Chaitraratha Parva — Birth of Dhrishtadyumna
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 167
Sanskrit
1ब्राह्मण उवाच अमर्षी दुपदो राजा कर्मसिद्धान् द्विजर्षभान्। अन्विच्छन् परिचक्राम ब्राह्मणावसथान् बहून्॥
2पुत्रजन्म परीप्सन् वै शोकोपहतचेतनः। नास्ति श्रेष्ठमपत्यं मे इति नित्यमचिन्तयत्॥
3जातान् पुत्रान् स निर्वेदाद् धिग् बन्धूनिति चाब्रवीत् निःश्वासपरमश्चासीद् द्रोणं प्रतिचिकीर्षया॥
4प्रभावं विनयं शिक्षा द्रोणस्य चरितानि च। क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन् नाध्यगच्छत्॥ प्रतिकर्तुं नृपश्रेष्ठो यतमानोऽपि भारत। अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गाकूले परिभ्रमन्॥ ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपतिः। तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रती द्विजः॥
5तथैव च महाभागः सोऽपश्यत् संशितव्रतौ। याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी शाम्यन्तौ परमेष्ठिनौ॥
6संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ। तारणेयौ युक्तरूपौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ॥
7स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः। बुद्धवा बलं तयोस्तत्र कनीयांसमुपह्वरे॥ प्रपेदे छन्दयन् कामैरुपयाजं धृतव्रतम्। पादशुश्रूषणे युक्तः प्रियवाक् सर्वकामदः॥ अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच सः। येन मे कर्मणा ब्रह्मन् पुत्रः स्याद् द्रोणमृत्यवे॥ उपयाज कृते तस्मिन् गवां दातास्मि तेऽव॒दम्। यद् वा तेऽन्यद् द्विजश्रेष्ठ मनसः सुप्रियं भवेत्। सर्वं तत् ते प्रदाताहं न हि मे मेऽत्रास्ति संशयः॥
8इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषिः प्रत्यभाषत। आराधयिष्यन् दुपदः स तं पर्यचरत् पुनः॥
9ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तमः। उपयाजोऽब्रवीत् काले राजन् मधुरया गिरा॥ ज्येष्ठो भ्राता ममागृहणाद् विचरन् गहने वने। अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्॥
10तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन्। विमर्श संकरादाने नायं कुर्यात् कदाचन॥
11दृष्ट्वा फलस्य नापश्यद् दोषान् पापानुबन्धकान्। विविनक्ति न शौचं यः सोऽन्यत्रापि कथं भवेत्॥
12संहिताध्ययनं कुर्वन् वसन् गुरुकुले च यः। भैक्ष्यमुत्सृष्टमन्येषां भुङ्क्ते स्म च यदा तदा॥ कीर्तयन् गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः। तं वै फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा॥
13तं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति। जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्।॥ उपयाजवचः श्रुत्वा याजस्याश्रमभ्यगात्। अभिसम्पूज्य पूजार्हमथ याजमुवाच ह॥ अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो। द्रोणवैराभिसंतप्तं प्रह्लादयितुमर्हसि॥
14स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तमः। तस्माद् द्रोणः पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे॥
15क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्चिदग्रणीः। कौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः॥
16द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च। षडरनि धनुश्चास्य दृश्यते परमं महत्॥ स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमसंशयम्। प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः॥
17क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितः। तस्य ह्यस्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि॥
18ब्राह्यं संधारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानलः। समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरस्सरः॥
19ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राह्म तेजो विशिष्यते। सोऽहं क्षात्राद् बलाद्धीनो ब्राह्मं तेजः प्रपेदिवान्॥
20द्रोणाद् विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मवित्तमम्। द्रोणान्तकमहं पुत्रं लभेयं युधि दुर्जयम्॥ तत् कर्म कुरु मे याज वितराम्यर्बुदं गवाम्। तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत्॥
21गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत्। याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः॥ ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपाः। भाचख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै॥
22स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबलः। इष्यते यद्धिधो राजन् भविता ते तथाविधः॥
23भारद्वाजस्य हन्तारं सोऽभिसंधाय भूपतिः। आजहें तत् तथा सर्वं द्रुपदः कर्मसिद्धये॥
24याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत् तदा। प्रेहि मां राज्ञि पृषति मिथुनं त्वामुपस्थितम्॥
25राज्युवाच अवलिप्तं मुखं ब्रह्मन् दिव्यान् गन्धान बिभर्मिच। सुतार्थे नोपलब्धास्मि तिष्ठ याज मम प्रिये॥
26याज उवाच याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजाभिमन्त्रितम्। कथं कामं न संदध्यात् सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ वा॥
27ब्राह्मण उवाच एवमुक्त्वा तु याजेन हुते हविषि संस्कृते। उत्तस्थौ पावकात् तस्मात् कुमारो देवसंनिभः॥
28ज्वालावर्णो घोररूपः किरीटी वर्म चोत्तमम्। बिभ्रत् सखङ्गः सशरो धनुष्मान् विनदन् मुहुः॥
29सोऽध्यारोहद् रथवरं तेन च प्रययौ तदा। ततः प्रणेदुः पञ्चालाः प्रहृष्टाः साधु साध्विति॥
30हर्षाविष्टांस्ततश्चैतान् नेयं सेहे वसुंधरा। भयापहो राजपुत्रः पाञ्चालानां यशस्करः॥ राज्ञः शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै। इत्युवाच महद् भूतमदृश्यं खेचरं तदा॥
31कुमारी चापि पाञ्चाली वेदमिध्यात् समुत्थिता। सुभगा दर्शनीयाङ्गी स्वसितायतलोचनाः॥ श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुञ्चितमूर्धजा। ताम्रतुङ्गनखी सुभ्रूश्चारुपीनपयोधरा॥
32मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी। नीलोत्पलसमो गन्धो यस्याः क्रोशात् प्रधावति॥
