Chaitraratha Parva — Defeat of Vishvamitra
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 175
Sanskrit
1अर्जुन उवाच किंनिमित्तमभूद वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः। वसतोराश्रमे दिव्ये शंस नः सर्वमेव तत्॥
2गन्धर्व उवाच इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते। पार्थं सर्वेषु लोकेषु यथावत् तन्निबोध मे॥
3कान्यकुब्जे महानासीत् पार्थिवो भरतर्षभ। गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसम्भवः॥
4तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः। विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दनः॥
5स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने। मृगान् विध्यन् वराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु॥
6व्यायामकर्शितः सोऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः। आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति॥
7तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः। विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया॥
8पाद्यार्थ्याचमनीयैस्तं स्वागतेन च भारत। तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा॥
9तस्याथ कामधुग् धेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनः। उक्ता कामान् प्रयच्छेति सा कामान् दुह्यते सदा॥
10ग्राम्यारण्याश्चौषधीश्च दुदुहे पय एव च। षड्रसं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम्॥ भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च। लेह्यान्यमृतकल्पानि चोप्याणि च तथार्जुन॥ रत्नानि च महार्हाणि वासांसि विविधानि च। तैः कामैः सर्वसम्पूर्णैः पूजितश्च महीपतिः॥ सामात्यः सबलश्चैव तुतोष स भृशं तदा।
11षडुन्नतां सुपा.सं पृथुपञ्चसमावृताम्॥ मण्डूकनेत्रा स्वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम्। सुबालधिं शकुकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम्॥
12पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मितः सोऽभिवीक्ष्य ताम्। अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनी गाधिनन्दनः॥
13अब्रवीच्च भृशं तुष्टः स राजा तमृषि तदा। अर्बुदेन गवां ब्रह्मन् मम राज्येन वा पुनः॥ नन्दिनी सम्प्रयच्छस्व भुक्ष्व राज्यं महामुने।
14वसिष्ठ उवाच देवतातिथिपित्रर्थं याज्यार्थं च पयस्विनी॥ अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानघ।
15विश्वामित्र उवाच क्षत्रियोऽहं भवान् विप्रस्तपस्स्वाध्यायसाधनः॥ ब्राह्मणेषु कुतो वीर्यं प्रशान्तेषु धृतात्मसु।
16अर्बुदेन गवां यसत्वं न ददासि ममेप्सितम्॥ स्वधर्मं न प्रहास्यामि नेष्यामि च बलेन गाम्।
17वसिष्ठ उवाच बलस्थश्चासि राजा च बाहुवीर्यश्च क्षत्रियः॥ यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु मा त्वं विचारय।
18गन्धर्व उवाच एवमुक्तस्तथा पार्थ विश्वामित्रो बलादिव॥ हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम्।
19कशादण्डप्रणुदितां काल्यमानामितस्ततः॥ हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी।
20आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी॥ भृशं च ताड्यमाना वै न जगामाश्रमात् ततः।
21वसिष्ठ उवाच शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनः पुनः॥ ह्रियसे त्वं बलाद् भद्रे विश्वामित्रेण नन्दिनि। किं कर्तव्यं मया तत्र क्षमावान् ब्राह्मणो ह्यहम्॥
22गन्धर्व उवाच सा भयान्नन्दिनी तेषां बलानां भरतर्षभ। विश्वामित्रभयोद्विग्ना वसिष्ठं समुपागमत्॥
23गौरुवाच कशाग्रदण्डाभिहतां क्रोशन्ती मामनाथवत्। विश्वामित्रवलैोरैर्भगवन् किमुपेक्षसे॥
24गन्धर्व उवाच नन्दिन्यामेवं क्रन्दन्त्यां धर्षितायां महामुनिः। न चुक्षुभे तदा धैर्यान्न चचाल धृतव्रतः॥
25वसिष्ठ उवाच क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम्। क्षमा मां भजते यस्माद् गम्यतां यदि रोचते॥
26नु नन्दिन्युवाच कि त्यक्तास्मि भगवन् यदेवं त्वं प्रभाषसे। अत्यक्ताहं त्वया ब्रह्मन् नेतुं शक्या न वै बलात्॥
27वसिष्ठ उवाच न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक्यते। दृढेन दाम्ना बद्धवैष वत्सस्ते ह्रियते बलात्॥
28गन्धर्व उवाच स्थायतामिति तच्छुत्वा वसिष्ठस्य पयस्विनी। अाञ्चितशिरोग्रीवा प्रबभौ रौद्रदर्शना॥
29क्रोधरक्तेक्षणा सा गौहम्भारवधनस्वना। विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं व्यद्रावयत सर्वशः॥
30कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः। क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समादद॥
31आदित्य इव मध्याह्ने क्रोधदीप्तवपुर्बभौ। अङ्गारवर्षं मुञ्चन्ती मुहुर्बालधितो महत्॥
32असृजत् पह्लवान् पुच्छात् प्रस्रवाद् द्रविडाञ्छकान्। योनिदेशाच्च यवनान् शकृतः शबरान् बहून्॥
