरणजस्तै छ? तिनको मानवीय गुण के हो? र तिनको कुन (आचरण) असत्पुरुषहरूको आचरणजस्तै छ?
38युधिष्ठिरले भने — वेदको अध्ययन तिनको दिव्य गुण हो। तिनको तपस्या सत्पुरुषहरूको धर्मयुक्त आचरणजस्तै छ। मृत्यु तिनको मानवीय गुण हो। र (तिनले गरेको) निन्दा असत्पुरुषहरूको आचरणजस्तै छ।
39यक्षले भने — क्षत्रियहरूको दिव्य गुण के हो? तिनको कुन आचरण सत्पुरुषहरूको व्यवहारजस्तै छ? तिनको मानवीय गुण के हो? र तिनीहरूतर्फबाट कुन (आचरण) असत्पुरुषहरूजस्तै छ?
40युधिष्ठिरले भने — बाण र अस्त्र नै तिनको दिव्यता हुन्। (तिनले गरेका) यज्ञ सत्पुरुषहरूको धर्मयुक्त आचरणजस्तै छन्। भय तिनको मानवीय गुण हो। र (संकटग्रस्तलाई) त्याग्नु तिनीहरूतर्फबाट असत्पुरुषहरूको आचरणजस्तै हो।
41यक्षले भने — त्यो एउटा वस्तु कुन हो जो यज्ञको सोम हो? त्यो के हो जो यज्ञको यजु हो? त्यो के हो जसविना यज्ञ हुन सक्दैन?
42युधिष्ठिरले भने — प्राण नै यज्ञको सोम हो; मन नै यज्ञको यजु हो; र ऋक् नै त्यो हो जो यज्ञसँगै रहन्छ र जसविना यज्ञ हुन सक्दैन।
43यक्षले भने — कृषकहरूका लागि सर्वोत्तम वस्तु के हो? समृद्धि चाहनेहरूका लागि सबैभन्दा बहुमूल्य के हो? र सन्तान उत्पन्न गर्नेहरूका लागि सबैभन्दा बहुमूल्य के हो?
44युधिष्ठिरले भने — कृषकहरूका लागि वर्षा सर्वोत्तम वस्तु हो; छर्नेहरूका लागि बीउ सबैभन्दा बहुमूल्य हो; समृद्धि चाहनेहरूका लागि गाई सर्वोत्तम वस्तु हो र सन्तान उत्पन्न गर्नेहरूका लागि पुत्र सबैभन्दा बहुमूल्य हो।
45यक्षले भने — के यस्तो कुनै पुरुष छ, जो बुद्धिले सम्पन्न होस्, संसारद्वारा पूजित होस्, सम्पूर्ण प्राणीद्वारा आदृत होस्, र जो इन्द्रियका विषयको भोग गर्दै तथा सास फेर्दै पनि जीवित छैन?
46युधिष्ठिरले भने — जुन पुरुषले देवता, अतिथि, सेवक, पितृ र आफूलाई तृप्त पार्दैन, ऊ सास फेर्दा पनि जीवित छैन।
47यक्षले भने — कुन वस्तु पृथ्वीभन्दा भारी छ? त्यो के हो जो आकाशभन्दा अग्लो छ? वायुभन्दा वेगवान् के हो? र तृणभन्दा बढी असंख्य के हो?
48युधिष्ठिरले भने — माता पृथ्वीभन्दा भारी छिन्; पिता आकाशभन्दा अग्लो छ; मन वायुभन्दा वेगवान् छ; र विचार तृणभन्दा बढी असंख्य छन्।
49यक्षले भने — त्यो के हो जसले सुत्दा आफ्ना नेत्र बन्द गर्दैन? त्यो के हो जसको हृदय हुँदैन? र त्यो के हो जो आफ्नै वेगले बढ्दछ?
50युधिष्ठिरले उत्तर दिए — माछाहरूले सुत्दा आफ्ना नेत्र बन्द गर्दैनन्। अण्डाहरू जन्मपछि हल्लिँदैनन्। ढुङ्गाको हृदय हुँदैन। र नदी आफ्नै वेगले बढ्दछे।
51यक्षले सोधे — प्रवासीको मित्र को हो? गृहस्थको मित्र को हो? रोगीको मित्र को हो र मरणासन्नको को?
