Ghosha Yatra Parva — Lamentation of Dhritarashtra
Volume II — Vana Parva · Chapter 236
Sanskrit
1जनमेजय उवाच एवं वने वर्तमाना नराम्याः शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गाः। सरस्तदासाद्य वनं च पुण्यं ततः परं किमकुर्वन्त पार्थाः॥
2वैशम्पायन उवाच सरस्तदासाद्य तु पाण्डुपुत्रा जनं समुत्सृज्य विधाय वेशम्। वनानि रम्याण्यथ पर्वतांश्च नदीप्रदेशांश्च तदा विचेरुः॥
3तथा वने तान् वसतः प्रवीरान् स्वाध्यायवन्तश्च तपोधनाचा स्तान् पूजयामासुरथो नरायाः॥
4ततः कदाचित् कुशल: कथासु विप्रोऽभ्यगच्छद् भुवि कौरवेयान्। स तैः समेत्याथ यदृच्छयैव वैचित्रवीर्यं नृपमभ्यगच्छत्॥
5अथोपविष्टः प्रतिसत्कृतश्च वृद्धेन राज्ञा कुरुसत्तमेन। प्रचोदित: संकथयाम्बभूव धर्मानिलेन्द्रप्रभवान् यमौ च॥
6कृशांश्च वातातपकर्शिताङ्गान् दुःखस्य चोचस्य मुखे प्रपन्नान्। तां चाप्यनाथामिव वीरनाथां कृष्णां परिक्लेशगुणेन युक्ताम्॥
7ततः कथास्तस्य निशभ्य राजा वैचित्रवीर्यः कृपयाभितप्तः। वने तथा पार्थिवपुत्रपौत्रान् श्रुत्वा तथा दुःखनदी प्रपन्नान्॥
8प्रोवाच दैन्याभिहतान्तरात्मा निःश्वासवातोपहतस्तदानीम्। वाचं कथंचित् स्थिरतामुपेत्य तत् सर्वमात्मप्रभवं विचिन्त्या८॥
9कथं नु सत्यः शुचिरार्यवृत्तो ज्येष्ठः सुतानां मम धर्मराजः। अजातशत्रुः पृथिवीतले स्म शेते पुरा राङ्कवकूटशायी॥
10नित्यं स्तुवद्भिः स्वयमिन्द्रकल्पः। पतत्त्रिसझै स जघन्यरात्रे प्रबोध्यते नूनमिडातलस्थः॥
11कथं नु वातातपकर्शिताङ्गो वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः। शेते पृथिव्यामतथोचिताङ्गः कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः॥
12तथार्जुनः सुकुमारो मनस्वी वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः। धुवं न शेते वसतीरमर्षात्॥
13यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तम्। विनिःश्वसन् सर्प इवोचतेजा ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात्॥
14तथा यमौ चाप्यसुखौ सुखार्हो समृद्धरूपावमरौ दिवीव। प्रजागरस्थौ ध्रुवमप्रशान्तौ धर्मेण सत्येन च वार्यमाणौ॥
15समीरणेनाथ समो बलेन समीरणस्यैव सुतो बलीयान्। स धर्मपाशेन सितोऽचजेन ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्यमर्षम्॥
16स चापि भूमौ परिवर्तमानो वधं सुतानां मम काक्षमाणः। सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः कालं प्रतीक्षत्यधिको रणेऽन्यैः॥
17अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या दुःशासनो यत् परुषाण्यवोचत्। तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं दहन्ति कक्षाग्निरिवेन्धनानि॥
18न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो धनंजयश्चाप्यनुवय॑ते तम्। अरण्यवासेन विवर्धते तु भीमस्य कोपोऽग्निरिवानिलेन॥
19स तेन कोपेन विदह्यमानः करं करेणाभिनिपीड्य वीरः। विनिःश्वसत्युष्णमतीव घोरं दहन्निवेमान् मम पुत्रपौत्रान्॥
20गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश्च संरम्भिणावन्तककालकल्पौ। न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां शरान् किरन्तावशनिप्रकाशान्॥
21दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो दुःशासनश्चापि सुमन्दचेताः। मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं यद् द्यूतमालम्ब्य हरन्ति राज्यम्॥
22शुभाशुभं कर्म नरो हि कृत्वा प्रतीक्षते तस्य फलं स्म कर्ता। स तेन मुह्यत्यवशः फलेन मोक्षः कथं स्यात् पुरुषस्य तस्मात्॥
23क्षेत्रे सुकृष्टे ह्यपिते च बीजे देवे च वर्षत्यूतुकालयुक्तम्। रन्यत्र दैवादिति चिन्तयामि॥ कृतं मताक्षेण यथा न साधु साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन। मया च दुष्पुत्रवशानुगेन तथा कुरूणामयमन्तकालः॥
24गर्भिणी या। ध्रुवं प्रवास्यत्यसमीरितोऽपि ध्रुवं प्रजास्यत्युत स्तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः॥