33मूत्रतश्चासृजत् कांश्चिच्छबरांश्चैव पार्श्वत:। पौण्ड्रान् किरातान् यवनान् सिंहलान् बर्बरान् खसान्॥ चिबुकांश्च पुलिन्दांश्च चीनान् हूणान् सकेरलान्। ससर्ज फेनतः सा गौम्लेंच्छान् बहुविधानायि॥
34तैर्विसृष्टर्महासैन्यैर्नानाम्लेच्छगणैस्तदा। नानावरणसंच्छन्नैर्नानायुधधरैस्तथा॥ अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यतः। एकैकश्च तदा योधः पञ्चभिः सप्तभिर्वृतः॥
35अस्त्रवर्षेण महता वध्यमानं बलं तदा। प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यतः॥
36न च प्राणैर्वियुज्यन्ते केचित् तत्रास्य सैनिकाः। विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिष्ठैर्भरतर्षभ॥
37सा गौस्तत् सकलं सैन्यं कालयामास दूरतः। विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं काल्यमानं त्रियोजनम्॥
38क्रोशमानं भयोद्विग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत। दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्यं ब्रह्मतेजोभवे तदा॥
39विश्वामित्रः क्षत्रभावानिर्विण्णो वाक्यमब्रवीत्। धिग् बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम्॥
40बलाबलं विनिश्चित्य तप एव परं बलम्। स राज्यं स्फीतमुत्सृज्यां तां च दीप्तां नृपश्रियम्॥
41भोगांश्च पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे। स गत्वा तपसा सिद्धिं लोकान् विष्टभ्य तेजसा॥
42तताप सर्वान् दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान्। अपिबच्च ततः सोममिन्द्रेण सह कौशिकः॥
English
1Arjuna said: How the hostility between Vishvamitra and Vasishtha, both of whom lived in celestials hermitages? Tell us all this in detail. arose
2The Gandharva said : O Partha, this history of Vasishtha is considered as a Purana in all the worlds. Listen to me as I recite it in detail.
3O best of the Bharata race, there was a great king in Kanyakubja; known in the world by the name of Gadhi, he was the son of Kushika.
4His son was know by the name of Vishvamitra. That chastiser of foes, Vishvamitra, was virtuous-minded; and he had a large army of troop and beasts of burdens.
5He wandered with his ministers in the deep forest for the purpose of hunting Killing deer and boars, he roamed through the charming marshes.
6Being (one day) fatigued and thirsty by the exercise of the hunt that best of men, came to the hermitage of Vasishtha.
7Seeing him coming, the illustrious and blessed Rishi, Vasishtha, advanced to salute that best of men, Vishvamitra.
8O descendant of Bharata, he (Vasishtha) worshipped him (Vishvamitra) by asking his welfare, by offering Arghya and water to wash his face and feet and by collected forest fruits and ghee.
9The illustrious Rishi had a Kamadhenu, (a cow yielding every thing as desired.) when she was addressed by saying "Give” she always gave what was desired.
10O Arjuna, the Rishi received from her various wild fruits and grown corn of gardens and fields, milk, many excellent nutritious was viands filled with six different kinds of juice which was like ambrosia itself, various other kinds of enjoyable things of ambrosial taste, things for drinking and eating, for lapping and sucking and many precious gems and various costly robes. With these desirable objects in profusion, the king (Vishvamitra) worshipped. And he with his ministers and troops was became exceedingly glad.
11He (Vishvamitra) became very much astonished to see that cow which had six elevated limbs, beautiful flanks and hips, fine broad limbs, limbs, frog-like prominent eyes, beautiful size, high udders, faultless make, straight and up-lifted ears, handsome horns and well-developed head and neck.
12O prince, that king, the son of Gadhi, was exceedingly gratified with all that he saw and very much praising (the cow) Nandini he thus spoke to the Rishi (Vasishtha),
13"O Brahmana, O great Rishi, give me (your) Nandini (cow) in exchange of ten thousand kine, or of my kingdom. Give her to me and enjoy my kingdom.
14Vasishtha said: O sinless one, this milk-giving cow is kept by me for the purposes of the celestials, the Pitris and the guests and for my scarifies. Nandini cannot he given to you) in exchange of even your kingdom.