52युधिष्ठिरले उत्तर दिए — प्रवासीको मित्र उसको सहयात्री हो; गृहस्थको मित्र उसकी पत्नी हुन्; रोगीको मित्र उसको वैद्य हो र मरणासन्नको मित्र दान हो।
53यक्षले भने — सम्पूर्ण प्राणीको अतिथि को हो? सनातन धर्म के हो? हे राजाधिराज, अमृत के हो? र यो सम्पूर्ण विश्व के हो?
54युधिष्ठिरले उत्तर दिए — अग्नि सम्पूर्ण प्राणीको अतिथि हो; गाईको दूध अमृत हो; अमृतले गरिएको होम सनातन धर्म हो; र वायु नै यो सम्पूर्ण विश्व हो।
55यक्षले भने — त्यो के हो जो एक्लै विचरण गर्दछ? त्यो के हो जो आफ्नो जन्मपछि पुनः जन्म लिन्छ? शीतको प्रतिकार के हो? र सबैभन्दा ठूलो क्षेत्र के हो?
56युधिष्ठिरले भने — सूर्य नै हो जो एक्लै विचरण गर्दछ। चन्द्रमा (आफ्नो जन्मपछि) पुनः जन्म लिन्छ। अग्नि शीतको प्रतिकार हो र पृथ्वी सबैभन्दा ठूलो क्षेत्र हो।
57यक्षले सोधे — धर्मको सर्वोपरि आश्रय के हो? कीर्तिको के? स्वर्गको सर्वोच्च आश्रय के हो र सुखको के?
58युधिष्ठिरले उत्तर दिए — धर्मको सर्वोपरि आश्रय उदारता हो, कीर्तिको दान, स्वर्गको सत्य र सुखको सदाचार।
59यक्षले सोधे — मानिसको आत्मा के हो? नियतिद्वारा उसलाई दिइएको मित्र को हो? उसको मुख्य आधार के हो र उसको सर्वोत्तम आश्रय के हो?
60युधिष्ठिरले उत्तर दिए — मानिसको आत्मा उसको पुत्र हो। पत्नी नियतिद्वारा दिइएकी उसकी मित्र हुन्। मेघ उसको प्रमुख आधार हुन् र दान उसको सर्वोत्तम आश्रय हो।
61यक्षले सोधे — सम्पूर्ण प्रशंसनीय वस्तुमा श्रेष्ठ के हो? सम्पूर्ण प्रकारका धनमा श्रेष्ठ के हो? सम्पूर्ण लाभमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण के हो? र सम्पूर्ण प्रकारका सुखमा श्रेष्ठ के हो?
62युधिष्ठिरले उत्तर दिए — सम्पूर्ण प्रशंसनीय वस्तुमा कुशलता श्रेष्ठ छ। सम्पूर्ण प्रकारका धनमा (वेदको) ज्ञान श्रेष्ठ छ। सम्पूर्ण लाभमा आरोग्य सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ। र सम्पूर्ण प्रकारका सुखमा सन्तोष श्रेष्ठ छ।
63यक्षले भने — संसारमा सबैभन्दा ठूलो धर्म के हो? कुन धर्मले सधैँ फल दिन्छ? त्यो के हो जसलाई वशमा राख्नाले (मानिसहरू) कहिल्यै दुःख भोग्दैनन्? कोसँगको मैत्री कहिल्यै टुट्दैन?
64युधिष्ठिरले भने — निर्दयताको अभाव सबैभन्दा ठूलो धर्म हो। तीनै (वेद)को धर्मले सधैँ फल दिन्छ। मनलाई वशमा राख्नाले दुःख हुँदैन र धर्मात्माहरूसँगको मैत्री कहिल्यै टुट्दैन।
65यक्षले सोधे — त्यो के हो जसको त्याग गर्नाले मानिस प्रिय बन्दछ? त्यो के हो जसलाई त्यागिदिनाले दुःख हुँदैन? त्यो के हो जसको त्याग गर्नाले मानिस धनवान् बन्दछ? र त्यो के हो जसको त्याग गर्नाले मानिस सुखी हुन्छ?
