The history of the Vaivasvata
Volume II — Vana Parva · Chapter 187
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच ततः स पाण्डवो विप्रं मार्कण्डेयमुवाच ह। कथयस्वेति चरितं मनोवैवस्वतस्य च॥शा
2मार्कण्डेय उवाच विवस्वतः सुतो राजन् महर्षिः सुप्रतापवान्। बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः॥
3ओजसा तेजसा लक्ष्या तपसा च विशेषतः। अतिचक्राम पितरं मनुः स्वं च पितामहम्॥
4अर्श्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिप। एकपादस्थितस्तीव्र चकार सुमहत् तपः॥
5अवाक्शिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दढम्। सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा॥
6तं कदाचित् तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम्। चीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत्॥
7भगवन् क्षुद्रमत्स्योऽस्मि बलवद्भ्यो भयं मम। मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत॥
8दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्या मत्स्य विशेषतः। आस्वदन्ति सदा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी॥ तस्माद् भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः। त्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृते प्रतिकृतं तव॥
9स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाभिपरिप्लुतः। मनुर्वैवस्वतोऽगृहणात् तं मत्स्य पाणिना स्वयम्।।१०।
10उदकान्तमुपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः। अलिञ्जरे प्राक्षिपत् तं चन्द्रांशुसदृशप्रभम्॥
11स तत्र ववृधे राजन् मत्स्यः परमसत्कृतः। पुत्रवत् स्वीकरोत् तस्मै मनुर्भावं विशेषतः॥
12अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत्। अलिञ्जरे यथा चैव नासौ समभवत् किल॥
13अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत। भगवन् साधु मेऽद्यान्यत् स्थानं सम्प्रतिपादय॥
14उद्धृत्यालिञ्जरात् तस्मात् ततः स भगवान् मनुः। तं मत्स्यमनयद् वापी महतीं स मनुस्तदा॥
15तत्र तं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय। अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान् बहून्॥ द्वियोजनायता वापी विस्तृता चापि योजनम्। तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचन॥ विचेष्टितुं च कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशाम्पते। मनु मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत॥
16नयं मा भगवन् साधो समुद्रमहिषीं प्रियाम्। गङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे॥
17निदेशे हि मया तुभ्यं स्थातव्यमनसूयता। वृद्धिर्हि मया प्राप्ता त्वत्कृते हि मयानघ॥
18एवमुक्तो मनुर्मत्स्यमनयद् भगवान् वशी। नदीं गङ्गां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपदच्युतः॥
19स तत्र ववृधे मत्स्यः किंचित्कालमरिदम। ततः पुनर्मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनमब्रवीत्॥
20गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्वाच्चेष्टितुं प्रभो। समुद्रं नय मामाशु प्रसीद भगवन्निति॥
21उद्धृत्य गङ्गासलिलात् ततो मत्स्यं मनुः स्वयम्। समुद्रमनयत् पार्थ तत्र चैनमवासृजत्॥
22सुमहानपि मत्स्यस्तु स मनोनयतस्तदा। आसीद् यथेष्टहार्यश्च स्पर्शगन्धसुखस्य वै॥
23यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदा। तत एनमिदं वाक्यं स्पयमान इवाब्रवीत्।॥
24भगवन् हि कृता रक्षा त्वया सर्वा विशेषतः। प्राप्तकालं तु यत् कार्यं त्वया तच्छूयतां मम॥
25अचिराद् भगवन् भौममिदं स्थावरजङ्गमम्। सर्वमेव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति॥
26सम्प्रक्षालनकालोऽयं लोकानां समुपस्थितः। तस्मात् त्वां बोधयाम्यद्य यत् ते हितमनुत्तमम्॥
27त्रसानां स्थावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति। तस्य सर्वस्य सम्प्राप्तः कालः परमदारुणः॥
28नौश्च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटारका। तत्र सप्तर्षिभिः सार्धमारुहेथा महामुने॥
29बीजानि चैव सर्वाणि यथोक्तानि द्विजैः पुरा। तस्यामारोहयेर्नावि सुसंगुप्तानि भागशः॥
30नौस्थश्च मां प्रतीक्षेथास्ततो मुनिजनप्रिय। आगमिष्याम्यहं शृङ्गी विज्ञेयस्तेन तापस॥
31एवमेतत् त्वया कार्यमापृष्टोऽसि व्रजाम्यहम्। ता न शक्या महत्यो वै आपस्ततु मया विना॥
32नाभिशक्यमिदं चापि वचनं मे त्वया विभो। एवं करिष्य इति तं स मत्स्यं प्रत्यभाषत॥
33जग्मतुश्च यथाकाममनुज्ञाप्य परस्परम्। ततो मनुर्महाराज यथोक्तं मत्स्यकेन ह॥
34बीजान्यादाय सर्वाणि सागरं पुप्लुवे तदा। नौकया शुभया वीर महोर्मिणमरिंदम॥