33या बिभर्ति परं रूपं यस्या नास्त्युपमा भुवि। देवदानवयक्षाणामीप्सितां देवरूपिणीम्॥
34तां चापि जातां सुश्रोणी वागुवाचाशरीरिणी। सर्वयाषिद्वरा कृष्णा निनीषुः क्षत्रियान् क्षयम्॥
35सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा। अस्या हेतोः कौरवाणां महदुत्पत्स्यते भयम्॥
36तच्छ्रुत्वा सर्वपाञ्चालाः प्रणेदुः सिंहसङ्घवत्। न चैतान् हर्षसम्पूर्णानियं सेहे वसुंधरा॥
37तौ दृष्ट्वा पार्षती याज प्रपेदे वै सुतार्थिनी। न वै मदन्यां जननी जानीयातामिमाविति॥
38तथेत्युवाच तं याजो राज्ञः प्रियचिकीर्षया। तयोश्च नामनी चक्रुद्धिजाः सम्पूर्णमानसाः॥
39धृष्टत्वादत्यमर्षित्वाद् द्युम्नाद्युत्सम्भवादपि। धृष्टद्युम्नः कुमारोऽयं दुपदस्य भवत्विति॥
40कृष्णेत्येबाब्रुवन् कृष्णां कृष्णाभूत् सा हि वर्णतः। तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रुपदस्य महामखे।॥
41धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यमानीय स्वं निवेशनम्। उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाजः प्रतापवान्॥ अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामतिः। तथा तत् कृतवान् द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात्॥
English
1The Brahmana said : Sorrowful in mind and afflicted with grief, the king Drupada wandered among the hermitages of many Brahmanas, all experts in sacrificial rites.
2Afflicted with grief and eagerly desirous of offspring, the daily thought, "Alas! I have no excellent son."
3He always said in despondency, "Fie on those children and relatives that I have!" He always sighed thinking of revenging himself of Drona.
4O descendant of Bharata, even after much deliberation, that best of kings, (Drupada) did not find any means to overcome the prowess, the discipline, the raining and the accomplishments of Drona by his Kshatriya might. Wandering about the king came (at last) to the hermitage of a Brahmana situate on the banks of the holy Gangas. There was no Brahmana who was not a Snataka and none who was not of rigid vows.
5There saw that illustrious king two (Brahmanas) named Yaja and Upayaja, both were of rigid vows, both were self controlled and both belonged to the highest order.
6They belonged to the race of Kashyapa and they were engaged in studying the Institutes. Those two Brahmana Rishi were quite capable of helping the king.
7Having brought his senses under control, he with all earnestness worshipped and served them. Knowing the superiority of the younger of the two. The worshipped in private Upayaja of rigid vows, by offering him every desired object, by serving at his feet and by becoming sweet speeches. Worshipping him in due from, he (Drupada) said to Upayaja, “O Brahmana, if you perform that sacrifice which may give me a son who can kill Drona, O Upayaja, on your doing this, I shall give you ten crore kine. O best of Brahmanas, I am ready to bestow on you whatever else be in your mind and whatever which is agreeable to you. There is no doubt about it.
8Having been thus addressed, the Rishi replied to him, “I cannot." Thereupon Drupada again began to worship and serve him.
9O king, after the expiration of a year, that best of the twice born, Upayaja, spoke thus to Drupada in sweet words, "My eldest brother while roving in a dense forest took up a fruit that had fallen on the ground, not knowing that it was unclean.
10I was following him and I saw this unworthy act of my brother. He never scruples to take impure things.
11In taking that fruit he didnot see any impropriety of a sinful nature. One who does not observe purity (in one thing) is expected not to observe it in other things.
12When he lived in the preceptor's house reading in the Institutes, he used often to eat without any scruples in his mind the remnants of other people's food. He again and again speaks highly of food; and he has no hatred for anything. Arguing from this I see that he desires for earthly acquisitions.
13"O king go to him, he will performs sacrifices for you.” Having heard those words of Upayaja, the king, though he entertained a low opinion of Yaja, went to his house. Worshipping him who was worthy of worship, he thus spoke to him, “O lord, I shall give you eighty thousand kine; perform my spatial actions. I am brunt by my feelings of enmity towards Drona. You should cool my heart.
14That foremost of men, learned in the Vedas (Drona) is skilled in the Brahma weapon. Therefore, Drona has defeated me in a contest arising out of a quarrel on friendship.
15The greatly intelligent son of Bharadvaja (Drona) is now the chief preceptor of the Kurus. There is no Kshatriya in the world who is superior to him.
16His arrows are capable of killing every living being, his bow is full six cubits long and it looks exceedingly great. That high-souled ' great bowman, that son of Bharadvaja (Drona,) attired in the Brahmanic garb, is destroying the Kshatriya might.
17Like the son of Jamadagni, Parshurama, he is engaged in annihilating the Kshatriyas. There is no man on earth who can overcome the terrible force of his arms.
18Like blazing fire fed with ghee, Drona, possessing both the Brahma inight and the Kshatriya might consumes every antagonist in battle.
