Tirthayatra Parva — Entering Gandamadana
Volume II — Vana Parva · Chapter 142
Sanskrit
1लोमश उवाच द्रष्टारः पर्वताः सर्वे नद्यः सपुरकाननाः। तीर्थानि चैव श्रीमन्ति स्पृष्टं च सलिल करैः॥
2पर्वतं मन्दरं दिव्यमेष पन्थाः प्रयास्यति। समाहिता निरुद्विग्नाः सर्वे भवत पाण्डवाः॥
3अयं देवनिवासो वै गन्तव्यो वो भविष्यति। ऋषीणां चैव दिव्यानां निवासः पुण्यकर्मणाम॥
4एषा शिवजला पुण्या याति सौम्य महानदी। बदरीप्रभवा राजन् देवर्षिगणसेविता॥
5एषा वैहायसैनित्यं बालखिल्यैर्महात्मभिः। अर्चिता चोपयाता च गन्धर्वैश्च महात्मभिः॥
6अत्र साम स्म गायन्ति सामगाः पुण्यनि:स्वनाः। मरीचिः पुलहश्चैव भृगुश्चैवाङ्गिरास्तथा॥
7अत्राछिकं सुरश्रेष्ठो जपते समरुद्गणः। साध्याश्चैवाश्विनौ चैव परिधावन्ति तं तदा॥
8चन्द्रमाः सह सूर्येण ज्योतीषि च ग्रहैः सह। अहोरात्रविभागेन नदीमेनामनुव्रजन्॥
9एतस्याः सलिलं मूर्ध्नि वृषाङ्कः पर्यधारयत्। गङ्गाद्वारे महाभाग येन लोकस्थितिर्भवेत्॥
10एतां भगवती देवीं भवन्तः सर्व एव हि। प्रयतेनात्मना तात प्रतिगम्याभिवादत॥
11तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लोमशस्य महात्मनः। आकाशगङ्गां प्रयताः पाण्डवास्तेऽभ्यवादयन्॥
12अभिवाद्य च ते सर्वे पाण्डवाधर्मचारिणः। पुनः प्रयाताः संहृष्टाः सर्वैर्ऋषिगणैः सह॥
13ततो दूरात् प्रकाशन्तं पाण्डुरं मेरुसंनिभम्। ददृशुस्ते नरश्रेष्ठा विकीर्णं सर्वतोदिशम्॥
14तान् प्रष्टुकामान् विज्ञाय पाण्डवान् स तु लोमशः। उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः शृणुध्वं पाण्डुनन्दनाः॥
15एतद् बिकीर्णं सुश्रीमत् कैलासशिखरोपमम्। यत् पश्यसि नरश्रेष्ठ पर्वतप्रतिमं स्थितम्॥ एतान्यस्थीनि दैत्यस्य नरकस्य महात्मनः। पर्वतप्रतिमं भाति पर्वतप्रस्तराश्रितम्॥
16पुरातनेन देवेन विष्णुना परमात्मना। दैत्यो विनिहतस्तेन सुरराजहितैषिणा॥
17दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्यन् महामनाः। ऐन्द्रं प्रार्थयते स्थानं तप:स्वाध्यायविक्रमात्॥
18तपोबलेन महता बाहुवेगबलेन च। नित्यमेव दुराधर्षोधर्षयन् स दितेः सुतः॥
19स तु तस्य बलं ज्ञात्वाधर्मे च चरितव्रतम्। भयाभिभूतः संविग्नः शक्र आसीत् तदानघ॥
20तेन संचिन्तितो देवो मनसा विष्णुरव्ययः। सर्वत्रगः प्रभुः श्रीमानागतश्च स्थितौ बभौ॥
21ऋषयश्चापि तं सर्वे तुष्टुवुश्च दिवौकसः। तं दृष्ट्वा ज्वलमानश्रीभगवान् हव्यवाहनः॥ नष्टतेजाः समभवत् तस्य तेजोऽभिभर्त्सितः। तं दृष्ट्वा वरदं देवं विष्णुं देवगणेश्वरम्॥
22प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा नमस्कृत्य च वज्रभृत्। प्राह वाक्यं ततस्तत्त्वं यतस्तस्य भयं भवेत्॥
23विष्णुरुवाच जानामि ते भयं शक्र दैत्येन्द्रान्नरकात् ततः। ऐन्द्रं प्रार्थयते स्थानं तप:सिद्धेन कर्मणा॥
24सोऽहमेनं तव प्रीत्या तप:सिद्धमपिध्रुवम्। वियुनज्मि देहाद् देवेन्द्र मुहूर्त प्रतिपालय॥
25तस्य विष्णुर्महातेजाः पाणिना चेतनां हरत्। स पपात ततो भूमौ गिरिराज इवाहतः॥
26तस्यैतदस्थिसंघातं मायाविनिहतस्य वै। इदं द्वितीयमपरं विष्णोः कर्म प्रकाशते॥
27नष्टा वसुमती कृत्स्ना पाताले चैव मज्जिता। पुनरुद्धरिता तेन वाराहेणैकङ्गिणा॥
28युधिष्ठिर उवाच भगवन् विस्तरेणेमां कथां कथय तत्त्वतः। कथं तेन सुरेशेन नष्टा वसुमती तदा॥ योजनानां शतं ब्रह्मन् पुनरुद्धरिता तदा। केन चैव प्रकारेण जगतोधरणीध्रुवा॥ शिवा देवी महाभागा सर्वसस्यप्ररोहिणी। कस्य चैव प्रभावाद्धि योजनानां शतं गता॥ केन तद् वीर्यसर्वस्वं दर्शितं परमात्मनः। एतत् सर्वं यथातत्त्वमिच्छामि द्विजसत्तम। श्रोतुं विस्तरशः सर्वं त्वं हि तस्य प्रतिश्रयः॥