35चिन्तयामास च मनुस्तं पृथिवीपते। स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा मत्स्यः परपुरंजय॥
36शृङ्गी तत्राजगामाशु तदा भरतसत्तम। तं दृष्ट्वा मनुजव्याघ्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवे॥ शृङ्गिणं तं यथोक्तेन रूपेणादिमिवोच्छ्रितम्। वटारकमयं पाशमथ मत्स्यस्य मूर्धनि॥
37मनुर्मनुजशार्दूल तस्मिन् शृङ्गे न्यवेशयत्। संयतस्तेन पाशेन मत्स्यः परपुरंजय॥ वेगेन महता नावं प्राकर्षल्लवणाम्भसि। स च तांस्तारयन् नावा समुद्रं मनुजेश्वर॥ नृत्यमानमिवोर्मीभिर्गर्जमानमिवाम्भसा। क्षोभ्यमाणा महाबातैः सा नौस्तस्मिन् महोदधौ॥ घूर्णते चपलेव स्त्री मत्ता परपुरंजय। नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे॥
38सर्वमाम्भसमेवासीत् खं द्योश्च नरपुङ्गव। एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभ॥
39अदृश्यन्तर्षयः सप्त मनुर्मत्स्यस्तथैव च। एवं बहून् वर्षगणांस्तां नावं सोऽथ मत्स्यकः॥ चकर्षातन्द्रितो राजंस्तस्मिन् सलिलसंचये। ततो हिमवतः शृङ्ग यत् परं भरतर्षभ।॥ तत्राकर्षत् ततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन। अथाब्रवीत् तदा मत्स्यस्तानृषीन् प्रहसन् शनैः॥
40अस्मिन् हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत मा चिरम्। सा बद्धा तत्र तैस्तूर्णमृषिभिर्भरतर्षभ॥
41नौमत्स्यस्य वचः श्रुत्वा शृङ्गे हिमवतस्तदा। तच्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम्॥
42ख्यातमद्यापि कौन्तेय तद् विद्धि भरतर्षभ। अथाब्रवीदनिमिषस्तानृषीन् सहितस्तदा॥
43अहं प्रजापतिर्ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते। मत्स्यरूपेण यूयं च मयास्मान्मोक्षिता भयात्॥
44मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुषाः। इष्टव्याः सर्वलोकाश्च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति॥
45तपया चापि तीव्रण प्रतिभास्य भविष्यति। मत्प्रसादात् प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति॥
46इत्युक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः। इष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर्वैवस्वतः स्वयम्॥
47प्रमूढोऽभूत् प्रजासर्गे तपस्तेपे महत् ततः। तपसा महता युक्तः सोऽथ उरष्टुं प्रचक्रमे॥ सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद् यथावद् भरतर्षभ। इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम्॥
48आख्यानमिदमाख्यातं सर्वपापहरं मया। य इदं शृणुयान्नित्यं मनोश्चरितमादितः। स सुखी सर्वपूर्णार्थः सर्वलोकमियान्नरः॥
English
1Vaishampayana said: Then that son of Pandu (Yudhishthira) spoke thus to the Brahmana Markandeya, “narrate (to me) the history of Vaivasvata Manu.”
2Markandeya said : O king, O foremost of men, there was a mighty great Rishi; he was the son of Vivasvata and he was as effulgent as Prajapati.
3He far excelled his father and grand-father in prowess, in strength, in fortune and also in religious penances.
4Standing on one leg and with uplifted arms, that chief of men performed severe asceticism in the extensive Badari.
5With head downwards and with steadfast eyes he performed these severe austerities for ten thousand years.
6Once upon a time when he, with wet clothes on and with matted looks on his head, was performing such austerities, there came a fish on the banks of the Chirini and spoke to him thus.
7"O exalted one, I am a helpless little fish; I am afraid of the large ones; a vow-observing Rishi, you should extend your protection to me,
8Especially when this is the fixed custom amongst us that the big fishes prey upon the smaller ones. Therefore be pleased to save me from being drowned in the sea of terrors. I shall requite you for your help to me."
9Having heard these words of the fish, the Vaivasvata Manu was filled with pity and took out the fish from the water with his own hands.
10The fish which had a body as bright as the rays of the moon, after being taken out of the water, was again put back in an earthen water vessel.
11O king, thus being reared, that fish grew in size and Manu carefully tended it as if were a child of his.
12After a long period of time that fish grew to be so large that there was no room for it in that vessel.