19Your Brahma might is superior to his Brahma might though his is amited with his Kshatriya might. As I am interior (to Drona) in consequence of my having only Kshatriya might, therefore, give me your Brahma might.
20As I have got you who is superior to Drona in Brahma might, O Yaja, perform that sacrifice by which I can obtain a son, who is invincible and who can kill Drona in battle. I am ready to give you ten crore kine.” Saying, "Be it so," Yaja recollected the various particulars of the sacrifice in question.
21Knowing the gravity of the matter, he asked the assistance of Upayaja who covered nothing. Then Yaja promised to perform the sacrifice for the destruction of Drona. Thereupon the great ascetic Upayaja spoke to the king (Drupada) all that is required for the sacrifice from which the king was to obtain offspring.
22Upayaja said: O king, a son will be born to you who will possess, as you desire. great prowess, great energy and great strength.
23The Brahmana said : Then king Drupada, being desirous of obtaining a son who was to slay the son of Bharadvaja (Drona) began to make the necessary preparations for the success of his wish.
24Yaja then poured libations of ghee on the sacrificial fire and ordered the queen thus, “O daughter-in-law of Prishata, come here a son and a daughter have come for you.
25The Queen said: O Brahmana, my mouth is filled with saffron and other perfumes; my body bears many sweet scents; I am not now fit for accepting the sacrificial ghee which would give me offspring. O Yaja, wait for me a little, for that happy consummation.
26Yaja said : Whether you come or wait, why should not the object of this sacrifice be accomplished when the oblation has already been prepared by me and sanctified by Upayaja's invocations!
27The Brahmana said: Having said this, the sacrificial priest (Yaja) poured the sanctified libation on the fore, whereupon arose from those flames a celestials like boy.
28He was as effulgent as the fire; he was terrible to look at; he had a crown on his head; and his body was encased in an excellent armour; he had a sword in his hand, carried a bow and arrows and he frequently sent forth loud roars.
29As soon as he was born, he got on an excellent car and went about. Thereupon the Panchalas should in great joy “Blessed, blessed."
30The very earth appeared to be unable to bear the weight of the madly joyous Panchalas. “The price has been born for the destruction of Drona. He will dispel all the fears of the Panchalas and spread their fame. He will also remove the grief of the king.” Thus said the greatly wonderful voice of the sky managing beings.
31There rose from the (sacrificial alter) a daughter, called Panchali, who was blessed with good fortune; she was beautiful her eyes were smiling and large. Her complexion was dark, her eyes were like lotus leaves, her hair was blue and curly, her nails were beautifully carved and they were like bright copper, her eyebrows were fair, her breasts were rising and her things tapering.
32She was veritable celestials maiden born among men. The sweet fragrance of the blue lotus emitted from her body and it was perceptible from a distance of full two miles,
33Her beauty was such that she had no equal on earth. The Devas, the Danavas and the Yakshas could desire that celestials like beauty.
34When this beauty of fair hips was born, an invisible voice said, “This beauty of dark complexion will be the cause of the women and she will be the cause of the destruction of the Kshatriyas.
35"This lady of slender waist will in time accomplish the works of gods. From her will arise many fears (dangers) to the Kurus."
36Hearing this all the Panchalas uttered a loud leonine roars. The earth was unable to bear the weight of the madly joyous Panchalas.
37The daughter-in-law of Prishata, seeing the two (the boy and the daughter) and being desirous of getting them, came to Yaja and said, “Let not these two know anyone else except myself as their mother."
38Desiring to do good to the king (Drupada) Yaja said, “Be it so." Thereupon the Brahmanas whose wishes were completely gratified (by present) gave these two (children) names.
39(They said,) “Because this son of Drupada possesses excessive audacity and because he has been born like Dyumna with a natural armour of weapons, let him be called Dhrishtadyumna.
40Because this daughter is dark in complexion, let her be called Krishna.” Thus were born the son and daughter of Drupada in the great sacrifice.
41Then Drona brought the Panchala prince Dhrishtadyumna to his own house and taught him all weapons as a requital of taking the half of the kingdom of Drupada. Regarding Destiny to be inevitable, the illustrious son of Bharadvaja did what would perpetuate his own deeds.
