Chaitraratha Parva — Grief of Vasishtha
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 176
Sanskrit
1गन्धर्व उवाच कल्माषपाद इत्येवं लोके राजा बभूव ह। इक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसा सदृशो भुवि॥
2स कदाचिद् वनं राजा मृगयां निर्ययौ पुरात्। मृगान् विध्यन् वराहांश्च चचार रिपुमर्दनः॥
3तस्मिन् वने महाघोरे खगांश्च बहुशोऽहनत्। हत्वा च सुचिरं श्रान्तो राजा निववृते ततः॥
4अकामयत् तं याज्यार्थे विश्वामित्रः प्रतापवान्। स तु राजा महात्मानं वासिष्ठमृषिसत्तमम्॥ तृषार्तश्च क्षुधार्तश्च एकायनगतः पथि। अपश्यदजित: संख्ये मुनि प्रतिमुखागतम्॥ शक्तिं नाम महाभागं वसिष्ठकुलवर्धनम्। ज्येष्ठं पुत्रं पुत्रशताद् वसिष्ठस्य महात्मनः॥
5अपगच्छ पथोऽस्माकमित्येवं पार्थिवोऽब्रवीत्। तथा ऋषिरुवाचैनं सान्त्वयश्लक्ष्णया गिरा॥
6मम पन्था महाराज धर्म एष सनातनः। राज्ञा सर्वेषु धर्मेषु देयः पन्था द्विजातये॥
7एवं परस्परं तौ तु पथोऽर्थं वाक्यमूचतुः। अपसर्पापसर्पति वागुत्तरमकुर्वताम्॥
8ऋषिस्तु नापचक्राम तस्मिन् धर्मपथे स्थितः। नापि राजा मुनेर्मानात् क्रोधाच्चाथ जगाम ह॥
9अमुञ्चन्तं तु पन्थानं तमृषि नृपसत्तमः। जघान कशया मोहात् तदा राक्षसवन्मुनिम्॥
10कशाप्रहाराभिहतस्ततः स मुनिसत्तमः। तं शशाप नृपश्रेष्ठं वासिष्ठं क्रोधमूर्च्छितः॥
11हंसि राक्षसवद् यस्माद् राजापसद तापसम्। तस्मात् त्वमद्यप्रभृति पुरुषादो भविष्यसि॥ मनुष्यपिशिते सक्तश्चरिष्यसि महीमिमाम्। गच्छ राजाधमेत्युक्तः शक्तिना वीर्यशक्तिना॥
12ततो याज्यनिमित्ते तु विश्वामित्रवसिष्ठयोः। वैरमासीत् तदा तं तु विश्वामित्रोऽन्वपद्यत॥
13तयोर्विवदतोरेवं समीपमुपचक्रमे। ऋषिरुग्रतपाः पार्थ विश्वामित्रः प्रतापवान्॥
14ततः स बुबुधे पश्चात् तमृषि नृपसत्तमः। ऋषे पुत्रं वसिष्ठस्य वसिष्ठमिव तेजसा॥
15अन्तर्धाय तदाऽऽत्मानं विश्वामित्रोऽपि भारत। तावुभावतिचक्रांम चिर्कीपन्नात्मनः प्रियम्॥
16स तु शप्तस्तदा तेन शक्तिना वै नृपोत्तमः। जगाम शरणं शक्तिं प्रसादयितुमर्हयन्॥
17तस्य भावं विदित्वा स नृपतेः कुरुसत्तम। विश्वामित्रस्ततो रक्ष आदिदेश नृपं प्रति॥
18शापात् तस्य तु विप्रपेर्विश्वामित्रस्य चाज्ञया। राक्षस: किंकरो नाम विवेश नृपतिं तदा॥
19रक्षसा तं गृहीतं तु विदित्वा मुनिसत्तमः। विश्वामित्रोऽप्यपाक्रामत् तस्माद् देशादरिंदम॥
20ततः स नृपतिस्तेन रक्षसान्तर्गतेन वै। बलवत् पीडितः पार्थ नान्वबुध्यत किंचन॥
21ददर्शाथ द्विजः कश्चिद् राजानं प्रस्थितं वनम्। अयाचत क्षुधापन्नः समांसं भोजनं तदा॥
22तमुवाचाथ राजर्षिर्द्विजं मित्रसहस्तदा। आस्स्व ब्रह्मंस्त्वमत्रैव मुहूर्त प्रतिपालयन्॥
23निवृत्तः प्रतिदास्यामि भोजनं ते यथेप्सितम्। इत्युक्तवा प्रययौ राजा तस्थौ च द्विजसत्तमः॥
24ततो राजा परिक्रम्य यथाकामं यथासुखम्। निवृत्तौऽन्तःपुरं पार्थ प्रविवेश महात्मनाः॥