13Manu saw that the fish again spoke to him thus, “O exalted one, appoint a better habitation for me."
14Then the exalted Manu, that conqueror of hostile cities, took it out of that vessel and carried it to a large tank and put it into its water).
15The fish began to grow even there for a long period of time, till at last though the tank was (wo yojanas in length and one yojana in breadth. O lotus eyed son of Kunti, O ruler of men, he had no room (even) there to play about. Manu saw that the fish again spoke to him thus,
16"O exalted one, O pious one, O sire, take me to the Ganga, the favourite wife of the Ocean or do what you think proper.
17O sinless one, as I have grown to this size through your favour, I shall cheerfully do what you command me."
18Having been thus addressed, the up-right, continent and the adorable Manu took the fish to the river Ganga and put it into its water with his own hands.
19O chastiser of foes, the fish there also began to grow for some time and then seeing Manu it spoke to him thus,
20"O lord, I am unable to move about in the Ganga on account of my huge body. Therefore, O exalted one, take me soon to the sea.”
21O son of Pritha, Manu took it out of the Ganga and carried it to the sea and put it there.
22Notwithstanding its huge size Manu easily carried it and its touch and smell were also pleasant to him.
23When that fish was thrown into the sea by Manu, it smilingly spoke these words to Manu,
24“O exalted one, you have protected me with special care; hear what you should do in the fullness of time.
25O exalted one, O greatly blessed one; the dissolution of all this mobile and immobile world is now near at hand.
26The proper time for purging off this earth is almost come; therefore I tell you what will be good for you.
27The terrible doom has now come to the mobile and the immobile things of the creation, those that have locomotion and those that have not.
28You should (at once) build a strong and huge ark and furnish it with a long rope. O great Rishis, get into it with the seven Rishis.
29Take with you all the different seeds which were enumerated in the days of yore by the twice-born Brahmanas; and you must separately and carefully preserve them.
30O beloved of the Rishis, while remaining in that ark wait for me, and I shall appear to you in the shape of a homed animal. O ascetic, recognise me then.
31I now depart, you should act according to my instructions, for without my help, you cannot save yourself from the fearful flood.”
32He (Manu) then thus replied to that fish, "O lord, I do not doubt all that you have said. I shall do all this."
33Giving instructions to each other, they both went away as they pleased. O great king, then Manu as told by the fish,
34O chastiser of foes, O hero, procured all the different seeds and set sail in an excellent vessel on the surging sea.
35O ruler of earth, O conqueror of hostile cities, he thought of that fish and that fish also, knowing his thought,
36O best of the Bharata race, appeared there with horns in its head. O foremost of men, seeing in the ocean that fish with the horn emerging like a rock (as he was told before, he (Manu) threw the noose (made by the rope) on the head of that fish,
37O foremost of men, O conqueror of hostile cities, fattened by the noose, the fish towed the ark with great force over the salt water. O best of men, it dragged him in that vessel in the roaring and bellowing sea. Tossed by the tempest on the great ocean, the vessel reeled about like a drunken harlot. O conqueror of hostile cities, neither land nor the four cardinal points of the horizon could be then distinguished.
38O foremost of men, there was water everywhere; the water covered the heaven and the sky. O best of the Bharata race, when the world was thus flooded,
39None but Manu, the seven Rishis and the fish could be seen. O king, for many years it diligently dragged the boat on the flood. Then, O descendant of Kuru, O best of the Bharata race, it then dragged the ark to the peak of the Himalayas. Then that fish smilingly spoke thus to those Rishis.
40"Without delay bind the ark to peak of the Himalayas." O best of the Bharata race, they soon tied the vessel there.
41On the Himalayan peakon hearing the words of the fish. Since that day that great Himalayan peak is called Naukabandhana.
42And is celebrated as such up to date. O son of Kunti, know this. Then that fish thus spoke to those Rishis assembled together,
43“I am the Lord of creatures, Brahma; none is greater than myself. In ihe form of a fish I have saved you from this fear.
44Manu will create all beings, gods Asuras and men and all those who have power of locomotion and who have not.
45By practising severe asceticism, he will acquire this power. With my blessings, illusion will have no power over him."
46Having said this, the fish disappeared in a moment. Vaivasvata Manu also became esirous of creating the creatures.
47In this work of creation, illusion overtook him: he therefore performed great asceticism, Having obtained ascetic success, O best of the Bharata race, Manu again took up the work of creation in proper and exact order. I have thus narrated to you the old story called the Legend of the Fish.