Hindi
1ब्राह्मण ने कहा — मन में शोकाकुल और दुःख से पीड़ित राजा द्रुपद अनेक ब्राह्मणों के आश्रमों में भटकता रहा, जो सब यज्ञकर्मों में निपुण थे।
2शोक से पीड़ित और सन्तान की तीव्र इच्छा रखते हुए वे प्रतिदिन सोचते — "हाय! मेरा कोई श्रेष्ठ पुत्र नहीं है।"
3वे सदा निराशा में कहते — "मेरी इन सन्तानों और बन्धुओं को धिक्कार है!" द्रोण से बदला लेने का विचार करते हुए वे सदा ठण्डी साँसें भरते।
4हे भरतवंशी, बहुत विचार करने पर भी उन राजाश्रेष्ठ (द्रुपद) को अपने क्षत्रिय बल से द्रोण के पराक्रम, अनुशासन, शिक्षा और गुणों को परास्त करने का कोई उपाय नहीं मिला। भटकते-भटकते वह राजा (अन्ततः) पवित्र गंगा के तट पर स्थित एक ब्राह्मण के आश्रम में पहुँचा। वहाँ कोई ब्राह्मण ऐसा नहीं था जो स्नातक न हो और कोई ऐसा नहीं था जो कठोर व्रतों वाला न हो।
5वहाँ उस यशस्वी राजा ने याज और उपयाज नामक दो (ब्राह्मणों) को देखा; दोनों कठोर व्रतों वाले थे, दोनों जितेन्द्रिय थे और दोनों सर्वोच्च कुल के थे।
6वे कश्यप के वंश के थे और शास्त्रों के अध्ययन में लगे रहते थे। वे दोनों ब्रह्मर्षि राजा की सहायता करने में पूर्णतया समर्थ थे।
7अपनी इन्द्रियों को वश में करके उसने पूरे मनोयोग से उनकी पूजा और सेवा की। उन दोनों में से छोटे की श्रेष्ठता जानकर उसने कठोर व्रतों वाले उपयाज की एकान्त में पूजा की — उसे प्रत्येक अभीष्ट वस्तु अर्पित करके, उसके चरणों की सेवा करके और मधुर वचन बोलकर। विधिपूर्वक उसकी पूजा करके उसने (द्रुपद ने) उपयाज से कहा — "हे ब्राह्मण, यदि आप ऐसा यज्ञ करें जिससे मुझे ऐसा पुत्र प्राप्त हो जो द्रोण का वध कर सके, तो हे उपयाज, ऐसा करने पर मैं आपको दस करोड़ गौएँ दूँगा। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, आपके मन में और जो कुछ हो और जो कुछ आपको प्रिय हो, वह सब देने को मैं तैयार हूँ। इसमें सन्देह नहीं।
8इस प्रकार कहे जाने पर उन ऋषि ने उससे उत्तर दिया — "मैं यह नहीं कर सकता।" तदनन्तर द्रुपद ने पुनः उसकी पूजा और सेवा करनी आरम्भ की।
9हे राजन्, एक वर्ष बीत जाने पर उस द्विजश्रेष्ठ उपयाज ने द्रुपद से मधुर वचनों में इस प्रकार कहा — "मेरे ज्येष्ठ भ्राता एक घने वन में विचरते हुए भूमि पर गिरा हुआ एक फल उठा लाए, यह न जानते हुए कि वह अशुद्ध था।
10मैं उनके पीछे चल रहा था और मैंने अपने भ्राता का यह अनुचित कार्य देखा। वे अपवित्र वस्तुएँ लेने में कभी संकोच नहीं करते।
11वह फल लेने में उन्हें पापजनक स्वभाव की कोई अनुचितता नहीं दिखाई दी। जो (एक बात में) पवित्रता का पालन नहीं करता, उससे यह आशा की जाती है कि वह अन्य बातों में भी उसका पालन नहीं करेगा।
12जब वे गुरु के घर में रहकर शास्त्रों का अध्ययन करते थे, तब वे प्रायः मन में बिना किसी संकोच के दूसरों के भोजन का उच्छिष्ट खा लेते थे। वे बार-बार भोजन की बड़ाई करते हैं; और उन्हें किसी वस्तु से घृणा नहीं है। इससे अनुमान लगाकर मैं देखता हूँ कि वे सांसारिक प्राप्तियों की इच्छा रखते हैं।
13"हे राजन्, उनके पास जाइए, वे आपके लिए यज्ञ करेंगे।" उपयाज के वे वचन सुनकर वह राजा, यद्यपि याज के विषय में उसका मत ऊँचा नहीं था, तथापि उनके घर गया। पूजा के योग्य उनकी पूजा करके उसने उनसे इस प्रकार कहा — "हे भगवन्, मैं आपको अस्सी हजार गौएँ दूँगा; मेरा विशेष कार्य कीजिए। मैं द्रोण के प्रति अपने वैरभाव से जल रहा हूँ। आपको मेरा हृदय शीतल करना चाहिए।
14वेदों के ज्ञाता वे नरश्रेष्ठ (द्रोण) ब्रह्मास्त्र में निपुण हैं। इसीलिए मित्रता के विवाद से उत्पन्न एक संघर्ष में द्रोण ने मुझे परास्त किया है।
15भरद्वाज के वे अत्यन्त बुद्धिमान् पुत्र (द्रोण) अब कुरुओं के प्रधान आचार्य हैं। संसार में कोई क्षत्रिय ऐसा नहीं जो उनसे श्रेष्ठ हो।