25ततोऽर्धरात्र उत्थाय सूदमानाय्य सत्वरम्। उवाच राजा संस्मृत्य ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुतम्॥
26गच्छामुष्मिन् वनोद्देशे ब्राह्मणो मां प्रतीक्षते। अन्नार्थी तं त्वमन्नेन समांसेनोपपादय॥
27गन्धर्व उवाच एवमुक्तस्तत: सूदः सोऽनासाद्यामिषं क्वचित्। निवेदयामास तदा तस्मै राज्ञे व्यथान्वितः॥
28राजा तु रक्षसाऽऽविष्टः सूदमाद गतव्यथः। अप्येनं नरमांसेन भोजयेति पुनः पुनः॥
29तथेत्युक्त्वा तत: सूदः संस्थानं वध्यघातिनाम्। गत्वाऽऽजहार त्वरितो नरमांसमपेतभीः॥
30एतत् संस्कृत्य विधिवदन्नोपहितमाशु वै। तस्मै प्रादाद् ब्राह्मणाय क्षुधिताय तपस्विने॥
31स सिद्धचक्षुषा दृष्ट्वा तदन्नं द्विजसत्तमः। अभोज्यमिदमित्याह क्रोधपर्याकुलेक्षणः॥
32ब्राह्मण उवाच यस्मादभोज्यमन्ने मे ददाति स नृपाधमः। तस्मात् तस्यैव मूढस्य भविष्यत्यत्र लोलुपा॥
33सक्तो मानुषभांसेषु यथोक्तः शक्तिना तथा। उद्वेजनीयो भूतानां चरिष्यति महीमिमाम्॥
34द्विरनुव्याहृते राज्ञः स शापो बलवानभूत्। रक्षोवलसमाविष्टो विसंज्ञश्चाभवन्नृपः॥
35ततः स नृपतिश्रेष्ठो रक्षसापहतेन्द्रियः। उवाच शक्तिं तं दृष्ट्वा न चिरादिव भारत॥
36यस्मादसदृशः शापः प्रयुक्तोऽयं मयि त्वया। तस्मात् त्वत्तः प्रवर्तिष्ये खादितुं पुरुषानहम्॥
37एवमुक्त्वा ततः सद्यस्तं प्राणैर्विप्रयुज्य च। शक्तिनं भक्षयामास व्याघ्रः पशुमिवेप्सितम्॥
38शक्तिनं तु मृतं दृष्ट्वा विश्वामित्रः पुनः पुनः। वसिष्ठस्यैव पुत्रेषु तद् रक्षः संदिदेश ह॥
39स ताञ्छक्त्यवरान् पुत्रान् वसिष्ठस्य महात्मनः। भक्षयामास संक्रुद्धः सिंहः क्षुद्रमृगानिव॥
40वसिष्ठो घातिताञ्छ्रुत्वा विश्वामित्रेण तान् सुतान्। धारयामास तं शोकं महाद्रिरिव मेदिनीम्॥
41चक्रे चात्मविनाशाय बुद्धि स मुनिसत्तमः। न त्वेव कौशिकोच्छेदं मेने मतिमतां वरः॥
42स मेरुकूटादात्मानं मुमोच भगवानृपिः। गिरेस्तस्य शिलायां तु तूलराशविवापतत्॥
43न ममार च पातेन स यदा तेन पाण्डव। तदाग्निमिद्धं भगवान् संविवेश महावने॥
44तं तदा सुसमिद्धोऽपि न ददाह हुताशनः । दीप्यमानोऽप्यमित्रघ्न शीतोऽग्निरभवत् ततः॥
45स समुद्रमभिप्रेक्ष्य शोकविष्टो महामुनिः। बद्धवा कण्द्दे शिलां गुरु निपपात तदाम्भसि॥
46स समुद्रोर्मिवेगेन स्थले न्यस्तो महामुनिः। न ममार यदा विप्रः कथंचित् संशितव्रतः। जगाम स ततः खिन्नः पुनरेवाश्रमं प्रति॥
English
1The Gandharva said : O Partha there was a king named Kalmashapada in this world. He belonged to the race of Ikshaku and he was matchless in prowess.
2One day the king came out of his capital for the purpose of hunting. That chastiser of foes pierced (with his arrows) many deer and boars.
3He also killed in that greatly fearful forest many rhinoceroses. Thus killing (animals) for a long period, the king became tried and refrained from it.