66युधिष्ठिरले उत्तर दिए — अभिमान नै त्यो हो जसको त्याग गर्नाले मानिस प्रिय बन्दछ। क्रोधको त्यागले कहिल्यै दुःख दिँदैन। कामनाको त्याग गर्नाले मानिस धनवान् बन्दछ। र लोभको त्यागले मानिसलाई सुखी बनाउँछ।
67यक्षले भने — मानिसले ब्राह्मणहरूलाई कुन प्रयोजनले दान दिन्छ? नट र नर्तकहरूलाई कुन प्रयोजनले? सेवकहरूलाई किन? र राजाहरूलाई कुन प्रयोजनले?
68युधिष्ठिरले भने — मानिसले ब्राह्मणहरूलाई धार्मिक प्रयोजनले दान दिन्छ। नट र नर्तकहरूलाई कीर्तिका लागि। सेवकहरूलाई तिनको भरणपोषणका लागि। र राजाहरूलाई भयबाट जोगिनका लागि।
69यक्षले भने — त्यो के हो जसले संसार ढाकिएको छ? कुन कारणले कुनै वस्तुले आफूलाई प्रकट गर्न सक्दैन? कुन कारणले मित्रहरू त्यागिन्छन्? र कुन कारणले मानिस स्वर्ग जान सक्दैन?
70युधिष्ठिरले उत्तर दिए — संसार अज्ञानले ढाकिएको छ। आध्यात्मिक अन्धकारका कारण नै कुनै वस्तुले आफूलाई प्रकट गर्न सक्दैन। लोभका कारण नै मानिसले आफ्नो मित्रलाई त्याग्दछ। र संसारसँगको आसक्तिका कारण नै मानिस स्वर्ग जान सक्दैन।
71यक्षले भने — मानिस कुन कारणले मृत मानिन्छ? कुन कारणले राज्य मृत हुन्छ? र कुन कारणले यज्ञ मृत हुन्छ?
72युधिष्ठिरले उत्तर दिए — निर्धन पुरुष (जीवित हुँदाहुँदै पनि) मृत (मानिन्छ)। राजाविनाको राज्य मृत हुन्छ। अज्ञानी पुरोहितद्वारा गरिएको श्राद्ध मृत हुन्छ। र जुन यज्ञमा केही दान दिइँदैन, त्यो पनि मृत (समान) हो।
73यक्षले भने — दिशा (अर्थात् त्यो मार्ग जसको अनुसरण गर्नुपर्दछ) के हो? जल कसलाई भनिएको छ, अन्न कसलाई र विष कसलाई? भन कि श्राद्धको (उचित) काल कुन हो र तब जल पिउनू र लैजानू।
74युधिष्ठिरले भने — धर्मात्मा पुरुषहरू नै दिशा हुन् (अर्थात् सत्पुरुषका पदचिह्नमा हिँड्नुपर्दछ)। आकाशलाई जल भनिएको छ, गाईलाई अन्न र याचनालाई विष। ब्राह्मण नै श्राद्धको (उचित) काल हो (अर्थात् श्राद्धको कुनै विशेष काल छैन; जहिले पनि योग्य पुरोहित भेटिए तब त्यो गर्न सकिन्छ)। हे यक्ष, तपाईंको के मत छ?
75यक्षले भने — तपस्याको लक्षण के भनिएको छ? संयमको के? क्षमाका प्रमुख लक्षण के हुन् र लाजका के?
76युधिष्ठिरले भने — तपस्या (को लक्षण) आफ्नै धर्ममा स्थिर रहनु हो, संयम (को लक्षण) मनमाथिको नियन्त्रण हो, क्षमा (को लक्षण) शत्रुतालाई सहनु हो र लाज (को लक्षण) सम्पूर्ण नीच कर्मबाट विरत रहनु हो।
77यक्षले सोधे — हे राजन्, ज्ञान कसलाई भनिएको छ? शान्ति के भनिएको छ? सबैभन्दा ठूलो दया कसलाई भनिएको छ? र सरलताको उदाहरण के हो?
78युधिष्ठिरले उत्तर दिए — ईश्वरतत्त्वको पूर्ण बोध नै साँचो ज्ञान हो, मनको शान्ति नै शान्ति हो, सम्पूर्ण प्राणीको कल्याण गर्ने इच्छामा नै दया छ। र मनको समता नै (साँचो) सरलता हो।
79यक्षले सोधे — मानिसहरूको अजेय शत्रु को हो? (तिनको) स्थायी रोग के हो? कस्तो प्रकारका मानिसलाई सज्जन मानिन्छ? र कस्तो प्रकारका मानिसलाई दुर्जन भनिन्छ?
