The wonderful child
Volume II — Vana Parva · Chapter 188
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच ततः स पुनरेवाथ मार्कण्डेयं यशस्विनम्। पप्रच्छ विनयोपेतोधर्मराजो युधिष्ठिरः॥
2नैके युगसलान्तास्त्वया दृष्टा महामुने। न चापीह समः कश्चिदायुष्मान् दृश्यते तव॥
3वर्जयित्वा महात्मानं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। न तेऽस्ति सदृशः कश्चिदायुषा ब्रह्मवित्तम॥
4अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन् देवदानववर्जिते। त्वमेव प्रलये विप्र ब्रह्माणमुपतिष्ठसे॥
5प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे। त्वमेकः सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि॥ चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत् परमेष्ठिना। वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्ततः॥
6त्वया लोकगुरुः साक्षात् सर्वलोकपितामहः। आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना॥
7स्वप्रमाणमथो विप्र त्वया कृतमनेकशः। घोरेणाविश्य तपसा वेधसो निर्जितास्त्वया॥
8नारायणाङ्कप्रख्यस्त्वं साम्परायेऽतिपठ्यसे। भगवाननेकशः कृत्वा त्वया विष्णोश्च विश्वकृत्॥ कर्णिकोद्धरणं दिव्यं ब्रह्मणः कामरूपिणः। रत्नालंकारयोगाभ्यां दृग्भयां दृष्टस्त्वया पुरा॥
9तस्मात् तवान्तको मृत्युर्जरा वा देहनाशिनी। न त्वां विशति विप्रर्षे प्रसादात् परमेष्ठिनः॥
10यदा नैवं रविर्नाग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमाः। नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किंचन॥
11तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे। नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे॥
12शयानममितात्मानं पद्मोत्पलनिकेतनम्। त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि।॥
13एतत् प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्वं वृत्तं द्विजोत्तम। तस्मादिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वहेत्वात्मिकां कथाम्॥ अनुभूतं हि बहुशस्त्वयैकेन द्विजोत्तमा न तेऽस्त्यविदितं किंचित् सर्वलोकेषु नित्यदा॥
14मार्कण्डेय उवाच हन्त ते वर्णयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे। पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च॥ अव्यक्ताय सुसूक्ष्माय निर्गुणाय गुणात्मने। स एष पुरुषव्याघ्र पीतवासा जनार्दनः॥
15एष कर्ता विकर्ता च भूतात्मा भूतकृत् प्रभुः। अचिन्त्यं महदाश्चर्यं पवित्रमिति चोच्यते॥
16अनादिनिधनं भूतं विश्वमव्ययमक्षयम्। एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे॥२०
17यद्येष पुरुषो वेद वेदा अपि न तं विदुः। सर्वमाश्चर्यमेवैतन्निर्वृत्तं राजसत्तम॥
18आदितो मनुजव्याघ्रकृत्स्नस्य जगत: क्षये। चत्वार्याहुः सहाणि वर्षाणां तत् कृतं युगम्॥ तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः। त्रीणि वर्षसलराणि त्रेतायुगमिहोच्यते॥
19तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च ततः परम्। तथा वर्षसहहरे द्वे द्वापरं परिमाणतः॥
20तस्यापि द्विशती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः। सहरमेकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम्॥
21तस्य वर्षशतं संधिः संध्यांशश्च ततः परम्। संधिसंध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणमुपधारय॥
22क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तेत कृतं युगम्। एषा द्वादशसाही युगाख्या परिकीर्तिता॥
23एतत् सहरपर्यन्तमहो ब्राह्ममुदाहृतम्। विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वतः परिवर्तते॥ लोकानां मनुजव्याघ्र प्रलयं तं विदुर्बुधाः। अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ॥ सहगन्ते नराः सर्वे प्रायशोऽनृतवादिनः। यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस्तथा॥
24व्रतप्रतिनिधिश्चैव तस्मिन् काले प्रवर्तते। ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस्तथा शूद्राधनार्जकाः॥
25क्षत्रधर्मेण वाप्यत्र वर्तयन्ति गते युगे। निवृत्तयज्ञस्वाध्याया दण्डाजिनविवर्जिताः॥ ब्राह्मणाः सर्वभक्षाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे। अजपा ब्राह्मणास्तात शूद्रा जपपरायणाः॥
26विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत्। बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप॥
27मृषानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः। आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश्च यवनाश्च नराधिपाः॥
28काम्बोजा बाह्निकाः शूरास्तथाऽऽभीरा नरोत्तम। न तदा ब्राह्मणः कश्चित् स्वधर्ममुपजीवति॥
29क्षत्रियाश्चापि वैश्याश्च विकर्मस्था नराधिपा। अल्पायुषः स्वल्पबलाः स्वल्पवीर्यपराक्रमाः॥
30अल्पसाराल्पदेहाश्च तथा सत्याल्पभाषिणः। बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः॥
31युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मवादिनः। भोवादिनस्तथा शूद्रा ब्राह्मणाश्चार्यवादिनः॥
32युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः। न तथा घ्राणयुक्ताश्च सर्वगन्धा विशाम्पते॥
33रसाश्च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः। बहुप्रजा ह्रस्वदेहाः शीलाचारविवर्जिताः। मुखे भगाः स्त्रियो राजन् भविष्यन्ति युगक्षये॥
34अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः। केशशूलाः स्त्रियो राजन् भविष्यन्ति युगक्षये॥
35अल्पक्षीरास्तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप। अल्पपुष्पफलाचापि पादपा बहुवायसाः॥
36ब्रह्मवध्यानुलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम्। नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृहणन्ति वै द्विजाः॥
37लोभमोहपरीताच मिथ्याधर्मध्वजावृताः। भिक्षार्थं पृथिवीपाल चयूर्यन्ते द्विजैर्दिशः॥
38करभारभयाद् भीता गृहस्थाः परिमोषकाः। मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यमुपजीविनः॥ मिथ्या च नखरोमाणिधारयन्ति तदा द्विजाः। अर्थलोभान्नरव्याघ्र तथा च ब्रह्मचारिणः॥
39आश्रमेषु वृथाचाराः पानपा गुरुतल्पगाः। इह लौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम्॥
40बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः। आश्रमा मनुजव्याघ्र भविष्यन्ति युगक्षये॥
41यथर्तुवर्षी भगवान् न तथा पाकशासनः। न चापि सर्वबीजानि सम्यग् रोहन्ति भारत॥
42हिंसाभिरामश्च जनस्तथा सम्पद्यतेऽशुचिः। अधर्मफलमत्यर्थं तदा भवति चानघा॥
43तदा च पृथिवीपाल यो भवेद्धर्मसंयुतः। अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हिधर्मोऽस्ति कश्चन।।५२।
44भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः। वणिजश्च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्युत॥
45धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान् वर्धते जनः। धर्मस्य बलहानिः स्यादधर्मश्च बली तथा॥
46अल्पायुषो दरिद्राश्चधर्मिष्ठा मानवास्तथा। दीर्घायुषः समृद्धाश्च विधर्माणो युगक्षये॥
47नागराणां विहारेषु विधर्माणो युगक्षये। अधर्मिष्ठरुपायैश्च प्रजा व्यवहरन्त्युत॥
48संचयेन तथाल्पेन भवन्त्याढ्यमदान्विताः। धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराः॥ हर्तु व्यवसिता राजन् पापाचारसमन्विताः। नैतदस्तीति मनुजा वर्तन्ते निरपत्रपाः॥
49पुरुषादानि सत्त्वानि पक्षिणोऽथ मृगास्तथा। नगराणां विहारेषु चैत्येष्वपि च शेरते॥
50सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च स्त्रियो गर्भधरा नृप। दशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते॥
51भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस्तथा। आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रमेव प्रपद्यते॥
52क्षीणायुषो महाराज तरुणो वृद्धशीलिनः। तरुणानां च यच्छील तद् वृद्धेषु प्रजायते॥
53विपरीतास्तदा नार्यो वञ्चयित्वार्हतः पतीन्। व्युच्चरन्त्यपि दुःशीला दासैः पशुभिरेव च॥
54वीरपल्यस्तथा नार्यः संश्रयन्ति नरान् नृप। भर्तारमपि जीवन्तमन्यान् व्यभिचरन्त्युत॥
55तस्मिन् युगसलरान्ते सम्प्राप्ते चायुषः क्षये। अनावृष्टिर्महाराज जायते बहुवार्षिकी॥
56ततस्तान्यल्पसारणि सत्त्वानि क्षुधितानि वै। प्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते॥
57ततो दिनकरैर्दीप्तैः सप्तभिर्मनुजाधिप। पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च॥
58यच्च काष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्दै च भारत। सर्वं तद् भस्मसाद् भूतं दृश्यते भरतर्षभ॥
59ततः संवर्तको वह्निर्वायुना सह भारत। लोकमाविशते पूर्वमादित्यैरुपशोषितम्॥
60ततः स पृथिवीं भित्त्वा प्रविश्य च रसातलम्। देवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत्॥
61निर्दहन् नागलोकं च यच्च किञ्चित् क्षिताविह। अधस्तात् पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात्॥
62ततो योजनविंशानां साणि शतानि च। निर्दहत्यशिवो वायुः स च संवर्तकोऽनलः॥
63सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्। ततो दहति दीप्तः स सर्वमेव जगद् विभुः॥
64ततो गजकुलप्रख्यास्तडिन्मालाविभूषिताः। उत्तिष्ठन्ति महामेधा नभस्यद्भुतदर्शनाः॥
65केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसंनिभाः। केचित् किञ्जल्कसंकाशाः केचित् पीताः पयोधराः॥७५
66केचिद्धारिद्रसंकाशा: कारण्डवनिभास्तथा। केचित् कमलपत्राभाः केचिद्धिगुलसप्रभा:॥
67केचित् पुरवराकाराः केचिद् गजकुलोपमाः। केचिदञ्जनसंकाशाः केचिन्मकरसंनिभाः॥
68विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः। घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः। ततो जलधराः सर्वे व्याप्नुवन्ति नभस्तलम्॥
69तैरियं पृथिवीं सर्वा सपर्वतवनाकरा। आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता॥
70ततस्ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभ। सर्वत: प्लावयन्त्याशु चोदिताः परमेष्ठिना॥
71वर्षमाणा महत् तोयं पूरयन्तो वसुंधराम्। सुघोरमशिवं रौद्रं नाशयन्ति च पावकम्॥
72ततो द्वादशवर्षाणि पयोदास्त उपप्लवे। धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना।1८२॥
73ततः समुद्रः स्वां वेलामतिक्रामति भारत। पर्वताश्च विदीर्यन्ते मही चाप्सु निमज्जति॥
74सर्वतः सहसा भ्रान्तास्ते पयोदा नभस्तलम्। संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः॥
75ततस्तं मारुतं घोरं स्वयम्भूर्मनुजाधिप। आदिः पद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत॥
76तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। नष्टे देवासुरगणे यक्षराक्षसवर्जिते॥
77निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुहे। अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन् भ्रमाम्येकोऽहमाहतः॥
78एकार्णवे जले घोरे विचरन् पार्थिवोत्तम। अपश्यन् सर्वभूतानि वैक्लव्यमगमं ततः॥
79ततः सुदीर्घ गत्वाहं प्लवमानो नराधिप। श्रान्तः क्वचिन शरणं लभाम्यहमतन्द्रितः॥
80ततः कदाचित् पश्यामि तस्मिन् सलिलसंचये। न्यग्रोधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते॥
81शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप। पर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरणसंस्तुते॥
82उपविष्टं महाराज पद्मेन्दुसदृशाननम्। फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत॥
83ततो मे पृथिवीपाल विस्मयः सुमहानभूत्। कथं त्वयं शिशुः शेते लोके नाशमुपागते॥
84तपसा चिन्तयंश्चापि तं शिशुं नोपलक्षये। भूतं भव्यं भविष्यं च जानन्नपि नराधिप॥
85अतसीपुष्पवर्णाभः श्रीवत्सकृतभूषणः। साक्षाल्लक्ष्म्या इवावासः स तदा प्रतिभाति मे॥
86ततो मामब्रवीद् बालः स पद्यनिभलोचनः। श्रीवत्सधारी द्युतिमान् वाक्यं श्रुतिसुखावहम्॥
87जानामि त्वां परिश्रान्तं ततो विश्रामकाक्षिणम्। मार्कण्डेय इहास्स्व त्वं यावदिच्छसि भार्गव॥
88अभ्यन्तरं शरीरे मे प्रविश्य मुनिसत्तम। आस्स्व भो विहितो वासः प्रसादस्ते कृतो मया॥
89ततो बालेन तेनैवमुक्तस्यासीत् तदा मम। निर्वेदो जीविते दीर्घ मनुष्यत्वे च भारत॥
90ततो बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम्। तस्याहमवशो वक्त्रे दैवयोगात् प्रवेशितः॥
91ततः प्रविष्टस्तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप। सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम्॥
92गङ्गां शतदुं सीतां च यमुनामथ कौशिकाम्। चर्मण्वती वेत्रवती चन्द्रभागां सरस्वतीम्॥ सिन्धुं चैव विपाशां च नदी गोदावरीमपि। वस्वोकसारां नलिनी नर्मदां चैव भारत॥ नदी तानां च वेणां च पुण्यतोयां शुभावहाम्। सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम्॥ वितस्तां च महाराज कावेरी च महानदीम्। शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां किम्पुनामपि॥ एताश्चान्याश्च नद्योऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम। परिक्रामन् प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः॥
93ततः समुद्रं पश्यामि यादोगणनिषेवितम्। रत्नाकरममित्रघ्न पयसो निधिमुत्तमम्॥
94तत्र पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम्। जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभम्॥
95पश्यामि च महीं राजन् काननैरुपशोभिताम्। यजन्ते हि तदा राजन् ब्राह्मणा बहुभिर्मखैः। :॥
96क्षत्रियाश्च प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरंजनैः। वैश्याः कृषि यथान्यायं कारयन्ति नराधिप॥ शुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास्तदा। ततः परिपतन् राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनः॥
97हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम्। निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजतान्वितम्॥
98पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम्। मन्दर मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम्॥
99पश्यामि च महाराज मेरुं कनकपर्वतम्। महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम्॥
100मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम्। एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः॥
101तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वे रत्नविभूषिताः। सिंहान् व्याघ्रान् वराहांश्च पश्यामि मनुजाधिप॥
102पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते। तानि सर्वाण्यहं तत्र पश्यन् पर्यचरं तदा॥
103कुक्षौ तस्य नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन् दिशः। शक्रादींश्चापि पश्यामि कृत्स्नान् देवगणानहम्॥
104साध्यान् रुद्रांस्तथाऽऽदित्यान् गुह्यकान् पितरस्तदा। सर्पान् नागान् सुपर्णाश्च वसूनप्यश्विनावपि॥
105गन्धर्वाप्सरसो यक्षानृषींश्चैव महीपते। दैत्यदानवसङ्घांश्च नागांश्च मनुजाधिप॥
106सिंहिकातनयांश्चापि ये चान्ये सुरशत्रवः। यच्च किंचिन्मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्॥
107सर्वं पश्याम्यहं राजस्तस्य कुक्षौ महात्मनः। चरमाणः फलाहारः कृत्स्नं जगदिदं विभो॥ अन्तःशरीरे तस्याहं वर्षाणामधिकं शतम्। न च पश्यामि तस्याहं देहस्यान्तं कदाचन॥
108सततधावमानश्च चिन्तयानो विशाम्पते। आसदयामि नैवान्तं तस्य राजन् महात्मनः॥
109ततस्तमेव शरणं गतोऽस्मि विधिवत् तदा। वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च॥
110ततोऽहं सहसा राजन् वायुवेगेन निःसृतः। महात्मनो मुखात् तस्य विवृतात् पुरुषोत्तम॥
111ततस्तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशाम्पते। आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नमादाय वै जगत्॥
112तेनैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम्। आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्यमिततेजसम्॥
113ततो मामब्रवीद् बाल: स प्रीतः प्रहसन्निव। श्रीवत्सधारी द्युतिमान् पीतवासा महाद्युतिः॥ अपीदानीं शरीरेऽस्मिन् मामके मुनिसत्तम। उषितस्त्वं सुविश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहिमे॥
114मुहूर्तादथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर्नवा। यया निर्मुक्तमात्मानमपश्यं लब्धचेतसम्॥
115तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ। सुजातौ मृदुरक्ताभिरङ्गुलीभिर्विराजितौ॥ प्रयत्लेन मया मूर्धा गृहीत्वा ह्यभिवन्दितौ। दृष्ट्वा परिमितं तस्य प्रभावममितौजसः॥ विनयेनाञ्जलिं कृत्वा प्रयत्नेनोपगम्य ह। दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः॥ तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा नमस्कृत्येदमब्रुवम्। ज्ञातुमिच्छामि देव त्वां मायां चैतां तवोत्तमाम्॥
116आस्येनानुप्रविष्टोऽहं शरीरे भगवंस्तव। दृष्टवानखिलान् सर्वान् समस्तान् जठरे हि ते॥
117तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः। यक्षगन्धर्वनागाश्च जगत् स्थावरजङ्गमम्॥
118त्वत्प्रसादाच्च मे देव स्मृतिर्न परिहीयते। दुतमन्तःशरीरे ते सततं परिवर्तिनः॥
119निर्गतोऽहमकामस्तु इच्छया ते महाप्रभो। इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाहमनिन्दितम्॥
120इह भूत्वा शिशुः साक्षात् किं भवानवतिष्ठते। पीत्वा जगदिदं सर्वमेतदाख्यातुमर्हसि॥
121किमर्थं च जगत् सर्वं शरीरस्थं तवानघ। कियन्तं च त्वया कालमिह स्थेयमरिदम॥
122त्वत्तः एतदिच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया। कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथातथम्॥
123महद्ध्येतदचिन्त्यं च यदहं दृष्टवान् प्रभो। इत्युक्तः स मया श्रीमान् देवदेवो महाद्युतिः। सान्त्वयन् मामिदं वाक्यमुवाच वदतां वरः॥
English
1Vaishampayana said : Then Dharmaraja Yudhishthira again asked the illustrious Markandeya in all humility.
2"O great Rishi, you have seen many thousands of ages pass away. In this world there is none who is seen to be so long lived as you.
3O foremost of Brahmanas, there is none equal to you in years except the high-souled Brahma Parameshthi.
4O Brahmana, you worship Brahma at the time of the great dissolution of the universe when this world becomes devoid of sky, the celestials and the Danavas.
5When that dissolution ceases and the grandsire awakes, you alone, O great Rishi, see the Parameshti (Brahma) duly recreate the four orders of beings after having filled the cardinal points with air and placed the waters in their proper places.
6O foremost of Brahmanas, you have worshipped in his own presence the great Lord and the grandsire of all creatures with your soul in great Samadhi.
7O Brahmana, you have many times seen with your eyes, the primeval acts of creation. Being deeply engaged in severe asceticism, you have also excelled the celestials themselves.
8You are considered to be one who is near Narayana in the next world. In the days of yore you had many times seen the supreme creator of the world with spiritual eyes and with renunciation which first opened your pure and lotuslike heart, the only place where the multiform Vishnu of universal knowledge might be seen.
9Hence through the favour of Parameshti, O Brahmana Rishi, neither death nor old age that causes the destruction of the body has any power over you.
10When neither the sun nor the moon nor fire, nor earth, nor air, nor sky, remains,
11When the world with its mobile and immobile creation being destroyed looks like an ocean, when the celestials, the Asuras and the great Nagas are destroyed,
12When (at such a period) the lord of creatures takes his seat on a lotus and sleeps there then you alone remain to worship him.
13O foremost of Brahmanas, you have seen with your own eyes all that happened before. You alone have seen many things by your senses. There is nothing in all the world that is not known to you. Therefore, I eagerly desire to hear all about things.
14Markandeya said : Bowing down to that self-existent, primordial Being, who is eternal, undeteriorating and inconceivable who is both endued and devoid of attributes, I shall explain to you all. O foremost of men, Janardana clad in yellow garb,
15Is the great mover and creator of all; he is the soul and the framer of all things. He is the lord of all; he is called great, incomprehensible, wonderful and immaculate,
16He is without beginning and without end, he pervades all the world, he is unchangeable and undeteriorating. He is the creator of all. But himself is increate, the cause of all power.
17His knowledge is greater than that of all the celestials. O foremost of kings, of kings, alter dissolution, all this wonderful creation,
18O best of men, again comes to life. It is said Krita Yuga constitutes four thousand years, including its morning and evening which comprise four hundred years. Treta Yuga is said to comprise three thousand years.
19Its morning and evening comprise three hundred years. The Yuga that follows is called Dvapara and it is said to comprise two thousand years.
20Its morning and evening comprise two hundred years. It is said that Kali Yuga constitutes one thousand years,
21Its morning and evening comprise one hundred years. Know that the duration of the morning and evening (of a Yuga) is the same.
22After Kali Yuga is over, Treta Yuga comes again; and thus it is said that all the Yugas comprise a cycle of twelve thousand years.
23One full thousand of such cycles would constitute a day of Brahma. O foremost of men, when this universe is withdrawn and taken back within its (original) home, (namely) Brahma himself, that disappearance of all things is called by the learned "the universal dissolution." O best of the Bharata race, at the end of the last mentioned one thousand years, men become addicted to falsehood. O son of Pritha, they then perform sacrifices and gifts by representatives.
24Vows observed by representatives are also introduced. The Brahmanas perform acts that should be performed by the Shudras and the Shudras take to earn wealth.
25The Kshatriyas also adopt the practices of the Brahmanas. In the Kali Yuga the Brahmanas will abstain from sacrifices and the study of the Vedas. They will give up their staff and deer skin and they will eat everything. O child, the Brahmanas will give up prayer and the Shudras will betake themselves to these.
26O ruler of men, the course of the world then looks subverted, there are the signs of the universal dissolution. Then will rule over the earth many Mlechchha kings.
27These sinful kings addicted to falsehood will govern their subjects on principles that are false. The Andhras, the Shakas, the Pulandas, the Yavana kings,
28The Kambojas, the Balhikas and the Abhiras will then foremost of men, be endued with courage and they will possess the sovereignty of the earth. O descendant of Bharata, at the end of the Kali Yuga such becomes the state of the world. Not a single Brahmana then adheres to the duties of his order.
29O king, the Kshatriyas and the Vaishyas also follow practices contrary to those of their own orders. Men become short-lived, weak in strength, energy and prowess.
30They possess little strength and diminutive bodies; and they hardly become truthful. The country becomes deserts and all directions are filled with beasts and wild animals.
31When the end of the Yuga comes, the uttering of the Vedas become futile. The Shudras address (others) saying “Bho;" while the Brahinanas address (others) saying "Noble Sir."
32O foremost of men, at the end of the Yuga animals enormously increase. O rulers of men, perfumes even do not become agreeable to our sense of smell.
33O foremost of men, the tastes of things do not become so agreeable to our sense of taste as at other times. Women give birth to numerous children who become of diminutive body, destitute of good conduct and good manners. O king at the end of the Yuga women's mouth serves the purpose of intercourse.
34O king, at the end of the Yuga, famine ravages the habitations of men and the highways are infested by women of ill fame. O king, all women become hostile to their husbands and destitute of all modesty.
35O ruler of men, cows yield little milk; trees are crowded with swarms of crows; they do not produce any fruits and flowers.
36O ruler of earth, the Brahmanas, polluted with the sin of killing the twice-born, accept gifts from kings who are addicted to falsehood.
37Filled with covetousness and ignorance; and bearing the outward symbols of religion, the Brahınanas afflicting the people of the earth rove about for alms.
38Men, leading domestic life, being afraid of the weight of taxation, become deceivers; while Brahmanas assuming the disguise of ascetics earn wealth by trade. O foremost of men, many Brahmanas become from their avarice of wealth religious mendicants of the Brahmacharya order.
39O king, men at such a time behave contrary to the mode of life to which they belong; they become addicted to intoxicating drinks, they become capable of violating even the bed of their preceptors. They are deluded with the desires of this world and they pursue things that only give pleasure ministering to flesh and blood.
40O foremost of men, at the end of the Yuga the hermitage of ascetics becomes crowded with sinful and insolent wretches who always praise the life of dependence.
41O descendant of Bharata, the illustrious chastiser of Paka (Indra) never showers rain according to the season. The seeds that are scattered on earth never spring forth.
42Unholy both in thought and deed, men take pleasure in envy and malice. O sinless one, the earth becomes full of sin and immorality.