25वित्तं न दद्युः पुरुषाः कथंचित्। प्राप्यार्थकालं च भवेदनर्थ: कथं न तत् स्यादिति तत् कुतः स्यात्॥ कथं न भिद्येत न च स्रवेत न च प्रसिच्येदिति रक्षितव्यम्। अरक्ष्यमाणं शतधा प्रकीर्येद् ध्रुवं न नाशोऽस्ति कृतस्य लोके॥
26गतो हरण्यादपि शक्रलोकं धनंजयः पश्यत वीर्यमस्य। अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि ज्ञात्वा पुनर्लोकमिमं प्रपन्नः॥
27स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव को मानुषः पुनरागन्तुमिच्छेत्। अन्यत्र कालोपहताननेकान् समीक्षमाणस्तु कुरून् मुमूर्षुन्॥
28धनुर्चाहश्चार्जुनः सव्यसाची धनुश्च तद् गाण्डिवं भीमवेगम्। अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य त्रयस्य तेजः प्रसहेत कोऽत्र॥
29निशम्य तद् वचनं पार्थिवस्य दुर्योधनं रहिते सौबलोऽथ। अबोधयत् कर्णमुपेत्य सर्वं स चाप्यहृष्टोऽभवदल्पचेताः॥
English
1Janamejaya said : O Brahmana, when those foremost of men, the sons of Pritha, were passing their days in the forest exposed to the inclemencies of the winter and the summer, of the wind and the sun, what did they do after they had reached the lake and the forest named Dvaita?
2Vaishampayana said : When the Pandavas reached the lake, they chose a place to live in far from the habitations of men. They roamed through charming forests and delightful mountains and beautiful valleys through which ran many rivers and stream-lets.
3When they began to live there, many venerable ascetics, learned in the Vedas, often came to see them. Those foremost of men always received those Veda-knowing Rishis with great respect.
4Thereupon one day there came to the Kuru princes a certain Brahmana who was celebrated on carth for his powers of speech. Having talked with them for some time, he went away to the king, the of Vichitravirya (Dhritarashtra).
5Having been received with all respect by that foremost of the Kurus, that old king (Dhritarashtra) the Brahmanas took his seat; and then asked by the king, he talked about the son of Dharma, Pavana, Indra and the twins (Asvinis). son
6All of whom having fallen into great misery had become emaciated and reduced owing to exposure to the wind and the sun. He also talked of Krishna (Draupadi) who had been overwhelmed with sufferings and who had become protectorless though she had heroes for her lords.
7On hearing his words, the king Vichitravirya's son became afflicted with grief, thinking that the royal princess (Draupadi) had been drowned in a river of sorrow.
8His inmost soul was afflicted with sorrow. Trembling all over with sighs, he quieted himself with great effort, thinking that his folly was the cause of everything. He said,
9"Alas, how is it that Dharmaraja Yudhishthira who is the eldest of my sons, who is truthful and pious and virtuous in his behaviour, who has not a single enemy (on earth) and who formerly used to sleep on beds made of soft Ranku-skins, sleeps now on the bare ground!
10He used to be awakened by the Sutas and Magdhas and other singers with his praises melodiously chanted every morning. That Indra-like Kuru prince is now awakened from the bare ground early in the morning by innumerable birds.
11How does Vrikodara, reduced by exposure to wind and sun and filled with wrath, sleep on the bare ground in the presence of the Panchala princess unfit as he is to suffer such misery?
12Perhaps the intelligent Arjuna who is incapable of bearing pain and who though ever obedient to Yudhishthira yet feels himself pierced by the remembrance of his wrongs, does not at all sleep in the night.