16उनके बाण प्रत्येक प्राणी का वध करने में समर्थ हैं, उनका धनुष पूरे छह हाथ लम्बा है और वह अत्यन्त विशाल दिखाई देता है। ब्राह्मण के वेश में वे महात्मा महाधनुर्धर, भरद्वाज के पुत्र (द्रोण), क्षत्रिय बल का नाश कर रहे हैं।
17जमदग्नि के पुत्र परशुराम के समान वे क्षत्रियों के संहार में लगे हुए हैं। पृथ्वी पर ऐसा कोई मनुष्य नहीं जो उनकी भुजाओं के भयंकर बल को परास्त कर सके।
18घृत से पुष्ट प्रज्वलित अग्नि के समान द्रोण, जिनमें ब्रह्मबल और क्षत्रबल दोनों हैं, युद्ध में प्रत्येक प्रतिद्वन्द्वी को भस्म कर देते हैं।
19आपका ब्रह्मबल उनके ब्रह्मबल से श्रेष्ठ है, यद्यपि उनका ब्रह्मबल उनके क्षत्रबल से युक्त है। मेरे पास केवल क्षत्रबल होने के कारण मैं (द्रोण से) हीन हूँ, अतः आप मुझे अपना ब्रह्मबल दीजिए।
20चूँकि मुझे आप जैसे मिल गए हैं जो ब्रह्मबल में द्रोण से श्रेष्ठ हैं, अतः हे याज, वह यज्ञ कीजिए जिससे मुझे ऐसा पुत्र प्राप्त हो जो अजेय हो और जो युद्ध में द्रोण का वध कर सके। मैं आपको दस करोड़ गौएँ देने को तैयार हूँ।" "ऐसा ही हो" कहकर याज ने उस यज्ञ की विविध विधियों का स्मरण किया।
21इस विषय की गम्भीरता जानकर उन्होंने उपयाज से सहायता माँगी, जिन्होंने कुछ भी छिपाया नहीं। तब याज ने द्रोण के विनाश के लिए यज्ञ करने की प्रतिज्ञा की। तदनन्तर महातपस्वी उपयाज ने राजा (द्रुपद) को वह सब बताया जो उस यज्ञ के लिए आवश्यक था जिससे राजा को सन्तान प्राप्त होनी थी।
22उपयाज ने कहा — हे राजन्, तुम्हें ऐसा पुत्र प्राप्त होगा जो, जैसा तुम चाहते हो, महान् पराक्रम, महान् तेज और महान् बल से युक्त होगा।
23ब्राह्मण ने कहा — तब भरद्वाज के पुत्र (द्रोण) का वध करने वाले पुत्र की कामना करते हुए राजा द्रुपद अपनी इच्छा की सिद्धि के लिए आवश्यक तैयारियाँ करने लगे।
24तब याज ने यज्ञाग्नि में घृत की आहुतियाँ दीं और रानी को इस प्रकार आदेश दिया — "हे पृषत की पुत्रवधू, यहाँ आओ, तुम्हारे लिए एक पुत्र और एक पुत्री आए हैं।"
25रानी ने कहा — हे ब्राह्मण, मेरा मुख केसर और अन्य सुगन्धों से भरा है; मेरे शरीर पर अनेक मधुर सुगन्ध लगी हैं; मैं इस समय उस यज्ञ के घृत को ग्रहण करने योग्य नहीं हूँ जो मुझे सन्तान देगा। हे याज, उस मंगलमय क्षण के लिए मेरी थोड़ी प्रतीक्षा कीजिए।
26याज ने कहा — तुम आओ या प्रतीक्षा करो, जब आहुति मेरे द्वारा तैयार की जा चुकी है और उपयाज के आवाहनों से पवित्र की जा चुकी है, तब इस यज्ञ का प्रयोजन सिद्ध क्यों न होगा!
27ब्राह्मण ने कहा — यह कहकर उस यज्ञपुरोहित (याज) ने वह पवित्र आहुति अग्नि में डाल दी, जिससे उन ज्वालाओं से एक देवतुल्य बालक प्रकट हुआ।
28वह अग्नि के समान तेजस्वी था; वह देखने में भयंकर था; उसके सिर पर मुकुट था; और उसका शरीर उत्तम कवच से ढका हुआ था; उसके हाथ में तलवार थी, वह धनुष-बाण धारण किए हुए था और वह बार-बार ऊँची गर्जना करता था।
29जन्म लेते ही वह एक उत्तम रथ पर चढ़कर चारों ओर घूमने लगा। तदनन्तर पाञ्चालों ने महान् हर्ष में "धन्य, धन्य" के नारे लगाए।
30हर्ष से उन्मत्त पाञ्चालों का भार पृथ्वी सहन करने में असमर्थ प्रतीत होने लगी। "यह राजकुमार द्रोण के विनाश के लिए उत्पन्न हुआ है। वह पाञ्चालों के समस्त भय दूर करेगा और उनका यश फैलाएगा। वह राजा का शोक भी दूर करेगा।" — यह आकाशवासी प्राणियों की अत्यन्त अद्भुत वाणी ने कहा।
31(यज्ञवेदी से) एक कन्या भी उत्पन्न हुई, जिसका नाम पाञ्चाली था, जो सौभाग्यवती थी; वह सुन्दरी थी, उसके नेत्र मुस्कराते हुए और विशाल थे। उसका वर्ण श्याम था, उसके नेत्र कमलदल के समान थे, उसके केश नीले और घुँघराले थे, उसके नख सुन्दर तराशे हुए और चमकते ताँबे के समान थे, उसकी भौंहें सुन्दर थीं, उसके स्तन उन्नत थे और उसकी जाँघें क्रमशः पतली होती हुई थीं।
32वह मनुष्यों के बीच उत्पन्न साक्षात् देवकन्या थी। उसके शरीर से नील कमल की मधुर सुगन्ध निकलती थी और वह पूरे दो कोस की दूरी से अनुभव की जा सकती थी।