43O ruler of earth, he who becomes virtuous in such periods does not at all live long. The earth becomes devoid of virtue in every shape.
44O foremost of men, traders, becoming full of deceit, sell their goods with false weights and measures.
45The virtuous men do not prosper, only the sinful men then exceedingly prosper. Virtue then loses her strength and sin becomes all powerful.
46Those that are devoted to virtue then become poor and short-lived. At the end of the Yuga those that are sinful become wealthy and longlived.
47At the end of the Yuga people behave sinfully even in places of public entertainment, in cities and towns. Men then always seek the accomplishment of their ends by means that are sinful.
48Having earned fortunes that are really small, men become intoxicated with the pride of wealth. O king, many men at the end of Yuga try to rob the wealth that has been secretly deposited with them by others out of trust. Full of sinful practices, they shamelessly declare, "they have nothing in deposit.”
49Beast of prey and other animals and birds are seen to lie down in places of public entertainments, in cities and towns, as well as in sacred temples.
50O king, girls of seven and eight years of age, give birth to children and boys of ten or twelve years beget offspring.
51In their sixteenth year men are over-taken by decripitude. And a man's life is soon run out.
52O great king, when men become so shortlived, mere youths act like old men, while all that is seen in the youths is seen in old men.
53Women, prone to impropriety of conduct and distinguished by bad manners, deceive even the best of husbands and forget themselves with servants and slaves, even with animals,
54O king, even women who are the wives of good men forget themselves with others even at the life time of their husbands.
55O king, at the end of those thousands of years and when men become so short-lived, a draught takes place which extends for many years.
56O lord of earth, then men and (other) creatures, possessing but little strength and vitality, die of starvation by thousands.
57O ruler of men, seven blazing suns then appear in the sky and drink up all the waters of the earth that are in the rivers and in the scas.
58O descendant of Bharata, O best of the Bharata race, then everything of the nature of wood and grass, whether dry or wet, is burnt down and reduced to ashes.
59O descendant of Bharata, then the fire (called) Samvartaka helped by the wind appears on earth which has been already burnt (to ashes) by the seven suns.
60Thereupon it (fire), penetrating the earth and reaching the nether region, creates great terror to the celestials, the Danavas and the Rakshasas.
61O ruler of earth, burning down the nether region and also everything on this earth, that fire then destroys all things in a moment.
62That Samvartaka fire, helped by that inauspicious wind, consume this world which extends for hundreds of thousands of yojanas.
63That lord of all things, that fire, blazing forth in great effulgence, burns down this universe with the celestials, the Asuras, the Gandharvas, the Yakshas, the Nagas and the Rakshasas.
64Then there rise in the sky great masses of clouds resembling herds of elephants all adorned with garlands of lightning beautiful to look at.
65Some of them are of the colour of blue lotus, some like lilies, some like the colour of the filaments of the lotus and some are red.
66Some are yellow as turmeric, some are of the colour of a crow's egg, some are like that of the lotus leaves and some red as Vermilion.
67Some in shape are like palatial cities, some resemble herds of elephants, some are in the form of lizards and some of crocodiles and sharks.
68O great king, the clouds adorned with garlands of lightning that gather in the sky on that occasion, are terrible to behold and they fearfully roar. Those masses of clouds charged with rain soon cover the whole of the firmament.
69O great king, those masses of clouds then flood with water the whole earth with her mountains, forests and mines.
70O foremost of men, then commanded by Parameshthi (Brahma) those clouds roaring fearfully soon flood all places.
71Pouring a great quantity of water and filling the whole earth (with it), they extinguish that fearful, terrible and in auspicious fire.
72Commanded by the supreme lord, they shower continually for twelve years and fill the earth with their downpour.
73O descendant of Bharata, the ocean then over-floods it bounds; the mountains fall down in fragments and the earth sinks under the increasing flood.
74Then suddenly moved by the wind, those cloud go over the entire expanse of the sky and then disappear from the view.
75O ruler of men, O descendant of Bharata, the Self Create, lord, the first cause, the deity who so abode is the lotus (Lakshmi) drinks up these fearful winds and goes then to sleep.
76Then when earth becomes one great ocean, when all mobile and immobile creatures have been destroyed, when the celestials and the Asuras are annihilated, when the Yakshas and the Rakshasas are no more,
77O ruler of earth, when there is no human being, when trees and wild animals have disappeared, when the firmament itself has ceased to exist, I alone in affliction rove about.
78O foremost of kings, once thus roving over that one great ocean, my heart was filled with great affliction on not seeing any creature.
79O ruler of men, then thus roving about for a long time, I became fatigued; but I did not get any resting place.
80O ruler of earth, thereupon one day I saw in that great expanse of water a great and wide extending banian tree.
81O great king, O descendant of Bharata, I then saw seated on a cot overlaid with a celestials bed and attached to one of the farextending boughs of that banian trce.
82A boy with a face as beautiful as the lotus or the moon, O ruler of men, with eyes as large as the petals of full blown lotuses.
83O ruler of earth, thereupon I was filled with great astonishment and (I asked myself) "how can this child alone lie here when all the world is destroyed.”
84O ruler of men, though I knew the Present, the Past and the Future and though I took the help of ascetic meditation, I could not learn anything about the boy.
85Possessing the lustre of the Atasi flower and adorned with the mark of Srivatsa, he appeared to me as if he were the abode of Lakshmi.
86That lotus-eyed and greatly effulgent boy with the mark of Srivatsa then thus spoke to me in words highly pleasant to the ear.
87"O child, I know you are fatigued and you are eager for rest. O descendant of Bhrigu, O Markandeya, rest here as long as you like.
88foremost of Rishis, enter into my body and rest there. That is the place assigned to you by me. I am gratified with you."
89O descendant of Bharata, thus addressed by that boy, a sense of total disregard possessed me in respect both of my long life and state of manhood.
90Then suddenly that boy opened his mouth and as fate would have it, I having lost all power of locomotion, entered his mouth.
91O ruler of men, thus suddenly entering his stomach, I beheld the whole earth (there within it) with all its cities and kingdoms.
92O foremost of men when wandering about in his stomach, I saw within it, the Ganga, the Satadru, the Sita, the Yamuna, the Kausaku, the Charmanvati, the Vetravati, the Chandrabhaga, the Sarasvati, the Sindhu, the Vipasa, the Godavari, the Vasvokasara, the Nalini, the Narmada, the Tamra, the Vena of fearful currents and sacred waters, the Suvena, the Krishnavena, the Irama, the Mahanadi, the Vitasta, that large river Kaveri, the Vishalya, the Kimpuna and many others.
93O chastiser of foes, I saw there also the ocean inhabited by alligators and sharks, that mine of gems, that excellent abode of waters.
94I saw there also the sky adorned with the sun and the moon, blazing in great effulgence and possessing the lustre of the sun.
95O king, I saw there also the earth beautiful with the forests and woods. O king, (I also saw) many Brahmanas engaged in many sacrifices,
96Many Kshatriyas engaged in doing good to all the other orders, many Vaishyas engaged in the pursuits of agriculture and many Shudras engaged in serving the Brahmanas. Then wandering in the stomach of that high-souled being,
97I saw the mountains of Himavat and Hemakuta. I also saw the Nishada and Shveta abounding in silver.
98O ruler of earth, I saw also the mountain Gandhamadana and foremost of men, I also saw Mandara and the great mountain Nila.
99O great king, I saw also the golden mountain Meru, also Mahendra and also that excellent mountain Vindhya.
100I also saw there the mountains of Malaya and Paripatra. These and many mountains.
101Were seen by me in his stomach. They were all decked with gems and jewels. O ruler of men, I saw also there the lions, the tigers and the bears.
102O ruler of the earth, all the other creatures that are on earth were all seen by me in his stomach as I was wandering about there.
103O foremost of men, having entered his stomach, as I wandered about, I saw the whole race of the celestials, Indra and others,
104The Saddhya, the Rudra, the Adityas, the Guhyakas, the Pitris, the Nagas, the birds, the Vasus, the Asmas,
105The Gandharvas, the Rishis, the Daityas, the Danavas, the Nagas,
106The son of Singhikas and all other enemies of the celestials. Whatever mobile and immobile things I saw on earth.
107O king, I saw them all in the stomach of that high-souled one. O lord, living on fruits, wandering over the entire universe which was there, I lived within his body for many hundred years. But I did not see the end of his body.
108O king, though I continuously roved about within his body in great anxiety, I could not find the limit of the body of that high-souled one.
109Then in both thought and deed I sought the protection of that boon-giving and preeminently great deity and duly acknowledged his superiority.
110O king, O foremost of men, then I suddenly came out of the open mouth of that high-souled one by means of a great gust of wind.
111O king, foremost of men, I then saw seated on the branch of the banian tree that immeasurably effulgent being in the form of a boy, with the mark of Srivatsa, who had swallowed up the universe.
112O foremost of men, that greatly effulgent boy with the mark of Srivatsa and with yellow robes on, being gratified with me smilingly spoke to me,
113"O foremost of Rishis, O Markandeya, you were living for sometime within my body, I shall however speak to you."
114As he said to me, within that very moment, I acquired as if new sight; in consequence of which I saw myself possessed of true knowledge and freed from the illusions of the world.
115O child, having seen the inexhaustible prowess of that immeasurably effulgent being, I worshipped his revered and well-shaped feet with soles as bright as the burnished copper and with toes of mild red colour. Having placed them reverentially on my head and joined my hands in humility and having gone to him with all reverence. I saw that Divine Being who is the soul of all things and whose cyes are like the petals vf loius. Ilaving thus bowed to him with joined hands I spoke to him thus, "O God, I desire to know you and also your this wonderful illusion.
116O excellent one, having entered into your body through your mouth, I have seen the entire universe in your stomach.
117O god, the celestials, the Danavas, the Rakshasas, the Yakshsas, the Gandharvas, the Nagas, may the whole universe mobile immobile are all within your body.
118Though I continuously ran over your body, yet through your grace, O god, my memory did not fail.
119O great lord, I have come out through your desire and not mine. O lotus-eyed one, I desire to know you who are faultless.
120Why do you stay here becoming a boy and swallowing up the universe? You should explain to me all this.
121O sinless one, O chastiser of foes, why does the universe is within your body? How long will you stay here?
122O lord of celestials, I desire to hear all this in detail and as they all happened. O lotus-eyed one, it is not improper for a Brahmana to desire to know it.