13Seeing the twins (Nakula and Sahadeva) and Krishna (Draupadi) and Yudhishthira and Bhima in the greatest possible misery, Arjuna certainly sighs like a fearful serpent and from wrath does not sleep in the night.
14The twins also, who are even like a couple of blessed celestials in heaven, sunk in misery though deserving of happiness and comfort, certainly pass their nights without sleep, only restrained from taking revenge by virtue and truth.
15The mighty son of Vayu (Bhima) who is equal to Vayu himself in strength certainly sighs and restrains his wrath tied through his eldest brother (Yudhishthira) to the bond of truth.
16Superior in battle to all warriors, he now quietly lies on the ground. Being restrained by virtue and truth but burning to kill my sons, he simply passes his time.
17The cruel words that Duhshasana spoke after Ajatshatru (Yudhishthira) had been deceitfully defeated at dice have reached the inner most depth of Vrikodara's heart. They are consuming him as a blazing bundle of straw consumes a faggot of dry wood.
18The son of Dharma (Yudhishthira) never sinfully acts. Dhananjaya (Arjuna) also always obeys him, but the anger of Bhima is daily increasing like a fire helped by the wind in consequence of a life of exile.
19That hero, burning in wrath, squeezes his hands and breathes hot and fearful sighs, as if he wants to consume by them all my sons and grandsons.
20The wielder of Gandiva (Arjuna) and Bhima when angry are like Yama and Kala themselves. Hurling their arrows which are like so many thunderbolts, they exterminate their enemies in battle.
21Alas, Duryodhana and Shakuni and Suta's son (Karna) and the wicked minded Duhshasana in robbing the Pandavas of their kingdom by means of dice saw only honey (on the tree) without thinking the terrible fall from it!
22A man having acted rightly or wrongly expects to get the fruit of his acts. But fruits however (often) confounds and paralyses him. How can a man thus obtain salvation!
23If land is properly cultivated and the seed sown and if the god (Indra) seasonably showers rain, still the crop might not grow. This is what we often hear. How could this be true as I think unless everything here in this world) is ruled by Destiny. The gambler Shakuni has behaved deceitfully towards the son of Pandu (Yudhishthira) who always acts honestly and virtuously. From the love and fondness that I bear of my wicked sons I also have similarly acted. Alas, it is for this the time, for the destruction of the Kurus has come.
24Or perhaps what is inevitable must come to pass. The wind, whether impelled or not, must move. The woman who conceives must give birth to a child. Darkness must pass away in the morning and the day in the evening.
25Whatever may be earned by us and others, whether people spend it or not, it would bring us misery when the time would come. Why then people become so anxious to earn wealth? If what is acquired is the result of Fate, then it should be protected, so that is may not be divided nor protected, so that it may not be divided nor lost little by little nor permitted to flow out at once, for if unprotected it may break into one one hundred fragments. But whatever the character of our possession may be, our acts in this world are never lost.
26Behold what great is the prowess of Arjuna who went to the abode of Indra from the forest. Having secured the four kinds of celestials weapons, he has returned to earth.
27What man is there who having gone to heaven in his own human body ever wishes to come back? Because he sees the Kurus at the point of death by Time, he has returned.
28The wielder of the bow is Arjuna Savyasachi, the bow is the Gandiva of fearful energy, the weapons are also all celestials, who is there who would be able to withstand the (combination of these) three."
29Having heard those words of the king, the son of Subala Shakuni went to Duryodhana who was then with Karna and told them everything in private. The foolish Duryodhana was filled with grief at what he heard.
Hindi
1जनमेजय ने कहा — हे ब्राह्मण, जब वे नरश्रेष्ठ पृथापुत्र शीत और ग्रीष्म, वायु और सूर्य की कठोरता सहते हुए वन में अपने दिन बिता रहे थे, तब द्वैत नामक उस सरोवर और वन में पहुँचने के पश्चात् उन्होंने क्या किया?