33उसका सौन्दर्य ऐसा था कि पृथ्वी पर उसकी कोई समता नहीं थी। देव, दानव और यक्ष भी उस देवतुल्य सौन्दर्य की कामना कर सकते थे।
34जब यह सुन्दर नितम्बों वाली सुन्दरी उत्पन्न हुई, तब एक अदृश्य वाणी ने कहा — "यह श्यामवर्णा सुन्दरी स्त्रियों (के शोक) का कारण होगी और वह क्षत्रियों के विनाश का कारण बनेगी।
35"यह कृशोदरी समय आने पर देवताओं के कार्य पूरे करेगी। उससे कुरुओं पर अनेक भय (संकट) आएँगे।"
36यह सुनकर समस्त पाञ्चालों ने ऊँची सिंहगर्जना की। हर्ष से उन्मत्त पाञ्चालों का भार पृथ्वी सहन करने में असमर्थ थी।
37पृषत की पुत्रवधू ने उन दोनों (बालक और कन्या) को देखकर और उन्हें प्राप्त करने की इच्छा से याज के पास आकर कहा — "ये दोनों मुझे छोड़कर किसी और को अपनी माता न जानें।"
38राजा (द्रुपद) का हित करने की इच्छा से याज ने कहा — "ऐसा ही हो।" तदनन्तर उन ब्राह्मणों ने, जिनकी कामनाएँ (उपहारों से) पूर्णतया तृप्त हो चुकी थीं, इन दोनों (सन्तानों) के नाम रखे।
39(उन्होंने कहा —) "चूँकि द्रुपद का यह पुत्र अत्यधिक धृष्टता से युक्त है और चूँकि वह द्युम्न के समान अस्त्रों के स्वाभाविक कवच सहित उत्पन्न हुआ है, अतः इसका नाम धृष्टद्युम्न हो।
40चूँकि यह कन्या श्यामवर्णा है, अतः इसका नाम कृष्णा हो।" इस प्रकार उस महान् यज्ञ में द्रुपद के पुत्र और पुत्री उत्पन्न हुए।
41तब द्रोण पाञ्चाल राजकुमार धृष्टद्युम्न को अपने घर ले आए और द्रुपद के राज्य का आधा भाग लेने के प्रत्युपकार के रूप में उसे समस्त अस्त्रों की शिक्षा दी। भाग्य को अनिवार्य मानते हुए यशस्वी भरद्वाजपुत्र ने वही किया जिससे उनके अपने कर्म चिरस्थायी हों।
Nepali
1ब्राह्मणले भने — मनमा शोकाकुल र दुःखले पीडित राजा द्रुपद अनेक ब्राह्मणका आश्रममा भौँतारिरहे, जो सबै यज्ञकर्ममा निपुण थिए।
2शोकले पीडित र सन्तानको तीव्र इच्छा राख्दै उनी प्रतिदिन सोच्थे — "हाय! मेरो कुनै श्रेष्ठ पुत्र छैन।"
3उनी सदा निराशामा भन्थे — "मेरा यी सन्तान र बन्धुहरूलाई धिक्कार छ!" द्रोणसँग बदला लिने विचार गर्दै उनी सदा सुस्केरा हाल्थे।
4हे भरतवंशी, धेरै विचार गर्दा पनि ती राजाश्रेष्ठ (द्रुपद)ले आफ्नो क्षत्रिय बलले द्रोणको पराक्रम, अनुशासन, शिक्षा र गुणलाई परास्त गर्ने कुनै उपाय पाएनन्। भौँतारिँदै-भौँतारिँदै ती राजा (अन्ततः) पवित्र गङ्गाको तटमा रहेको एक ब्राह्मणको आश्रममा पुगे। त्यहाँ कुनै ब्राह्मण त्यस्तो थिएन जो स्नातक नहोस् र कोही त्यस्तो थिएन जो कठोर व्रत भएको नहोस्।
5त्यहाँ ती यशस्वी राजाले याज र उपयाज नामक दुई (ब्राह्मण)लाई देखे; दुवै कठोर व्रत भएका थिए, दुवै जितेन्द्रिय थिए र दुवै सर्वोच्च कुलका थिए।
6तिनीहरू कश्यपको वंशका थिए र शास्त्रको अध्ययनमा लागिरहन्थे। ती दुवै ब्रह्मर्षि राजाको सहायता गर्न पूर्णतया समर्थ थिए।
7आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा पारेर उनले पूरा मनोयोगले तिनीहरूको पूजा र सेवा गरे। ती दुवैमध्ये कान्छाको श्रेष्ठता थाहा पाएर उनले कठोर व्रत भएका उपयाजको एकान्तमा पूजा गरे — उनलाई प्रत्येक अभीष्ट वस्तु अर्पण गरेर, उनका चरणको सेवा गरेर र मधुर वचन बोलेर। विधिपूर्वक उनको पूजा गरेर उनले (द्रुपदले) उपयाजलाई भने — "हे ब्राह्मण, यदि तपाईंले त्यस्तो यज्ञ गर्नुभयो जसबाट मलाई त्यस्तो पुत्र प्राप्त होस् जसले द्रोणको वध गर्न सकोस्, भने हे उपयाज, त्यसो गरेमा म तपाईंलाई दस करोड गाई दिनेछु। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तपाईंको मनमा जे-जे छ र जे-जे तपाईंलाई प्रिय छ, त्यो सबै दिन म तयार छु। यसमा सन्देह छैन।
8यसरी भनिएपछि ती ऋषिले उनलाई उत्तर दिए — "म यो गर्न सक्दिनँ।" त्यसपछि द्रुपदले पुनः उनको पूजा र सेवा गर्न थाले।
9हे राजन्, एक वर्ष बितेपछि ती द्विजश्रेष्ठ उपयाजले द्रुपदलाई मधुर वचनमा यसरी भने — "मेरा जेठा दाजु एक बाक्लो वनमा विचरण गर्दा भुइँमा खसेको एउटा फल उठाएर ल्याए, त्यो अशुद्ध थियो भन्ने नजानी।