29लोमश उवाच यत् तेऽहं परिपृष्टोऽस्मि कथामेतां युधिष्ठिर। तत् सर्वमखिलेनेह श्रूयतां मम भाषतः॥ पुरा कृतयुगे तात वर्तमाने भयंकरे। यमत्वं कारयामास आदिदेवः पुरातनः॥
30यमत्वं कुर्वतस्तस्य देवदेवस्यधीमतः। न तत्र म्रियते कश्चिज्जायते वा तथाप्युत॥
31वर्धन्ते पक्षिसंघाश्च तथा पशुगवेडकम्। गवांश्वं च मृगाश्चैव सर्वे ते पिशिताशनाः॥
32तथा पुरुषशार्दूल मानुषाश्च परंतप। सहस्रशो ह्ययुतशो वर्धन्ते सलिलं यथा।॥
33एतस्मिन् संकुले तात वर्तमाने भयंकरे। अतिभाराद् बसुमती योजनानां शतं गता॥
34सा वै व्यथतसर्वाङ्गी भारेणाक्रान्तचेतना। नारायणं वरं देवं प्रपन्ना शरणं गता॥
35पृथिव्युवाच भगवंस्त्वत्प्रसादाद्धि तिष्ठेयं सुचिरं त्विह। भारेणास्मि समाक्रान्ता न शक्नोमि स्म वर्तिमुम्॥
36ममेमं भगवन् भारं व्यपनेतुं त्वमर्हसि। शरणागतास्मि ते देव प्रसादं कुरु मे विभो॥
37तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा भगवानक्षरः प्रभुः। प्रोवाच वचनं हृष्टः श्रव्याक्षरसमीरितम्॥
38विष्णुरुवाच न ते महि भयं कार्यं भारार्ते वसुधारिणि। अहमेवं तथा कुर्मि यथा लघ्वी भविष्यसि॥
39लोमश उवाच स तां विसर्जयित्वा तु वसुधां शैलकुण्डलाम्। ततो वराहः संवृत्त एकशृङ्गो महाद्युतिः॥
40रक्ताभ्यां नयनाभ्यां तु भयमुत्पादयन्निव। धूमं च ज्वलयल्ल्क्ष्म्या तत्र देशे व्यवर्धत॥
41स गृहीत्वा वसुमती शृङ्गेणेकेन भास्वता। योजनानां शतं वीर समुद्धरति सोऽक्षरः॥
42तस्यां चोद्धार्यमाणायां संक्षोभः समजायत। देवाः संक्षुभिताः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः॥ हाहाभूतमभूत् सर्वं त्रिदिवं व्योम भूस्तदा। न पर्य वस्थितः कश्चिद् देवो वा मानुषोऽपि वा॥
43ततो ब्राह्मणामासीनं ज्वलमानमिव श्रिया। देवाः सर्षिगणाश्चैव उपतस्थुरनेकशः॥
44उपसर्प्य च देवेशं ब्रह्माणं लोकसाक्षिकम्। भूत्वा प्राञ्जलयः सर्वे वाक्यमुच्चारयंस्तदा।॥
45लोकाः संक्षुभिताः सर्वे व्याकुलं च चराचरम्। समुद्राणां च संक्षोभस्त्रिदशेश प्रकाशते।॥
46सैषा वसुमती कृत्स्ना योजनानां शतं गता। किमेतद् किं प्रभावेण येनेदं व्याकुलं जगत्। आख्यातु नो भवाशीघ्रं विसंज्ञाः स्मेह सर्वशः॥
47ब्रह्मोवाच असुरेभ्यो भयं नास्ति युष्माकं कुत्रचित् क्वचित्। श्रूयतां यत्कृतेष्वेष संक्षोभो जायतेऽमराः॥
48योऽसौ सर्वत्रगः श्रीमानक्षरात्मा व्यवस्थितः। तस्य प्रभावात् संक्षोभस्त्रिदिवस्य प्रकाशते॥
49यैषा वसुमती कृत्स्ना योजनानां शतं गता। समुद्धता पुनस्तेन विष्णुना परमात्मना।॥
50तस्यामुद्धार्यमाणायां संक्षोभः समजायत। एवं भवन्तो जानन्तु छिद्यतां संशयश्च वः॥
51देवा ऊचुः क्व तद् भूतं वसुमती समुद्धरति हृष्टवत्। तं देशं भगवन् ब्रूहि तत्र यास्यामहे वयम्॥
52ब्रह्मोवाच हन्त गच्छत भद्रं वो नन्दने पश्यत स्थितम्। एषोऽत्र भगवाश्रीमान् सुपर्णः सम्प्रकाशते॥
53वाराहेणैव रूपेण भगवॉल्लोकभावनः। कालानल इवाभाति पृथिवीतलमुद्धरम्॥
54एतस्योरसि सुव्यक्तं श्रीवत्समभिराजते। पश्यध्वं विबुधाः सर्वे भूतमेतदनामयम्॥
55लोमश उवाच ततो दृष्ट्वा महात्मानं श्रुत्वा चामन्त्र्य चामराः। पितामहं पुरस्कृत्य जग्मुर्देवा यथागतम्॥
56वैशम्पायन उवाच श्रुत्वा तु तां कथां सर्वे पाण्डवा जनमेजय। लोमशादेशितेनाशु पथा जग्मुः प्रहृष्टवत्॥
English
1Lomasha said: You have seen many mountains and rivers, towns and forests and also many charming Tirthas, the sacred water of which you have touched with your hands.