2वैशम्पायन ने कहा — जब पाण्डव उस सरोवर पर पहुँचे, तब उन्होंने मनुष्यों की बस्तियों से दूर रहने के लिए एक स्थान चुना। वे रमणीय वनों में, मनोहर पर्वतों पर और उन सुन्दर उपत्यकाओं में विचरण करते रहे जिनसे होकर अनेक नदियाँ और झरने बहते थे।
3जब वे वहाँ रहने लगे, तब वेदों के ज्ञाता अनेक पूजनीय तपस्वी बार-बार उनसे भेंट करने आते रहे। वे नरश्रेष्ठ उन वेदज्ञ ऋषियों का सदा बड़े आदर से सत्कार करते थे।
4तदनन्तर एक दिन कुरुकुमारों के पास एक ऐसे ब्राह्मण आए जो पृथ्वी पर अपनी वाक्पटुता के लिए विख्यात थे। कुछ समय उनसे बातें करके वे विचित्रवीर्य के पुत्र राजा (धृतराष्ट्र) के पास चले गए।
5उन कुरुश्रेष्ठ, उन वृद्ध राजा (धृतराष्ट्र) द्वारा पूर्ण आदर से स्वागत किए जाने पर वे ब्राह्मण अपने आसन पर बैठे; और तब राजा के पूछने पर उन्होंने धर्म के पुत्र, पवन के पुत्र, इन्द्र के पुत्र और जुड़वाँ (अश्विनीकुमारों के पुत्रों) के विषय में बताया —
6— जो सब महान् विपत्ति में पड़कर वायु और सूर्य के प्रकोप के कारण दुर्बल और क्षीण हो गए थे। उन्होंने कृष्णा (द्रौपदी) के विषय में भी बताया, जो कष्टों से अभिभूत थीं और जो वीरों को स्वामी रखते हुए भी अरक्षित हो गई थीं।
7उनके वचन सुनकर विचित्रवीर्य के पुत्र राजा शोक से पीड़ित हो गए, यह सोचकर कि वे राजकुमारी (द्रौपदी) शोक की नदी में डूब गई हैं।
8उनका अन्तरात्मा शोक से व्यथित हो गया। आहें भरते हुए और सर्वांग काँपते हुए उन्होंने बड़े प्रयत्न से स्वयं को शान्त किया, यह सोचकर कि इस सबका कारण उनकी अपनी मूढ़ता ही थी। उन्होंने कहा —
9"हाय, यह कैसे हुआ कि धर्मराज युधिष्ठिर, जो मेरे पुत्रों में ज्येष्ठ हैं, जो सत्यवादी, धर्मपरायण और सदाचारी हैं, जिनका (पृथ्वी पर) एक भी शत्रु नहीं और जो पूर्वकाल में रंकु मृग की कोमल खालों की शय्याओं पर सोया करते थे, अब नंगी भूमि पर सोते हैं!
10उन्हें सूत, मागध तथा अन्य गायक प्रत्येक प्रातःकाल उनकी स्तुतियाँ मधुर स्वर में गाकर जगाया करते थे। वे इन्द्र के समान कुरुकुमार अब प्रातःकाल असंख्य पक्षियों द्वारा नंगी भूमि से जगाए जाते हैं।
11वायु और सूर्य के प्रकोप से क्षीण और क्रोध से भरे वृकोदर पाञ्चाल राजकुमारी की उपस्थिति में नंगी भूमि पर कैसे सोते होंगे, जब वे ऐसा कष्ट सहने के योग्य ही नहीं हैं?