48He who every day hears this old history of Manu obtains all happiness and all other objects of desires and goes to heaven.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — तब उन पाण्डुपुत्र (युधिष्ठिर) ने ब्राह्मण मार्कण्डेय से इस प्रकार कहा — "मुझे वैवस्वत मनु का वृत्तान्त सुनाइए।"
2मार्कण्डेय ने कहा — हे राजन्, हे पुरुषश्रेष्ठ, एक महान् और प्रतापी ऋषि थे; वे विवस्वान् के पुत्र थे और प्रजापति के समान तेजस्वी थे।
3पराक्रम में, बल में, सौभाग्य में तथा तपस्या में भी वे अपने पिता और पितामह से कहीं बढ़कर थे।
4एक पैर पर खड़े होकर और भुजाएँ ऊपर उठाए हुए उन नरश्रेष्ठ ने विस्तीर्ण बदरी में कठोर तपस्या की।
5मस्तक नीचे किए और दृष्टि अविचल रखते हुए उन्होंने दस सहस्र वर्ष तक यह कठोर तप किया।
6एक बार जब वे भीगे वस्त्र पहने और सिर पर जटाएँ धारण किए ऐसी तपस्या कर रहे थे, तब चीरिणी के तट पर एक मत्स्य आया और उनसे इस प्रकार बोला।
7"हे परमपूज्य, मैं एक असहाय छोटी मछली हूँ; मुझे बड़ी मछलियों से भय है; हे व्रतधारी ऋषि, आपको मुझे अपना संरक्षण देना चाहिए।
8विशेषतः तब, जब हमारे बीच यह निश्चित प्रथा है कि बड़ी मछलियाँ छोटी मछलियों को खा जाती हैं। इसलिए कृपा करके मुझे इस भय के सागर में डूबने से बचाइए। मैं आपकी इस सहायता का प्रत्युपकार करूँगा।"
9मत्स्य के ये वचन सुनकर वैवस्वत मनु करुणा से भर गए और उन्होंने अपने ही हाथों से उस मत्स्य को जल से बाहर निकाल लिया।
10चन्द्रमा की किरणों के समान उज्ज्वल शरीर वाला वह मत्स्य जल से बाहर निकाले जाने पर एक मिट्टी के जलपात्र में रख दिया गया।
11हे राजन्, इस प्रकार पाले जाने पर वह मत्स्य आकार में बढ़ने लगा और मनु ने उसका ऐसा यत्न किया मानो वह उनका अपना ही बालक हो।
12बहुत समय बीत जाने पर वह मत्स्य इतना बड़ा हो गया कि उस पात्र में उसके लिए स्थान ही न रहा।
13मनु ने देखा कि वह मत्स्य पुनः उनसे इस प्रकार बोला — "हे परमपूज्य, मेरे लिए कोई उत्तम निवास नियत कीजिए।"
14तब परमपूज्य मनु, उन शत्रुनगरियों के विजेता ने उसे उस पात्र से निकाला और एक विशाल तालाब में ले जाकर उसके (जल में) डाल दिया।
15वह मत्स्य वहाँ भी बहुत समय तक बढ़ता रहा, यहाँ तक कि यद्यपि वह तालाब दो योजन लम्बा और एक योजन चौड़ा था, हे कमलनयन कुन्तीपुत्र, हे नरेश, उसे वहाँ भी विचरण करने का स्थान न रहा। मनु ने देखा कि वह मत्स्य पुनः उनसे इस प्रकार बोला —
16"हे परमपूज्य, हे धर्मात्मा, हे तात, मुझे समुद्र की प्रिय पत्नी गंगा में ले चलिए, अथवा जो आप उचित समझें वह कीजिए।
17हे निष्पाप, जैसे मैं आपकी कृपा से इस आकार तक बढ़ा हूँ, वैसे ही आप जो आज्ञा देंगे, मैं प्रसन्नतापूर्वक करूँगा।"
18इस प्रकार कहे जाने पर सरल, संयमी और पूजनीय मनु उस मत्स्य को गंगा नदी में ले गए और अपने ही हाथों से उसके जल में डाल दिया।
19हे शत्रुदमन, वह मत्स्य वहाँ भी कुछ समय तक बढ़ने लगा और फिर मनु को देखकर उनसे इस प्रकार बोला —
20"हे स्वामी, अपने विशाल शरीर के कारण मैं गंगा में विचरण करने में असमर्थ हूँ। इसलिए, हे परमपूज्य, मुझे शीघ्र समुद्र में ले चलिए।"
