सर्गः 90
युद्धकाण्ड · अध्याय 90
संस्कृत
1युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ । प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।6.90.1।। तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली । शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।6.90.2।।
2युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ । प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।6.90.1।। तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली । शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।6.90.2।।
3ततोविष्फारयामासमहद्धनुरवस्थितः । उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषुमहाशरान् ।।6.90.3।।
4तेशराःशिखिसम्पर्शानिपतन्तस्समाहिताः । राक्षसान् दारयामासुर्वज्राणीवमहागिरीन् ।।6.90.4।।
5विभीषणस्यानुचरास्तेपिशूलासिपट्टसै: । चिच्छिदुःसमरेवीरान्राक्षसान्राक्षसोत्तमाः ।।6.90.5।।
6राक्षसैस्स्सैःपरिवृतस्सतदातुविभीषणः । बभौमध्येप्रहृष्टानामाकलभानामिवद्विपः ।।6.90.6।।
7ततस्स्संञ्चोदयानोवैहरीन्रक्षोरणप्रियान् । उवाचवचनंकालेकालज्ञोरक्षसांवरः ।।6.90.7।।
8एकोऽयंराक्षसेन्द्रस्यपरायणमवस्थितः । एतच्छेषंबलंतस्यकिंतिष्ठतहरीश्वराः ।।6.90.8।।
9अस्मिंन्विनिहतेपापेराक्षसेरणमूर्थनि । रावणंवर्जयित्वातुशेषमस्यबलंहतम् ।।6.90.9।।
10प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. । कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।। जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः । सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।। सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च । प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।। अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् । विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।। अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः । कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
11प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. । कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।। जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः । सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।। सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च । प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।। अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् । विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।। अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः । कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
12प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. । कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।। जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः । सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।। सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च । प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।। अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् । विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।। अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः । कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
13प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. । कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।। जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः । सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।। सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च । प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।। अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् । विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।। अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः । कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
14प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. । कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।। जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः । सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।। सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च । प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।। अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् । विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।। अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः । कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
15एतान्निहत्यातिबलान्बहून्राक्षससत्तमान् । बाहुभ्यांसागरंतीर्त्वालङ्घ्यतांगोष्पदं लघु ।6.90.15।।
16एतावदेवशेषंवोजेतव्यमिहवानराः । हतास्सर्वेसमागम्यराक्षसाबलदर्पिताः ।।6.90.16।।
17अयुक्तंनिधनंकर्तुंपुत्रस्यजनितुर्मम । घृणामपास्यरामार्थेनिहन्यांभ्रातुरात्मजम् ।।6.90.17।।
18हन्तुकामस्यमेबाष्पंचक्षुश्चैवनिरुध्यति । तमेवैषमहाबाहुर्लक्ष्मणश्शमयिष्यति ।।6.90.18।। वानराघ्नतसम्भूयभृत्यानस्यसमीपगान् ।
19इतितेनातियशसाराक्षसेनाभिचोदिताः ।।6.90.19।। वानरेन्द्राजहृषिरेलाङ्गूलानि च विव्यधुः ।
20ततस्तुकपिशार्दूलाःश्रवेन्तःश्चपुनःपुनः ।।6.90.20।। मुमुचुर्विविधान्नादान्मेघान् दृष्टवेवबर्हिणः ।
21जाम्बवानपितैःसर्वैःसयूथ्यैरभिसम्वृतः ।।6.90.21।। तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्धन्स्सैश्चराक्षसान् ।