12सम्भवतः बुद्धिमान् अर्जुन, जो पीड़ा सहने में असमर्थ हैं और जो युधिष्ठिर के सदा आज्ञाकारी होते हुए भी अपने साथ हुए अन्यायों के स्मरण से बिंधे हुए अनुभव करते हैं, रात में तनिक भी नहीं सोते।
13जुड़वाँ भाइयों (नकुल और सहदेव) को, कृष्णा (द्रौपदी) को, युधिष्ठिर को और भीम को अत्यन्त दयनीय दशा में देखकर अर्जुन निश्चय ही भयंकर सर्प के समान फुफकारते होंगे और क्रोध के कारण रात में नहीं सोते होंगे।
14जुड़वाँ भाई भी, जो स्वर्ग के परम भाग्यशाली देवताओं की जोड़ी के समान हैं, सुख और आराम के योग्य होते हुए भी विपत्ति में डूबे हुए निश्चय ही बिना नींद के रातें बिताते होंगे — केवल धर्म और सत्य के कारण प्रतिशोध लेने से रुके हुए।
15वायु के महाशक्तिशाली पुत्र (भीम), जो बल में स्वयं वायु के समान हैं, निश्चय ही आहें भरते होंगे और अपने ज्येष्ठ भ्राता (युधिष्ठिर) के द्वारा सत्य के बन्धन में बँधे होकर अपना क्रोध रोकते होंगे।
16युद्ध में समस्त योद्धाओं से श्रेष्ठ वे अब चुपचाप भूमि पर पड़े रहते हैं। धर्म और सत्य से रुके हुए किन्तु मेरे पुत्रों को मारने के लिए जलते हुए वे केवल अपना समय काट रहे हैं।
17अजातशत्रु (युधिष्ठिर) के द्यूत में छलपूर्वक हराए जाने के पश्चात् दुःशासन ने जो क्रूर वचन कहे थे, वे वृकोदर के हृदय की अन्तरतम गहराई तक पहुँच गए हैं। वे उन्हें उसी प्रकार भस्म कर रहे हैं जैसे तृण का जलता हुआ पूला सूखी लकड़ियों के गट्ठर को भस्म करता है।
18धर्म के पुत्र (युधिष्ठिर) कभी पापपूर्ण आचरण नहीं करते। धनंजय (अर्जुन) भी सदा उनकी आज्ञा मानते हैं, किन्तु वनवास के जीवन के कारण भीम का क्रोध प्रतिदिन उसी प्रकार बढ़ता जा रहा है जैसे वायु से सहायता पाई हुई अग्नि।
19क्रोध में जलते हुए वे वीर अपने हाथ मलते हैं और गरम तथा भयंकर आहें भरते हैं, मानो वे उनसे मेरे समस्त पुत्रों और पौत्रों को भस्म कर देना चाहते हों।
20गाण्डीवधारी (अर्जुन) और भीम जब क्रुद्ध होते हैं, तब स्वयं यम और काल के समान हो जाते हैं। वज्र के समान अपने बाण फेंककर वे युद्ध में अपने शत्रुओं का समूल नाश कर देते हैं।
21हाय, दुर्योधन, शकुनि, सूतपुत्र (कर्ण) और दुष्टमति दुःशासन ने द्यूत के द्वारा पाण्डवों का राज्य लूटते समय केवल (वृक्ष पर) मधु देखा, उससे होने वाले भयंकर पतन का विचार ही नहीं किया!
22मनुष्य ठीक अथवा गलत आचरण करके अपने कर्मों का फल पाने की अपेक्षा करता है। किन्तु फल प्रायः उसे भ्रमित और स्तम्भित कर देते हैं। फिर मनुष्य मोक्ष कैसे प्राप्त कर सकता है!
23यदि भूमि ठीक से जोती जाए और बीज बोया जाए और यदि देवता (इन्द्र) ऋतु के अनुसार वर्षा करें, तब भी फसल न उगे — यह हम प्रायः सुनते हैं। यह कैसे सच हो सकता है, जैसा मैं सोचता हूँ, यदि (इस संसार में) सब कुछ नियति से शासित न हो? जुआरी शकुनि ने पाण्डुपुत्र (युधिष्ठिर) के प्रति छलपूर्वक आचरण किया, जो सदा ईमानदारी और धर्म से चलते हैं। अपने दुष्ट पुत्रों के प्रति जो प्रेम और मोह मैं रखता हूँ, उसके कारण मैंने भी वैसा ही आचरण किया। हाय, इसीलिए कुरुओं के विनाश का समय आ पहुँचा है।
24अथवा सम्भवतः जो अनिवार्य है, उसे होना ही है। वायु — चाहे उसे प्रेरित किया जाए या न किया जाए — बहेगी ही। जो स्त्री गर्भ धारण करती है, उसे सन्तान जनना ही है। अन्धकार को प्रातःकाल बीत जाना है और दिन को सन्ध्या में।
25हम और अन्य लोग जो कुछ भी कमाएँ — चाहे लोग उसे व्यय करें या न करें — समय आने पर वह हमें दुःख ही देगा। फिर लोग धन कमाने के लिए इतने व्याकुल क्यों होते हैं? यदि जो प्राप्त होता है वह नियति का फल है, तो उसकी रक्षा करनी चाहिए, जिससे वह न बँटे और न थोड़ा-थोड़ा करके नष्ट हो और न एक साथ बह जाने दिया जाए; क्योंकि अरक्षित रहने पर वह सौ टुकड़ों में बिखर सकता है। किन्तु हमारी सम्पत्ति का स्वरूप जो भी हो, इस संसार में हमारे कर्म कभी नष्ट नहीं होते।
26देखो, अर्जुन का पराक्रम कितना महान् है, जो वन से इन्द्र के धाम को गए। चारों प्रकार के दिव्य अस्त्र प्राप्त करके वे पृथ्वी पर लौट आए हैं।
27ऐसा कौन मनुष्य है जो अपने मानव शरीर से स्वर्ग जाकर कभी लौटना चाहेगा? क्योंकि वे देखते हैं कि कुरु काल के हाथों मृत्यु के मुख पर हैं, इसीलिए वे लौट आए हैं।
28धनुष धारण करने वाले सव्यसाची अर्जुन हैं, धनुष भयंकर तेज वाला गाण्डीव है और अस्त्र भी सब दिव्य हैं — ऐसा कौन है जो इन तीनों के (संयोग के) सम्मुख टिक सकेगा?"