2O sons of Pandu, this way leads to the celestials Mandara mountain; therefore be attentive and free from all anxieties.
3You will now go to the abode of the celestials Rishis of virtuous deeds.
4O king, here flows the great and beautiful river (Alakananda) of sacred water rising from the Badari tree. It is ever adored by the celestials Rishis,
5It is always adored by the high-souled. Vaihayasa, Valakhilyas and the Gandharvas,
6And the singers of the Sama (Veda) the Rishis, Marichi, Pulaha, Bhrigu and Angirasa chant the hymns in this place.
7Here does the lord of the celestials with the Marutas perform his daily prayers. The Siddhas and the Ashvins wait upon him.
8The moon with the sun and with all the luminaries and with the planets always go to this river by day and by night.
9O greatly blessed one, that protector of the world, Vrishanka (Shiva) received on his head the all of the waters of this river at the source of the Ganges.
10O child, now come to this goddess of six attributes and bow down before her with concentrated mind.
11Vaishampayana said : Having heard the words of the illustrious Lomasha the Pandavas reverentially worshipped the river which flows from the sky.
12Having worshipped her, all the virtuous Pandavas accompanied by the Rishis again cheerfully proceeded.
13Those best of men then saw at a distance some white objects of vast proportions which looked like the Meru (mountain) stretching in all directions.
14Seeing the Pandavas eager to ask him about it, Lomasha, skillful in speech, thus spoke. “Hear, O sons of Pandu.
15O foremost of men, what you see before you and what is of vast proportions looking like a mountain and appearing as beautiful as the Kailasa, is the collection of bones of the greatly powerful Daitya Naraka. As they have been kept on a mountain one mistakes it for a mountain.
16In the days of yore, this Daitya was killed by the Supreme Soul, the eternal deity Vishnu, for the good of the king of the celestials.
17That high-souled Daitya performed great asceticism for ten thousand years with the desire of getting possession of Indra's kingdom.
18That son of Diti, becoming thus unrivalled by the power of his asceticism, as well as, that of arms, always harassed (Indra).
19O sinless one, Sakra (Indra) became agitated. Afflicted with fear by learning his prowess, asceticism and observance of religious vows,
20He mentally thought of the eternal deity Vishnu; and the graceful lord of the universe who is present everywhere appeared and stood before him.
21The Rishis and the celestials propitiated Vishnu with prayers. In his presence even the exalted and blazing Havyavahana (fire), lost his effulgence. Seeing that giver of boons, the deity Vishnu, the lord of all the celestials,
22The wielder of thunder (Indra) with joined hands and bowed down head, told him soon the cause of his fear.
23Vishnu said: “O Sakra, I know your fear originates from the lord of the Daityas, Naraka. By his successful asceticism he desires to obtain Indra's kingdom.
24O lord of the celestials, although he has achieved success in asceticism. I shall sever his soul from his body to do you good. Wait for a moment."
25Lomasha said: Thereupon the greatly powerful Vishnu deprived him (Naraka) of his senses by striking him with his hands. He (Naraka) the fell down on the ground dead, like a great mountain.
26He was thus killed by a miracle and his bones were then gathered at this spot. Here thus is manifest another great deed of Vishnu.
27Once the whole earth was lost, it sunk into the nether regions. But she was again lifted up by him (Vishnu) who had assumed the form of a boar.
28Yudhishthira said: O exalted one, narrate in detail how Vishnu, the lord of the celestials, raised up the earth sunk down one hundred yojanas. How was also that support of all created things, the greatly blessed Earth, who dispenses blessings and produces all sorts of course, made stable? By whom she was forced to sink one hundred yojanas and under what circumstances was this greatest exploit of the Supreme Being exhibited? O foremost of Brahmanas, I desire to hear all this in detail as it happened. You know all about it.
29Lomasha said: O Yudhishthira, hear all in detail as I narrate the story which you have asked me to relate. O child, in the days of yore, in a terrible time in the Treta Yuga the ancient and primeval deity performed the duties of Yama.
30O undeteriorating one, when the god of gods began to perform the duties of Yama, there was no death (on earth), but births were numerous.
31Birds, beasts, kine, sheep, deer and all kinds of wild animals began to multiply.
32O foremost of men, O chastiser of foes, men also began to multiply by thousands and tens of thousands like water.
33O child, by this terrible increase of creatures, the Earth sank down one thousand yojanas.
34Being afflicted with pain all over her body and being deprived of her senses by this excessive weight (on her), she sought the protection of the foremost of deities NaraNarayana.
35The Earth said: O exalted deity, it is through your favour I was able to remain so long in my position. But (now) I have been overcome with (a heavy) burden and I am now unable to hold myself any longer.
36O exalted deity, you should remove this burden. O deity, O lord, I ask your protection. Extend your favour towards me.
37Lomasha said: Having heard her these words, the eternal deity of six attributes, cheerfully spoke these words to her with great distinctness.
38Vishnu said: O Earth, O holder of treasures, O burdened earth, do not be afraid; I shall act in the way by which you will be relieved of your burden.
39Lomasha said : Having thus sent away the earth adorned with mountains as her ear-rings, he then became a greatly effulgent boar with one tusk.
40Causing terror with his red eyes and ernitting smokes from his blazing lustre, he began to swell in magnitude in that place.