22निघ्नन्तमृक्षाधिपतिंराक्षसास्तेमहाबलाः ।।6.90.22।। परिवव्रुर्भयंत्यक्त्वातमनेकविधायुथाः ।
23शरैःपरशुभिस्तीक्ष्णैःपट्टिशैर्यष्टितोमरैः ।।6.90.23।। जाम्बवन्तंमृधेजघ्नुर्निघ्नन्तंराक्षसींचमूम् ।
24स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।।6.90.24।। देवासुराणांक्रुद्धानांयथाभीमोमहास्वनः ।
25हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।6.90.25।। स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः । रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।6.90.26।।
26हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।6.90.25।। स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः । रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।6.90.26।।
27स दत्त्वातुमुलंयुद्धंपितृव्यस्येन्द्रजत् बली । लक्ष्मणंपरवीरघ्नःपुनरेवाभ्यधावत ।।6.90.27।।
28तौप्रयुद्दौतदावीरौमृधेलक्ष्मणराक्षसौ । शरौघानभिवर्षन्तौजघ्नतुस्तौपरस्परम् ।।6.90.28।।
29अभीक्षणमन्तर्धदतुश्शरजालैर्महाबलौ । चन्द्रादित्याविवोष्णान्तेयथामेघैस्तरस्विनौ ।।6.90.29।।
30न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः । न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।6.90.30।। न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् । अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।6.90.31।।
31न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः । न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।6.90.30।। न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् । अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।6.90.31।।
32चापवेगप्रयुक्स्सैश्चबाणजालैःसमन्ततः । अन्तरिकेऽभिसम्पन्ने न रूपाणिचकाशिरे ।।6.90.32।।
33लक्ष्मणोरावणिंप्राप्यरावणिश्चापिलक्ष्मणम् । अव्यवस्थाभवत्युग्राताभ्यामन्योन्यविग्रहे ।।6.90.33।।
34ताभामुभाभ्यांतरसाप्रसृष्टैर्विशिखैःशितैः । निरन्तरमिवाकाशंबभूवतमसावृतम् ।।6.90.34।।
35तैःपतभदिश्चबहुभिस्तयोःशरशतैःशितैः । दिशश्चप्रदिशश्चैवबभूवुःशरसङ्कुलाः ।।6.90.35।।
36तमसापिहितंसर्वमासीत्प्रतिभयंमहत् । अस्तंगतेसहस्रांशेसम्वृतेतमसा च वै ।।6.90.36।। रुधिरौघामहानद्यःप्रावर्तन्तसहस्रशः ।
37क्रव्यादादारुणावाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिःस्वनान् ।।6.90.37।। न तदानींवनौवायुर्न च जज्वालपावकः ।
38स्व्स्त्वस्तुलोकेभ्यइतिजजल्पुस्तेमहर्षयः ।।6.90.38।। सम्पेतुश्चात्रसन्तप्तागन्धर्वाःसहचारणैः ।
39अथराक्षससिंहस्यकृष्णान् कनकभूषणान् ।।6.90.39।। शरैश्चतुर्भिःसौमित्रिद्विव्याधचतुरोहयान् ।
40ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।। सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा । महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।। स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना । लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।
41ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।। सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा । महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।। स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना । लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।
42ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।। सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा । महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।। स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना । लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।
43स यन्तरिमहातेजाहतेमन्दोदरीसुतः । स्वयंसारथ्यमकरोत्सुनश्चधनुरस्प ृशत् ।।6.90.43।।
44तदद्भुतमभूत्तत्रसामर्थ्यंपश्यतांयुधि । हयेषुव्यग्रहस्तं त विव्याधनिशितैःशरैः ।।6.90.44।। धनुष्यथपुनर्व्यग्रेहयेषुमुमुचेशरान् ।
45छिद्रेषुतेषुबाणौघैर्विचरन्तमभीतवत् ।।6.90.45।। अर्धयामाससमरेसौमित्रिःशीघ्रकृत्तमः ।
46निहतंसारथिंदृष्टवासमरेरावणात्मजः ।।6.90.46।। प्रजहौसमरोद्धर्षंविषण्णः स बभूव ह ।
47विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंहरियूथपाः ।।6.90.47।। ततःपरमसम्हृष्टालक्ष्मणंचाभ्यपूजयन् ।
48ततःप्रमाथीरभसःशरभोगन्धमादनः ।।6.90.48।। अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगंहरीश्वराः ।
49तेचास्यहयमुख्येषुतूर्णमुत्पत्यवानराः ।।6.90.49।। चतुर्षुसुमहावीर्यानिपेतुर्भीमविक्रमाः ।
50तेषामधिष्ठितानांतैर्वानरैःपर्वतोपमैः ।।6.90.50।। मुखेभ्योरुधिरंरक्तंहयानांसमवर्तत ।
51तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।6.90.51।। तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् । पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।6.90.52।।
52तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।6.90.51।। तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् । पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।6.90.52।।
53स हताश्वादवप्लुत्यरथान्मथितसारथिः । शरवर्षेणसौमित्रिमभ्यधावतरावणिः ।।6.90.53।।
अङ्ग्रेजी
1Lakshmana (man) and Indrajith (Rakshasa) were fond of battle and intending to win in the fight overcoming each other. Each of them were like elephants but were broken into pieces. Vibheeshana, with eagerness to witness the battle stood in the forefront of the battlefield watching the fight.