29राजा के ये वचन सुनकर सुबल के पुत्र शकुनि दुर्योधन के पास गए, जो उस समय कर्ण के साथ था, और उन्होंने एकान्त में उसे सब कुछ कह सुनाया। मूढ़ दुर्योधन जो कुछ उसने सुना, उससे शोक से भर गया।
Nepali
1जनमेजयले भने — हे ब्राह्मण, जब ती नरश्रेष्ठ पृथापुत्रहरू शीत र ग्रीष्म, वायु र सूर्यको कठोरता सहँदै वनमा आफ्ना दिन बिताइरहेका थिए, तब द्वैत नामक त्यस सरोवर र वनमा पुगेपछि तिनीहरूले के गरे?
2वैशम्पायनले भने — जब पाण्डवहरू त्यस सरोवरमा पुगे, तब तिनीहरूले मानिसका बस्तीबाट टाढा बस्नका लागि एउटा स्थान छाने। तिनीहरू रमणीय वनमा, मनोहर पर्वतमा र ती सुन्दर उपत्यकामा विचरण गरिरहे जसबाट हुँदै अनेक नदी र झरना बग्दथे।
3जब तिनीहरू त्यहाँ बस्न थाले, तब वेदका ज्ञाता अनेक पूजनीय तपस्वी पटक-पटक तिनीहरूसँग भेट गर्न आइरहे। ती नरश्रेष्ठहरूले ती वेदज्ञ ऋषिको सधैँ ठूलो आदरले सत्कार गर्दथे।
4त्यसपछि एक दिन कुरुकुमारहरूको नजिक एक यस्ता ब्राह्मण आए जो पृथ्वीमा आफ्नो वाक्पटुताका लागि विख्यात थिए। केही समय तिनीहरूसँग कुरा गरेर उनी विचित्रवीर्यका पुत्र राजा (धृतराष्ट्र)कहाँ गए।
5ती कुरुश्रेष्ठ, ती वृद्ध राजा (धृतराष्ट्र)द्वारा पूर्ण आदरले स्वागत गरिएपछि ती ब्राह्मण आफ्नो आसनमा बसे; र तब राजाले सोधेपछि उनले धर्मका पुत्र, पवनका पुत्र, इन्द्रका पुत्र र जुम्ल्याहा (अश्विनीकुमारका पुत्र)का विषयमा बताए —
6— जो सबै महान् विपत्तिमा परेर वायु र सूर्यको प्रकोपका कारण दुर्बल र क्षीण भएका थिए। उनले कृष्णा (द्रौपदी)का विषयमा पनि बताए, जो कष्टले अभिभूत थिइन् र जो वीरहरूलाई स्वामी राखेर पनि अरक्षित भएकी थिइन्।
7उनका वचन सुनेर विचित्रवीर्यका पुत्र राजा शोकले पीडित भए, यो सोचेर कि ती राजकुमारी (द्रौपदी) शोकको नदीमा डुबेकी छिन्।
8उनको अन्तरात्मा शोकले व्यथित भयो। सुस्केरा हाल्दै र सर्वाङ्ग काँप्दै उनले ठूलो प्रयत्नले आफूलाई शान्त पारे, यो सोचेर कि यो सबैको कारण उनकै मूढता थियो। उनले भने —
9"हाय, यो कसरी भयो कि धर्मराज युधिष्ठिर, जो मेरा पुत्रहरूमा ज्येष्ठ छन्, जो सत्यवादी, धर्मपरायण र सदाचारी छन्, जसका (पृथ्वीमा) एउटा पनि शत्रु छैन र जो पूर्वकालमा रंकु मृगका कोमल छालाका ओछ्यानमा सुत्दथे, अब नाङ्गो भूमिमा सुत्दछन्!