10म उनको पछाडि हिँडिरहेको थिएँ र मैले आफ्ना दाजुको यो अनुचित कार्य देखेँ। उनी अपवित्र वस्तु लिन कहिल्यै सङ्कोच गर्दैनन्।
11त्यो फल लिँदा उनलाई पापजनक स्वभावको कुनै अनुचितता देखिएन। जसले (एउटा कुरामा) पवित्रताको पालन गर्दैन, उसबाट यो आशा गरिन्छ कि उसले अरू कुरामा पनि त्यसको पालन गर्दैन।
12जब उनी गुरुको घरमा बसेर शास्त्रको अध्ययन गर्थे, तब उनी प्रायः मनमा कुनै सङ्कोचविना अरूको भोजनको जुठो खान्थे। उनी बारम्बार भोजनको बडाइ गर्छन्; र उनलाई कुनै वस्तुसँग घृणा छैन। यसबाट अनुमान लगाएर म देख्छु कि उनी सांसारिक प्राप्तिको इच्छा राख्छन्।
13"हे राजन्, उनीकहाँ जानुहोस्, उनले तपाईंका लागि यज्ञ गर्नेछन्।" उपयाजका ती वचन सुनेर ती राजा, यद्यपि याजका विषयमा उनको मत उच्च थिएन, तथापि उनको घरमा गए। पूजाका योग्य उनको पूजा गरेर उनले उनलाई यसरी भने — "हे भगवन्, म तपाईंलाई असी हजार गाई दिनेछु; मेरो विशेष कार्य गर्नुहोस्। म द्रोणप्रतिको आफ्नो वैरभावले जलिरहेको छु। तपाईंले मेरो हृदय शीतल पार्नुपर्छ।
14वेदका ज्ञाता ती नरश्रेष्ठ (द्रोण) ब्रह्मास्त्रमा निपुण छन्। त्यसैले मित्रताको विवादबाट उत्पन्न एक सङ्घर्षमा द्रोणले मलाई परास्त गरेका छन्।
15भरद्वाजका ती अत्यन्त बुद्धिमान् पुत्र (द्रोण) अब कुरुहरूका प्रधान आचार्य छन्। संसारमा कुनै क्षत्रिय त्यस्तो छैन जो उनीभन्दा श्रेष्ठ होस्।
16उनका बाण प्रत्येक प्राणीको वध गर्न समर्थ छन्, उनको धनुष पूरा छ हात लामो छ र त्यो अत्यन्त विशाल देखिन्छ। ब्राह्मणको वेशमा ती महात्मा महाधनुर्धर, भरद्वाजका पुत्र (द्रोण), क्षत्रिय बलको नाश गरिरहेका छन्।
17जमदग्निका पुत्र परशुरामजस्तै उनी क्षत्रियहरूको संहारमा लागेका छन्। पृथ्वीमा त्यस्तो कुनै मानिस छैन जसले उनका पाखुराको भयंकर बललाई परास्त गर्न सकोस्।
18घिउले पुष्ट प्रज्वलित अग्निजस्तै द्रोण, जसमा ब्रह्मबल र क्षत्रबल दुवै छन्, युद्धमा प्रत्येक प्रतिद्वन्द्वीलाई भस्म पारिदिन्छन्।
19तपाईंको ब्रह्मबल उनको ब्रह्मबलभन्दा श्रेष्ठ छ, यद्यपि उनको ब्रह्मबल उनको क्षत्रबलसँग युक्त छ। मसँग केवल क्षत्रबल भएका कारण म (द्रोणभन्दा) हीन छु, त्यसैले तपाईंले मलाई आफ्नो ब्रह्मबल दिनुहोस्।
20तपाईंजस्ता मलाई भेटिनुभयो जो ब्रह्मबलमा द्रोणभन्दा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, त्यसैले हे याज, त्यो यज्ञ गर्नुहोस् जसबाट मलाई त्यस्तो पुत्र प्राप्त होस् जो अजेय होस् र जसले युद्धमा द्रोणको वध गर्न सकोस्। म तपाईंलाई दस करोड गाई दिन तयार छु।" "यस्तै होस्" भनी याजले त्यस यज्ञका विविध विधि सम्झे।
21यस विषयको गम्भीरता थाहा पाएर उनले उपयाजसँग सहायता मागे, जसले केही पनि लुकाएनन्। तब याजले द्रोणको विनाशका लागि यज्ञ गर्ने प्रतिज्ञा गरे। त्यसपछि महातपस्वी उपयाजले राजा (द्रुपद)लाई त्यो सबै बताए जुन त्यस यज्ञका लागि आवश्यक थियो जसबाट राजालाई सन्तान प्राप्त हुनुपर्थ्यो।
22उपयाजले भने — हे राजन्, तिमीलाई त्यस्तो पुत्र प्राप्त हुनेछ जो, जस्तो तिमी चाहन्छौ, महान् पराक्रम, महान् तेज र महान् बलले युक्त हुनेछ।
23ब्राह्मणले भने — तब भरद्वाजका पुत्र (द्रोण)को वध गर्ने पुत्रको कामना गर्दै राजा द्रुपद आफ्नो इच्छाको सिद्धिका लागि आवश्यक तयारी गर्न थाले।
24तब याजले यज्ञाग्निमा घिउका आहुति दिए र रानीलाई यसरी आदेश दिए — "हे पृषतकी बुहारी, यहाँ आऊ, तिम्रा लागि एक पुत्र र एक पुत्री आएका छन्।"
25रानीले भनिन् — हे ब्राह्मण, मेरो मुख केसर र अन्य सुगन्धले भरिएको छ; मेरो शरीरमा अनेक मधुर सुगन्ध लागेका छन्; म यस बेला त्यस यज्ञको घिउ ग्रहण गर्न योग्य छैनँ जसले मलाई सन्तान दिनेछ। हे याज, त्यस मङ्गलमय क्षणका लागि मेरो केही प्रतीक्षा गर्नुहोस्।
26याजले भने — तिमी आऊ या प्रतीक्षा गर, जब आहुति मबाट तयार गरिसकिएको छ र उपयाजका आवाहनले पवित्र गरिसकिएको छ, तब यस यज्ञको प्रयोजन सिद्ध किन नहोस्!