2Lakshmana (man) and Indrajith (Rakshasa) were fond of battle and intending to win in the fight overcoming each other. Each of them were like elephants but were broken into pieces. Vibheeshana, with eagerness to witness the battle stood in the forefront of the battlefield watching the fight.
3Then Vibheeshana stood with stretched bow and loosened sharp pointed arrows on Rakshasas.
4Those burning arrows falling on Rakshasas touched the Rakshasas and split them like thunderbolt splitting mountains.
5Followers of Vibheeshana, the foremost of Rakshasa heroes, were shattered by the pikes, swords, and sharpedged spears in the battle.
6Vibheeshana surrounded by Rakshasas shone like an elephant in the midst of young elephants.
7Then Vibheeshana, who is a knower of what is the right time to act spoke to Vanaras to embolden them who were eager to fight with Rakshasas.
8"Oh Vanara leaders! He (Indrajith) is the only one who is left in the Rakshasa army. Why do you stand idle?"
9"If this wicked Rakshasa is struck down, except Ravana all his army is killed."
10"The heroic Prahastha, Nikumbha also and Kumbhakarna of mighty prowess, Kumbha also, night ranger Dum raksha, Jambumali, Mahamali, Teekshanavega, Asanibhra, Suptanga, Yagnakopa, Vajradamshtra, Rakshasas Simhadri, Arigna, Vikata, Tapana, Dama also, Praghaasa, Praghasa, Prajaghna, and Jaghan also, Durdarsha, Agniketha, heroes Rasmikethu, Vidyajihva, Dwijihwa, Suryasatru, and Rakshasas Akampana, Suparswa, Chakramali, and Rakshasas Kampana, and energetic Devanthaka and Naranthaka have been killed by you."
11"The heroic Prahastha, Nikumbha also and Kumbhakarna of mighty prowess, Kumbha also, night ranger Dum raksha, Jambumali, Mahamali, Teekshanavega, Asanibhra, Suptanga, Yagnakopa, Vajradamshtra, Rakshasas Simhadri, Arigna, Vikata, Tapana, Dama also, Praghaasa, Praghasa, Prajaghna, and Jaghan also, Durdarsha, Agniketha, heroes Rasmikethu, Vidyajihva, Dwijihwa, Suryasatru, and Rakshasas Akampana, Suparswa, Chakramali, and Rakshasas Kampana, and energetic Devanthaka and Naranthaka have been killed by you."
12"The heroic Prahastha, Nikumbha also and Kumbhakarna of mighty prowess, Kumbha also, night ranger Dum raksha, Jambumali, Mahamali, Teekshanavega, Asanibhra, Suptanga, Yagnakopa, Vajradamshtra, Rakshasas Simhadri, Arigna, Vikata, Tapana, Dama also, Praghaasa, Praghasa, Prajaghna, and Jaghan also, Durdarsha, Agniketha, heroes Rasmikethu, Vidyajihva, Dwijihwa, Suryasatru, and Rakshasas Akampana, Suparswa, Chakramali, and Rakshasas Kampana, and energetic Devanthaka and Naranthaka have been killed by you."