41O hero, then holding the earth with his single tusk that eternal one raised her up one hundred yojanas.
42When she was thus raised up, a great agitation was created. All the celestials the Rishis and the ascetics were agitated; and the earth, the sky and the heaven were filled with “Alas! Oh!". Neither the celestials nor men could find peace.
43Then the celestials and the Rishis all approached Brahma who was seated as if blazing in his own prosperity.
44Coming to the deity Brahma, the witness of the acts of all beings, they with joined hands thus said to these words.
45The Celestialss said: "O lord of heaven, all created beings have become agitated; all the mobile and immobile creatures have become restless. The ocean are also in great agitation.
46This whole earth has gone one hundred yojanas down. What is the cause of all this? By whom the whole universe has been agitated? Kindly explain the cause to us without delay; we are all bewildered.
47Brahma said: O immortals, there is no fear from the Asuras in any matter or in any place. Hear why all this agitation has taken place.
48This heaven has been agitated from the prowess of the illustrious being, who is omnipresent, eternal and the never-perishing soul.
49That supreme soul, Vishnu, has lifted up again the earth which sank down one hundred yojanas.
50On account of thus raising her up, this agitation has taken place. Know this to be the cause and dispel your doubts.
51The Celestialss said : O exalted deity, where is that God, who so easily raises up the earth? Tell us the place; we shall all go there.
52Brahma said: Go there. Be blessed, you will find him in the Nandana. Yonder is the exalted and adored Suparna (Garuda).
53After having raised the earth, the Supreme Being, the creator of the world, blazes forth in the form of a boar like consuming fire at the universal dissolution,
54On his breast is to be seen (the gem) Srivatsa. Behold all of you that being who does not know deterioration.
55Lomasha said: The immortals, with the Grandsire at their head, after having seen that great soul and heard his praise, went back to the place whence they came.
56Vaishampayana said : O Janamejya, having heard this story, all the Pandavas with great alacrity proceeded by the way pointed out by Lomasha.
Hindi
1लोमश ने कहा — आपने अनेक पर्वत और नदियाँ, नगर और वन तथा अनेक मनोहर तीर्थ देख लिए हैं, जिनके पवित्र जल का आपने अपने हाथों से स्पर्श किया है।
2हे पाण्डुपुत्रो, यह मार्ग देवताओं के मन्दर पर्वत को जाता है; इसलिए सावधान रहिए और समस्त चिन्ताओं से मुक्त हो जाइए।
3अब आप पुण्यकर्मा देवर्षियों के निवास पर जाएँगे।
4हे राजन्, यहाँ वह महान् और सुन्दर नदी (अलकनन्दा) बहती है, जिसका पवित्र जल बदरीवृक्ष से निकलता है। देवर्षियों द्वारा वह सदा पूजित है।
5महात्मा वैहायस, वालखिल्य तथा गन्धर्वों द्वारा वह सदा पूजित रहती है,
6और साम (वेद) के गायक ऋषि — मरीचि, पुलह, भृगु और अङ्गिरा — इस स्थान पर स्तोत्रों का गान करते हैं।
7यहीं देवराज मरुद्गण के साथ अपनी नित्य प्रार्थना करते हैं। सिद्ध और अश्विनीकुमार उनकी सेवा में रहते हैं।
8चन्द्रमा, सूर्य के साथ तथा समस्त ज्योतिपिण्डों और ग्रहों सहित, दिन और रात सदा इस नदी पर आते हैं।
9हे परम भाग्यशाली, जगत् के रक्षक वृषाङ्क (शिव) ने गङ्गा के उद्गम पर इस नदी का समस्त जल अपने मस्तक पर धारण किया था।