123lord, what I have seen is wonderful and inconceivable.” Having been thus addressed by me, that highly effulgent and blessed god of gods, that foremost of all speakers, duly consoling me, thus spoke to me.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — तब धर्मराज युधिष्ठिर ने पूर्ण विनम्रता से यशस्वी मार्कण्डेय से पुनः पूछा।
2"हे महर्षि, आपने सहस्रों युग बीतते देखे हैं। इस संसार में आपके समान दीर्घजीवी और कोई दिखाई नहीं देता।
3हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, महात्मा ब्रह्मा परमेष्ठी के अतिरिक्त आयु में आपके समान कोई नहीं है।
4हे ब्राह्मण, विश्व के महाप्रलय के समय, जब यह संसार आकाश, देवताओं और दानवों से रहित हो जाता है, तब आप ब्रह्मा की उपासना करते हैं।
5जब वह प्रलय समाप्त होता है और पितामह जागते हैं, तब, हे महर्षि, केवल आप ही देखते हैं कि परमेष्ठी (ब्रह्मा) दिशाओं को वायु से भरकर और जलों को उनके उचित स्थानों पर रखकर चारों प्रकार के प्राणियों की पुनः विधिपूर्वक सृष्टि करते हैं।
6हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, आपने महान् समाधि में लीन अपने चित्त से, उन्हीं की उपस्थिति में, समस्त प्राणियों के महान् स्वामी और पितामह की उपासना की है।
7हे ब्राह्मण, आपने अपने नेत्रों से अनेक बार सृष्टि के आदि कर्म देखे हैं। कठोर तपस्या में गहन रूप से लगे रहकर आपने देवताओं को भी पीछे छोड़ दिया है।
8आप वे माने जाते हैं जो परलोक में नारायण के समीप हैं। प्राचीन काल में आपने अनेक बार विश्व के परम स्रष्टा को दिव्य दृष्टि से तथा उस वैराग्य से देखा है जिसने पहले आपके पवित्र और कमल के समान हृदय को खोला — वही एकमात्र स्थान है जहाँ सर्वज्ञ बहुरूप विष्णु के दर्शन हो सकते हैं।
9इसलिए, हे ब्रह्मर्षि, परमेष्ठी की कृपा से न मृत्यु का और न शरीर का नाश करने वाली जरा का ही आप पर कोई वश चलता है।
10जब न सूर्य रहता है, न चन्द्रमा, न अग्नि, न पृथ्वी, न वायु और न आकाश ही —
11जब चराचर सृष्टि सहित यह संसार नष्ट होकर एक महासागर के समान दिखाई देता है, जब देवता, असुर और महानाग नष्ट हो जाते हैं —
12जब (ऐसे समय में) प्रजापति कमल पर आसन ग्रहण करके वहीं शयन करते हैं, तब केवल आप ही उनकी उपासना करने के लिए शेष रहते हैं।
13हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, जो कुछ पहले घटित हुआ, वह सब आपने अपने ही नेत्रों से देखा है। अकेले आपने ही अपनी इन्द्रियों से अनेक वस्तुएँ देखी हैं। समस्त संसार में ऐसा कुछ नहीं जो आपको ज्ञात न हो। इसलिए मैं यह सब सुनने के लिए अत्यन्त उत्सुक हूँ।"
14मार्कण्डेय ने कहा — उन स्वयम्भू आदिपुरुष को प्रणाम करके, जो शाश्वत, अक्षय और अचिन्त्य हैं, जो गुणों से युक्त भी हैं और गुणों से रहित भी, मैं आपको सब कुछ बताऊँगा। हे पुरुषश्रेष्ठ, पीत वस्त्र धारण किए जनार्दन —
15सबके महान् प्रेरक और स्रष्टा हैं; वे समस्त वस्तुओं के आत्मा और रचयिता हैं। वे सबके स्वामी हैं; वे महान्, अगम्य, अद्भुत और निर्मल कहलाते हैं।
16वे आदि से रहित और अन्त से रहित हैं, वे समस्त संसार में व्याप्त हैं, वे अपरिवर्तनीय और अक्षय हैं। वे सबके स्रष्टा हैं, किन्तु स्वयं अजन्मा हैं, समस्त शक्ति के कारण हैं।
17उनका ज्ञान समस्त देवताओं के ज्ञान से बढ़कर है। हे राजाओं में श्रेष्ठ, प्रलय के पश्चात् यह समस्त अद्भुत सृष्टि —
18हे पुरुषश्रेष्ठ, पुनः जीवन में आती है। कहा जाता है कि कृतयुग चार सहस्र वर्षों का होता है, जिसमें उसकी सन्ध्या और सन्ध्यांश सम्मिलित हैं, जो चार सौ वर्षों के होते हैं। त्रेतायुग तीन सहस्र वर्षों का कहा जाता है।
19उसकी सन्ध्या और सन्ध्यांश तीन सौ वर्षों के होते हैं। इसके पश्चात् जो युग आता है वह द्वापर कहलाता है और वह दो सहस्र वर्षों का कहा जाता है।
20उसकी सन्ध्या और सन्ध्यांश दो सौ वर्षों के होते हैं। कहा जाता है कि कलियुग एक सहस्र वर्षों का होता है।
21उसकी सन्ध्या और सन्ध्यांश एक सौ वर्षों के होते हैं। जान लीजिए कि (युग की) सन्ध्या और सन्ध्यांश की अवधि समान होती है।
22कलियुग के समाप्त होने पर पुनः त्रेतायुग आता है; और इस प्रकार कहा जाता है कि समस्त युग मिलकर बारह सहस्र वर्षों का एक चक्र बनाते हैं।
23ऐसे पूरे एक सहस्र चक्र मिलकर ब्रह्मा का एक दिन बनते हैं। हे पुरुषश्रेष्ठ, जब यह विश्व समेटकर अपने (मूल) आश्रय में, अर्थात् स्वयं ब्रह्मा में, वापस ले लिया जाता है, तब समस्त वस्तुओं का वह लोप विद्वानों के द्वारा "महाप्रलय" कहलाता है। हे भरतवंशश्रेष्ठ, उपर्युक्त एक सहस्र वर्षों के अन्त में मनुष्य असत्य के व्यसनी हो जाते हैं। हे पृथापुत्र, तब वे प्रतिनिधियों के द्वारा यज्ञ और दान करते हैं।
24प्रतिनिधियों के द्वारा व्रतों का पालन भी प्रचलित हो जाता है। ब्राह्मण वे कर्म करते हैं जो शूद्रों के करने योग्य हैं, और शूद्र धन कमाने में लग जाते हैं।
25क्षत्रिय भी ब्राह्मणों के आचार अपना लेते हैं। कलियुग में ब्राह्मण यज्ञों और वेदाध्ययन से विरत रहेंगे। वे अपना दण्ड और मृगचर्म त्याग देंगे और वे सब कुछ खाएँगे। हे पुत्र, ब्राह्मण प्रार्थना छोड़ देंगे और शूद्र उसे अपना लेंगे।
26हे नरेश, तब संसार का क्रम उलटा हुआ दिखाई देता है; ये महाप्रलय के लक्षण हैं। तब पृथ्वी पर अनेक म्लेच्छ राजा शासन करेंगे।
27असत्य के व्यसनी वे पापी राजा अपनी प्रजा पर मिथ्या सिद्धान्तों के अनुसार शासन करेंगे। आन्ध्र, शक, पुलिन्द, यवन राजा —
28काम्बोज, बाह्लीक और आभीर — हे पुरुषश्रेष्ठ, तब ये साहस से सम्पन्न होंगे और पृथ्वी का आधिपत्य प्राप्त करेंगे। हे भरतवंशी, कलियुग के अन्त में संसार की ऐसी दशा हो जाती है। तब एक भी ब्राह्मण अपने वर्ण के धर्मों का पालन नहीं करता।
29हे राजन्, क्षत्रिय और वैश्य भी अपने-अपने वर्णों के विरुद्ध आचरण करते हैं। मनुष्य अल्पायु, तथा बल, तेज और पराक्रम में दुर्बल हो जाते हैं।
30उनमें थोड़ा ही बल और छोटे शरीर होते हैं; और वे कठिनाई से ही सत्यवादी होते हैं। देश उजाड़ हो जाते हैं और समस्त दिशाएँ हिंस्र पशुओं और वन्य जीवों से भर जाती हैं।
31जब युग का अन्त आता है, तब वेदों का उच्चारण निष्फल हो जाता है। शूद्र (दूसरों को) "भो" कहकर सम्बोधित करते हैं, जबकि ब्राह्मण (दूसरों को) "आर्य" कहकर सम्बोधित करते हैं।
32हे पुरुषश्रेष्ठ, युग के अन्त में पशु अत्यधिक बढ़ जाते हैं। हे नरेश, सुगन्ध भी हमारी घ्राणेन्द्रिय को प्रिय नहीं लगती।
33हे पुरुषश्रेष्ठ, वस्तुओं के रस भी हमारी रसनेन्द्रिय को उतने प्रिय नहीं लगते जितने अन्य समय में लगते हैं। स्त्रियाँ अनेक सन्तानों को जन्म देती हैं, जो छोटे शरीर वाली तथा सदाचार और शिष्टाचार से रहित होती हैं। हे राजन्, युग के अन्त में स्त्रियों का मुख भी मैथुन का साधन बन जाता है।
34हे राजन्, युग के अन्त में दुर्भिक्ष मनुष्यों की बस्तियों को उजाड़ देता है और राजमार्ग कुलटा स्त्रियों से भर जाते हैं। हे राजन्, समस्त स्त्रियाँ अपने पतियों की विरोधिनी और समस्त लज्जा से रहित हो जाती हैं।
35हे नरेश, गौएँ थोड़ा दूध देती हैं; वृक्ष कौओं के झुंडों से भर जाते हैं; वे कोई फल और फूल उत्पन्न नहीं करते।
36हे पृथ्वीपते, द्विजों की हत्या के पाप से कलुषित ब्राह्मण उन राजाओं से दान ग्रहण करते हैं जो असत्य के व्यसनी हैं।
37लोभ और अज्ञान से भरे तथा धर्म के बाह्य चिह्न धारण किए हुए ब्राह्मण पृथ्वी के लोगों को कष्ट देते हुए भिक्षा के लिए भटकते फिरते हैं।
38गृहस्थ जीवन बिताने वाले मनुष्य कर के भार से डरकर छली बन जाते हैं; जबकि ब्राह्मण तपस्वियों का वेश धारण करके व्यापार से धन कमाते हैं। हे पुरुषश्रेष्ठ, अनेक ब्राह्मण धन के लोभ से ब्रह्मचर्य आश्रम के भिक्षुक बन जाते हैं।
39हे राजन्, ऐसे समय में मनुष्य अपने आश्रम के विरुद्ध आचरण करते हैं; वे मादक पेयों के व्यसनी हो जाते हैं, वे अपने गुरुओं की शय्या तक दूषित करने में समर्थ हो जाते हैं। वे इस लोक की कामनाओं से मोहित रहते हैं और केवल उन्हीं वस्तुओं के पीछे भागते हैं जो देह को सुख देती हैं।
40हे पुरुषश्रेष्ठ, युग के अन्त में तपस्वियों के आश्रम पापी और उद्धत दुर्जनों से भर जाते हैं, जो सदा पराश्रित जीवन की प्रशंसा करते हैं।
41हे भरतवंशी, यशस्वी पाकदमन (इन्द्र) कभी ऋतु के अनुसार वर्षा नहीं करते। पृथ्वी पर बिखेरे गए बीज कभी अंकुरित नहीं होते।
42विचार और कर्म दोनों से अपवित्र मनुष्य ईर्ष्या और द्वेष में आनन्द लेते हैं। हे निष्पाप, पृथ्वी पाप और अनाचार से भर जाती है।
43हे पृथ्वीपते, ऐसे समय में जो धर्मात्मा होता है, वह दीर्घजीवी नहीं होता। पृथ्वी हर रूप में धर्म से रहित हो जाती है।
44हे पुरुषश्रेष्ठ, व्यापारी छल से भरकर अपना माल झूठे बाट और माप से बेचते हैं।
45धर्मात्मा पुरुष उन्नति नहीं करते, केवल पापी पुरुष ही अत्यन्त उन्नति करते हैं। तब धर्म अपना बल खो देता है और पाप सर्वशक्तिमान् हो जाता है।
46जो धर्म के प्रति समर्पित होते हैं, वे दरिद्र और अल्पायु हो जाते हैं। युग के अन्त में जो पापी होते हैं, वे धनी और दीर्घजीवी होते हैं।
47युग के अन्त में लोग सार्वजनिक विनोदस्थलों में, नगरों और ग्रामों में भी पापपूर्ण आचरण करते हैं। तब मनुष्य सदा पापपूर्ण साधनों से ही अपने प्रयोजनों की सिद्धि चाहते हैं।
48वस्तुतः थोड़ा-सा धन कमाकर भी मनुष्य धन के अभिमान से उन्मत्त हो जाते हैं। हे राजन्, युग के अन्त में अनेक मनुष्य उस धन को हड़पने का प्रयत्न करते हैं जो दूसरों ने विश्वास करके उनके पास गुप्त रूप से धरोहर रखा हो। पापपूर्ण आचरणों से भरे हुए वे निर्लज्ज होकर घोषित करते हैं — "हमारे पास कोई धरोहर नहीं है।"
49हिंस्र पशु तथा अन्य जीव-जन्तु और पक्षी सार्वजनिक विनोदस्थलों में, नगरों और ग्रामों में तथा पवित्र मन्दिरों में भी लेटे हुए दिखाई देते हैं।
50हे राजन्, सात और आठ वर्ष की कन्याएँ सन्तान को जन्म देती हैं, और दस या बारह वर्ष के बालक सन्तान उत्पन्न करते हैं।
51सोलहवें वर्ष में मनुष्य जरा से ग्रस्त हो जाते हैं। और मनुष्य की आयु शीघ्र ही समाप्त हो जाती है।
52हे महाराज, जब मनुष्य इतने अल्पायु हो जाते हैं, तब मात्र तरुण वृद्धों के समान आचरण करते हैं, जबकि जो कुछ तरुणों में दिखाई देता है, वह वृद्धों में दिखाई देता है।
53अनुचित आचरण की प्रवृत्ति वाली और कुत्सित शिष्टाचार से पहचानी जाने वाली स्त्रियाँ श्रेष्ठतम पतियों को भी छलती हैं और सेवकों तथा दासों के साथ, यहाँ तक कि पशुओं के साथ भी, अपनी सुध खो बैठती हैं।
54हे राजन्, जो स्त्रियाँ सज्जनों की पत्नियाँ हैं, वे भी अपने पतियों के जीवनकाल में ही दूसरों के साथ अपनी सुध खो बैठती हैं।