21हे पृथापुत्र, मनु ने उसे गंगा से निकाला और समुद्र में ले जाकर वहाँ डाल दिया।
22उसके विशाल आकार के होते हुए भी मनु ने उसे सहज ही उठा लिया, और उसका स्पर्श तथा गन्ध भी उन्हें सुखद लगे।
23जब मनु ने उस मत्स्य को समुद्र में डाला, तब वह मुस्कराते हुए मनु से ये वचन बोला —
24"हे परमपूज्य, आपने विशेष यत्न से मेरी रक्षा की है; अब सुनिए कि समय आने पर आपको क्या करना चाहिए।
25हे परमपूज्य, हे परम भाग्यशाली, इस समस्त चराचर जगत् का प्रलय अब निकट आ पहुँचा है।
26इस पृथ्वी के शोधन का उचित समय लगभग आ चुका है; इसलिए मैं आपको वह बताता हूँ जो आपके लिए हितकर होगा।
27सृष्टि की चर और अचर वस्तुओं पर — जो गति करती हैं और जो नहीं करतीं — अब वह भयंकर विनाश आ पहुँचा है।
28आपको (तत्काल) एक दृढ़ और विशाल नौका बनानी चाहिए और उसमें एक लम्बी रस्सी लगानी चाहिए। हे महर्षि, सप्तर्षियों के साथ उस पर चढ़ जाइए।
29प्राचीन काल में द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणों ने जिन विविध बीजों की गणना की थी, वे सब अपने साथ ले लीजिए; और आपको उन्हें अलग-अलग तथा यत्नपूर्वक सुरक्षित रखना चाहिए।
30हे ऋषियों के प्रिय, उस नौका में रहते हुए मेरी प्रतीक्षा कीजिए, और मैं आपके सम्मुख सींग वाले प्राणी के रूप में प्रकट होऊँगा। हे तपस्वी, तब मुझे पहचान लीजिए।
31अब मैं जाता हूँ; आपको मेरे निर्देशों के अनुसार आचरण करना चाहिए, क्योंकि मेरी सहायता के बिना आप उस भयंकर जलप्लावन से अपनी रक्षा नहीं कर सकेंगे।"
32तब उन्होंने (मनु ने) उस मत्स्य को इस प्रकार उत्तर दिया — "हे स्वामी, आपने जो कुछ कहा है, उस पर मुझे कोई सन्देह नहीं। मैं यह सब करूँगा।"
33एक-दूसरे को निर्देश देकर वे दोनों अपनी-अपनी इच्छा के अनुसार चले गए। हे महाराज, तब मनु ने, जैसा मत्स्य ने कहा था —
34हे शत्रुदमन, हे वीर, विविध बीज एकत्र किए और एक उत्तम नौका पर उमड़ते समुद्र में यात्रा आरम्भ की।
35हे पृथ्वीपते, हे शत्रुनगरियों के विजेता, उन्होंने उस मत्स्य का स्मरण किया, और उस मत्स्य ने भी उनका विचार जानकर —
36हे भरतवंशश्रेष्ठ, वहाँ अपने मस्तक पर सींग लिए प्रकट हुआ। हे पुरुषश्रेष्ठ, समुद्र में उस मत्स्य को शिला के समान उभरे हुए सींग सहित देखकर, जैसा उन्हें पहले बताया गया था, उन्होंने (मनु ने) उस मत्स्य के मस्तक पर (रस्सी का बना) पाश फेंका।
37हे पुरुषश्रेष्ठ, हे शत्रुनगरियों के विजेता, उस पाश से बँधा हुआ वह मत्स्य उस नौका को खारे जल के ऊपर बड़े वेग से खींचने लगा। हे पुरुषश्रेष्ठ, उसने उन्हें उस नौका में गरजते और चिंघाड़ते समुद्र पर खींचा। महासागर पर आँधी से झकझोरी गई वह नौका मदमत्त वारांगना के समान डगमगाने लगी। हे शत्रुनगरियों के विजेता, तब न भूमि दिखाई देती थी और न क्षितिज की चारों दिशाएँ ही।
38हे पुरुषश्रेष्ठ, सर्वत्र जल ही जल था; जल ने स्वर्ग और आकाश को ढक लिया था। हे भरतवंशश्रेष्ठ, जब संसार इस प्रकार जलमग्न हो गया —