10हे बालक, अब षड्गुणसम्पन्न इस देवी के समीप आइए और एकाग्र मन से इनके सम्मुख प्रणाम कीजिए।
11वैशम्पायन ने कहा — यशस्वी लोमश के वचन सुनकर पाण्डवों ने आकाश से बहने वाली उस नदी की श्रद्धापूर्वक पूजा की।
12उसकी पूजा करके वे समस्त धर्मात्मा पाण्डव, ऋषियों सहित, पुनः प्रसन्नतापूर्वक आगे बढ़े।
13तब उन पुरुषश्रेष्ठों ने दूर पर विशाल आकार की कुछ श्वेत वस्तुएँ देखीं, जो चारों दिशाओं में फैले मेरु (पर्वत) के समान दिखाई देती थीं।
14पाण्डवों को उसके विषय में पूछने को उत्सुक देखकर वाक्चतुर लोमश ने इस प्रकार कहा — "हे पाण्डुपुत्रो, सुनिए।
15हे पुरुषश्रेष्ठ, आपके सामने जो विशाल आकार की वस्तु पर्वत के समान दिखाई देती है और कैलास के समान सुन्दर लगती है, वह महाबली दैत्य नरक की अस्थियों का ढेर है। वे एक पर्वत पर रखी गई हैं, इसीलिए उसे पर्वत समझ लिया जाता है।
16प्राचीन काल में इस दैत्य का वध परमात्मा, सनातन देव विष्णु ने देवराज के हित के लिए किया था।
17उस महात्मा दैत्य ने इन्द्र का राज्य प्राप्त करने की इच्छा से दस हजार वर्ष तक महान् तपस्या की थी।
18दिति का वह पुत्र इस प्रकार अपनी तपस्या के तथा भुजबल के प्रभाव से अद्वितीय होकर (इन्द्र को) सदा सताता रहा।
19हे निष्पाप, शक्र (इन्द्र) व्याकुल हो गए। उसके पराक्रम, तपस्या और व्रतपालन की बात जानकर वे भय से पीड़ित हो गए,
20और उन्होंने मन ही मन सनातन देव विष्णु का स्मरण किया; और सर्वत्र व्याप्त वे शोभासम्पन्न जगदीश्वर प्रकट होकर उनके सम्मुख खड़े हो गए।
21ऋषियों और देवताओं ने स्तुतियों से विष्णु को प्रसन्न किया। उनकी उपस्थिति में उन्नत और प्रज्वलित हव्यवाहन (अग्नि) तक अपना तेज खो बैठे। समस्त देवताओं के स्वामी, वरदाता देव विष्णु को देखकर,
22वज्रधारी (इन्द्र) ने हाथ जोड़कर और सिर झुकाकर उन्हें शीघ्र ही अपने भय का कारण बताया।
23विष्णु ने कहा — "हे शक्र, मैं जानता हूँ कि तुम्हारा भय दैत्यराज नरक से उत्पन्न हुआ है। अपनी सफल तपस्या से वह इन्द्र का राज्य प्राप्त करना चाहता है।
24हे देवराज, यद्यपि उसने तपस्या में सिद्धि प्राप्त कर ली है, तथापि तुम्हारे हित के लिए मैं उसके शरीर से उसके प्राण अलग कर दूँगा। एक क्षण प्रतीक्षा करो।"
25लोमश ने कहा — तब महाबली विष्णु ने अपने हाथों से प्रहार करके उसे (नरक को) संज्ञाहीन कर दिया। वह (नरक) महान् पर्वत के समान मरकर भूमि पर गिर पड़ा।
26इस प्रकार वह चमत्कार से मारा गया और उसकी अस्थियाँ फिर इसी स्थान पर एकत्र की गईं। इस प्रकार यहाँ विष्णु का एक और महान् कर्म प्रकट है।
27एक बार सम्पूर्ण पृथ्वी लुप्त हो गई थी, वह पाताल में धँस गई थी। किन्तु वराह का रूप धारण करने वाले उन्हीं (विष्णु) ने उसे पुनः ऊपर उठाया।
28युधिष्ठिर ने कहा — हे महात्मन्, विस्तार से बताइए कि देवेश्वर विष्णु ने सौ योजन धँसी हुई पृथ्वी को किस प्रकार ऊपर उठाया। समस्त प्राणियों का आधार, कल्याण देने वाली और सब प्रकार के अन्न उपजाने वाली वह परम भाग्यशालिनी पृथ्वी किस प्रकार स्थिर की गई? किसके द्वारा वह सौ योजन धँसने को विवश की गई और किन परिस्थितियों में परमात्मा का यह महानतम पराक्रम प्रकट हुआ? हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, यह सब जैसा घटित हुआ वैसा ही विस्तार से सुनना चाहता हूँ। आप इस विषय में सब कुछ जानते हैं।
29लोमश ने कहा — हे युधिष्ठिर, आपने जो कथा सुनाने को कहा है वह मैं विस्तार से कहता हूँ, सब सुनिए। हे बालक, प्राचीन काल में त्रेतायुग के एक भयङ्कर समय में उस पुरातन आदिदेव ने यम का कार्य सँभाला।
30हे अविनाशी, जब देवाधिदेव ने यम का कार्य करना आरम्भ किया, तब (पृथ्वी पर) मृत्यु ही नहीं होती थी, किन्तु जन्म असंख्य होते रहे।
31पक्षी, पशु, गौएँ, भेड़ें, मृग और सब प्रकार के वन्य प्राणी बढ़ने लगे।
32हे पुरुषश्रेष्ठ, हे शत्रुदमन, मनुष्य भी जल के समान हजारों और लाखों की संख्या में बढ़ने लगे।