80युधिष्ठिरले उत्तर दिए — क्रोध सबैभन्दा अजेय शत्रु हो। लोभ असाध्य रोग हो। जसले सम्पूर्ण प्राणीप्रति मित्रभाव राख्दछ, ऊ सज्जन हो। र जो निर्दय छ, उसलाई दुर्जन भनिन्छ।
81यक्षले भने — हे राजन्, त्यो के हो जसलाई अज्ञान भनिन्छ? अभिमान कसलाई भनिएको छ? आलस्यले के बुझिन्छ? र त्यो के हो जसलाई शोक भनिन्छ?
82युधिष्ठिरले भने — धर्मज्ञानको अभाव नै अज्ञान कहलाइन्छ। आफ्नै विषयमा अत्यधिक उच्च धारणालाई अभिमान भनिन्छ। धर्मको विषयमा निष्क्रियता आलस्य हो। र अज्ञान नै शोक हो।
83यक्षले भने — ऋषिहरूले स्थिरता कसलाई भनेका छन्? धैर्यको उदाहरण के हो? सर्वोत्तम स्नान के भनिएको छ? र दान कसलाई भनिएको छ?
84युधिष्ठिरले उत्तर दिए — स्थिरता आफ्नै धर्ममा दृढ रहनुमा छ। वासनामाथिको नियन्त्रणलाई धैर्य भनिन्छ। साँचो स्नान मनको शुद्धिमा छ। सम्पूर्ण प्राणीको रक्षा नै साँचो दान हो।
85यक्षले भने — कुन पुरुषलाई विद्वान् मानिन्छ? नास्तिक कसलाई भनिन्छ? अज्ञानी को हो? कामना कसलाई भनिएको छ र ईर्ष्या कसलाई?
86युधिष्ठिरले भने — जो धर्मको ज्ञाता छ, ऊ विद्वान् मानिन्छ। जो अज्ञानी छ, ऊ नास्तिक कहलाइन्छ। सांसारिक विषयको लालसामा नै कामना छ। र जसलाई ईर्ष्या भनिएको छ, त्यो हृदयको शोक हो।
87यक्षले भने — गर्व कसलाई भनिएको छ? दम्भ कसलाई भनिन्छ? देवताहरूको कृपा के भनिएको छ? र दुष्टता कसलाई भनिन्छ?
88युधिष्ठिरले भने — गर्व जड अज्ञानमा छ। जसलाई दम्भ भनिन्छ, त्यो धर्मको (झूटो) ध्वजा उभ्याउनु हो। दानको फल नै दैवी वरदान हो। र दुष्टता अरूको निन्दा गर्नुमा छ।
89यक्षले सोधे — धर्म, अर्थ र काम — यी आपसमा ठोक्किन्छन्। अनि यी वस्तु, जो सधैँ एकआपसका विरोधी छन्, एकसाथ कसरी रहन सक्दछन्?
90युधिष्ठिरले उत्तर दिए — जब धर्म र पत्नी आपसमा सामञ्जस्यमा होऊन् (अर्थात् जब अग्निहोत्र आदि कर्म ब्रह्मचर्यको जीवनजस्तै पत्नीका विरोधी नहोऊन् र जब पत्नीले पनि दान आदि कार्यको विरोध गरेर धार्मिक कर्तव्यमा बाधा नबनून्), तब यी तीनै — धर्म, अर्थ र काम — एकसाथ रहन सक्दछन्।
91यक्षले सोधे — हे भरतश्रेष्ठ, को शाश्वत नरकको भागी हुन्छ? मेरो यस प्रश्नको चाँडै उत्तर देऊ।
92युधिष्ठिरले उत्तर दिए — जसले आफैँ कुनै निर्धन ब्राह्मणलाई (भिक्षाका लागि) बोलाएर फेरि भन्दछ कि उससँग केही छैन, ऊ शाश्वत नरकको भागी हुन्छ।
93जसले वेद, धर्मग्रन्थ, द्विज, देवता र आफ्ना पूर्वजको धर्ममाथि असत्यको आरोप लगाउँछ, ऊ पनि शाश्वत नरक जान्छ।
94जससँग धन छ, तर जसले लोभवश न त्यसको उपभोग गर्दछ न त्यो दान दिन्छ र भन्दछ कि उससँग केही छैन, ऊ पनि शाश्वत नरकको भागी हुन्छ।
95यक्षले भने — हे राजन्, निश्चयपूर्वक भन कि जन्मले, सदाचारले, वेदको अध्ययनले अथवा विद्याले — केबाट मानिस ब्राह्मण बन्दछ?