13"The heroic Prahastha, Nikumbha also and Kumbhakarna of mighty prowess, Kumbha also, night ranger Dum raksha, Jambumali, Mahamali, Teekshanavega, Asanibhra, Suptanga, Yagnakopa, Vajradamshtra, Rakshasas Simhadri, Arigna, Vikata, Tapana, Dama also, Praghaasa, Praghasa, Prajaghna, and Jaghan also, Durdarsha, Agniketha, heroes Rasmikethu, Vidyajihva, Dwijihwa, Suryasatru, and Rakshasas Akampana, Suparswa, Chakramali, and Rakshasas Kampana, and energetic Devanthaka and Naranthaka have been killed by you."
14"The heroic Prahastha, Nikumbha also and Kumbhakarna of mighty prowess, Kumbha also, night ranger Dum raksha, Jambumali, Mahamali, Teekshanavega, Asanibhra, Suptanga, Yagnakopa, Vajradamshtra, Rakshasas Simhadri, Arigna, Vikata, Tapana, Dama also, Praghaasa, Praghasa, Prajaghna, and Jaghan also, Durdarsha, Agniketha, heroes Rasmikethu, Vidyajihva, Dwijihwa, Suryasatru, and Rakshasas Akampana, Suparswa, Chakramali, and Rakshasas Kampana, and energetic Devanthaka and Naranthaka have been killed by you."
15"You have made short of many exceedingly mighty leaders of Rakshasas and swum the ocean. You cross this hoof mark of a cow without delay."
16"O Vanaras! Left over Rakshasas only to be conquered now. Rakshasas, who were proud of their might have been killed on meeting you."
17"For the sake of Rama, I will strike my brother's son. Being a father, taking pity, I am helpless as it is not proper for me to take the life of my son."
18"I wish to kill him, tears are clouding my eyes. Mighty armed Lakshmana will kill him. Vanaras collected together are coming near him and can destroy his attendants."
19Incited by the encouraging words of Vibheeshana (Rakshasa), Vanara chiefs rejoiced and went shaking their tails.
20Then the tigers among monkeys again and again roaring in seeing the clouds made several kinds of sounds like peacocks.
21All the troops surrounded by Jambavan too, pierced the Rakshasas with their nails and teeth.
22The Rakshasas who were endowed with mighty strength giving up fear, armed with different kinds of weapons surrounded Jambavan, the Lord of Bears.
23The Rakshasas then assailed Jambvan who was destroying the Rakshasa army with axes, pointed arrows, iron bars and sharpedged spears.
24Fearful and vehement battle took place between enraged Vanaras and Rakshasas making loud clamours like the battle (in the past) between Devas and asuras.
25Great selfHanuman too became furious and dismounting Lakshmana from his back uprooted a sala tree from a mountain and went on exterminating thousands of Rakshasas.
26Great selfHanuman too became furious and dismounting Lakshmana from his back uprooted a sala tree from a mountain and went on exterminating thousands of Rakshasas.
27Mighty Indrajith who can give tough fight to enemies gave a violent fight to his father's brother and again rushed towards Lakshmana.
28In that battle the two heroes, Lakshmana and Indrajith rained streams of arrows on each other and engaged themselves in the battle.
29Both the mighty and energetic heroes, covered each other with arrows just as after summer the moon and Sun are veiled frequently by clouds.
30While both were fighting, due to the quickness of their hand movement, it could not be perceived whether they were taking out arrows from the quiver, drawing the string, or seizing arrows, or aiming to shoot or not. Whether they were drawing or stretching the bow or not or fixing with their fist or hitting the target or not, was not clear.
31While both were fighting, due to the quickness of their hand movement, it could not be perceived whether they were taking out arrows from the quiver, drawing the string, or seizing arrows, or aiming to shoot or not. Whether they were drawing or stretching the bow or not or fixing with their fist or hitting the target or not, was not clear.
32As they were discharging arrows from the bow swiftly, the arrows formed a net covering all over the sky and no object could be visible.
33As Lakshmana was meeting Indrajith and Indrajith was reaching out to Lakshmana, confusion prevailed about who was hitting whom?