33हे बालक, प्राणियों की इस भयङ्कर वृद्धि से पृथ्वी एक हजार योजन नीचे धँस गई।
34अपने समस्त शरीर में पीड़ा से व्याकुल होकर और इस अत्यधिक भार (के कारण) संज्ञाहीन होकर उन्होंने देवश्रेष्ठ नरनारायण की शरण ली।
35पृथ्वी ने कहा — हे महादेव, आपकी ही कृपा से मैं इतने समय तक अपने स्थान पर टिकी रह सकी। किन्तु (अब) मैं (भारी) बोझ से अभिभूत हो गई हूँ और अब मैं स्वयं को और अधिक थाम नहीं सकती।
36हे महादेव, आपको ही यह भार दूर करना चाहिए। हे देव, हे प्रभो, मैं आपकी शरण माँगती हूँ। मुझ पर अपनी कृपा कीजिए।
37लोमश ने कहा — उसके ये वचन सुनकर षड्गुणसम्पन्न सनातन देव ने प्रसन्नतापूर्वक अत्यन्त स्पष्ट शब्दों में उससे ये वचन कहे।
38विष्णु ने कहा — हे पृथ्वी, हे रत्नगर्भे, हे भारग्रस्त धरा, भय मत करो; मैं ऐसा उपाय करूँगा जिससे तुम अपने भार से मुक्त हो जाओगी।
39लोमश ने कहा — पर्वतों को कर्णाभूषण के रूप में धारण किए हुए पृथ्वी को इस प्रकार विदा करके वे तब एक दाँत वाले महातेजस्वी वराह बन गए।
40अपने लाल नेत्रों से भय उत्पन्न करते हुए और अपने प्रज्वलित तेज से धुआँ छोड़ते हुए वे उसी स्थान पर विशाल रूप में बढ़ने लगे।
41हे वीर, तब अपने एकमात्र दाँत से पृथ्वी को थामकर उन सनातन ने उसे सौ योजन ऊपर उठा दिया।
42जब वह इस प्रकार ऊपर उठाई गई, तब महान् क्षोभ उत्पन्न हुआ। समस्त देवता, ऋषि और तपस्वी विचलित हो गए; और पृथ्वी, अन्तरिक्ष तथा स्वर्ग "हाय! ओह!" से भर गए। न देवताओं को शान्ति मिली, न मनुष्यों को।
43तब देवता और ऋषि सब मिलकर ब्रह्मा के पास गए, जो अपनी ही समृद्धि में मानो प्रज्वलित होकर विराजमान थे।
44समस्त प्राणियों के कर्मों के साक्षी देव ब्रह्मा के पास आकर उन्होंने हाथ जोड़कर इस प्रकार ये वचन कहे।
45देवताओं ने कहा — "हे स्वर्गपति, समस्त प्राणी व्याकुल हो गए हैं; समस्त चराचर जीव अशान्त हो गए हैं। समुद्र भी महान् क्षोभ में हैं।
46यह सारी पृथ्वी सौ योजन नीचे चली गई है। इस सबका क्या कारण है? किसके द्वारा सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड विचलित किया गया है? कृपया बिना विलम्ब हमें इसका कारण बताइए; हम सब मोहित हैं।
47ब्रह्मा ने कहा — हे अमरो, किसी विषय में या किसी स्थान पर असुरों से कोई भय नहीं है। सुनो, यह सारा क्षोभ क्यों हुआ है।
48यह स्वर्ग उन यशस्वी सत्ता के पराक्रम से विचलित हुआ है, जो सर्वव्यापी, सनातन और कभी नष्ट न होने वाले आत्मा हैं।
49उन परमात्मा विष्णु ने सौ योजन धँसी हुई पृथ्वी को पुनः ऊपर उठाया है।
50इस प्रकार उसे ऊपर उठाने के कारण यह क्षोभ हुआ है। इसे ही कारण जानो और अपने सन्देह दूर करो।
51देवताओं ने कहा — हे महादेव, वे भगवान् कहाँ हैं, जो पृथ्वी को इतनी सहजता से ऊपर उठा देते हैं? हमें वह स्थान बताइए; हम सब वहाँ जाएँगे।
52ब्रह्मा ने कहा — वहाँ जाओ। तुम्हारा कल्याण हो, तुम उन्हें नन्दन में पाओगे। वह रहे उन्नत और पूजित सुपर्ण (गरुड)।
53पृथ्वी को उठाकर वे परमात्मा, जगत् के स्रष्टा, वराह के रूप में प्रलयकाल की सर्वभक्षी अग्नि के समान देदीप्यमान हो रहे हैं।
54उनके वक्ष पर (श्रीवत्स नामक मणि) दिखाई देता है। तुम सब उन्हें देखो, जो कभी क्षय को नहीं जानते।
55लोमश ने कहा — पितामह को आगे रखकर अमर देवता उन महात्मा के दर्शन करके और उनकी स्तुति सुनकर जहाँ से आए थे वहीं लौट गए।
56वैशम्पायन ने कहा — हे जनमेजय, यह कथा सुनकर समस्त पाण्डव अत्यन्त उत्साह से लोमश के बताए मार्ग से आगे बढ़े।
Nepali
1लोमशले भने — तपाईंले अनेक पर्वत र नदी, नगर र वन तथा अनेक मनोहर तीर्थ देखिसक्नुभयो, जसका पवित्र जललाई तपाईंले आफ्नै हातले स्पर्श गर्नुभयो।
2हे पाण्डुपुत्रहरू, यो मार्ग देवताहरूको मन्दर पर्वततिर जान्छ; त्यसैले सावधान रहनुहोस् र सम्पूर्ण चिन्ताबाट मुक्त हुनुहोस्।
3अब तपाईं पुण्यकर्मा देवर्षिहरूको निवासमा जानुहुनेछ।