27ब्राह्मणले भने — यसो भनेर त्यस यज्ञपुरोहित (याज)ले त्यो पवित्र आहुति अग्निमा हालिदिए, जसबाट ती ज्वालाबाट एक देवतुल्य बालक प्रकट भयो।
28ऊ अग्निजस्तै तेजस्वी थियो; ऊ हेर्नमा भयंकर थियो; उसको टाउकोमा मुकुट थियो; र उसको शरीर उत्तम कवचले ढाकिएको थियो; उसको हातमा तरवार थियो, ऊ धनुषबाण धारण गरेको थियो र ऊ बारम्बार ठूलो गर्जन गर्थ्यो।
29जन्मने बित्तिकै ऊ एउटा उत्तम रथमा चढेर चारैतिर घुम्न थाल्यो। त्यसपछि पाञ्चालहरूले महान् हर्षमा "धन्य, धन्य" भनी नारा लगाए।
30हर्षले उन्मत्त पाञ्चालहरूको भार पृथ्वीले सहन नसक्ने देखिन थाल्यो। "यो राजकुमार द्रोणको विनाशका लागि जन्मेको हो। उसले पाञ्चालहरूका सम्पूर्ण भय हटाउनेछ र तिनको यश फैलाउनेछ। उसले राजाको शोक पनि हटाउनेछ।" — यो आकाशवासी प्राणीहरूको अत्यन्त अद्भुत वाणीले भन्यो।
31(यज्ञवेदीबाट) एउटी कन्या पनि उत्पन्न भइन्, जसको नाम पाञ्चाली थियो, जो सौभाग्यवती थिइन्; उनी सुन्दरी थिइन्, उनका आँखा मुस्कुराउने र विशाल थिए। उनको वर्ण श्याम थियो, उनका आँखा कमलदलजस्ता थिए, उनका केश नीला र घुम्रिएका थिए, उनका नङ सुन्दर तासिएका र चम्किने तामाजस्ता थिए, उनका आँखीभौँ सुन्दर थिए, उनका स्तन उन्नत थिए र उनका तिघ्रा क्रमशः पातलिँदै गएका थिए।
32उनी मानिसहरूका बीचमा जन्मेकी साक्षात् देवकन्या थिइन्। उनको शरीरबाट नीलकमलको मधुर सुगन्ध निस्कन्थ्यो र त्यो पूरा दुई कोसको दूरीबाट अनुभव गर्न सकिन्थ्यो।
33उनको सौन्दर्य यस्तो थियो कि पृथ्वीमा उनको कुनै समता थिएन। देव, दानव र यक्षले पनि त्यस देवतुल्य सौन्दर्यको कामना गर्न सक्थे।
34जब यी सुन्दर नितम्ब भएकी सुन्दरी जन्मिन्, तब एक अदृश्य वाणीले भन्यो — "यी श्यामवर्णा सुन्दरी स्त्रीहरू(को शोक)को कारण हुनेछिन् र उनी क्षत्रियहरूको विनाशको कारण बन्नेछिन्।
35"यी कृशोदरीले समय आएपछि देवताहरूका कार्य पूरा गर्नेछिन्। उनीबाट कुरुहरूमाथि अनेक भय (सङ्कट) आउनेछन्।"
36यो सुनेर सम्पूर्ण पाञ्चालहरूले ठूलो सिंहगर्जन गरे। हर्षले उन्मत्त पाञ्चालहरूको भार पृथ्वीले सहन असमर्थ थियो।
37पृषतकी बुहारीले ती दुवै (बालक र कन्या)लाई देखेर र तिनलाई प्राप्त गर्ने इच्छाले याजकहाँ आएर भनिन् — "यी दुवैले मलाई छाडेर अरू कसैलाई आफ्नी माता नजानून्।"
38राजा (द्रुपद)को हित गर्ने इच्छाले याजले भने — "यस्तै होस्।" त्यसपछि ती ब्राह्मणहरूले, जसका कामना (उपहारले) पूर्णतया तृप्त भइसकेका थिए, यी दुवै (सन्तान)का नाम राखे।
39(तिनीहरूले भने —) "किनकि द्रुपदको यो पुत्र अत्यधिक धृष्टताले युक्त छ र किनकि ऊ द्युम्नजस्तै अस्त्रहरूको स्वाभाविक कवचसहित जन्मेको छ, त्यसैले यसको नाम धृष्टद्युम्न होस्।
40किनकि यी कन्या श्यामवर्णा छिन्, त्यसैले यिनको नाम कृष्णा होस्।" यसरी त्यस महान् यज्ञमा द्रुपदका पुत्र र पुत्री जन्मे।
41तब द्रोणले पाञ्चाल राजकुमार धृष्टद्युम्नलाई आफ्नो घरमा ल्याए र द्रुपदको राज्यको आधा भाग लिएको प्रत्युपकारका रूपमा उसलाई सम्पूर्ण अस्त्रको शिक्षा दिए। भाग्यलाई अनिवार्य मान्दै यशस्वी भरद्वाजपुत्रले त्यही गरे जसबाट उनका आफ्नै कर्म चिरस्थायी होऊन्।