96युधिष्ठिरले उत्तर दिए — हे यक्ष, हे आराध्य, सुन्नुहोस्। न जन्मले (मानिसलाई ब्राह्मण बनाउँछ) न विद्याले। यसमा कुनै सन्देह छैन कि केवल सदाचार नै ब्राह्मणत्वको कारण हो।
97मानिसले — र विशेषगरी ब्राह्मणले — आफ्नो चरित्रको अत्यन्त सावधानीपूर्वक रक्षा गर्नुपर्दछ। जसको चरित्र दुर्बल छैन, ऊ कहिल्यै दुर्बल हुँदैन। तर जसले आफ्नो चरित्र गुमायो, ऊ आफैँ हराइसक्यो।
98शास्त्रको अध्ययन गर्ने आचार्य, विद्यार्थी तथा अन्य मानिसहरू पनि, यदि दुष्कर्मतिर प्रवृत्त होऊन् भने, अज्ञानी नै मानिनुपर्दछ। केवल त्यही विद्वान् हो जसले पुण्यकर्म गर्दछ।
99जसले चारै वेदको अध्ययन गरिसकेको होस्, तर जसको आचरण दुष्ट होस्, ऊ पनि शूद्रभन्दा भिन्न छैन। जसले अग्निहोत्र गर्दछ र जसका वासना वशमा छन्, त्यही ब्राह्मण कहलाइन्छ।
100यक्षले भने — मधुरभाषी पुरुषले के पाउँछ? जसले सोचविचार गरेर कार्य गर्दछ, उसले के पाउँछ? जसका अनेक मित्र छन्, उसले के पाउँछ? र जो धर्ममा लागिरहन्छ, उसले के पाउँछ?
101युधिष्ठिरले भने — मधुरभाषी पुरुष (सबैलाई) प्रिय हुन्छ। जसले सोचविचार गरेर कार्य गर्दछ, उसले धेरै पाउँछ। जसका अनेक मित्र छन्, ऊ सुखपूर्वक बाँच्दछ। र जो धर्ममा लागिरहन्छ, उसले (उत्तम) गति प्राप्त गर्दछ।
102यक्षले भने — सुखी को हो? आश्चर्य के हो? मार्ग के हो? र समाचार के हो? मेरा यी चार प्रश्नको उत्तर देऊ र तब तिम्रा चारै मृत बन्धुलाई जीवित पारिदिइयोस्।
103युधिष्ठिरले भने — हे जलचर प्राणी, त्यही मानिस साँच्चै सुखी छ जसले दिनको पाँचौँ अथवा छैटौँ भागमा आफ्नै घरमा थोरै सागसब्जी पकाउँछ, तर जो न ऋणी छ न घरबाट निर्वासित।
104यस संसारमा प्रतिदिन (असंख्य) प्राणी यमलोक गइरहेका छन्। तैपनि जो बाँकी रहन्छन्, तिनीहरूले अमरताको कामना गर्दछन्। यसभन्दा बढी आश्चर्य अरू के हुन सक्दछ?