4हे राजन्, यहाँ त्यो महान् र सुन्दर नदी (अलकनन्दा) बग्छ, जसको पवित्र जल बयरको रूखबाट निस्कन्छ। देवर्षिहरूद्वारा त्यो सधैँ पूजित छ।
5महात्मा वैहायस, वालखिल्य तथा गन्धर्वहरूद्वारा त्यो सधैँ पूजित रहन्छ,
6र साम (वेद)का गायक ऋषिहरू — मरीचि, पुलह, भृगु र अङ्गिरा — यस स्थानमा स्तोत्रको गान गर्छन्।
7यहीँ देवराज मरुद्गणसहित आफ्नो नित्य प्रार्थना गर्छन्। सिद्ध र अश्विनीकुमार उनको सेवामा रहन्छन्।
8चन्द्रमा, सूर्यसँगै तथा सम्पूर्ण ज्योतिपिण्ड र ग्रहसहित, दिन र रात सधैँ यस नदीमा आउँछन्।
9हे परम भाग्यशाली, जगत्का रक्षक वृषाङ्क (शिव)ले गङ्गाको उद्गममा यस नदीको सम्पूर्ण जल आफ्नो शिरमा धारण गरेका थिए।
10हे बालक, अब षड्गुणसम्पन्न यी देवीको समीपमा आउनुहोस् र एकाग्र मनले यिनको सामु प्रणाम गर्नुहोस्।
11वैशम्पायनले भने — यशस्वी लोमशका वचन सुनेर पाण्डवहरूले आकाशबाट बग्ने त्यस नदीको श्रद्धापूर्वक पूजा गरे।
12त्यसको पूजा गरेर ती सम्पूर्ण धर्मात्मा पाण्डव, ऋषिहरूसहित, पुनः प्रसन्नतापूर्वक अगाडि बढे।
13तब ती पुरुषश्रेष्ठहरूले टाढा विशाल आकारका केही सेता वस्तु देखे, जो चारै दिशामा फैलिएको मेरु (पर्वत)जस्तै देखिन्थे।
14पाण्डवहरूलाई त्यसको विषयमा सोध्न उत्सुक देखेर वाक्चतुर लोमशले यसरी भने — "हे पाण्डुपुत्रहरू, सुन्नुहोस्।
15हे पुरुषश्रेष्ठ, तपाईंको सामु जुन विशाल आकारको वस्तु पर्वतजस्तै देखिन्छ र कैलासजस्तै सुन्दर लाग्छ, त्यो महाबली दैत्य नरकका हड्डीको थुप्रो हो। ती एउटा पर्वतमा राखिएका छन्, त्यसैले त्यसलाई पर्वत ठानिन्छ।
16प्राचीन कालमा यस दैत्यको वध परमात्मा, सनातन देव विष्णुले देवराजको हितका लागि गरेका थिए।
17ती महात्मा दैत्यले इन्द्रको राज्य प्राप्त गर्ने इच्छाले दस हजार वर्षसम्म महान् तपस्या गरेका थिए।
18दितिका ती छोरा यसरी आफ्नो तपस्या तथा भुजबलको प्रभावले अद्वितीय भई (इन्द्रलाई) सधैँ सताइरहे।
19हे निष्पाप, शक्र (इन्द्र) व्याकुल भए। उसको पराक्रम, तपस्या र व्रतपालनको कुरा थाहा पाएर उनी भयले पीडित भए,
20र उनले मनमनै सनातन देव विष्णुको स्मरण गरे; र सर्वत्र व्याप्त ती शोभासम्पन्न जगदीश्वर प्रकट भई उनको सामु उभिए।
21ऋषिहरू र देवताहरूले स्तुतिले विष्णुलाई प्रसन्न पारे। उनको उपस्थितिमा उन्नत र प्रज्वलित हव्यवाहन (अग्नि)ले समेत आफ्नो तेज गुमाए। सम्पूर्ण देवताहरूका स्वामी, वरदाता देव विष्णुलाई देखेर,
22वज्रधारी (इन्द्र)ले हात जोडेर र शिर निहुराएर उनलाई चाँडै आफ्नो भयको कारण बताए।
23विष्णुले भने — "हे शक्र, म जान्दछु कि तिम्रो भय दैत्यराज नरकबाट उत्पन्न भएको हो। आफ्नो सफल तपस्याले उसले इन्द्रको राज्य प्राप्त गर्न चाहन्छ।
24हे देवराज, यद्यपि उसले तपस्यामा सिद्धि प्राप्त गरिसकेको छ, तथापि तिम्रो हितका लागि म उसको शरीरबाट उसको प्राण अलग गर्नेछु। एक क्षण प्रतीक्षा गर।"
25लोमशले भने — तब महाबली विष्णुले आफ्ना हातले प्रहार गरेर उसलाई (नरकलाई) संज्ञाहीन पारे। ऊ (नरक) महान् पर्वतझैँ मरेर भुइँमा ढल्यो।
26यसरी ऊ चमत्कारले मारियो र उसका हड्डी अनि यसै स्थानमा जम्मा गरिए। यसरी यहाँ विष्णुको अर्को एउटा महान् कर्म प्रकट छ।
27एक पटक सम्पूर्ण पृथ्वी लुप्त भएकी थिइन्, उनी पातालमा धसिएकी थिइन्। तर वराहको रूप धारण गर्ने उनै (विष्णु)ले उनलाई पुनः माथि उठाए।
28युधिष्ठिरले भने — हे महात्मन्, विस्तारपूर्वक बताउनुहोस् कि देवेश्वर विष्णुले सय योजन धसिएकी पृथ्वीलाई कसरी माथि उठाए। सम्पूर्ण प्राणीहरूको आधार, कल्याण दिने र सबै प्रकारका अन्न उब्जाउने ती परम भाग्यशालिनी पृथ्वी कसरी स्थिर पारिइन्? कसद्वारा उनी सय योजन धस्न बाध्य पारिइन् र कुन परिस्थितिमा परमात्माको यो महानतम पराक्रम प्रकट भयो? हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, यो सबै जसरी घटेको थियो त्यसै गरी विस्तारमा सुन्न चाहन्छु। तपाईं यस विषयमा सबै कुरा जान्नुहुन्छ।