4(One day) when the king, whom the greatly powerful Vishvamitra desired to make his spiritual disciple, was proceeding through the forest afflicted with hunger and thirst he met with that best of Rishis, the high-souled son of Vasishtha, the illustrious perpetuator of Vasishtha's race, the eldest of the one hundred sons of the illustrious Rishi Vasishtha, known by the name of Shakti, coming along the same path from an opposite direction.
5The king said, Stand out of our way." Thereupon the Rishi spoke thus in a conciliatory manner and in sweet words,
6“O great king, this is my way. This is eternal religion. The king should yield the way to the Brahmanas according to all the precepts of religion.”
7Thus they addressed each other respected their right of way. "Stand aside,” “Stand aside,” were the words they said to each other.
8The Rishi, being in the right, did not yield; the king also did not yield out of anger and pride.
9Being enraged on seeing the Rishi decline to yield the way to him, that best of kings, acted like a Rakshasa and he struck him violently with his whips.
10That best of Rishis, the son of Vasishtha, being thus struck by the whip, was deprived of his (good) senses and out of anger, cursed that best of kings.
11The Rishi said: O worst of kings, as you injure an ascetic a Rakshasas, you shall from this day be a cannibal. O worst of kings, go hence. You shall wander over the world eating human flesh.
12At this time Vishvamitra, with whom Vasishtha had a great quarrel on the matter of becoming the priest (of the king Kalmashapada), came to the place (where Vasishtha's son and the king were.)
13O Partha, the Rishi of severe ascetic penances, the powerful Vishvamitra, came there where they were both quarrelling.
14Thereupon after the curse on the excellent king (had been uttered) he came to know that the Rishi was the son of Vasishtha as powerful as Vasishtha himself.
15O descendant of Bharata, being desirous of benefiting himself, Vishvamitra remained there concealed from the sight of both by making himself invisible.
16Then that best of kings, (Kalmashapada), having been thus cursed by Shakti, asked the protection of Shakti by humbly beseeching him.
17O best of the Kuru race, knowing the disposition of the king, Vishvamitra ordered a Rakshasas to enter the king's body.
18Obedient to Shakti's curse and Vishvamitra's order, a Rakshasas, named Kinkara, then entered the king body.
19O chastiser of foes, knowing that the Rakshasas had entered the body of the king, that best of Rishis, Vishvamitra, left the place and went away.
20O Partha, then the king, being thus possessed by the Rakshasas and terribly afflicted by him, lost all his senses.
21A certain Brahmana saw the king roaming in the forest. being hungry, he begged of the king some food with meat.
22The royal sage (Kalmashapada) with his friends said to the Brahmana, “O Brahmana, Stay here for a moment,
23On my return I shall give you whatever food you desire to have." Having said this, the king went away, but that excellent Brahmana remained there.
24O Partha, that high-minded king, after roaming at pleasure and at will (for sometime), returned (to his palace) and entered the innerapartment.
25Waking at midnight and remembering his promise to the Brahmana, the king soon summoned his cook and spoke to him thus. The King said:
26Go at once to the forest where a Brahmana is waiting for me in the hope of getting food. Go and entertain him with food and meat.
27The Gandharva said : Having been thus addressed, the cook (went away in search of meat), but having failed to procure any meat, he sorrowfully informed the king (of his failure).
28The king, possessed as he was by the Rakshasas, again said to the cook without any scruple, “Feed him with human flesh."
29Saying "Be it so," the cook went to the place where the executioners were and he soon took from them human flesh.
30He washed it and then properly cooked it and then covering it with boiled rice, he gave it to the hungry ascetic Brahmana.
31That excellent Brahmana, seeing by his ascetic eye that the food was unworthy of being eaten, thus spoke with his eyes red in anger.
32The Brahmana said : Because that worst of kings offers me unworthy food, therefore that fool himself will be fond of such food.
33Becoming fond of human flesh as cursed by Shakti before, he shall wander over the earth, persecuting all creatures.
34The Gandharva said : The curse on the king, thus repeated for the second time, became very strong. And the king being possessed of the Rakshasas disposition, soon lost all his senses.
35Thereupon, O descendant of Bharata, that best of kings, having been deprived of all his senses by the Rakshasas within him and having seen before him Shakti who had cursed him, said,
36"Because you have inflicted upon me this extraordinary curse, therefore, shall commence my life of cannibalism by eating you.
37Having said this, the king immediately killed Shakti and ate him up as a tiger eats up the animal it is fond of.
38Having seen Shakti thus killed. Vishvamitra again urged that Rakshasas (within the king) to kill the other sons of Vasishtha.
39He (the Rakshasas) devoured in anger all the sons of the illustrious Vasishtha, the younger brothers of Shakti as a lion devours smali animals.