10उनलाई सूत, मागध तथा अन्य गायकहरूले प्रत्येक बिहान उनका स्तुति मधुर स्वरमा गाएर जगाउँथे। ती इन्द्रजस्ता कुरुकुमार अब बिहान असंख्य पक्षीद्वारा नाङ्गो भूमिबाट जगाइन्छन्।
11वायु र सूर्यको प्रकोपले क्षीण र क्रोधले भरिएका वृकोदर पाञ्चाल राजकुमारीको उपस्थितिमा नाङ्गो भूमिमा कसरी सुत्दा हुन्, जब उनी यस्तो कष्ट सहनयोग्य नै छैनन्?
12सम्भवतः बुद्धिमान् अर्जुन, जो पीडा सहन असमर्थ छन् र जो युधिष्ठिरका सधैँ आज्ञाकारी हुँदाहुँदै पनि आफूमाथि भएका अन्यायको स्मरणले छेडिएको अनुभव गर्दछन्, रातमा तनिक पनि सुत्दैनन्।
13जुम्ल्याहा भाइहरू (नकुल र सहदेव)लाई, कृष्णा (द्रौपदी)लाई, युधिष्ठिरलाई र भीमलाई अत्यन्त दयनीय दशामा देखेर अर्जुनले निश्चय नै भयंकर सर्पजस्तै फुत्कार गर्दा हुन् र क्रोधका कारण रातमा सुत्दैनन् होला।
14जुम्ल्याहा भाइहरू पनि, जो स्वर्गका परम भाग्यशाली देवताहरूको जोडीसमान छन्, सुख र आरामका योग्य हुँदाहुँदै पनि विपत्तिमा डुबेर निश्चय नै निद्राविनै रात बिताउँदा हुन् — केवल धर्म र सत्यका कारण प्रतिशोध लिनबाट रोकिएका।
15वायुका महाशक्तिशाली पुत्र (भीम), जो बलमा स्वयं वायुसमान छन्, निश्चय नै सुस्केरा हाल्दा हुन् र आफ्ना ज्येष्ठ भ्राता (युधिष्ठिर)द्वारा सत्यको बन्धनमा बाँधिएर आफ्नो क्रोध रोक्दा हुन्।
16युद्धमा सम्पूर्ण योद्धाभन्दा श्रेष्ठ उनी अब चुपचाप भूमिमा परिरहन्छन्। धर्म र सत्यले रोकिएका तर मेरा पुत्रहरूलाई मार्न जलिरहेका उनी केवल आफ्नो समय काटिरहेका छन्।
17अजातशत्रु (युधिष्ठिर) द्यूतमा छलपूर्वक हारिएपछि दुःशासनले जुन क्रूर वचन भनेको थियो, ती वृकोदरका हृदयको अन्तरतम गहिराइसम्म पुगेका छन्। तिनले उनलाई त्यसै गरी भस्म पारिरहेका छन् जसरी तृणको बलिरहेको मुठाले सुकेका दाउराको भारीलाई भस्म पार्दछ।
18धर्मका पुत्र (युधिष्ठिर)ले कहिल्यै पापपूर्ण आचरण गर्दैनन्। धनंजय (अर्जुन)ले पनि सधैँ उनको आज्ञा मान्दछन्, तर वनवासको जीवनका कारण भीमको क्रोध प्रतिदिन त्यसै गरी बढ्दै गइरहेको छ जसरी वायुबाट सहायता पाएको अग्नि।
19क्रोधमा जलिरहेका ती वीरले आफ्ना हात मल्दछन् र तातो तथा भयंकर सुस्केरा हाल्दछन्, मानौँ तिनले तिनैबाट मेरा सम्पूर्ण पुत्र र नातिलाई भस्म पारिदिन चाहन्छन्।
20गाण्डीवधारी (अर्जुन) र भीम जब क्रुद्ध हुन्छन्, तब स्वयं यम र कालसमान हुन्छन्। वज्रजस्तै आफ्ना बाण फ्याँकेर तिनीहरूले युद्धमा आफ्ना शत्रुको समूल नाश गरिदिन्छन्।
21हाय, दुर्योधन, शकुनि, सूतपुत्र (कर्ण) र दुष्टमति दुःशासनले द्यूतद्वारा पाण्डवहरूको राज्य लुट्दा केवल (रूखमा) मह देखे, त्यसबाट हुने भयंकर पतनको विचार नै गरेनन्!