105वादविवादले कुनै निश्चित निष्कर्षसम्म पुर्याउँदैनन्। श्रुतिहरू (मतमा) विभाजित छन्। र यस्तो एउटा पनि ऋषि छैनन् जसको मत निर्णायक मान्न सकियोस्। धर्मको विषयमा सत्य गुफामा लुकेको छ। (त्यसैले) त्यही उचित मार्ग हो जसमा महापुरुषहरू हिँडेका छन्।
106संसारको यस कराहीमा, जो महान् अज्ञानले भरिएको छ, सूर्य जसको अग्नि हो, दिन र रात जसका दाउरा हुन् तथा महिना र ऋतुहरू जसका काठका डाडु हुन् — कालले (सम्पूर्ण) प्राणीलाई पकाइरहेको छ। यही समाचार हो।
107यक्षले भने — हे शत्रुदमन, तिमीले मेरा सम्पूर्ण प्रश्नको ठीक उत्तर दिएका छौ। अब मलाई भन कि को मानिस कहलाउन सक्दछ र कुन मानिस सबै प्रकारका धनले सम्पन्न छ।
108युधिष्ठिरले भने — मानिसका पुण्यकर्मको कीर्ति स्वर्ग र पृथ्वी — दुवैसम्म पुग्दछ। र जबसम्म त्यो कीर्ति रहन्छ, तबसम्म ऊ मानिस कहलाइन्छ।
109जुन मानिसका लागि प्रिय र अप्रिय, सुख र दुःख तथा भूत र भविष्य — सबै एकसमान छन्, त्यही सबै प्रकारका धनले सम्पन्न छ।
110यक्षले भने — हे राजन्, तिमीले (ठीक) बतायौ कि कुन पुरुष सबै प्रकारका धनले सम्पन्न छ। त्यसैले तिम्रा भाइहरूमध्ये जसलाई तिमी चाहन्छौ, त्यो एक जना जीवित पारिदिइयोस्।
111युधिष्ठिरले भने — हे यक्ष, श्यामवर्ण, रातो नेत्र भएका, सालको रूखजस्तै अग्ला, विशाल वक्ष र लामा भुजा भएका यी नकुललाई जीवित पारिदिनुहोस्।
112यक्षले भने — यी भीमसेन तिमीलाई (अत्यन्त) प्रिय छन् र यी अर्जुन तिम्रा मुख्य आश्रय हुन्। अनि हे राजन्, तिमीले नकुलको जीवनको कामना किन गर्दछौ, जो केवल तिम्रो सौतेनो भाइ हो?
113दस हजार हात्तीको बल राख्ने भीमलाई छाडेर तिमीले नकुललाई जीवित पार्ने कामना किन गर्दछौ?
114भनिन्छ कि भीमसेन तिमीलाई अत्यन्त प्रिय छन्। अनि कुन विचारले तिमीले सौतेनो भाइको जीवनको कामना गर्दछौ?
115जसका भुजाको बलको सम्पूर्ण पाण्डवले उपासना गर्दछन्, ती अर्जुनलाई छाडेर तिमीले नकुललाई जीवित पार्ने कामना किन गर्दछौ?
116युधिष्ठिरले भने — जसले धर्मको बलिदान गर्दछ, ऊ आफैँ नष्ट हुन्छ। र जसले त्यसको रक्षा गर्दछ, उसको आफैँ रक्षा हुन्छ। त्यसैले म धर्मको बलिदान गर्दिनँ, यो विचार गरेर कि यदि त्यो नष्ट भयो भने त्यसले हामीलाई नष्ट पारिदिनेछ।
117निर्दयताबाट विरत रहनु नै श्रेष्ठ धर्म हो र मेरो मतमा त्यो सबैभन्दा ठूलो अभीष्ट पदार्थभन्दा पनि ठूलो छ। म त्यही धर्म रोज्दछु, अर्थात् निर्दयताबाट विरत रहनु। त्यसैले हे यक्ष, नकुल जीवित होऊन्।
118मानिसहरू जान्दछन् कि राजा (युधिष्ठिर) सधैँ धर्ममा लागिरहन्छन्। म आफ्नो कर्तव्यबाट कहिल्यै विचलित हुनेछैनँ। त्यसैले हे यक्ष, नकुल जीवित होऊन्।
119मेरो अभिप्राय यो हो कि मेरा पिताका दुवै पत्नी — कुन्ती र माद्री — का पुत्र (जीवित) रहून्।
120जस्ती कुन्ती मेरा लागि छिन्, त्यस्तै माद्री पनि छिन्। म तिनमा कुनै भेद गर्दिनँ। म आफ्ना दुवै मातातर्फ समान व्यवहार गर्न चाहन्छु। त्यसैले हे यक्ष, नकुललाई जीवित पारिदिनुहोस्।
121यक्षले भने — हे भरतश्रेष्ठ, किनभने तिम्रो मतमा निर्दयताबाट विरत रहनु अर्थ र काम — दुवैभन्दा श्रेष्ठ छ, त्यसैले तिम्रा सम्पूर्ण भाइलाई जीवित पारिदिइयोस्।