39तब मनु, सप्तर्षि और वह मत्स्य — इनके अतिरिक्त और कोई दिखाई नहीं देता था। हे राजन्, अनेक वर्षों तक वह उस नौका को उस जलप्लावन पर अनथक खींचता रहा। तब, हे कुरुवंशी, हे भरतवंशश्रेष्ठ, उसने उस नौका को हिमालय के शिखर तक खींच लिया। तब वह मत्स्य मुस्कराते हुए उन ऋषियों से इस प्रकार बोला —
40"बिना विलम्ब के इस नौका को हिमालय के शिखर से बाँध दीजिए।" हे भरतवंशश्रेष्ठ, उन्होंने शीघ्र ही वह नौका वहाँ बाँध दी।
41मत्स्य के वचन सुनकर हिमालय के उस शिखर पर (नौका बाँधी गई)। उसी दिन से हिमालय का वह महान् शिखर नौकाबन्धन कहलाता है।
42और आज तक वह इसी नाम से विख्यात है। हे कुन्तीपुत्र, यह जान लीजिए। तब वह मत्स्य वहाँ एकत्र उन ऋषियों से इस प्रकार बोला —
43"मैं प्रजापति ब्रह्मा हूँ; मुझसे बड़ा कोई नहीं है। मत्स्य के रूप में मैंने आप लोगों को इस भय से बचाया है।
44मनु समस्त प्राणियों की — देवताओं, असुरों और मनुष्यों की तथा उन सबकी जो गति करते हैं और जो नहीं करते — सृष्टि करेंगे।
45कठोर तपस्या के अभ्यास से वे यह शक्ति प्राप्त करेंगे। मेरे आशीर्वाद से माया का उन पर कोई वश नहीं चलेगा।"
46यह कहकर वह मत्स्य क्षण भर में अन्तर्धान हो गया। वैवस्वत मनु भी प्राणियों की सृष्टि करने के इच्छुक हुए।
47सृष्टि के इस कार्य में उन्हें माया ने आ घेरा; इसलिए उन्होंने महान् तपस्या की। हे भरतवंशश्रेष्ठ, तपस्या की सिद्धि प्राप्त करके मनु ने पुनः उचित और यथार्थ क्रम से सृष्टि का कार्य आरम्भ किया। इस प्रकार मैंने आपको मत्स्य की कथा नामक यह प्राचीन आख्यान सुनाया।
48जो प्रतिदिन मनु का यह प्राचीन वृत्तान्त सुनता है, वह समस्त सुख और मनोवांछित समस्त वस्तुएँ प्राप्त करता है और स्वर्ग को जाता है।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — तब ती पाण्डुपुत्र (युधिष्ठिर)ले ब्राह्मण मार्कण्डेयलाई यसरी भने — "मलाई वैवस्वत मनुको वृत्तान्त सुनाउनुहोस्।"
2मार्कण्डेयले भने — हे राजन्, हे पुरुषश्रेष्ठ, एक महान् र प्रतापी ऋषि थिए; उनी विवस्वान्का पुत्र थिए र प्रजापतिझैँ तेजस्वी थिए।
3पराक्रममा, बलमा, सौभाग्यमा तथा तपस्यामा पनि उनी आफ्ना पिता र पितामहभन्दा धेरै माथि थिए।
4एक खुट्टामा उभिएर र भुजा माथि उठाएर ती नरश्रेष्ठले विस्तीर्ण बदरीमा कठोर तपस्या गरे।
5टाउको तल पारेर र दृष्टि अविचल राखेर उनले दश हजार वर्षसम्म यो कठोर तप गरे।
6एक पटक जब उनी भिजेका वस्त्र लगाएर र टाउकोमा जटा धारण गरेर त्यस्तो तपस्या गरिरहेका थिए, तब चीरिणीको किनारमा एउटा माछा आयो र उनलाई यसरी बोल्यो।
7"हे परमपूज्य, म एउटा असहाय सानो माछा हुँ; मलाई ठूला माछाहरूसँग डर छ; हे व्रतधारी ऋषि, तपाईंले मलाई आफ्नो संरक्षण दिनुपर्दछ।
8विशेषगरी तब, जब हाम्रा बीचमा यो निश्चित प्रथा छ कि ठूला माछाले साना माछालाई खान्छन्। त्यसैले कृपा गरेर मलाई यस भयको सागरमा डुब्नबाट बचाउनुहोस्। म तपाईंको यस सहायताको प्रत्युपकार गर्नेछु।"
9माछाका यी वचन सुनेर वैवस्वत मनु करुणाले भरिए र उनले आफ्नै हातले त्यस माछालाई जलबाट बाहिर निकाले।
10चन्द्रमाका किरणझैँ उज्ज्वल शरीर भएको त्यो माछा जलबाट बाहिर निकालिएपछि एउटा माटोको जलपात्रमा राखियो।