40Having learnt that his sons had been caused to be killed by Vishvamitra, Vasishtha patiently bore his grief, as the great mountain bears the earth.
41That best of Rishis, that foremost of all intelligent men (Vasishtha), resolved rather to sacrifice his own life than to exterminate the race of the Kushikas.
42The illustrious Rishi threw himself down from the summit of the Meru mountain, but he descended on the stony ground as if it was a heap of cotton.
43O son of Pandu, when the illustrious (Rishi) found that he was not killed by that fall, he made a huge fire in that great forest and entered it.
44The fire, through blazing fearfully, did not consume him. O chastiser of foes, that blazing fire seemed to him cool.
45Then seeing the sea (before him), the great Rishi, affected with grief, tied a heavy stone to his neck and threw himself into its waters.
46The great Rishi was with great force brought by the waves to the shore. He then returned to his hermitage with a sorrowful heart.
Hindi
1गन्धर्व ने कहा — हे पार्थ, इस संसार में कल्माषपाद नामक एक राजा था। वह इक्ष्वाकु के वंश का था और वह पराक्रम में अद्वितीय था।
2एक दिन वह राजा आखेट के लिए अपनी राजधानी से बाहर निकला। उस शत्रुदमन ने (अपने बाणों से) अनेक हरिणों और सूअरों को बींध डाला।
3उसने उस अत्यन्त भयंकर वन में अनेक गैंडों का भी वध किया। इस प्रकार दीर्घकाल तक (पशुओं का) वध करते-करते वह राजा थक गया और उसने आखेट छोड़ दिया।
4(एक दिन) जब वह राजा, जिसे महाबली विश्वामित्र अपना यजमान बनाना चाहते थे, भूख और प्यास से पीड़ित होकर वन में जा रहा था, तब उसकी भेंट उन ऋषिश्रेष्ठ, वसिष्ठ के महात्मा पुत्र, वसिष्ठ के वंश के यशस्वी विस्तारक, यशस्वी ऋषि वसिष्ठ के सौ पुत्रों में ज्येष्ठ, शक्ति नाम से प्रसिद्ध, से हुई, जो उसी मार्ग पर विपरीत दिशा से आ रहे थे।
5राजा ने कहा — "हमारे मार्ग से हट जाओ।" तब उन ऋषि ने शान्तिपूर्वक और मधुर वचनों में इस प्रकार कहा —
6"हे महाराज, यह मेरा मार्ग है। यही सनातन धर्म है। धर्म के समस्त उपदेशों के अनुसार राजा को ब्राह्मणों के लिए मार्ग छोड़ देना चाहिए।"
7इस प्रकार उन्होंने एक-दूसरे को सम्बोधित करके अपने-अपने मार्ग के अधिकार का समर्थन किया। "हट जाओ", "हट जाओ" — यही वचन वे एक-दूसरे से कहते रहे।
8ऋषि, जो अपने अधिकार में थे, नहीं हटे; राजा भी क्रोध और अभिमान के कारण नहीं हटा।
9ऋषि को अपने लिए मार्ग छोड़ने से इनकार करते देखकर वह राजाश्रेष्ठ क्रोध से भर गया और राक्षस के समान आचरण करते हुए उसने उन्हें अपने कोड़ों से बलपूर्वक मारा।
10इस प्रकार कोड़े से मारे जाने पर वे ऋषिश्रेष्ठ, वसिष्ठ के पुत्र, अपनी (शुभ) चेतना खो बैठे और क्रोध में उन्होंने उस राजाश्रेष्ठ को शाप दिया।
11ऋषि ने कहा — हे नीच राजा, चूँकि तूने राक्षस के समान एक तपस्वी को पीड़ा दी है, अतः तू आज से नरभक्षी हो जाएगा। हे नीच राजा, यहाँ से जा। तू मनुष्य का माँस खाता हुआ संसार में भटकेगा।