15Vishvamitra said : I am a Kshatriya and your respected self is a Brahmana devoted to study and asceticism. Is there prowess in Brahmanas who are peaceful and have their souls under control?
16When you do not give me what I desire to have in exchange of ten thousand kine, I shall not abandon the duty of my race (that of the Kshatriya). I will take your cow by force.
17Vasishtha said: You are a powerful king, you are a Kshatriya possessing great strength of arms; do what you desire without delay and without stopping to consider over it.
18The Gandharva said: O Partha, having been thus addressed, Vishvamitra then sized the cow Nandini as white as the swan or the moon.
19He dragged her hither and thither and afflicted her by striking her with a stick. The blessed Nandini cried piteously and came near Vasishtha.
20O Partha, she stood near him with up-lifted face staring at the illustrious Rishi. Though very much ill-treated, she did not quit the Rishi's hermitage.
21Vasishtha said: O amiable Nandini, you are crying again and again and I hear your cries. But Vishvamitra is taking you away by force; what can I do? I am a forgiving Brahmana.
22The Gandharva said : O best of the Bharata race, being alarmed at the sight of Vishvamitra's troops and being terrified by Vishvamitra himself, Nandini came closer to Vasishtha.
23Nandini said: O illustrious Sir, I am afflicted by the : stripes of the fearful troops of Vishvamitra I am crying piteously like one who has none; why are you so indifferent to me?
24The Gandharva said : The great Rishi did not lose his patience, nor did he depart from his vow of forgiveness on hearing the words of the crying and persecuted Nandini.
25Vasishtha said : The might of the Kshatriyas lies in their physical strength, that of the Brahmanas lies in their forgiveness. I cannot give up forgiveness. If you like, you can go.
26Nandini said : O illustrious Sir, have you abandoned me that you say so? O Brahmana, if you do not abandon me, I cannot be taken away by force.
27Vasishtha said : O blessed one, I do not abandon you. Stay if you can. Your calf, tied with a strong rope, is (even now) being carried away by force.
28The Gandharva said : Having heard the word 'Stay,' that cow of Vasishtha (Nandini) raised up her head and neck and became fearful to look at.
29With eyes red in anger and with repeated roars, she then attacked Vishvamitra's troop on all sides.
30Afflicted with their stripes and being dragged hither and thither, her anger (doubly) ! increased and her eyes became red in wrath.
31Blazing in anger, she soon become fearful to look at as the sun at mid day. She began incessantly to shower burning coals from her tail.
32A few moments after she brought forth from her tail an army of Palhavas, from her udders an army of Dravidas and Shakas, from her womb an army of Yavanas, from her dung an army of Shabaras.
33From her urine an army of Kanchis and from her sides an army of Saravanas; and from the froth of her mouth that cow created hosts of Kiratas, Yavanas, Singhalas, Barbaras, Chibuakas, Pulindas, Chinas, Hunas and Keralas and many other Mlecchas.
34Those large armies of Mlecchas, cloud in various uniforms and armed with various weapons, as soon as they sprang into life, spre Ading all around attacked before his very sight the troops of Vishvamitra, five or seven attacking one.
35Assailed with a great shower of weapons, Vishvamitra's troops before his very sight broke and fled panic stricken in all directions.
36O best of the Bharata race, though greatly excited with anger, the troops of Vasishtha did not take the life of any of Vishvamitra's troops.
37That cow (Nandini) simply drove the troops (of Vishvamitra) to a distance. Being thus driven full seventy seven miles, the troops of Vishvamitra,
38Becoming panic-stricken, cried aloud and did see none who could protect them. Seeing this great and wonderful feat of the Brahma might,
39Vishvamitra become disgusted with the Kshatriya might and spoke thus, "Fie on the Kshatriya prowess? The Brahma might is the true might.
40In judging of strength and weakness, I see asceticism is true strength.” Thereupon that best of kings abandoning his kingdom and regal splendour,
41And turning his back on all pleasures, set his mind on asceticism, he filled the world with his effulgence.
42Afflicted all with his effulgence, he became a Brahmana. The son of Kushika, (Vishvamitra) at last drank the Soma (ambrosia) with Indra himself.