11हे राजन्, यसरी पालिएपछि त्यो माछा आकारमा बढ्न थाल्यो र मनुले त्यसको यस्तो हेरचाह गरे मानौँ त्यो उनको आफ्नै बालक हो।
12धेरै समय बितेपछि त्यो माछा यति ठूलो भयो कि त्यस पात्रमा त्यसका लागि स्थानै रहेन।
13मनुले देखे कि त्यो माछा पुनः उनलाई यसरी बोल्यो — "हे परमपूज्य, मेरा लागि कुनै उत्तम निवास तोक्नुहोस्।"
14तब परमपूज्य मनु, ती शत्रुनगरीका विजेताले त्यसलाई त्यस पात्रबाट निकाले र एउटा विशाल पोखरीमा लगेर त्यसको (जलमा) हालिदिए।
15त्यो माछा त्यहाँ पनि धेरै समयसम्म बढिरह्यो, यहाँसम्म कि यद्यपि त्यो पोखरी दुई योजन लामो र एक योजन चौडा थियो, हे कमलनयन कुन्तीपुत्र, हे नरेश, त्यसलाई त्यहाँ पनि विचरण गर्ने स्थान रहेन। मनुले देखे कि त्यो माछा पुनः उनलाई यसरी बोल्यो —
16"हे परमपूज्य, हे धर्मात्मा, हे तात, मलाई समुद्रकी प्रिय पत्नी गङ्गामा लैजानुहोस्, अथवा जे तपाईं उचित ठान्नुहुन्छ त्यही गर्नुहोस्।
17हे निष्पाप, जसरी म तपाईंको कृपाले यस आकारसम्म बढेको छु, त्यसै गरी तपाईंले जे आज्ञा दिनुहुन्छ, म प्रसन्नतापूर्वक गर्नेछु।"
18यसरी भनिँदा सरल, संयमी र पूजनीय मनुले त्यस माछालाई गङ्गा नदीमा लगे र आफ्नै हातले त्यसको जलमा हालिदिए।
19हे शत्रुदमन, त्यो माछा त्यहाँ पनि केही समयसम्म बढ्न थाल्यो र अनि मनुलाई देखेर उनलाई यसरी बोल्यो —
20"हे स्वामी, आफ्नो विशाल शरीरका कारण म गङ्गामा विचरण गर्न असमर्थ छु। त्यसैले, हे परमपूज्य, मलाई चाँडै समुद्रमा लैजानुहोस्।"
21हे पृथापुत्र, मनुले त्यसलाई गङ्गाबाट निकाले र समुद्रमा लगेर त्यहाँ हालिदिए।
22त्यसको विशाल आकार भए पनि मनुले त्यसलाई सजिलै उठाए, र त्यसको स्पर्श तथा गन्ध पनि उनलाई सुखद लाग्यो।
23जब मनुले त्यस माछालाई समुद्रमा हाले, तब त्यो मुस्कुराउँदै मनुलाई यी वचन बोल्यो —
24"हे परमपूज्य, तपाईंले विशेष यत्नले मेरो रक्षा गर्नुभएको छ; अब सुन्नुहोस् कि समय आएपछि तपाईंले के गर्नुपर्दछ।
25हे परमपूज्य, हे परम भाग्यशाली, यस सम्पूर्ण चराचर जगत्को प्रलय अब नजिकै आइपुगेको छ।
26यस पृथ्वीको शोधनको उचित समय लगभग आइसकेको छ; त्यसैले म तपाईंलाई त्यो बताउँछु जो तपाईंका लागि हितकर हुनेछ।
27सृष्टिका चर र अचर वस्तुमाथि — जो गति गर्दछन् र जो गर्दैनन् — अब त्यो भयङ्कर विनाश आइपुगेको छ।
28तपाईंले (तत्कालै) एउटा दृढ र विशाल डुङ्गा बनाउनुपर्दछ र त्यसमा एउटा लामो डोरी बाँध्नुपर्दछ। हे महर्षि, सप्तर्षिहरूसँगै त्यसमा चढ्नुहोस्।
29प्राचीन कालमा द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले जुन विविध बीउको गणना गरेका थिए, ती सबै आफूसँग लिनुहोस्; र तपाईंले तिनलाई अलग-अलग तथा यत्नपूर्वक सुरक्षित राख्नुपर्दछ।
30हे ऋषिहरूका प्रिय, त्यस डुङ्गामा रहेर मेरो प्रतीक्षा गर्नुहोस्, र म तपाईंको सामु सिङ भएको प्राणीको रूपमा प्रकट हुनेछु। हे तपस्वी, तब मलाई चिन्नुहोस्।
31अब म जान्छु; तपाईंले मेरा निर्देशनअनुसार आचरण गर्नुपर्दछ, किनभने मेरो सहायताबिना तपाईंले त्यस भयङ्कर जलप्रलयबाट आफ्नो रक्षा गर्न सक्नुहुनेछैन।"