34while both of them one over the other swiftly extended and loosened the whetted arrows continuously, the sky, shrouded with arrows, became dark.
35Many hundreds of pointed arrows falling in all directions and intermediate points spread all over.
36As the sun sank down, darkness enveloped, everything was dark and dreadful in appearance. Streams of blood of thousands flowed.
37Carnivorous animals cried frightfully with their tongues. Wind did not blow, the fire did not glow.
38Sages murmured saying" may this world be well." Gandharvas, Charanas (who came to see the battle) went distressed.
39Then Saumithri pierced with four shafts all the four black horses decked in gold, of the lion of Rakshasas (Indrajith) and finished them
40Then glorious Raghava with pointed bhalla furnished with beautiful plumes, splendid, deadly as Indra's thunderbolt, released and as it resounded the hit of the sword and severed the head from the body of the charioteer, who was driving in circles.
41Then glorious Raghava with pointed bhalla furnished with beautiful plumes, splendid, deadly as Indra's thunderbolt, released and as it resounded the hit of the sword and severed the head from the body of the charioteer, who was driving in circles.
42Then glorious Raghava with pointed bhalla furnished with beautiful plumes, splendid, deadly as Indra's thunderbolt, released and as it resounded the hit of the sword and severed the head from the body of the charioteer, who was driving in circles.
43When the charioteer got killed, the brilliant son of Mandodari, played the role of charioteer and wielded the bow again.
44While Indrajith was engaged with the horses in one hand and battling, his capacity was a wonder to the onlookers. Lakshmana again attacked him loosening pointed arrows at him while Indrajith was busy with his bow.
45While Indrajith was moving undaunted being hurt, Lakshmana who acts with extreme alacrity and fearless easily pierced Indrajith with arrows.
46Seeing the charioteer killed, Ravana's son was despondent and lost enthusiasm to fight (said people).
47The Vanara leaders were joyful upon seeing the worried face of the Rakshasa and acclaimed Lakshmana.
48Then the four monkey leaders, Pramati, Rabahasa, Sarabha, and Gandamadhana exhibited their intolerance and went quickly.
49The four Vanaras of remarkable valour and of terrific courage getting up immediately fell on the best of the horses (of Indrajith).
50Those Vanaras of huge mountain forms getting on top of those horses (of Indrajith),
51The horses were mutilated, broken, and sunk into the earth and killed. Again, bounding the great chariot, they got up quickly and stood nearby Lakshmana.
52The horses were mutilated, broken, and sunk into the earth and killed. Again, bounding the great chariot, they got up quickly and stood nearby Lakshmana.
53Charioteer dead, horses killed that Indrajith leapt down and assailed Lakshmana by raining arrows.
हिन्दी
1लक्ष्मण (मनुष्य) और इन्द्रजित् (राक्षस) युद्धप्रेमी थे और एक-दूसरे को परास्त कर युद्ध जीतना चाहते थे। दोनों हाथियों के समान थे, किन्तु छिन्न-भिन्न हो चुके थे। युद्ध देखने की उत्सुकता से विभीषण रणभूमि के अग्रभाग में खड़े होकर वह युद्ध देखते रहे।
2लक्ष्मण (मनुष्य) और इन्द्रजित् (राक्षस) युद्धप्रेमी थे और एक-दूसरे को परास्त कर युद्ध जीतना चाहते थे। दोनों हाथियों के समान थे, किन्तु छिन्न-भिन्न हो चुके थे। युद्ध देखने की उत्सुकता से विभीषण रणभूमि के अग्रभाग में खड़े होकर वह युद्ध देखते रहे।
3तब विभीषण धनुष खींचकर खड़े हुए और राक्षसों पर तीक्ष्ण नुकीले बाण छोड़े।
4राक्षसों पर गिरते वे जलते बाण राक्षसों को स्पर्श कर उन्हें वैसे ही विदीर्ण करते रहे जैसे वज्र पर्वतों को विदीर्ण करता है।
5विभीषण के अनुचरों ने युद्ध में राक्षसवीरों में श्रेष्ठ को शूलों, खड्गों और तीक्ष्ण धार वाले भालों से चूर कर दिया।
6राक्षसों से घिरे विभीषण युवा हाथियों के मध्य गजराज के समान शोभित हुए।
7तब उचित समय के ज्ञाता विभीषण ने राक्षसों से युद्ध करने को उत्सुक वानरों को साहस बँधाते हुए कहा।
8'हे वानरनायको! राक्षससेना में केवल यही (इन्द्रजित्) शेष रह गया है। तुम निष्क्रिय क्यों खड़े हो?'