55हे राजन्, उन सहस्रों वर्षों के अन्त में और जब मनुष्य इतने अल्पायु हो जाते हैं, तब ऐसा अनावृष्टि का काल आता है जो अनेक वर्षों तक चलता है।
56हे पृथ्वीपते, तब थोड़े ही बल और प्राणशक्ति वाले मनुष्य और (अन्य) प्राणी सहस्रों की संख्या में भूख से मर जाते हैं।
57हे नरेश, तब आकाश में सात प्रज्वलित सूर्य प्रकट होते हैं और पृथ्वी का समस्त जल, जो नदियों और समुद्रों में है, पी जाते हैं।
58हे भरतवंशी, हे भरतवंशश्रेष्ठ, तब काष्ठ और तृण की प्रकृति वाली प्रत्येक वस्तु — चाहे वह सूखी हो या गीली — जलकर भस्म हो जाती है।
59हे भरतवंशी, तब संवर्तक नामक अग्नि वायु की सहायता से उस पृथ्वी पर प्रकट होती है जो सात सूर्यों के द्वारा पहले ही (भस्म होकर) जल चुकी है।
60तत्पश्चात् वह (अग्नि) पृथ्वी को भेदकर और पाताल तक पहुँचकर देवताओं, दानवों और राक्षसों में महान् आतंक उत्पन्न करती है।
61हे पृथ्वीपते, पाताल को तथा इस पृथ्वी की प्रत्येक वस्तु को भी जलाकर वह अग्नि क्षण भर में समस्त वस्तुओं का नाश कर देती है।
62उस अमंगलकारी वायु की सहायता से वह संवर्तक अग्नि इस संसार को भस्म कर देती है, जो लाखों योजनों तक फैला हुआ है।
63समस्त वस्तुओं का वह स्वामी, वह अग्नि, महान् तेज से प्रज्वलित होकर इस विश्व को देवताओं, असुरों, गन्धर्वों, यक्षों, नागों और राक्षसों सहित भस्म कर देती है।
64तब आकाश में हाथियों के झुंडों के समान मेघों की विशाल राशियाँ उठती हैं, जो विद्युत् की मालाओं से अलंकृत और देखने में सुन्दर होती हैं।
65उनमें से कुछ नीलकमल के वर्ण की, कुछ कुमुदिनी के समान, कुछ कमल के केसर के वर्ण की और कुछ रक्तवर्ण की होती हैं।
66कुछ हल्दी के समान पीली, कुछ कौए के अंडे के वर्ण की, कुछ कमलपत्र के समान और कुछ सिन्दूर के समान लाल होती हैं।
67आकार में कुछ प्रासादों वाले नगरों के समान, कुछ हाथियों के झुंडों के समान, कुछ छिपकलियों के रूप में और कुछ मगरों तथा शार्कों के रूप में होती हैं।
68हे महाराज, उस अवसर पर आकाश में एकत्र होने वाली विद्युत् की मालाओं से अलंकृत वे मेघराशियाँ देखने में भयंकर होती हैं और भयानक गर्जना करती हैं। जल से भरी वे मेघराशियाँ शीघ्र ही समस्त आकाश को ढक लेती हैं।
69हे महाराज, तब वे मेघराशियाँ समस्त पृथ्वी को, उसके पर्वतों, वनों और खानों सहित, जल से आप्लावित कर देती हैं।
70हे पुरुषश्रेष्ठ, तब परमेष्ठी (ब्रह्मा) की आज्ञा से भयानक गर्जना करते हुए वे मेघ शीघ्र ही समस्त स्थानों को जलमग्न कर देते हैं।
71प्रचुर जल की वर्षा करके और समस्त पृथ्वी को (उससे) भरकर वे उस भयंकर, त्रासदायक और अमंगलकारी अग्नि को बुझा देते हैं।
72परमेश्वर की आज्ञा से वे बारह वर्ष तक निरन्तर वर्षा करते हैं और अपनी वर्षा से पृथ्वी को भर देते हैं।
73हे भरतवंशी, तब समुद्र अपनी मर्यादा लाँघ जाता है; पर्वत खण्ड-खण्ड होकर गिर पड़ते हैं और बढ़ते जलप्लावन के नीचे पृथ्वी डूब जाती है।
74तब वायु से सहसा प्रेरित होकर वे मेघ समस्त आकाश के विस्तार पर छा जाते हैं और फिर दृष्टि से ओझल हो जाते हैं।
75हे नरेश, हे भरतवंशी, तब वे स्वयम्भू स्वामी, आदिकारण, वे देव जिनका निवास कमल (लक्ष्मी) है, उन भयंकर वायुओं को पी जाते हैं और फिर शयन करने चले जाते हैं।
76तब जब पृथ्वी एक महासागर बन जाती है, जब समस्त चराचर प्राणी नष्ट हो जाते हैं, जब देवता और असुर मिटा दिए जाते हैं, जब यक्ष और राक्षस शेष नहीं रहते —
77हे पृथ्वीपते, जब कोई मनुष्य नहीं रहता, जब वृक्ष और वन्य पशु लुप्त हो जाते हैं, जब आकाश ही नहीं रह जाता, तब मैं अकेला व्यथित होकर विचरण करता रहता हूँ।
78हे राजाओं में श्रेष्ठ, एक बार इस प्रकार उस एक महासागर पर विचरण करते हुए किसी भी प्राणी को न देखकर मेरा हृदय महान् व्यथा से भर गया।
79हे नरेश, तब बहुत समय तक इस प्रकार विचरण करते-करते मैं थक गया; किन्तु मुझे कोई विश्राम का स्थान न मिला।
80हे पृथ्वीपते, तत्पश्चात् एक दिन मैंने जल के उस विशाल विस्तार में एक महान् और दूर तक फैला हुआ वटवृक्ष देखा।
81हे महाराज, हे भरतवंशी, तब मैंने उस वटवृक्ष की दूर तक फैली हुई एक शाखा से लगी हुई और दिव्य शय्या से बिछी हुई एक खाट पर बैठा हुआ देखा —
82एक बालक, जिसका मुख कमल अथवा चन्द्रमा के समान सुन्दर था, हे नरेश, और जिसके नेत्र पूर्ण विकसित कमलों की पंखुड़ियों के समान विशाल थे।
83हे पृथ्वीपते, तब मैं महान् विस्मय से भर गया और (मैंने अपने आप से पूछा) — "जब समस्त संसार नष्ट हो चुका है, तब यह बालक यहाँ अकेला कैसे लेटा हो सकता है?"
84हे नरेश, यद्यपि मैं वर्तमान, भूत और भविष्य को जानता था और यद्यपि मैंने तपोमय ध्यान की सहायता भी ली, तथापि मैं उस बालक के विषय में कुछ भी नहीं जान सका।
85अतसी के पुष्प की कान्ति वाला और श्रीवत्स के चिह्न से अलंकृत वह मुझे ऐसा प्रतीत हुआ मानो लक्ष्मी का निवास हो।
86तब श्रीवत्स के चिह्न वाले उस कमलनयन और महातेजस्वी बालक ने मुझसे कानों को अत्यन्त प्रिय लगने वाले वचनों में इस प्रकार कहा।
87"हे पुत्र, मैं जानता हूँ कि तुम थके हुए हो और विश्राम के लिए उत्सुक हो। हे भृगुवंशी, हे मार्कण्डेय, जब तक चाहो यहाँ विश्राम करो।
88हे ऋषिश्रेष्ठ, मेरे शरीर में प्रवेश करो और वहीं विश्राम करो। वही स्थान मेरे द्वारा तुम्हारे लिए नियत है। मैं तुमसे प्रसन्न हूँ।"
89हे भरतवंशी, उस बालक के द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर अपनी दीर्घ आयु और अपने पुरुषत्व — दोनों के प्रति मुझमें पूर्ण उदासीनता का भाव उत्पन्न हो गया।
90तब सहसा उस बालक ने अपना मुख खोला और, जैसा भाग्य को अभीष्ट था, गति की समस्त शक्ति खो चुका मैं उसके मुख में प्रविष्ट हो गया।
91हे नरेश, इस प्रकार सहसा उनके उदर में प्रवेश करके मैंने (उसके भीतर) समस्त पृथ्वी को उसके समस्त नगरों और राज्यों सहित देखा।
92हे पुरुषश्रेष्ठ, उनके उदर में विचरण करते हुए मैंने उसके भीतर गंगा, शतद्रु, सीता, यमुना, कौशिकी, चर्मण्वती, वेत्रवती, चन्द्रभागा, सरस्वती, सिन्धु, विपाशा, गोदावरी, वस्वोकसारा, नलिनी, नर्मदा, ताम्रा, भयंकर धाराओं और पवित्र जलों वाली वेणा, सुवेणा, कृष्णवेणा, इरामा, महानदी, वितस्ता, वह विशाल नदी कावेरी, विशल्या, किम्पुना तथा अन्य अनेक नदियाँ देखीं।
93हे शत्रुदमन, मैंने वहाँ वह समुद्र भी देखा जो नक्रों और शार्कों से भरा हुआ है, जो रत्नों की खान है और जो जलों का उत्तम निवास है।
94मैंने वहाँ वह आकाश भी देखा जो सूर्य और चन्द्रमा से अलंकृत था, महान् तेज से प्रज्वलित था और सूर्य की कान्ति से युक्त था।
95हे राजन्, मैंने वहाँ वनों और उपवनों से सुशोभित पृथ्वी भी देखी। हे राजन्, (मैंने यह भी देखा कि) अनेक ब्राह्मण अनेक यज्ञों में लगे हुए थे —
96अनेक क्षत्रिय अन्य समस्त वर्णों का हित करने में लगे हुए थे, अनेक वैश्य कृषि के कार्यों में लगे हुए थे और अनेक शूद्र ब्राह्मणों की सेवा में लगे हुए थे। तत्पश्चात् उन महात्मा के उदर में विचरण करते हुए —
97मैंने हिमवान् और हेमकूट पर्वत देखे। मैंने निषध और चाँदी से भरा श्वेत पर्वत भी देखा।
98हे पृथ्वीपते, मैंने गन्धमादन पर्वत भी देखा और, हे पुरुषश्रेष्ठ, मैंने मन्दर तथा महान् नील पर्वत भी देखा।
99हे महाराज, मैंने स्वर्णमय मेरु पर्वत भी देखा, तथा महेन्द्र और वह उत्तम विन्ध्य पर्वत भी।
100मैंने वहाँ मलय और पारिपात्र के पर्वत भी देखे। ये तथा अनेक अन्य पर्वत —
101मैंने उनके उदर में देखे। वे सब मणियों और रत्नों से अलंकृत थे। हे नरेश, मैंने वहाँ सिंह, व्याघ्र और भालू भी देखे।
102हे पृथ्वीपते, पृथ्वी पर जो अन्य समस्त प्राणी हैं, वे सब मैंने वहाँ विचरण करते हुए उनके उदर में देखे।
103हे पुरुषश्रेष्ठ, उनके उदर में प्रवेश करके जब मैं विचरण कर रहा था, तब मैंने इन्द्र आदि देवताओं का समस्त समुदाय देखा —
104साध्यों, रुद्रों, आदित्यों, गुह्यकों, पितरों, नागों, पक्षियों, वसुओं, अश्विनीकुमारों —
105गन्धर्वों, ऋषियों, दैत्यों, दानवों और नागों को —
106सिंहिका के पुत्र को तथा देवताओं के अन्य समस्त शत्रुओं को। पृथ्वी पर जो कुछ भी चर और अचर मैंने देखा था —
107हे राजन्, वह सब मैंने उन महात्मा के उदर में देखा। हे स्वामी, फलों पर जीवन बिताते हुए और उस समस्त विश्व में विचरण करते हुए, जो वहीं था, मैं अनेक सौ वर्षों तक उनके शरीर के भीतर रहा। किन्तु मुझे उनके शरीर का अन्त नहीं दिखाई दिया।
108हे राजन्, यद्यपि मैं महान् उद्विग्नता में निरन्तर उनके शरीर के भीतर विचरण करता रहा, तथापि मैं उन महात्मा के शरीर की सीमा नहीं पा सका।
109तब मैंने विचार और कर्म दोनों से उन वरदायी और परम महान् देव की शरण ली और उनकी श्रेष्ठता विधिपूर्वक स्वीकार की।
110हे राजन्, हे पुरुषश्रेष्ठ, तब मैं वायु के एक महान् झोंके से सहसा उन महात्मा के खुले मुख से बाहर निकल आया।
111हे राजन्, हे पुरुषश्रेष्ठ, तब मैंने उस वटवृक्ष की शाखा पर बैठे हुए श्रीवत्स के चिह्न वाले उस अपरिमित तेजस्वी बालकरूपधारी पुरुष को देखा, जिसने समस्त विश्व को निगल लिया था।
112हे पुरुषश्रेष्ठ, श्रीवत्स के चिह्न वाले और पीत वस्त्र धारण किए उस महातेजस्वी बालक ने मुझसे प्रसन्न होकर मुस्कराते हुए कहा —
113"हे ऋषिश्रेष्ठ, हे मार्कण्डेय, तुम कुछ काल तक मेरे शरीर के भीतर रहे; अब मैं तुमसे बात करूँगा।"
114उनके ऐसा कहते ही उसी क्षण मुझे मानो नई दृष्टि प्राप्त हुई; जिसके फलस्वरूप मैंने अपने को यथार्थ ज्ञान से युक्त और संसार की मायाओं से मुक्त पाया।
115हे पुत्र, उन अपरिमित तेजस्वी पुरुष का अक्षय पराक्रम देखकर मैंने उनके पूजनीय और सुगठित चरणों की — जिनके तलवे तपे हुए ताँबे के समान चमकते थे और जिनकी अंगुलियाँ हल्के लाल वर्ण की थीं — पूजा की। उन्हें श्रद्धापूर्वक अपने मस्तक पर रखकर, विनम्रता से हाथ जोड़कर और पूर्ण श्रद्धा से उनके समीप जाकर मैंने उन दिव्य पुरुष को देखा, जो समस्त वस्तुओं के आत्मा हैं और जिनके नेत्र कमल की पंखुड़ियों के समान हैं। इस प्रकार हाथ जोड़कर उन्हें प्रणाम करके मैंने उनसे इस प्रकार कहा — "हे देव, मैं आपको तथा आपकी इस अद्भुत माया को जानना चाहता हूँ।
116हे श्रेष्ठ, आपके मुख से आपके शरीर में प्रवेश करके मैंने आपके उदर में समस्त विश्व देखा है।
117हे देव, देवता, दानव, राक्षस, यक्ष, गन्धर्व, नाग — यह समस्त चराचर विश्व आपके ही शरीर के भीतर है।
118यद्यपि मैं निरन्तर आपके शरीर में दौड़ता रहा, तथापि, हे देव, आपकी कृपा से मेरी स्मृति नष्ट नहीं हुई।
119हे महास्वामी, मैं आपकी इच्छा से बाहर आया हूँ, अपनी इच्छा से नहीं। हे कमलनयन, मैं आपको जानना चाहता हूँ, जो निर्दोष हैं।
120आप बालक बनकर और समस्त विश्व को निगलकर यहाँ क्यों रहते हैं? आपको मुझे यह सब समझाना चाहिए।
121हे निष्पाप, हे शत्रुदमन, यह विश्व आपके शरीर के भीतर क्यों है? आप यहाँ कब तक रहेंगे?