12इसी समय विश्वामित्र, जिनका (राजा कल्माषपाद के) पुरोहित बनने के विषय में वसिष्ठ से बड़ा विवाद था, उस स्थान पर आ पहुँचे (जहाँ वसिष्ठ के पुत्र और राजा थे)।
13हे पार्थ, उग्र तपस्या वाले ऋषि, बलशाली विश्वामित्र वहाँ आए जहाँ वे दोनों झगड़ रहे थे।
14तदनन्तर उस श्रेष्ठ राजा को शाप दिए जाने के पश्चात् उन्होंने जान लिया कि वे ऋषि वसिष्ठ के पुत्र हैं और स्वयं वसिष्ठ के समान ही शक्तिशाली हैं।
15हे भरतवंशी, अपना हित चाहते हुए विश्वामित्र अपने को अदृश्य बनाकर उन दोनों की दृष्टि से छिपे हुए वहीं रहे।
16तब उस राजाश्रेष्ठ (कल्माषपाद) ने, इस प्रकार शक्ति द्वारा शापित होकर, विनम्रता से प्रार्थना करते हुए शक्ति की शरण माँगी।
17हे कुरुवंशश्रेष्ठ, राजा का भाव जानकर विश्वामित्र ने एक राक्षस को राजा के शरीर में प्रवेश करने की आज्ञा दी।
18शक्ति के शाप और विश्वामित्र की आज्ञा के अधीन होकर किंकर नामक एक राक्षस तब राजा के शरीर में प्रविष्ट हो गया।
19हे शत्रुदमन, यह जानकर कि राक्षस राजा के शरीर में प्रवेश कर चुका है, वे ऋषिश्रेष्ठ विश्वामित्र वह स्थान छोड़कर चले गए।
20हे पार्थ, तब वह राजा, इस प्रकार राक्षस से ग्रस्त और उसके द्वारा भयंकर रूप से पीड़ित होकर, अपनी समस्त चेतना खो बैठा।
21एक ब्राह्मण ने राजा को वन में भटकते देखा। भूखा होने के कारण उसने राजा से माँस सहित कुछ भोजन माँगा।
22उन राजर्षि (कल्माषपाद) ने अपने साथियों सहित उस ब्राह्मण से कहा — "हे ब्राह्मण, यहाँ क्षण भर ठहरिए,
23लौटने पर मैं आपको वह भोजन दूँगा जो आप चाहेंगे।" यह कहकर राजा चला गया, किन्तु वह श्रेष्ठ ब्राह्मण वहीं ठहरा रहा।
24हे पार्थ, वह उदारचित्त राजा (कुछ समय तक) इच्छानुसार और स्वेच्छा से घूमने के पश्चात् (अपने महल में) लौटा और अन्तःपुर में प्रविष्ट हुआ।
25आधी रात को जागकर और ब्राह्मण से की गई अपनी प्रतिज्ञा का स्मरण करके राजा ने शीघ्र ही अपने रसोइये को बुलाया और उससे इस प्रकार कहा। राजा ने कहा —
26तत्काल उस वन में जाओ जहाँ एक ब्राह्मण भोजन पाने की आशा में मेरी प्रतीक्षा कर रहा है। जाओ और उसे भोजन तथा माँस से सत्कृत करो।
27गन्धर्व ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर वह रसोइया (माँस की खोज में गया), किन्तु कोई माँस न मिलने पर उसने दुःखी होकर राजा को (अपनी विफलता की) सूचना दी।
28राक्षस से ग्रस्त उस राजा ने बिना किसी संकोच के रसोइये से फिर कहा — "उसे मनुष्य के माँस से भोजन कराओ।"
29"ऐसा ही हो" कहकर वह रसोइया उस स्थान पर गया जहाँ वधिक रहते थे और उसने शीघ्र ही उनसे मनुष्य का माँस ले लिया।
30उसने उसे धोया और फिर विधिपूर्वक पकाया और तब उसे उबले हुए चावल से ढककर उस भूखे तपस्वी ब्राह्मण को दे दिया।
31उस श्रेष्ठ ब्राह्मण ने अपनी तपोदृष्टि से यह देखकर कि वह भोजन खाने योग्य नहीं है, क्रोध से लाल नेत्रों के साथ इस प्रकार कहा।