22मानिसले ठीक अथवा गलत आचरण गरेर आफ्ना कर्मको फल पाउने अपेक्षा गर्दछ। तर फलले प्रायः उसलाई भ्रमित र स्तब्ध पारिदिन्छ। अनि मानिसले मोक्ष कसरी प्राप्त गर्न सक्दछ!
23यदि भूमि राम्ररी जोतियोस् र बीउ छरियोस् र यदि देवता (इन्द्र)ले ऋतुअनुसार वर्षा गरून्, तैपनि फसल नउम्रोस् — यो हामी प्रायः सुन्दछौँ। यो कसरी साँचो हुन सक्दछ, जस्तो म सोच्दछु, यदि (यस संसारमा) सबै कुरा नियतिले शासित नहोस् भने? जुवाडे शकुनिले पाण्डुपुत्र (युधिष्ठिर)प्रति छलपूर्वक आचरण गर्यो, जो सधैँ इमानदारी र धर्मले चल्दछन्। आफ्ना दुष्ट पुत्रहरूप्रति जुन प्रेम र मोह म राख्दछु, त्यसका कारण मैले पनि त्यस्तै आचरण गरेँ। हाय, त्यसैले कुरुहरूको विनाशको समय आइपुगेको छ।
24अथवा सम्भवतः जो अनिवार्य छ, त्यो हुनै पर्दछ। वायु — चाहे त्यसलाई प्रेरित गरियोस् वा नगरियोस् — बग्नेछ नै। जुन स्त्रीले गर्भ धारण गर्दछिन्, उनले सन्तान जन्माउनै पर्दछ। अन्धकार बिहान बित्नै पर्दछ र दिन साँझमा।
25हामी र अरू मानिसले जे-जति कमाऊँ — चाहे मानिसहरूले त्यो खर्च गरून् वा नगरून् — समय आएपछि त्यसले हामीलाई दुःख नै दिनेछ। अनि मानिसहरू धन कमाउनका लागि किन यति व्याकुल हुन्छन्? यदि जो प्राप्त हुन्छ त्यो नियतिको फल हो भने, त्यसको रक्षा गर्नुपर्दछ, जसबाट त्यो न बाँडियोस् न थोरै-थोरै गरेर नष्ट होस् र न एकैचोटि बग्न दिइयोस्; किनभने अरक्षित रहेमा त्यो सय टुक्रामा छरिन सक्दछ। तर हाम्रो सम्पत्तिको स्वरूप जे भए पनि, यस संसारमा हाम्रा कर्म कहिल्यै नष्ट हुँदैनन्।
26हेर, अर्जुनको पराक्रम कति महान् छ, जो वनबाट इन्द्रको धाममा गए। चारै प्रकारका दिव्य अस्त्र प्राप्त गरेर उनी पृथ्वीमा फर्केर आएका छन्।
27यस्तो कुन मानिस छ जो आफ्नो मानव शरीरले स्वर्ग गएर कहिल्यै फर्कन चाहनेछ? किनभने उनी देख्दछन् कि कुरुहरू कालका हातबाट मृत्युको मुखमा छन्, त्यसैले उनी फर्केर आएका छन्।
28धनुष धारण गर्ने सव्यसाची अर्जुन हुन्, धनुष भयंकर तेज भएको गाण्डीव हो र अस्त्र पनि सबै दिव्य छन् — यस्तो को छ जो यी तीनका (संयोगका) सामु टिक्न सक्नेछ?"
29राजाका यी वचन सुनेर सुबलका पुत्र शकुनि दुर्योधनकहाँ गए, जो त्यस समय कर्णसँग थियो, र उनले एकान्तमा उसलाई सबै कुरा भनिदिए। मूढ दुर्योधन जे-जति उसले सुन्यो, त्यसबाट शोकले भरियो।