122हे देवेश्वर, मैं यह सब विस्तार से और जैसा घटित हुआ वैसा ही सुनना चाहता हूँ। हे कमलनयन, ब्राह्मण के लिए इसे जानने की इच्छा करना अनुचित नहीं है।
123हे स्वामी, जो मैंने देखा है, वह अद्भुत और अचिन्त्य है।" मेरे द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उन महातेजस्वी और परमपूज्य देवाधिदेव ने, जो समस्त वक्ताओं में श्रेष्ठ हैं, मुझे विधिपूर्वक सान्त्वना देते हुए इस प्रकार कहा।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — तब धर्मराज युधिष्ठिरले पूर्ण विनम्रताका साथ यशस्वी मार्कण्डेयलाई पुनः सोधे।
2"हे महर्षि, तपाईंले हजारौँ युग बित्दै गएको देख्नुभएको छ। यस संसारमा तपाईंजस्तो दीर्घजीवी अरू कोही देखिँदैन।
3हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, महात्मा ब्रह्मा परमेष्ठीबाहेक आयुमा तपाईंको समान कोही छैन।
4हे ब्राह्मण, विश्वको महाप्रलयका बेला, जब यो संसार आकाश, देवता र दानवबाट रहित हुन्छ, तब तपाईंले ब्रह्माको उपासना गर्नुहुन्छ।
5जब त्यो प्रलय सकिन्छ र पितामह जाग्नुहुन्छ, तब, हे महर्षि, केवल तपाईंले मात्रै देख्नुहुन्छ कि परमेष्ठी (ब्रह्मा)ले दिशाहरूलाई वायुले भरेर र जललाई तिनका उचित स्थानमा राखेर चारै प्रकारका प्राणीको पुनः विधिपूर्वक सृष्टि गर्नुहुन्छ।
6हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तपाईंले महान् समाधिमा लीन आफ्नो चित्तले, उहाँकै उपस्थितिमा, सम्पूर्ण प्राणीका महान् स्वामी र पितामहको उपासना गर्नुभएको छ।
7हे ब्राह्मण, तपाईंले आफ्ना आँखाले अनेक पटक सृष्टिका आदि कर्म देख्नुभएको छ। कठोर तपस्यामा गहन रूपमा लागिरहेर तपाईंले देवताहरूलाई पनि उछिन्नुभएको छ।
8तपाईं ती मानिनुहुन्छ जो परलोकमा नारायणको नजिक हुनुहुन्छ। प्राचीन कालमा तपाईंले अनेक पटक विश्वका परम स्रष्टालाई दिव्य दृष्टिले तथा त्यस वैराग्यले देख्नुभएको छ जसले पहिले तपाईंको पवित्र र कमलजस्तो हृदय खोल्यो — त्यही एकमात्र स्थान हो जहाँ सर्वज्ञ बहुरूप विष्णुको दर्शन हुन सक्दछ।
9त्यसैले, हे ब्रह्मर्षि, परमेष्ठीको कृपाले न मृत्युको न शरीरको नाश गर्ने जराको नै तपाईंमाथि कुनै वश चल्दछ।
10जब न सूर्य रहन्छ, न चन्द्रमा, न अग्नि, न पृथ्वी, न वायु र न आकाश नै —
11जब चराचर सृष्टिसहित यो संसार नष्ट भई एउटा महासागरझैँ देखिन्छ, जब देवता, असुर र महानाग नष्ट हुन्छन् —
12जब (त्यस्तो बेला) प्रजापतिले कमलमा आसन ग्रहण गरेर त्यहीँ शयन गर्नुहुन्छ, तब केवल तपाईं मात्रै उहाँको उपासना गर्न बाँकी रहनुहुन्छ।
13हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, जे-जति पहिले घटेको छ, त्यो सबै तपाईंले आफ्नै आँखाले देख्नुभएको छ। एक्लै तपाईंले नै आफ्ना इन्द्रियले अनेक वस्तु देख्नुभएको छ। सम्पूर्ण संसारमा त्यस्तो केही छैन जो तपाईंलाई ज्ञात नहोस्। त्यसैले म यो सबै सुन्न अत्यन्त उत्सुक छु।"
14मार्कण्डेयले भने — ती स्वयम्भू आदिपुरुषलाई प्रणाम गरेर, जो शाश्वत, अक्षय र अचिन्त्य हुनुहुन्छ, जो गुणले युक्त पनि हुनुहुन्छ र गुणबाट रहित पनि, म तपाईंलाई सबै कुरा बताउनेछु। हे पुरुषश्रेष्ठ, पहेँलो वस्त्र धारण गरेका जनार्दन —
15सबैका महान् प्रेरक र स्रष्टा हुनुहुन्छ; उहाँ सम्पूर्ण वस्तुका आत्मा र रचयिता हुनुहुन्छ। उहाँ सबैका स्वामी हुनुहुन्छ; उहाँ महान्, अगम्य, अद्भुत र निर्मल भनिनुहुन्छ।
16उहाँ आदिबाट रहित र अन्त्यबाट रहित हुनुहुन्छ, उहाँ सम्पूर्ण संसारमा व्याप्त हुनुहुन्छ, उहाँ अपरिवर्तनीय र अक्षय हुनुहुन्छ। उहाँ सबैका स्रष्टा हुनुहुन्छ, तर स्वयं अजन्मा हुनुहुन्छ, सम्पूर्ण शक्तिको कारण हुनुहुन्छ।
17उहाँको ज्ञान सम्पूर्ण देवताको ज्ञानभन्दा माथि छ। हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, प्रलयपछि यो सम्पूर्ण अद्भुत सृष्टि —
18हे पुरुषश्रेष्ठ, पुनः जीवनमा आउँछ। भनिन्छ कि कृतयुग चार हजार वर्षको हुन्छ, जसमा त्यसको सन्ध्या र सन्ध्यांश सम्मिलित छन्, जो चार सय वर्षका हुन्छन्। त्रेतायुग तीन हजार वर्षको भनिन्छ।
19त्यसका सन्ध्या र सन्ध्यांश तीन सय वर्षका हुन्छन्। यसपछि जुन युग आउँछ त्यो द्वापर भनिन्छ र त्यो दुई हजार वर्षको भनिन्छ।
20त्यसका सन्ध्या र सन्ध्यांश दुई सय वर्षका हुन्छन्। भनिन्छ कि कलियुग एक हजार वर्षको हुन्छ।
21त्यसका सन्ध्या र सन्ध्यांश एक सय वर्षका हुन्छन्। थाहा पाउनुहोस् कि (युगका) सन्ध्या र सन्ध्यांशको अवधि समान हुन्छ।
22कलियुग सकिएपछि पुनः त्रेतायुग आउँछ; र यसरी भनिन्छ कि सम्पूर्ण युग मिलेर बाह्र हजार वर्षको एउटा चक्र बनाउँछन्।
23यस्ता पूरै एक हजार चक्र मिलेर ब्रह्माको एक दिन बन्दछ। हे पुरुषश्रेष्ठ, जब यो विश्व समेटेर आफ्नो (मूल) आश्रयमा, अर्थात् स्वयं ब्रह्मामा, फिर्ता लगिन्छ, तब सम्पूर्ण वस्तुको त्यो लोप विद्वान्हरूद्वारा "महाप्रलय" भनिन्छ। हे भरतवंशश्रेष्ठ, माथि भनिएका एक हजार वर्षको अन्त्यमा मनुष्यहरू असत्यका व्यसनी हुन्छन्। हे पृथापुत्र, तब तिनीहरूले प्रतिनिधिद्वारा यज्ञ र दान गर्दछन्।
24प्रतिनिधिद्वारा व्रतको पालन पनि प्रचलित हुन्छ। ब्राह्मणहरूले ती कर्म गर्दछन् जो शूद्रहरूले गर्नुपर्ने हुन्, र शूद्रहरू धन कमाउनमा लाग्दछन्।
25क्षत्रियहरूले पनि ब्राह्मणका आचार अपनाउनेछन्। कलियुगमा ब्राह्मणहरू यज्ञ र वेदाध्ययनबाट विरत रहनेछन्। तिनीहरूले आफ्नो दण्ड र मृगचर्म त्याग्नेछन् र तिनीहरूले सबै कुरा खानेछन्। हे पुत्र, ब्राह्मणहरूले प्रार्थना छोड्नेछन् र शूद्रहरूले त्यसलाई अपनाउनेछन्।
26हे नरेश, तब संसारको क्रम उल्टो भएको देखिन्छ; यी महाप्रलयका लक्षण हुन्। तब पृथ्वीमा अनेक म्लेच्छ राजाले शासन गर्नेछन्।
27असत्यका व्यसनी ती पापी राजाहरूले आफ्नो प्रजामाथि मिथ्या सिद्धान्तअनुसार शासन गर्नेछन्। आन्ध्र, शक, पुलिन्द, यवन राजा —
28काम्बोज, बाह्लीक र आभीर — हे पुरुषश्रेष्ठ, तब यिनीहरू साहसले सम्पन्न हुनेछन् र पृथ्वीको आधिपत्य प्राप्त गर्नेछन्। हे भरतवंशी, कलियुगको अन्त्यमा संसारको यस्तै दशा हुन्छ। तब एक जना पनि ब्राह्मणले आफ्नो वर्णका धर्मको पालन गर्दैन।
29हे राजन्, क्षत्रिय र वैश्यहरू पनि आ-आफ्ना वर्णविरुद्ध आचरण गर्दछन्। मनुष्यहरू अल्पायु, तथा बल, तेज र पराक्रममा दुर्बल हुन्छन्।
30तिनीहरूमा थोरै मात्र बल र साना शरीर हुन्छन्; र तिनीहरू कठिनाइले मात्र सत्यवादी हुन्छन्। देश उजाड हुन्छन् र सम्पूर्ण दिशा हिंस्रक पशु र वन्यजन्तुले भरिन्छन्।
31जब युगको अन्त्य आउँछ, तब वेदको उच्चारण निष्फल हुन्छ। शूद्रहरूले (अरूलाई) "भो" भनेर सम्बोधन गर्दछन्, जबकि ब्राह्मणहरूले (अरूलाई) "आर्य" भनेर सम्बोधन गर्दछन्।
32हे पुरुषश्रेष्ठ, युगको अन्त्यमा पशुहरू अत्यधिक बढ्दछन्। हे नरेश, सुवास पनि हाम्रो घ्राणेन्द्रियलाई प्रिय लाग्दैन।
33हे पुरुषश्रेष्ठ, वस्तुका रस पनि हाम्रो रसनेन्द्रियलाई त्यति प्रिय लाग्दैनन् जति अन्य समयमा लाग्दछन्। स्त्रीहरूले अनेक सन्तानलाई जन्म दिन्छन्, जो साना शरीर भएका तथा सदाचार र शिष्टाचारबाट रहित हुन्छन्। हे राजन्, युगको अन्त्यमा स्त्रीहरूको मुख पनि मैथुनको साधन बन्दछ।
34हे राजन्, युगको अन्त्यमा अनिकालले मनुष्यका बस्ती उजाड पार्दछ र राजमार्ग कुलटा स्त्रीहरूले भरिन्छन्। हे राजन्, सम्पूर्ण स्त्री आफ्ना पतिका विरोधी र सम्पूर्ण लाजबाट रहित हुन्छन्।
35हे नरेश, गाईहरूले थोरै दूध दिन्छन्; रूखहरू कागका हुलले भरिन्छन्; तिनीहरूले कुनै फल र फूल उत्पन्न गर्दैनन्।
36हे पृथ्वीपति, द्विजहरूको हत्याको पापले कलुषित ब्राह्मणहरूले ती राजाबाट दान ग्रहण गर्दछन् जो असत्यका व्यसनी छन्।