Hindi
1अर्जुन ने कहा — विश्वामित्र और वसिष्ठ के बीच, जो दोनों दिव्य आश्रमों में रहते थे, वैर कैसे उत्पन्न हुआ? यह सब हमें विस्तार से बताओ।
2गन्धर्व ने कहा — हे पार्थ, वसिष्ठ की यह कथा समस्त लोकों में पुराण मानी जाती है। मैं इसे विस्तार से सुनाता हूँ, सुनो।
3हे भरतवंशश्रेष्ठ, कान्यकुब्ज में एक महान् राजा थे; संसार में गाधि नाम से प्रसिद्ध वे कुशिक के पुत्र थे।
4उनका पुत्र विश्वामित्र नाम से जाना जाता था। वह शत्रुदमन विश्वामित्र धर्मात्मा था; और उसके पास सैनिकों और भारवाहक पशुओं की विशाल सेना थी।
5वह अपने मन्त्रियों सहित आखेट के लिए घने वन में विचरता था। हरिणों और सूअरों का वध करते हुए वह मनोहर जलाशयों वाले प्रदेशों में घूमता रहा।
6(एक दिन) आखेट के परिश्रम से थका और प्यासा वह नरश्रेष्ठ वसिष्ठ के आश्रम में आया।
7उसे आते देखकर उन यशस्वी और कल्याणकारी ऋषि वसिष्ठ ने उस नरश्रेष्ठ विश्वामित्र का स्वागत करने के लिए आगे बढ़कर अभिवादन किया।
8हे भरतवंशी, उन्होंने (वसिष्ठ ने) उसका (विश्वामित्र का) कुशल पूछकर, अर्घ्य तथा मुख और पैर धोने का जल देकर और वन के फल तथा घृत एकत्र करके उसकी पूजा की।
9उन यशस्वी ऋषि के पास एक कामधेनु (प्रत्येक इच्छित वस्तु देने वाली गौ) थी। जब उससे "दे" कहा जाता था, तब वह सदा वही देती थी जो चाहा जाता था।
10हे अर्जुन, ऋषि ने उससे विविध वन्य फल और उपवनों तथा खेतों में उगे अन्न, दूध, छह प्रकार के रसों से युक्त अनेक उत्तम पौष्टिक भोजन, जो स्वयं अमृत के समान थे, अमृत के समान स्वाद वाली अन्य अनेक भोग्य वस्तुएँ, पीने, खाने, चाटने और चूसने की वस्तुएँ तथा अनेक बहुमूल्य रत्न और विविध मूल्यवान् वस्त्र प्राप्त किए। इन वांछित वस्तुओं की प्रचुरता से उन्होंने उस राजा (विश्वामित्र) की पूजा की। और वह अपने मन्त्रियों तथा सैनिकों सहित अत्यन्त प्रसन्न हुआ।
11उस (विश्वामित्र) को उस गौ को देखकर बड़ा आश्चर्य हुआ, जिसके छह अंग उन्नत थे, जिसकी कोखें और नितम्ब सुन्दर थे, जिसके अंग सुन्दर और चौड़े थे, जिसके नेत्र मेढक के समान उभरे हुए थे, जिसका आकार सुन्दर था, जिसका थन ऊँचा था, जिसकी बनावट निर्दोष थी, जिसके कान सीधे और खड़े थे, जिसके सींग सुन्दर थे और जिसका सिर तथा गर्दन सुविकसित थे।
12हे राजकुमार, गाधि के वह पुत्र, वह राजा, जो कुछ उसने देखा उससे अत्यन्त सन्तुष्ट हुआ और (उस गौ) नन्दिनी की बहुत प्रशंसा करते हुए उसने ऋषि (वसिष्ठ) से इस प्रकार कहा —
13"हे ब्राह्मण, हे महर्षि, मुझे (अपनी) नन्दिनी (गौ) दस हजार गौओं के बदले अथवा मेरे राज्य के बदले दे दीजिए। उसे मुझे दीजिए और मेरे राज्य का उपभोग कीजिए।"
14वसिष्ठ ने कहा — हे निष्पाप, यह दुधारू गौ मैंने देवताओं, पितरों और अतिथियों के प्रयोजनों के लिए तथा अपने यज्ञों के लिए रखी है। नन्दिनी तुम्हारे राज्य के बदले भी (तुम्हें) नहीं दी जा सकती।
15विश्वामित्र ने कहा — मैं क्षत्रिय हूँ और आप आदरणीय एक ब्राह्मण हैं जो अध्ययन और तपस्या में समर्पित हैं। क्या उन ब्राह्मणों में पराक्रम होता है जो शान्त हैं और जिनकी आत्मा वश में है?