9'यदि यह दुष्ट राक्षस गिरा दिया जाए, तो रावण को छोड़कर उसकी समूची सेना मारी जा चुकी होगी।'
10'वीर प्रहस्त, निकुम्भ तथा प्रचण्ड पराक्रम वाला कुम्भकर्ण, कुम्भ भी, निशाचर धूम्राक्ष, जम्बुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनिप्रभ, सुप्ताङ्ग, यज्ञकोप, वज्रदंष्ट्र, राक्षस सिंहाद्रि, अरिघ्न, विकट, तपन, दम भी, प्रघास, प्रघस, प्रजङ्घ और जङ्घ भी, दुर्धर्ष, अग्निकेतु, वीर रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, सूर्यशत्रु तथा राक्षस अकम्पन, सुपार्श्व, चक्रमाली और राक्षस कम्पन, तथा तेजस्वी देवान्तक और नरान्तक — ये सब तुम्हारे द्वारा मारे गए।'
11'वीर प्रहस्त, निकुम्भ तथा प्रचण्ड पराक्रम वाला कुम्भकर्ण, कुम्भ भी, निशाचर धूम्राक्ष, जम्बुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनिप्रभ, सुप्ताङ्ग, यज्ञकोप, वज्रदंष्ट्र, राक्षस सिंहाद्रि, अरिघ्न, विकट, तपन, दम भी, प्रघास, प्रघस, प्रजङ्घ और जङ्घ भी, दुर्धर्ष, अग्निकेतु, वीर रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, सूर्यशत्रु तथा राक्षस अकम्पन, सुपार्श्व, चक्रमाली और राक्षस कम्पन, तथा तेजस्वी देवान्तक और नरान्तक — ये सब तुम्हारे द्वारा मारे गए।'
12'वीर प्रहस्त, निकुम्भ तथा प्रचण्ड पराक्रम वाला कुम्भकर्ण, कुम्भ भी, निशाचर धूम्राक्ष, जम्बुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनिप्रभ, सुप्ताङ्ग, यज्ञकोप, वज्रदंष्ट्र, राक्षस सिंहाद्रि, अरिघ्न, विकट, तपन, दम भी, प्रघास, प्रघस, प्रजङ्घ और जङ्घ भी, दुर्धर्ष, अग्निकेतु, वीर रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, सूर्यशत्रु तथा राक्षस अकम्पन, सुपार्श्व, चक्रमाली और राक्षस कम्पन, तथा तेजस्वी देवान्तक और नरान्तक — ये सब तुम्हारे द्वारा मारे गए।'
13'वीर प्रहस्त, निकुम्भ तथा प्रचण्ड पराक्रम वाला कुम्भकर्ण, कुम्भ भी, निशाचर धूम्राक्ष, जम्बुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनिप्रभ, सुप्ताङ्ग, यज्ञकोप, वज्रदंष्ट्र, राक्षस सिंहाद्रि, अरिघ्न, विकट, तपन, दम भी, प्रघास, प्रघस, प्रजङ्घ और जङ्घ भी, दुर्धर्ष, अग्निकेतु, वीर रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, सूर्यशत्रु तथा राक्षस अकम्पन, सुपार्श्व, चक्रमाली और राक्षस कम्पन, तथा तेजस्वी देवान्तक और नरान्तक — ये सब तुम्हारे द्वारा मारे गए।'