37लोभ र अज्ञानले भरिएका तथा धर्मका बाह्य चिह्न धारण गरेका ब्राह्मणहरू पृथ्वीका मानिसलाई कष्ट दिँदै भिक्षाका लागि भौँतारिन्छन्।
38गृहस्थ जीवन बिताउने मनुष्यहरू करको भारले डराएर छली बन्दछन्; जबकि ब्राह्मणहरू तपस्वीको वेश धारण गरेर व्यापारबाट धन कमाउँछन्। हे पुरुषश्रेष्ठ, अनेक ब्राह्मण धनको लोभले ब्रह्मचर्य आश्रमका भिक्षुक बन्दछन्।
39हे राजन्, त्यस्तो बेला मनुष्यहरू आफ्नो आश्रमविरुद्ध आचरण गर्दछन्; तिनीहरू मादक पेयका व्यसनी हुन्छन्, तिनीहरू आफ्ना गुरुको शय्यासम्म दूषित गर्न समर्थ हुन्छन्। तिनीहरू यस लोकका कामनाले मोहित रहन्छन् र केवल तिनै वस्तुको पछि दौडन्छन् जसले देहलाई सुख दिन्छन्।
40हे पुरुषश्रेष्ठ, युगको अन्त्यमा तपस्वीहरूका आश्रम पापी र उद्धत दुर्जनहरूले भरिन्छन्, जसले सधैँ पराश्रित जीवनको प्रशंसा गर्दछन्।
41हे भरतवंशी, यशस्वी पाकदमन (इन्द्र)ले कहिल्यै ऋतुअनुसार वर्षा गर्दैनन्। पृथ्वीमा छरिएका बीउ कहिल्यै उम्रँदैनन्।
42विचार र कर्म दुवैले अपवित्र मनुष्यहरू ईर्ष्या र द्वेषमा आनन्द लिन्छन्। हे निष्पाप, पृथ्वी पाप र अनाचारले भरिन्छ।
43हे पृथ्वीपति, त्यस्तो बेला जो धर्मात्मा हुन्छ, ऊ दीर्घजीवी हुँदैन। पृथ्वी हरेक रूपमा धर्मबाट रहित हुन्छ।
44हे पुरुषश्रेष्ठ, व्यापारीहरू छलले भरिएर आफ्नो माल झूटा तराजु र नापले बेच्दछन्।
45धर्मात्मा पुरुषहरूले उन्नति गर्दैनन्, केवल पापी पुरुषहरूले मात्र अत्यन्त उन्नति गर्दछन्। तब धर्मले आफ्नो बल गुमाउँछ र पाप सर्वशक्तिमान् हुन्छ।
46जो धर्मप्रति समर्पित हुन्छन्, तिनीहरू दरिद्र र अल्पायु हुन्छन्। युगको अन्त्यमा जो पापी हुन्छन्, तिनीहरू धनी र दीर्घजीवी हुन्छन्।
47युगको अन्त्यमा मानिसहरू सार्वजनिक मनोरञ्जनस्थल, नगर र गाउँमा पनि पापपूर्ण आचरण गर्दछन्। तब मनुष्यहरू सधैँ पापपूर्ण साधनबाटै आफ्ना प्रयोजनको सिद्धि चाहन्छन्।
48वास्तवमा थोरै धन कमाएर पनि मनुष्यहरू धनको अभिमानले उन्मत्त हुन्छन्। हे राजन्, युगको अन्त्यमा अनेक मनुष्यले त्यो धन हडप्ने प्रयत्न गर्दछन् जो अरूले विश्वास गरेर तिनीहरूकहाँ गुप्त रूपमा धरोहर राखेका छन्। पापपूर्ण आचरणले भरिएका तिनीहरू निर्लज्ज भई घोषणा गर्दछन् — "हामीसँग कुनै धरोहर छैन।"
49हिंस्रक पशु तथा अन्य जीवजन्तु र पक्षी सार्वजनिक मनोरञ्जनस्थल, नगर र गाउँमा तथा पवित्र मन्दिरमा पनि पल्टिरहेका देखिन्छन्।
50हे राजन्, सात र आठ वर्षका कन्याहरूले सन्तानलाई जन्म दिन्छन्, र दश वा बाह्र वर्षका बालकहरूले सन्तान उत्पन्न गर्दछन्।
51सोह्रौँ वर्षमा मनुष्यहरू जराले ग्रस्त हुन्छन्। र मनुष्यको आयु चाँडै नै सकिन्छ।
52हे महाराज, जब मनुष्यहरू यति अल्पायु हुन्छन्, तब तरुणहरू मात्रै वृद्धझैँ आचरण गर्दछन्, जबकि जे तरुणहरूमा देखिन्छ, त्यो वृद्धहरूमा देखिन्छ।
53अनुचित आचरणको प्रवृत्ति भएका र कुत्सित शिष्टाचारले चिनिने स्त्रीहरूले श्रेष्ठतम पतिलाई पनि छल्दछन् र सेवक तथा दासहरूसँग, यहाँसम्म कि पशुहरूसँग पनि, आफ्नो सुध गुमाउँछन्।
54हे राजन्, जुन स्त्रीहरू सज्जनहरूकी पत्नी हुन्, तिनीहरू पनि आफ्ना पतिको जीवनकालमै अरूसँग आफ्नो सुध गुमाउँछन्।
55हे राजन्, ती हजारौँ वर्षको अन्त्यमा र जब मनुष्यहरू यति अल्पायु हुन्छन्, तब यस्तो अनावृष्टिको काल आउँछ जो अनेक वर्षसम्म चल्दछ।
56हे पृथ्वीपति, तब थोरै मात्र बल र प्राणशक्ति भएका मनुष्य र (अन्य) प्राणी हजारौँको सङ्ख्यामा भोकले मर्दछन्।
57हे नरेश, तब आकाशमा सात प्रज्वलित सूर्य प्रकट हुन्छन् र पृथ्वीको सम्पूर्ण जल, जो नदी र समुद्रमा छ, पिइदिन्छन्।
58हे भरतवंशी, हे भरतवंशश्रेष्ठ, तब काठ र घाँसको प्रकृति भएको प्रत्येक वस्तु — चाहे त्यो सुक्खा होस् वा ओसिलो — जलेर खरानी हुन्छ।
59हे भरतवंशी, तब संवर्तक नामक अग्नि वायुको सहायताले त्यस पृथ्वीमा प्रकट हुन्छ जो सात सूर्यद्वारा पहिल्यै (खरानी भई) जलिसकेको छ।
60त्यसपछि त्यो (अग्नि) पृथ्वीलाई छेडेर र पातालसम्म पुगेर देवता, दानव र राक्षसहरूमा महान् आतङ्क उत्पन्न गर्दछ।
61हे पृथ्वीपति, पाताललाई तथा यस पृथ्वीको प्रत्येक वस्तुलाई पनि जलाएर त्यो अग्निले क्षणभरमै सम्पूर्ण वस्तुको नाश गर्दछ।
62त्यस अमङ्गलकारी वायुको सहायताले त्यो संवर्तक अग्निले यस संसारलाई भस्म पार्दछ, जो लाखौँ योजनसम्म फैलिएको छ।
63सम्पूर्ण वस्तुका ती स्वामी, त्यो अग्नि, महान् तेजले प्रज्वलित भई यस विश्वलाई देवता, असुर, गन्धर्व, यक्ष, नाग र राक्षससहित भस्म पार्दछ।
64तब आकाशमा हात्तीका हुलझैँ मेघका विशाल राशि उठ्दछन्, जो विद्युत्का मालाले अलङ्कृत र हेर्नमा सुन्दर हुन्छन्।
65तीमध्ये कति नीलकमलको वर्णका, कति कुमुदिनीझैँ, कति कमलको केसरको वर्णका र कति रक्तवर्णका हुन्छन्।
66कति बेसारझैँ पहेँला, कति कागको अण्डाको वर्णका, कति कमलपातझैँ र कति सिन्दूरझैँ राता हुन्छन्।
67आकारमा कति प्रासादयुक्त नगरझैँ, कति हात्तीका हुलझैँ, कति छेपाराका रूपमा र कति गोही तथा सारकका रूपमा हुन्छन्।
68हे महाराज, त्यस अवसरमा आकाशमा जम्मा हुने विद्युत्का मालाले अलङ्कृत ती मेघराशि हेर्नमा भयङ्कर हुन्छन् र भयानक गर्जना गर्दछन्। जलले भरिएका ती मेघराशिले चाँडै नै सम्पूर्ण आकाश ढाक्दछन्।
69हे महाराज, तब ती मेघराशिले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई, त्यसका पर्वत, वन र खानीसहित, जलले आप्लावित पार्दछन्।
70हे पुरुषश्रेष्ठ, तब परमेष्ठी (ब्रह्मा)को आज्ञाले भयानक गर्जना गर्दै ती मेघले चाँडै नै सम्पूर्ण स्थान जलमग्न पार्दछन्।
71प्रचुर जलको वर्षा गरेर र सम्पूर्ण पृथ्वीलाई (त्यसले) भरेर तिनीहरूले त्यस भयङ्कर, त्रासदायक र अमङ्गलकारी अग्नि निभाइदिन्छन्।
72परमेश्वरको आज्ञाले तिनीहरूले बाह्र वर्षसम्म निरन्तर वर्षा गर्दछन् र आफ्नो वर्षाले पृथ्वीलाई भरिदिन्छन्।
73हे भरतवंशी, तब समुद्रले आफ्नो मर्यादा नाघ्दछ; पर्वतहरू टुक्रा-टुक्रा भई खस्दछन् र बढ्दो जलप्रलयमुनि पृथ्वी डुब्दछ।
74तब वायुले सहसा प्रेरित भई ती मेघ सम्पूर्ण आकाशको विस्तारमा छाउँछन् र अनि दृष्टिबाट ओझेल हुन्छन्।
75हे नरेश, हे भरतवंशी, तब ती स्वयम्भू स्वामी, आदिकारण, ती देव जसको निवास कमल (लक्ष्मी) हो, ती भयङ्कर वायुलाई पिइदिन्छन् र अनि शयन गर्न जान्छन्।
76तब जब पृथ्वी एउटा महासागर बन्दछ, जब सम्पूर्ण चराचर प्राणी नष्ट हुन्छन्, जब देवता र असुर मेटिन्छन्, जब यक्ष र राक्षस बाँकी रहँदैनन् —
77हे पृथ्वीपति, जब कुनै मनुष्य रहँदैन, जब रूख र वन्यजन्तु लोप हुन्छन्, जब आकाश नै रहँदैन, तब म एक्लै व्यथित भई विचरण गरिरहन्छु।
78हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, एक पटक यसरी त्यस एक महासागरमा विचरण गर्दा कुनै पनि प्राणीलाई नदेखेर मेरो हृदय महान् व्यथाले भरियो।
79हे नरेश, तब धेरै समयसम्म यसरी विचरण गर्दागर्दै म थाकेँ; तर मलाई कुनै विश्रामको स्थान भेटिएन।
80हे पृथ्वीपति, त्यसपछि एक दिन मैले जलको त्यस विशाल विस्तारमा एउटा महान् र टाढासम्म फैलिएको वटवृक्ष देखेँ।
81हे महाराज, हे भरतवंशी, तब मैले त्यस वटवृक्षको टाढासम्म फैलिएको एउटा हाँगामा अडेको र दिव्य शय्याले ओछ्याइएको एउटा खाटमा बसेको देखेँ —
82एउटा बालक, जसको मुख कमल अथवा चन्द्रमाझैँ सुन्दर थियो, हे नरेश, र जसका नेत्र पूर्ण विकसित कमलका पत्रझैँ विशाल थिए।
83हे पृथ्वीपति, तब म महान् विस्मयले भरिएँ र (मैले आफैँलाई सोधेँ) — "जब सम्पूर्ण संसार नष्ट भइसकेको छ, तब यो बालक यहाँ एक्लै कसरी पल्टिन सक्दछ?"