16जब आप दस हजार गौओं के बदले भी मुझे वह नहीं देते जो मैं चाहता हूँ, तब मैं अपने कुल का (क्षत्रिय का) धर्म नहीं त्यागूँगा। मैं आपकी गौ बलपूर्वक ले लूँगा।
17वसिष्ठ ने कहा — तुम बलशाली राजा हो, तुम भुजाओं का महान् बल रखने वाले क्षत्रिय हो; जो चाहो वह बिना विलम्ब और बिना सोच-विचार में रुके कर लो।
18गन्धर्व ने कहा — हे पार्थ, इस प्रकार कहे जाने पर विश्वामित्र ने हंस अथवा चन्द्रमा के समान श्वेत उस नन्दिनी गौ को पकड़ लिया।
19उसने उसे इधर-उधर घसीटा और लाठी से मार-मारकर पीड़ित किया। वह कल्याणी नन्दिनी करुण स्वर में रँभाती हुई वसिष्ठ के पास आई।
20हे पार्थ, वह मुख ऊपर उठाए उन यशस्वी ऋषि को एकटक देखती हुई उनके पास खड़ी रही। यद्यपि उसके साथ अत्यन्त दुर्व्यवहार हुआ, तथापि उसने ऋषि का आश्रम नहीं छोड़ा।
21वसिष्ठ ने कहा — हे सौम्य नन्दिनी, तुम बार-बार रँभा रही हो और मैं तुम्हारी पुकार सुन रहा हूँ। किन्तु विश्वामित्र तुम्हें बलपूर्वक ले जा रहा है; मैं क्या कर सकता हूँ? मैं क्षमाशील ब्राह्मण हूँ।
22गन्धर्व ने कहा — हे भरतवंशश्रेष्ठ, विश्वामित्र की सेना को देखकर घबराई हुई और स्वयं विश्वामित्र से भयभीत नन्दिनी वसिष्ठ के और निकट आ गई।
23नन्दिनी ने कहा — हे भगवन्, मैं विश्वामित्र की भयंकर सेना के प्रहारों से पीड़ित हूँ; जिसका कोई न हो उसके समान मैं करुण स्वर में रो रही हूँ; आप मेरे प्रति इतने उदासीन क्यों हैं?
24गन्धर्व ने कहा — रोती हुई और सताई जाती हुई नन्दिनी के वचन सुनकर भी उन महर्षि ने अपना धैर्य नहीं खोया, न ही वे अपने क्षमा के व्रत से डिगे।
25वसिष्ठ ने कहा — क्षत्रियों का बल उनके शारीरिक बल में है, ब्राह्मणों का बल उनकी क्षमा में है। मैं क्षमा नहीं त्याग सकता। यदि तुम चाहो, तो जा सकती हो।
26नन्दिनी ने कहा — हे भगवन्, क्या आपने मुझे त्याग दिया है जो आप ऐसा कहते हैं? हे ब्राह्मण, यदि आप मुझे न त्यागें, तो मुझे बलपूर्वक ले जाया नहीं जा सकता।
27वसिष्ठ ने कहा — हे कल्याणी, मैं तुम्हें नहीं त्यागता। यदि तुम रह सको तो रहो। तुम्हारा बछड़ा दृढ़ रस्सी से बँधा हुआ (इस समय भी) बलपूर्वक ले जाया जा रहा है।
28गन्धर्व ने कहा — 'रहो' यह वचन सुनकर वसिष्ठ की वह गौ (नन्दिनी) अपना सिर और गर्दन ऊपर उठाकर देखने में भयंकर हो गई।
29क्रोध से लाल नेत्रों और बार-बार गर्जनाओं के साथ उसने विश्वामित्र की सेना पर चारों ओर से आक्रमण किया।
30उनके प्रहारों से पीड़ित होकर और इधर-उधर घसीटे जाने से उसका क्रोध (दुगुना) बढ़ गया और उसके नेत्र क्रोध से लाल हो गए।
31क्रोध से प्रज्वलित होकर वह शीघ्र ही मध्याह्न के सूर्य के समान देखने में भयंकर हो गई। वह अपनी पूँछ से निरन्तर जलते हुए अंगारों की वर्षा करने लगी।
32कुछ ही क्षणों में उसने अपनी पूँछ से पह्लवों की सेना, अपने थनों से द्रविड़ों और शकों की सेना, अपने गर्भ से यवनों की सेना, अपने गोबर से शबरों की सेना उत्पन्न की;