14'वीर प्रहस्त, निकुम्भ तथा प्रचण्ड पराक्रम वाला कुम्भकर्ण, कुम्भ भी, निशाचर धूम्राक्ष, जम्बुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनिप्रभ, सुप्ताङ्ग, यज्ञकोप, वज्रदंष्ट्र, राक्षस सिंहाद्रि, अरिघ्न, विकट, तपन, दम भी, प्रघास, प्रघस, प्रजङ्घ और जङ्घ भी, दुर्धर्ष, अग्निकेतु, वीर रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, सूर्यशत्रु तथा राक्षस अकम्पन, सुपार्श्व, चक्रमाली और राक्षस कम्पन, तथा तेजस्वी देवान्तक और नरान्तक — ये सब तुम्हारे द्वारा मारे गए।'
15'तुमने अत्यन्त बलशाली अनेक राक्षसनायकों का अन्त किया और समुद्र लाँघा। अब इस गोखुर के समान (छोटी) बाधा को बिना विलम्ब पार कर लो।'
16'हे वानरो! अब केवल शेष बचे राक्षस ही जीते जाने हैं। बल के गर्व से भरे राक्षस तुमसे भिड़कर मारे गए।'
17'राम के लिए मैं अपने भाई के पुत्र पर प्रहार करूँगा। पिता के समान होने के कारण दया से मैं असहाय हूँ, क्योंकि अपने पुत्र के प्राण लेना मेरे लिए उचित नहीं।'
18'मैं उसका वध करना चाहता हूँ, किन्तु अश्रु मेरे नेत्रों को धुँधला कर रहे हैं। महाबाहु लक्ष्मण उसका वध करेंगे। वानर एकत्र होकर उसके समीप आ रहे हैं और उसके अनुचरों का विनाश कर सकते हैं।'
19विभीषण (राक्षस) के उत्साहवर्धक वचनों से प्रेरित होकर वानरनायक हर्षित हुए और अपनी पूँछें हिलाते हुए चले।
20तब वानरों में व्याघ्र मेघों को देखकर बार-बार गर्जते हुए मयूरों के समान अनेक प्रकार के शब्द करने लगे।
21जाम्बवान् से घिरी सब सेनाओं ने भी अपने नखों और दाँतों से राक्षसों को बेध डाला।
22प्रचण्ड बल से सम्पन्न राक्षसों ने भय त्यागकर भाँति-भाँति के अस्त्र धारण कर ऋक्षपति जाम्बवान् को घेर लिया।
23तब राक्षसों ने राक्षससेना का विनाश करते जाम्बवान् पर परशुओं, नुकीले बाणों, लौहदण्डों और तीक्ष्ण धार वाले भालों से आक्रमण किया।
24क्रुद्ध वानरों और राक्षसों के बीच भयङ्कर और प्रचण्ड युद्ध हुआ, जिसमें उच्च कोलाहल हुआ, जैसे पूर्वकाल में देवों और असुरों के बीच युद्ध हुआ था।
25महात्मा हनुमान् भी क्रुद्ध हुए और लक्ष्मण को अपनी पीठ से उतारकर उन्होंने पर्वत से एक साल वृक्ष उखाड़ा और सहस्रों राक्षसों का उन्मूलन करने लगे।
26महात्मा हनुमान् भी क्रुद्ध हुए और लक्ष्मण को अपनी पीठ से उतारकर उन्होंने पर्वत से एक साल वृक्ष उखाड़ा और सहस्रों राक्षसों का उन्मूलन करने लगे।
27शत्रुओं को कठिन युद्ध देने में समर्थ महाबली इन्द्रजित् ने अपने चाचा से प्रचण्ड युद्ध किया और पुनः लक्ष्मण की ओर दौड़ा।
28उस युद्ध में दोनों वीर लक्ष्मण और इन्द्रजित् एक-दूसरे पर बाणों की धाराएँ बरसाते हुए युद्ध में लगे रहे।
29महाबली और तेजस्वी दोनों वीरों ने एक-दूसरे को बाणों से वैसे ही आच्छादित कर दिया जैसे ग्रीष्म के पश्चात् चन्द्रमा और सूर्य बार-बार मेघों से ढक जाते हैं।