84हे नरेश, यद्यपि म वर्तमान, भूत र भविष्य जान्दथेँ र यद्यपि मैले तपोमय ध्यानको सहायता पनि लिएँ, तथापि म त्यस बालकका विषयमा केही पनि जान्न सकिनँ।
85अतसीको फूलको कान्ति भएका र श्रीवत्सको चिह्नले अलङ्कृत उनी मलाई यस्तो लागे मानौँ लक्ष्मीको निवास हुन्।
86तब श्रीवत्सको चिह्न भएका ती कमलनयन र महातेजस्वी बालकले मलाई कानलाई अत्यन्त प्रिय लाग्ने वचनमा यसरी भने।
87"हे पुत्र, म जान्दछु कि तिमी थाकेका छौ र विश्रामका लागि उत्सुक छौ। हे भृगुवंशी, हे मार्कण्डेय, जति चाहन्छौ यहाँ विश्राम गर।
88हे ऋषिश्रेष्ठ, मेरो शरीरमा प्रवेश गर र त्यहीँ विश्राम गर। त्यही स्थान मबाट तिम्रा लागि तोकिएको छ। म तिमीसँग प्रसन्न छु।"
89हे भरतवंशी, त्यस बालकद्वारा यसरी भनिँदा आफ्नो दीर्घ आयु र आफ्नो पुरुषत्व — दुवैप्रति ममा पूर्ण उदासीनताको भाव उत्पन्न भयो।
90तब सहसा त्यस बालकले आफ्नो मुख खोले र, जस्तो भाग्यलाई अभीष्ट थियो, गतिको सम्पूर्ण शक्ति गुमाइसकेको म उनको मुखमा प्रविष्ट भएँ।
91हे नरेश, यसरी सहसा उनको उदरमा प्रवेश गरेर मैले (त्यसभित्र) सम्पूर्ण पृथ्वीलाई त्यसका सम्पूर्ण नगर र राज्यसहित देखेँ।
92हे पुरुषश्रेष्ठ, उनको उदरमा विचरण गर्दा मैले त्यसभित्र गङ्गा, शतद्रु, सीता, यमुना, कौशिकी, चर्मण्वती, वेत्रवती, चन्द्रभागा, सरस्वती, सिन्धु, विपाशा, गोदावरी, वस्वोकसारा, नलिनी, नर्मदा, ताम्रा, भयङ्कर धारा र पवित्र जल भएकी वेणा, सुवेणा, कृष्णवेणा, इरामा, महानदी, वितस्ता, त्यो विशाल नदी कावेरी, विशल्या, किम्पुना तथा अन्य अनेक नदी देखेँ।
93हे शत्रुदमन, मैले त्यहाँ त्यो समुद्र पनि देखेँ जो गोही र सारकले भरिएको छ, जो रत्नको खानी हो र जो जलको उत्तम निवास हो।
94मैले त्यहाँ त्यो आकाश पनि देखेँ जो सूर्य र चन्द्रमाले अलङ्कृत थियो, महान् तेजले प्रज्वलित थियो र सूर्यको कान्तिले युक्त थियो।
95हे राजन्, मैले त्यहाँ वन र उपवनले सुशोभित पृथ्वी पनि देखेँ। हे राजन्, (मैले यो पनि देखेँ कि) अनेक ब्राह्मण अनेक यज्ञमा लागेका थिए —
96अनेक क्षत्रिय अन्य सम्पूर्ण वर्णको हित गर्नमा लागेका थिए, अनेक वैश्य कृषिका कार्यमा लागेका थिए र अनेक शूद्र ब्राह्मणहरूको सेवामा लागेका थिए। त्यसपछि ती महात्माको उदरमा विचरण गर्दा —
97मैले हिमवान् र हेमकूट पर्वत देखेँ। मैले निषध र चाँदीले भरिएको श्वेत पर्वत पनि देखेँ।
98हे पृथ्वीपति, मैले गन्धमादन पर्वत पनि देखेँ र, हे पुरुषश्रेष्ठ, मैले मन्दर तथा महान् नील पर्वत पनि देखेँ।
99हे महाराज, मैले स्वर्णमय मेरु पर्वत पनि देखेँ, तथा महेन्द्र र त्यो उत्तम विन्ध्य पर्वत पनि।
100मैले त्यहाँ मलय र पारिपात्रका पर्वत पनि देखेँ। यी तथा अनेक अन्य पर्वत —
101मैले उनको उदरमा देखेँ। ती सबै मणि र रत्नले अलङ्कृत थिए। हे नरेश, मैले त्यहाँ सिंह, बाघ र भालु पनि देखेँ।
102हे पृथ्वीपति, पृथ्वीमा जो अन्य सम्पूर्ण प्राणी छन्, ती सबै मैले त्यहाँ विचरण गर्दा उनको उदरमा देखेँ।
103हे पुरुषश्रेष्ठ, उनको उदरमा प्रवेश गरेर जब म विचरण गरिरहेको थिएँ, तब मैले इन्द्र आदि देवताहरूको सम्पूर्ण समुदाय देखेँ —
104साध्य, रुद्र, आदित्य, गुह्यक, पितृ, नाग, पक्षी, वसु, अश्विनीकुमार —
105गन्धर्व, ऋषि, दैत्य, दानव र नागहरूलाई —
106सिंहिकाका पुत्रलाई तथा देवताहरूका अन्य सम्पूर्ण शत्रुलाई। पृथ्वीमा जे-जति चर र अचर मैले देखेको थिएँ —
107हे राजन्, त्यो सबै मैले ती महात्माको उदरमा देखेँ। हे स्वामी, फलमा जीवन बिताउँदै र त्यस सम्पूर्ण विश्वमा विचरण गर्दै, जो त्यहीँ थियो, म अनेक सय वर्षसम्म उनको शरीरभित्र रहेँ। तर मलाई उनको शरीरको अन्त्य देखिएन।
108हे राजन्, यद्यपि म महान् उद्विग्नतामा निरन्तर उनको शरीरभित्र विचरण गरिरहेँ, तथापि म ती महात्माको शरीरको सीमा पाउन सकिनँ।
109तब मैले विचार र कर्म दुवैले ती वरदायी र परम महान् देवको शरण लिएँ र उनको श्रेष्ठता विधिपूर्वक स्वीकार गरेँ।
110हे राजन्, हे पुरुषश्रेष्ठ, तब म वायुको एउटा महान् झोँकाले सहसा ती महात्माको खुला मुखबाट बाहिर निस्किएँ।
111हे राजन्, हे पुरुषश्रेष्ठ, तब मैले त्यस वटवृक्षको हाँगामा बसेका श्रीवत्सको चिह्न भएका ती अपरिमित तेजस्वी बालकरूपधारी पुरुषलाई देखेँ, जसले सम्पूर्ण विश्व निलेका थिए।
112हे पुरुषश्रेष्ठ, श्रीवत्सको चिह्न भएका र पहेँलो वस्त्र धारण गरेका ती महातेजस्वी बालकले मसँग प्रसन्न भई मुस्कुराउँदै भने —
113"हे ऋषिश्रेष्ठ, हे मार्कण्डेय, तिमी केही कालसम्म मेरो शरीरभित्र बस्यौ; अब म तिमीसँग कुरा गर्नेछु।"
114उनले यसो भन्नासाथ त्यसै क्षण मलाई मानौँ नयाँ दृष्टि प्राप्त भयो; जसको फलस्वरूप मैले आफूलाई यथार्थ ज्ञानले युक्त र संसारका मायाबाट मुक्त पाएँ।
115हे पुत्र, ती अपरिमित तेजस्वी पुरुषको अक्षय पराक्रम देखेर मैले उनका पूजनीय र सुगठित चरणको — जसका पैताला तताइएको तामाझैँ चम्कन्थे र जसका औँला हल्का रातो वर्णका थिए — पूजा गरेँ। तिनलाई श्रद्धापूर्वक आफ्नो टाउकोमा राखेर, विनम्रताले हात जोडेर र पूर्ण श्रद्धाले उनको नजिक गएर मैले ती दिव्य पुरुषलाई देखेँ, जो सम्पूर्ण वस्तुका आत्मा हुनुहुन्छ र जसका नेत्र कमलका पत्रझैँ छन्। यसरी हात जोडेर उनलाई प्रणाम गरेर मैले उनलाई यसरी भनेँ — "हे देव, म तपाईंलाई तथा तपाईंको यस अद्भुत मायालाई जान्न चाहन्छु।
116हे श्रेष्ठ, तपाईंको मुखबाट तपाईंको शरीरमा प्रवेश गरेर मैले तपाईंको उदरमा सम्पूर्ण विश्व देखेको छु।
117हे देव, देवता, दानव, राक्षस, यक्ष, गन्धर्व, नाग — यो सम्पूर्ण चराचर विश्व तपाईंकै शरीरभित्र छ।
118यद्यपि म निरन्तर तपाईंको शरीरमा दौडिरहेँ, तथापि, हे देव, तपाईंको कृपाले मेरो स्मृति नष्ट भएन।
119हे महास्वामी, म तपाईंको इच्छाले बाहिर आएको हुँ, आफ्नो इच्छाले होइन। हे कमलनयन, म तपाईंलाई जान्न चाहन्छु, जो निर्दोष हुनुहुन्छ।
120तपाईं बालक बनेर र सम्पूर्ण विश्व निलेर यहाँ किन बस्नुहुन्छ? तपाईंले मलाई यो सबै बुझाउनुपर्दछ।
121हे निष्पाप, हे शत्रुदमन, यो विश्व तपाईंको शरीरभित्र किन छ? तपाईं यहाँ कहिलेसम्म बस्नुहुनेछ?
122हे देवेश्वर, म यो सबै विस्तारमा र जस्तो घटेको हो त्यस्तै सुन्न चाहन्छु। हे कमलनयन, ब्राह्मणका लागि यसलाई जान्ने इच्छा गर्नु अनुचित होइन।
123हे स्वामी, जे मैले देखेको छु, त्यो अद्भुत र अचिन्त्य छ।" मबाट यसरी भनिँदा ती महातेजस्वी र परमपूज्य देवाधिदेवले, जो सम्पूर्ण वक्ताहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, मलाई विधिपूर्वक सान्त्वना दिँदै यसरी भने।