33अपने मूत्र से काञ्चियों की सेना और अपने पार्श्वों से शरवणों की सेना; और अपने मुख के फेन से उस गौ ने किरातों, यवनों, सिंहलों, बर्बरों, चिबुकों, पुलिन्दों, चीनों, हूणों और केरलों तथा अन्य अनेक म्लेच्छों के समूह उत्पन्न किए।
34विविध वेशभूषा धारण किए और विविध अस्त्रों से सज्जित म्लेच्छों की वे विशाल सेनाएँ, उत्पन्न होते ही चारों ओर फैलकर, विश्वामित्र की आँखों के सामने ही उसकी सेना पर टूट पड़ीं — एक-एक पर पाँच या सात।
35अस्त्रों की महान् वर्षा से आहत होकर विश्वामित्र की सेना उसकी आँखों के सामने ही टूट गई और भयभीत होकर चारों दिशाओं में भाग गई।
36हे भरतवंशश्रेष्ठ, यद्यपि वसिष्ठ की सेना अत्यन्त क्रोध से भरी थी, तथापि उसने विश्वामित्र की सेना के किसी भी सैनिक के प्राण नहीं लिए।
37उस गौ (नन्दिनी) ने (विश्वामित्र की) सेना को केवल दूर खदेड़ दिया। इस प्रकार पूरे सतहत्तर मील तक खदेड़े जाने पर विश्वामित्र की सेना —
38भय से व्याकुल होकर ऊँचे स्वर में चिल्लाने लगी और उसे कोई ऐसा दिखाई नहीं दिया जो उसकी रक्षा कर सके। ब्रह्मबल का यह महान् और अद्भुत पराक्रम देखकर —
39विश्वामित्र क्षत्रिय बल से विरक्त हो गया और उसने इस प्रकार कहा — "क्षत्रिय पराक्रम को धिक्कार है! ब्रह्मबल ही सच्चा बल है।
40बल और निर्बलता का विचार करने पर मैं देखता हूँ कि तपस्या ही सच्चा बल है।" तदनन्तर उस राजाश्रेष्ठ ने अपना राज्य और राजसी वैभव त्यागकर —
41और समस्त भोगों से मुख मोड़कर अपना मन तपस्या पर लगा दिया; उसने अपने तेज से संसार को भर दिया।
42अपने तेज से सबको अभिभूत करके वह ब्राह्मण बन गया। कुशिक के पुत्र (विश्वामित्र) ने अन्ततः स्वयं इन्द्र के साथ सोम (अमृत) पान किया।
Nepali
1अर्जुनले भने — विश्वामित्र र वसिष्ठका बीचमा, जो दुवै दिव्य आश्रममा बस्थे, वैर कसरी उत्पन्न भयो? यो सबै हामीलाई विस्तारपूर्वक भन।
2गन्धर्वले भन्यो — हे पार्थ, वसिष्ठको यो कथा सम्पूर्ण लोकमा पुराण मानिन्छ। म यो विस्तारपूर्वक सुनाउँछु, सुन।
3हे भरतवंशश्रेष्ठ, कान्यकुब्जमा एक महान् राजा थिए; संसारमा गाधि नामले प्रसिद्ध उनी कुशिकका पुत्र थिए।
4उनको पुत्र विश्वामित्र नामले चिनिन्थ्यो। ती शत्रुदमन विश्वामित्र धर्मात्मा थिए; र उनीसँग सैनिक र भारवाहक पशुहरूको विशाल सेना थियो।
5उनी आफ्ना मन्त्रीसहित आखेटका लागि बाक्लो वनमा विचरण गर्थे। मृग र बँदेलहरूको वध गर्दै उनी मनोहर सिमसार प्रदेशहरूमा घुमिरहे।
6(एक दिन) आखेटको परिश्रमले थाकेका र तिर्खाएका ती नरश्रेष्ठ वसिष्ठको आश्रममा आए।
7उनलाई आइरहेको देखेर ती यशस्वी र कल्याणकारी ऋषि वसिष्ठले त्यस नरश्रेष्ठ विश्वामित्रको स्वागत गर्न अगाडि बढेर अभिवादन गरे।
8हे भरतवंशी, उनले (वसिष्ठले) उनको (विश्वामित्रको) कुशल सोधेर, अर्घ्य तथा मुख र खुट्टा धुने पानी दिएर र वनका फल तथा घिउ जम्मा गरेर उनको पूजा गरे।
9ती यशस्वी ऋषिसँग एउटी कामधेनु (प्रत्येक इच्छित वस्तु दिने गाई) थिइन्। जब उनलाई "देऊ" भनिन्थ्यो, तब उनले सदा त्यही दिन्थिन् जुन चाहिन्थ्यो।