32ब्राह्मण ने कहा — चूँकि उस नीच राजा ने मुझे अखाद्य भोजन दिया है, अतः वह मूर्ख स्वयं ऐसे ही भोजन का प्रेमी होगा।
33जैसा शक्ति ने पहले शाप दिया है, वैसे ही मनुष्य के माँस का प्रेमी होकर वह समस्त प्राणियों को सताता हुआ पृथ्वी पर भटकेगा।
34गन्धर्व ने कहा — इस प्रकार दूसरी बार दोहराया गया वह शाप राजा पर अत्यन्त प्रबल हो गया। और राक्षस के स्वभाव से ग्रस्त होकर वह राजा शीघ्र ही अपनी समस्त चेतना खो बैठा।
35तदनन्तर, हे भरतवंशी, वह राजाश्रेष्ठ, अपने भीतर के राक्षस द्वारा अपनी समस्त चेतना से वंचित होकर और अपने सामने उन शक्ति को देखकर जिन्होंने उसे शाप दिया था, बोला —
36"चूँकि तुमने मुझ पर यह असाधारण शाप डाला है, अतः मैं तुम्हें खाकर ही अपने नरभक्षी जीवन का आरम्भ करूँगा।"
37यह कहकर उस राजा ने तत्काल शक्ति का वध किया और उसे वैसे ही खा गया जैसे बाघ अपने प्रिय पशु को खा जाता है।
38शक्ति को इस प्रकार मारा गया देखकर विश्वामित्र ने उस राक्षस को (जो राजा के भीतर था) पुनः वसिष्ठ के अन्य पुत्रों का वध करने के लिए उकसाया।
39उसने (राक्षस ने) क्रोध में यशस्वी वसिष्ठ के समस्त पुत्रों को, शक्ति के छोटे भाइयों को, वैसे ही खा डाला जैसे सिंह छोटे पशुओं को खा जाता है।
40यह जानकर कि उनके पुत्र विश्वामित्र द्वारा मरवा दिए गए हैं, वसिष्ठ ने अपना शोक धैर्यपूर्वक सहा, जैसे महान् पर्वत पृथ्वी को सहन करता है।
41उन ऋषिश्रेष्ठ, समस्त बुद्धिमानों में श्रेष्ठ (वसिष्ठ) ने कुशिकों के वंश का समूल नाश करने के स्थान पर अपने ही प्राण त्यागने का निश्चय किया।
42उन यशस्वी ऋषि ने मेरु पर्वत के शिखर से अपने को गिरा दिया, किन्तु वे पथरीली भूमि पर ऐसे उतरे मानो वह रुई का ढेर हो।
43हे पाण्डुपुत्र, जब उन यशस्वी (ऋषि) ने देखा कि वे उस पतन से मरे नहीं, तब उन्होंने उस विशाल वन में एक विशाल अग्नि जलाई और उसमें प्रवेश किया।
44वह अग्नि, यद्यपि भयंकर रूप से प्रज्वलित थी, उन्हें भस्म न कर सकी। हे शत्रुदमन, वह प्रज्वलित अग्नि उन्हें शीतल प्रतीत हुई।
45तब (अपने सामने) समुद्र को देखकर शोक से पीड़ित उन महर्षि ने अपने गले में एक भारी शिला बाँधी और अपने को उसके जल में फेंक दिया।
46उन महर्षि को लहरों ने बड़े वेग से तट पर ला दिया। तब वे दुःखी हृदय से अपने आश्रम को लौट गए।
Nepali
1गन्धर्वले भन्यो — हे पार्थ, यस संसारमा कल्माषपाद नामक एक राजा थिए। उनी इक्ष्वाकुको वंशका थिए र उनी पराक्रममा अद्वितीय थिए।
2एक दिन ती राजा आखेटका लागि आफ्नो राजधानीबाट बाहिर निस्के। ती शत्रुदमनले (आफ्ना बाणले) अनेक मृग र बँदेललाई बिँधे।
3उनले त्यस अत्यन्त भयंकर वनमा अनेक गैँडाको पनि वध गरे। यसरी दीर्घकालसम्म (पशुहरूको) वध गर्दागर्दै ती राजा थाके र उनले आखेट छाडे।
4(एक दिन) जब ती राजा, जसलाई महाबली विश्वामित्रले आफ्नो यजमान बनाउन चाहन्थे, भोक र तिर्खाले पीडित भई वनमा गइरहेका थिए, तब उनको भेट ती ऋषिश्रेष्ठ, वसिष्ठका महात्मा पुत्र, वसिष्ठको वंशका यशस्वी विस्तारक, यशस्वी ऋषि वसिष्ठका सय पुत्रमध्ये जेठा, शक्ति नामले प्रसिद्धसँग भयो, जो त्यही बाटोमा विपरीत दिशाबाट आइरहेका थिए।