29लोमशले भने — हे युधिष्ठिर, तपाईंले जुन कथा सुनाउन भन्नुभयो त्यो म विस्तारमा भन्दछु, सबै सुन्नुहोस्। हे बालक, प्राचीन कालमा त्रेतायुगको एक भयङ्कर समयमा ती पुरातन आदिदेवले यमको कार्य सम्हाले।
30हे अविनाशी, जब देवाधिदेवले यमको कार्य गर्न थाले, तब (पृथ्वीमा) मृत्यु नै हुँदैनथ्यो, तर जन्म असङ्ख्य भइरहे।
31पक्षी, पशु, गाई, भेडा, मृग र सबै प्रकारका वन्य प्राणी बढ्न थाले।
32हे पुरुषश्रेष्ठ, हे शत्रुदमन, मानिसहरू पनि जलझैँ हजारौँ र लाखौँको सङ्ख्यामा बढ्न थाले।
33हे बालक, प्राणीहरूको यस भयङ्कर वृद्धिले पृथ्वी एक हजार योजन तल धसिइन्।
34आफ्नो सम्पूर्ण शरीरमा पीडाले व्याकुल भई र यस अत्यधिक भार (का कारण) संज्ञाहीन भई उनले देवश्रेष्ठ नरनारायणको शरण लिइन्।
35पृथ्वीले भनिन् — हे महादेव, तपाईंकै कृपाले म यति समयसम्म आफ्नो स्थानमा टिकिरहन सकेँ। तर (अब) म (भारी) बोझले अभिभूत भएकी छु र अब म आफूलाई अझ बढी थाम्न सक्दिनँ।
36हे महादेव, तपाईंले नै यो भार हटाउनुपर्छ। हे देव, हे प्रभो, म तपाईंको शरण माग्दछु। ममाथि आफ्नो कृपा गर्नुहोस्।
37लोमशले भने — उनका यी वचन सुनेर षड्गुणसम्पन्न सनातन देवले प्रसन्नतापूर्वक अत्यन्त स्पष्ट शब्दमा उनलाई यी वचन भने।
38विष्णुले भने — हे पृथ्वी, हे रत्नगर्भा, हे भारग्रस्त धरा, नडराऊ; म यस्तो उपाय गर्नेछु जसबाट तिमी आफ्नो भारबाट मुक्त हुनेछौ।
39लोमशले भने — पर्वतहरूलाई कर्णभूषणका रूपमा धारण गरेकी पृथ्वीलाई यसरी बिदा गरेर उनी तब एक दाँत भएका महातेजस्वी वराह बने।
40आफ्ना राता नेत्रले भय उत्पन्न गर्दै र आफ्नो प्रज्वलित तेजबाट धुवाँ छोड्दै उनी त्यहीँ स्थानमा विशाल रूपमा बढ्न थाले।
41हे वीर, तब आफ्नो एकमात्र दाँतले पृथ्वीलाई थामेर ती सनातनले उनलाई सय योजन माथि उठाए।
42जब उनी यसरी माथि उठाइइन्, तब महान् क्षोभ उत्पन्न भयो। सम्पूर्ण देवता, ऋषि र तपस्वी विचलित भए; र पृथ्वी, अन्तरिक्ष तथा स्वर्ग "हाय! ओहो!"ले भरिए। न देवताहरूले शान्ति पाए, न मानिसहरूले।
43तब देवता र ऋषिहरू सबै मिलेर ब्रह्माकहाँ गए, जो आफ्नै समृद्धिमा मानौँ प्रज्वलित भई विराजमान थिए।
44सम्पूर्ण प्राणीहरूका कर्मका साक्षी देव ब्रह्माकहाँ आएर उनीहरूले हात जोडेर यसरी यी वचन भने।
45देवताहरूले भने — "हे स्वर्गपति, सम्पूर्ण प्राणी व्याकुल भएका छन्; सम्पूर्ण चराचर जीव अशान्त भएका छन्। समुद्रहरू पनि महान् क्षोभमा छन्।
46यो सारा पृथ्वी सय योजन तल गएकी छिन्। यो सबैको के कारण हो? कसद्वारा सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड विचलित पारिएको छ? कृपया ढिलो नगरी हामीलाई यसको कारण बताउनुहोस्; हामी सबै मोहित छौँ।
47ब्रह्माले भने — हे अमरहरू, कुनै विषयमा वा कुनै स्थानमा असुरहरूबाट कुनै भय छैन। सुन, यो सारा क्षोभ किन भएको हो।
48यो स्वर्ग ती यशस्वी सत्ताको पराक्रमले विचलित भएको हो, जो सर्वव्यापी, सनातन र कहिल्यै नष्ट नहुने आत्मा हुन्।
49ती परमात्मा विष्णुले सय योजन धसिएकी पृथ्वीलाई पुनः माथि उठाएका छन्।
50यसरी उनलाई माथि उठाएकै कारण यो क्षोभ भएको हो। यसैलाई कारण जान र आफ्ना शङ्का हटाऊ।
51देवताहरूले भने — हे महादेव, ती भगवान् कहाँ छन्, जसले पृथ्वीलाई यति सहजै माथि उठाइदिन्छन्? हामीलाई त्यो स्थान बताउनुहोस्; हामी सबै त्यहाँ जानेछौँ।
52ब्रह्माले भने — त्यहाँ जाऊ। तिम्रो कल्याण होस्, तिमीले उनलाई नन्दनमा पाउनेछौ। ती रहे उन्नत र पूजित सुपर्ण (गरुड)।
53पृथ्वीलाई उठाएर ती परमात्मा, जगत्का स्रष्टा, वराहको रूपमा प्रलयकालको सर्वभक्षी अग्निजस्तै देदीप्यमान भइरहेका छन्।
54उनको छातीमा (श्रीवत्स नामक मणि) देखिन्छ। तिमीहरू सबैले उनलाई हेर, जो कहिल्यै क्षयलाई जान्दैनन्।
55लोमशले भने — पितामहलाई अगाडि राखेर अमर देवताहरू ती महात्माको दर्शन गरेर र उनको स्तुति सुनेर जहाँबाट आएका थिए त्यहीँ फर्के।
56वैशम्पायनले भने — हे जनमेजय, यो कथा सुनेर सम्पूर्ण पाण्डवहरू अत्यन्त उत्साहका साथ लोमशले बताएको मार्गबाट अगाडि बढे।