10हे अर्जुन, ऋषिले उनीबाट विविध वन्य फल र उपवन तथा खेतमा उम्रेका अन्न, दूध, छ प्रकारका रसले युक्त अनेक उत्तम पौष्टिक भोजन, जो स्वयं अमृतजस्तै थिए, अमृतजस्तै स्वाद भएका अन्य अनेक भोग्य वस्तु, पिउने, खाने, चाट्ने र चुस्ने वस्तु तथा अनेक बहुमूल्य रत्न र विविध मूल्यवान् वस्त्र प्राप्त गरे। यी वाञ्छित वस्तुको प्रचुरताले उनले ती राजा (विश्वामित्र)को पूजा गरे। र उनी आफ्ना मन्त्री तथा सैनिकसहित अत्यन्त प्रसन्न भए।
11ती (विश्वामित्र)लाई त्यस गाईलाई देखेर ठूलो आश्चर्य भयो, जसका छ अङ्ग उन्नत थिए, जसका कोख र नितम्ब सुन्दर थिए, जसका अङ्ग सुन्दर र फराकिला थिए, जसका आँखा भ्यागुताजस्तै उठेका थिए, जसको आकार सुन्दर थियो, जसको थुन अग्लो थियो, जसको बनावट निर्दोष थियो, जसका कान सीधा र ठाडा थिए, जसका सिङ सुन्दर थिए र जसका टाउको तथा घाँटी सुविकसित थिए।
12हे राजकुमार, गाधिका ती पुत्र, ती राजा, जे उनले देखे त्यसबाट अत्यन्त सन्तुष्ट भए र (त्यस गाई) नन्दिनीको धेरै प्रशंसा गर्दै उनले ऋषि (वसिष्ठ)लाई यसरी भने —
13"हे ब्राह्मण, हे महर्षि, मलाई (आफ्नी) नन्दिनी (गाई) दस हजार गाईको साटो अथवा मेरो राज्यको साटो दिनुहोस्। उनलाई मलाई दिनुहोस् र मेरो राज्यको उपभोग गर्नुहोस्।"
14वसिष्ठले भने — हे निष्पाप, यो दुहुनो गाई मैले देवता, पितृ र अतिथिका प्रयोजनका लागि तथा आफ्ना यज्ञका लागि राखेको छु। नन्दिनी तिम्रो राज्यको साटो पनि (तिमीलाई) दिन सकिँदैन।
15विश्वामित्रले भने — म क्षत्रिय हुँ र तपाईं आदरणीय एक ब्राह्मण हुनुहुन्छ जो अध्ययन र तपस्यामा समर्पित हुनुहुन्छ। के ती ब्राह्मणहरूमा पराक्रम हुन्छ जो शान्त छन् र जसको आत्मा वशमा छ?
16जब तपाईं दस हजार गाईको साटो पनि मलाई त्यो दिनुहुन्न जुन म चाहन्छु, तब म आफ्नो कुलको (क्षत्रियको) धर्म त्याग्नेछैनँ। म तपाईंको गाई बलपूर्वक लिनेछु।
17वसिष्ठले भने — तिमी बलशाली राजा हौ, तिमी पाखुराको महान् बल भएका क्षत्रिय हौ; जे चाहन्छौ त्यो ढिलाइविना र सोचविचारमा नरोकिई गरिहाल।
18गन्धर्वले भन्यो — हे पार्थ, यसरी भनिएपछि विश्वामित्रले हंस अथवा चन्द्रमाजस्तै सेतो त्यस नन्दिनी गाईलाई समाते।
19उनले उनलाई यताउता घिसारे र लट्ठीले हिर्काई-हिर्काई पीडित पारे। ती कल्याणी नन्दिनी करुण स्वरमा कराउँदै वसिष्ठकहाँ आइन्।
20हे पार्थ, उनी मुख माथि उठाएर ती यशस्वी ऋषिलाई एकटक हेर्दै उनको छेउमा उभिइरहिन्। यद्यपि उनीसँग अत्यन्त दुर्व्यवहार भयो, तथापि उनले ऋषिको आश्रम छाडिनन्।
21वसिष्ठले भने — हे सौम्य नन्दिनी, तिमी बारम्बार कराइरहेकी छ्यौ र म तिम्रो पुकार सुनिरहेको छु। तर विश्वामित्रले तिमीलाई बलपूर्वक लगिरहेको छ; म के गर्न सक्छु? म क्षमाशील ब्राह्मण हुँ।
22गन्धर्वले भन्यो — हे भरतवंशश्रेष्ठ, विश्वामित्रको सेना देखेर आत्तिएकी र स्वयं विश्वामित्रबाट भयभीत नन्दिनी वसिष्ठको अझ नजिक आइन्।
23नन्दिनीले भनिन् — हे भगवन्, म विश्वामित्रको भयंकर सेनाका प्रहारले पीडित छु; जसको कोही नहोस् त्यसैजस्तै म करुण स्वरमा रोइरहेकी छु; तपाईं मप्रति यति उदासीन किन हुनुहुन्छ?