32तब उनले (मनुले) त्यस माछालाई यसरी उत्तर दिए — "हे स्वामी, तपाईंले जे-जति भन्नुभयो, त्यसमा मलाई कुनै सन्देह छैन। म यो सबै गर्नेछु।"
33एक-अर्कालाई निर्देश दिएर ती दुवै आ-आफ्नो इच्छाअनुसार गए। हे महाराज, तब मनुले, जस्तो माछाले भनेको थियो —
34हे शत्रुदमन, हे वीर, विविध बीउ जम्मा गरे र एउटा उत्तम डुङ्गामा उर्लंदो समुद्रमा यात्रा आरम्भ गरे।
35हे पृथ्वीपति, हे शत्रुनगरीका विजेता, उनले त्यस माछाको स्मरण गरे, र त्यस माछाले पनि उनको विचार जानेर —
36हे भरतवंशश्रेष्ठ, त्यहाँ आफ्नो टाउकोमा सिङ लिएर प्रकट भयो। हे पुरुषश्रेष्ठ, समुद्रमा त्यस माछालाई शिलाझैँ उठेको सिङसहित देखेर, जस्तो उनलाई पहिले बताइएको थियो, उनले (मनुले) त्यस माछाको टाउकोमा (डोरीले बनेको) पाश फ्याँके।
37हे पुरुषश्रेष्ठ, हे शत्रुनगरीका विजेता, त्यस पाशले बाँधिएको त्यो माछाले त्यस डुङ्गालाई नुनिलो जलमाथि ठूलो वेगले तान्न थाल्यो। हे पुरुषश्रेष्ठ, त्यसले उनलाई त्यस डुङ्गामा गर्जने र चिच्याउने समुद्रमा तान्यो। महासागरमा आँधीले हल्लाइएको त्यो डुङ्गा मदमत्त वारांगनाझैँ डगमगाउन थाल्यो। हे शत्रुनगरीका विजेता, तब न भूमि देखिन्थ्यो न क्षितिजका चारै दिशा नै।
38हे पुरुषश्रेष्ठ, सर्वत्र जल नै जल थियो; जलले स्वर्ग र आकाशलाई ढाकेको थियो। हे भरतवंशश्रेष्ठ, जब संसार यसरी जलमग्न भयो —
39तब मनु, सप्तर्षि र त्यो माछा — यिनीबाहेक अरू कोही देखिँदैनथ्यो। हे राजन्, अनेक वर्षसम्म त्यसले त्यो डुङ्गा त्यस जलप्रलयमाथि अथक तान्दै रह्यो। तब, हे कुरुवंशी, हे भरतवंशश्रेष्ठ, त्यसले त्यो डुङ्गा हिमालयको शिखरसम्म तान्यो। तब त्यो माछा मुस्कुराउँदै ती ऋषिहरूलाई यसरी बोल्यो —
40"ढिलाइबिना यो डुङ्गा हिमालयको शिखरमा बाँध्नुहोस्।" हे भरतवंशश्रेष्ठ, उनीहरूले चाँडै नै त्यो डुङ्गा त्यहाँ बाँधे।
41माछाका वचन सुनेर हिमालयको त्यस शिखरमा (डुङ्गा बाँधियो)। त्यसै दिनदेखि हिमालयको त्यो महान् शिखर नौकाबन्धन भनिन्छ।
42र आजसम्म त्यो यही नामले विख्यात छ। हे कुन्तीपुत्र, यो थाहा पाउनुहोस्। तब त्यो माछा त्यहाँ जम्मा भएका ती ऋषिहरूलाई यसरी बोल्यो —
43"म प्रजापति ब्रह्मा हुँ; मभन्दा ठूलो कोही छैन। माछाको रूपमा मैले तपाईंहरूलाई यस भयबाट बचाएको छु।
44मनुले सम्पूर्ण प्राणीको — देवता, असुर र मनुष्यको तथा ती सबैको जो गति गर्दछन् र जो गर्दैनन् — सृष्टि गर्नेछन्।
45कठोर तपस्याको अभ्यासले उनले यो शक्ति प्राप्त गर्नेछन्। मेरो आशीर्वादले मायाको उनीमाथि कुनै वश चल्नेछैन।"
46यसो भनेर त्यो माछा क्षणभरमै अन्तर्धान भयो। वैवस्वत मनु पनि प्राणीहरूको सृष्टि गर्न इच्छुक भए।
47सृष्टिको यस कार्यमा उनलाई मायाले घेर्यो; त्यसैले उनले महान् तपस्या गरे। हे भरतवंशश्रेष्ठ, तपस्याको सिद्धि प्राप्त गरेर मनुले पुनः उचित र यथार्थ क्रमले सृष्टिको कार्य आरम्भ गरे। यसरी मैले तपाईंलाई मत्स्यको कथा नामक यो प्राचीन आख्यान सुनाएँ।
48जसले प्रतिदिन मनुको यो प्राचीन वृत्तान्त सुन्दछ, उसले सम्पूर्ण सुख र मनोवाञ्छित सम्पूर्ण वस्तु प्राप्त गर्दछ र स्वर्ग जान्छ।