5राजाले भने — "हाम्रो बाटोबाट हट।" तब ती ऋषिले शान्तिपूर्वक र मधुर वचनमा यसरी भने —
6"हे महाराज, यो मेरो बाटो हो। यही सनातन धर्म हो। धर्मका सम्पूर्ण उपदेशअनुसार राजाले ब्राह्मणहरूका लागि बाटो छाडिदिनुपर्छ।"
7यसरी उनीहरूले एकअर्कालाई सम्बोधन गरी आ-आफ्नो बाटोको अधिकारको समर्थन गरे। "हट", "हट" — यही वचन उनीहरूले एकअर्कालाई भनिरहे।
8ऋषि, जो आफ्नो अधिकारमा थिए, हटेनन्; राजा पनि क्रोध र अभिमानका कारण हटेनन्।
9ऋषिलाई आफ्ना लागि बाटो छाड्न अस्वीकार गरेको देखेर ती राजाश्रेष्ठ क्रोधले भरिए र राक्षसजस्तै आचरण गर्दै उनले उनलाई आफ्ना कोर्राले बलपूर्वक हिर्काए।
10यसरी कोर्राले हिर्काइँदा ती ऋषिश्रेष्ठ, वसिष्ठका पुत्र, आफ्नो (शुभ) चेतना गुमाए र क्रोधमा उनले त्यस राजाश्रेष्ठलाई श्राप दिए।
11ऋषिले भने — हे नीच राजा, किनकि तैँले राक्षसजस्तै एक तपस्वीलाई पीडा दिइस्, त्यसैले तँ आजैदेखि नरभक्षी हुनेछस्। हे नीच राजा, यहाँबाट जा। तँ मानिसको मासु खाँदै संसारमा भौँतारिनेछस्।
12यसै बेला विश्वामित्र, जसको (राजा कल्माषपादको) पुरोहित बन्ने विषयमा वसिष्ठसँग ठूलो विवाद थियो, त्यस ठाउँमा आइपुगे (जहाँ वसिष्ठका पुत्र र राजा थिए)।
13हे पार्थ, उग्र तपस्या भएका ऋषि, बलशाली विश्वामित्र त्यहाँ आए जहाँ ती दुवै झगडा गरिरहेका थिए।
14त्यसपछि त्यस श्रेष्ठ राजालाई श्राप दिइएपछि उनले थाहा पाए कि ती ऋषि वसिष्ठका पुत्र हुन् र स्वयं वसिष्ठकै समान शक्तिशाली छन्।
15हे भरतवंशी, आफ्नो हित चाहँदै विश्वामित्र आफूलाई अदृश्य बनाएर ती दुवैको दृष्टिबाट लुकेर त्यहीँ रहे।
16तब ती राजाश्रेष्ठ (कल्माषपाद)ले, यसरी शक्तिद्वारा श्रापित भई, विनम्रतापूर्वक प्रार्थना गर्दै शक्तिको शरण मागे।
17हे कुरुवंशश्रेष्ठ, राजाको भाव थाहा पाएर विश्वामित्रले एक राक्षसलाई राजाको शरीरमा प्रवेश गर्ने आज्ञा दिए।
18शक्तिको श्राप र विश्वामित्रको आज्ञाको अधीन भई किंकर नामक एक राक्षस तब राजाको शरीरमा प्रवेश गर्यो।
19हे शत्रुदमन, यो थाहा पाएर कि राक्षसले राजाको शरीरमा प्रवेश गरिसक्यो, ती ऋषिश्रेष्ठ विश्वामित्र त्यो ठाउँ छोडेर गए।
20हे पार्थ, तब ती राजा, यसरी राक्षसले ग्रस्त र उसद्वारा भयंकर रूपमा पीडित भई, आफ्नो सम्पूर्ण चेतना गुमाए।
21एक ब्राह्मणले राजालाई वनमा भौँतारिरहेको देखे। भोकाएका कारण उनले राजासँग मासुसहित केही भोजन मागे।
22ती राजर्षि (कल्माषपाद)ले आफ्ना साथीहरूसहित त्यस ब्राह्मणलाई भने — "हे ब्राह्मण, यहाँ क्षणभर पर्खनुहोस्,
23फर्केपछि म तपाईंलाई त्यो भोजन दिनेछु जुन तपाईं चाहनुहुनेछ।" यसो भनेर राजा गए, तर ती श्रेष्ठ ब्राह्मण त्यहीँ पर्खिरहे।
24हे पार्थ, ती उदारचित्त राजा (केही समयसम्म) इच्छाअनुसार र स्वेच्छाले घुमेपछि (आफ्नो दरबारमा) फर्किए र अन्तःपुरमा प्रवेश गरे।
25मध्यरातमा ब्युँझेर र ब्राह्मणसँग गरेको आफ्नो प्रतिज्ञा सम्झेर राजाले चाँडै आफ्नो भान्सेलाई बोलाए र उनलाई यसरी भने। राजाले भने —
26तत्कालै त्यस वनमा जाऊ जहाँ एक ब्राह्मण भोजन पाउने आशामा मेरो प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। जाऊ र उनलाई भोजन तथा मासुले सत्कार गर।