24गन्धर्वले भन्यो — रोइरहेकी र सताइएकी नन्दिनीका वचन सुनेर पनि ती महर्षिले आफ्नो धैर्य गुमाएनन्, न त उनी आफ्नो क्षमाको व्रतबाट डगमगाए।
25वसिष्ठले भने — क्षत्रियहरूको बल तिनको शारीरिक बलमा छ, ब्राह्मणहरूको बल तिनको क्षमामा छ। म क्षमा त्याग्न सक्दिनँ। यदि तिमी चाहन्छ्यौ भने, जान सक्छ्यौ।
26नन्दिनीले भनिन् — हे भगवन्, के तपाईंले मलाई त्याग्नुभएको छ जो तपाईं यसो भन्नुहुन्छ? हे ब्राह्मण, यदि तपाईंले मलाई त्याग्नुभएन भने, मलाई बलपूर्वक लैजान सकिँदैन।
27वसिष्ठले भने — हे कल्याणी, म तिमीलाई त्याग्दिनँ। यदि तिमी रहन सक्छ्यौ भने रह। तिम्रो बाच्छो बलियो डोरीले बाँधिएको (यस बेला पनि) बलपूर्वक लगिँदैछ।
28गन्धर्वले भन्यो — 'रह' यो वचन सुनेर वसिष्ठकी ती गाई (नन्दिनी) आफ्नो टाउको र घाँटी माथि उठाएर हेर्नमा भयंकर भइन्।
29क्रोधले राता आँखा र बारम्बारका गर्जनसहित उनले विश्वामित्रको सेनामाथि चारैतिरबाट आक्रमण गरिन्।
30तिनका प्रहारले पीडित भई र यताउता घिसारिँदा उनको क्रोध (दोब्बर) बढ्यो र उनका आँखा क्रोधले राता भए।
31क्रोधले प्रज्वलित भई उनी चाँडै मध्याह्नको सूर्यजस्तै हेर्नमा भयंकर भइन्। उनी आफ्नो पुच्छरबाट निरन्तर बलिरहेका भुङ्ग्रोको वर्षा गर्न थालिन्।
32केही क्षणमै उनले आफ्नो पुच्छरबाट पह्लवहरूको सेना, आफ्ना थुनबाट द्रविड र शकहरूको सेना, आफ्नो गर्भबाट यवनहरूको सेना, आफ्नो गोबरबाट शबरहरूको सेना उत्पन्न गरिन्;
33आफ्नो मूत्रबाट काञ्चीहरूको सेना र आफ्ना पाटाबाट शरवणहरूको सेना; र आफ्नो मुखको फिँजबाट त्यस गाईले किरात, यवन, सिंहल, बर्बर, चिबुक, पुलिन्द, चीन, हूण र केरलहरू तथा अन्य अनेक म्लेच्छहरूका समूह उत्पन्न गरिन्।
34विविध वेशभूषा धारण गरेका र विविध अस्त्रले सुसज्जित म्लेच्छहरूका ती विशाल सेना, उत्पन्न हुनेबित्तिकै चारैतिर फैलिएर, विश्वामित्रकै आँखाअगाडि उनको सेनामाथि झम्टिए — एक-एकमाथि पाँच वा सात।
35अस्त्रको महान् वर्षाले घाइते भई विश्वामित्रको सेना उनकै आँखाअगाडि टुक्रियो र भयभीत भई चारै दिशामा भाग्यो।
36हे भरतवंशश्रेष्ठ, यद्यपि वसिष्ठको सेना अत्यन्त क्रोधले भरिएको थियो, तथापि त्यसले विश्वामित्रको सेनाका कुनै पनि सैनिकको प्राण लिएन।
37त्यस गाई (नन्दिनी)ले (विश्वामित्रको) सेनालाई केवल टाढा लखेटिदिइन्। यसरी पूरा सतहत्तर माइलसम्म लखेटिँदा विश्वामित्रको सेना —
38भयले व्याकुल भई ठूलो स्वरमा चिच्याउन थाल्यो र उसलाई त्यस्तो कोही देखिएन जसले उसको रक्षा गर्न सकोस्। ब्रह्मबलको यो महान् र अद्भुत पराक्रम देखेर —
39विश्वामित्र क्षत्रिय बलबाट विरक्त भए र उनले यसरी भने — "क्षत्रिय पराक्रमलाई धिक्कार छ! ब्रह्मबल नै साँचो बल हो।
40बल र निर्बलताको विचार गर्दा म देख्छु कि तपस्या नै साँचो बल हो।" त्यसपछि ती राजाश्रेष्ठले आफ्नो राज्य र राजसी वैभव त्यागेर —
41र सम्पूर्ण भोगबाट मुख फर्काएर आफ्नो मन तपस्यामा लगाए; उनले आफ्नो तेजले संसार भरिदिए।
42आफ्नो तेजले सबैलाई अभिभूत पारेर उनी ब्राह्मण बने। कुशिकका पुत्र (विश्वामित्र)ले अन्ततः स्वयं इन्द्रसँग सोम (अमृत) पान गरे।