27गन्धर्वले भन्यो — यसरी भनिएपछि त्यो भान्से (मासुको खोजीमा गयो), तर कुनै मासु नपाएपछि उसले दुःखी भई राजालाई (आफ्नो असफलताको) जानकारी दियो।
28राक्षसले ग्रस्त ती राजाले कुनै सङ्कोचविना भान्सेलाई फेरि भने — "उनलाई मानिसको मासुले भोजन गराऊ।"
29"यस्तै होस्" भनी त्यो भान्से त्यस ठाउँमा गयो जहाँ वधिकहरू बस्थे र उसले चाँडै तिनीहरूबाट मानिसको मासु लियो।
30उसले त्यो धोयो र अनि विधिपूर्वक पकायो र त्यसपछि त्यसलाई उमालेको भातले छोपेर त्यस भोका तपस्वी ब्राह्मणलाई दियो।
31ती श्रेष्ठ ब्राह्मणले आफ्नो तपोदृष्टिले यो देखेर कि त्यो भोजन खान योग्य छैन, क्रोधले राता आँखासहित यसरी भने।
32ब्राह्मणले भने — किनकि त्यस नीच राजाले मलाई अखाद्य भोजन दिएको छ, त्यसैले त्यो मूर्ख स्वयं त्यस्तै भोजनको प्रेमी हुनेछ।
33जस्तो शक्तिले पहिले श्राप दिएका छन्, त्यसरी नै मानिसको मासुको प्रेमी भई ऊ सम्पूर्ण प्राणीलाई सताउँदै पृथ्वीमा भौँतारिनेछ।
34गन्धर्वले भन्यो — यसरी दोस्रो पटक दोहोरिएको त्यो श्राप राजामाथि अत्यन्त प्रबल भयो। र राक्षसको स्वभावले ग्रस्त भई ती राजाले चाँडै आफ्नो सम्पूर्ण चेतना गुमाए।
35त्यसपछि, हे भरतवंशी, ती राजाश्रेष्ठ, आफूभित्रको राक्षसद्वारा आफ्नो सम्पूर्ण चेतनाबाट वञ्चित भई र आफ्नो सामु ती शक्तिलाई देखेर जसले उनलाई श्राप दिएका थिए, बोले —
36"किनकि तिमीले ममाथि यो असाधारण श्राप हालेका छौ, त्यसैले म तिमीलाई खाएरै आफ्नो नरभक्षी जीवनको आरम्भ गर्नेछु।"
37यसो भनेर ती राजाले तत्कालै शक्तिको वध गरे र उनलाई त्यसरी नै खाए जसरी बाघले आफ्नो प्रिय पशुलाई खान्छ।
38शक्तिलाई यसरी मारिएको देखेर विश्वामित्रले त्यस राक्षसलाई (जो राजाभित्र थियो) पुनः वसिष्ठका अन्य पुत्रहरूको वध गर्न उक्साए।
39उसले (राक्षसले) क्रोधमा यशस्वी वसिष्ठका सम्पूर्ण पुत्रलाई, शक्तिका भाइहरूलाई, त्यसरी नै खायो जसरी सिंहले साना पशुलाई खान्छ।
40यो थाहा पाएर कि उनका पुत्र विश्वामित्रद्वारा मराइएका छन्, वसिष्ठले आफ्नो शोक धैर्यपूर्वक सहे, जसरी महान् पर्वतले पृथ्वीलाई सहन्छ।
41ती ऋषिश्रेष्ठ, सम्पूर्ण बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ (वसिष्ठ)ले कुशिकहरूको वंशको समूल नाश गर्नुभन्दा आफ्नै प्राण त्याग्ने निश्चय गरे।
42ती यशस्वी ऋषिले मेरु पर्वतको शिखरबाट आफूलाई खसाले, तर उनी ढुङ्गेनी भुइँमा यसरी ओर्लिए मानौँ त्यो कपासको थुप्रो हो।
43हे पाण्डुपुत्र, जब ती यशस्वी (ऋषि)ले देखे कि उनी त्यस पतनबाट मरेनन्, तब उनले त्यस विशाल वनमा एउटा विशाल अग्नि बाले र त्यसमा प्रवेश गरे।
44त्यो अग्नि, यद्यपि भयंकर रूपमा प्रज्वलित थियो, उनलाई भस्म पार्न सकेन। हे शत्रुदमन, त्यो प्रज्वलित अग्नि उनलाई शीतल लाग्यो।
45तब (आफ्नो सामु) समुद्र देखेर शोकले पीडित ती महर्षिले आफ्नो घाँटीमा एउटा गह्रौँ ढुङ्गा बाँधे र आफूलाई त्यसको पानीमा हाम फाले।
46ती महर्षिलाई छालले ठूलो वेगले किनारमा ल्याइदियो। तब उनी दुःखी हृदयले आफ्नो आश्रममा फर्किए।