30जब दोनों लड़ रहे थे, तब उनके हाथों की शीघ्रता के कारण यह जाना न जा सका कि वे तूणीर से बाण निकाल रहे हैं, प्रत्यञ्चा खींच रहे हैं, बाण पकड़ रहे हैं अथवा लक्ष्य साध रहे हैं या नहीं। वे धनुष खींच रहे हैं अथवा तान रहे हैं या नहीं, मुष्टि से थाम रहे हैं अथवा लक्ष्य पर प्रहार कर रहे हैं या नहीं — यह स्पष्ट नहीं था।
31जब दोनों लड़ रहे थे, तब उनके हाथों की शीघ्रता के कारण यह जाना न जा सका कि वे तूणीर से बाण निकाल रहे हैं, प्रत्यञ्चा खींच रहे हैं, बाण पकड़ रहे हैं अथवा लक्ष्य साध रहे हैं या नहीं। वे धनुष खींच रहे हैं अथवा तान रहे हैं या नहीं, मुष्टि से थाम रहे हैं अथवा लक्ष्य पर प्रहार कर रहे हैं या नहीं — यह स्पष्ट नहीं था।
32जब वे शीघ्रता से धनुष से बाण छोड़ रहे थे, तब उन बाणों ने समूचे आकाश को ढकने वाला जाल बना दिया और कोई वस्तु दिखाई न पड़ती थी।
33जब लक्ष्मण इन्द्रजित् से भिड़ रहे थे और इन्द्रजित् लक्ष्मण तक पहुँच रहा था, तब यह भ्रम बना रहा कि कौन किस पर प्रहार कर रहा है।
34जब वे दोनों एक-दूसरे पर शीघ्रता से निरन्तर तीक्ष्ण बाण खींचकर छोड़ रहे थे, तब बाणों से आच्छादित आकाश अन्धकारमय हो गया।
35सैकड़ों नुकीले बाण सब दिशाओं और विदिशाओं में गिरकर चारों ओर फैल गए।
36सूर्य के अस्त होते ही अन्धकार छा गया, सब कुछ अन्धकारमय और भयङ्कर दिखाई देने लगा। सहस्रों की रक्तधाराएँ बह चलीं।
37मांसभक्षी प्राणी अपनी जिह्वाओं से भयङ्कर रूप से चीखने लगे। वायु नहीं चली, अग्नि नहीं जली।
38ऋषि 'यह लोक कुशल रहे' कहते हुए बुदबुदाते रहे। (युद्ध देखने आए) गन्धर्व और चारण व्यथित होकर चले गए।
39तब सौमित्रि ने चार बाणों से राक्षसों में सिंह (इन्द्रजित्) के स्वर्ण से सुसज्जित उन चारों कृष्णवर्ण अश्वों को बेधकर उनका अन्त कर दिया।
40तब यशस्वी राघव ने सुन्दर पंखों से युक्त, देदीप्यमान, इन्द्र के वज्र के समान घातक नुकीला भल्ल छोड़ा और उसकी गूँज के साथ खड्ग के प्रहार के समान उस सारथि का सिर धड़ से काट दिया, जो रथ को चक्राकार घुमा रहा था।
41तब यशस्वी राघव ने सुन्दर पंखों से युक्त, देदीप्यमान, इन्द्र के वज्र के समान घातक नुकीला भल्ल छोड़ा और उसकी गूँज के साथ खड्ग के प्रहार के समान उस सारथि का सिर धड़ से काट दिया, जो रथ को चक्राकार घुमा रहा था।
42तब यशस्वी राघव ने सुन्दर पंखों से युक्त, देदीप्यमान, इन्द्र के वज्र के समान घातक नुकीला भल्ल छोड़ा और उसकी गूँज के साथ खड्ग के प्रहार के समान उस सारथि का सिर धड़ से काट दिया, जो रथ को चक्राकार घुमा रहा था।
43सारथि के मारे जाने पर मन्दोदरी के देदीप्यमान पुत्र ने स्वयं सारथि की भूमिका निभाई और पुनः धनुष धारण किया।
44जब इन्द्रजित् एक हाथ से अश्वों को सँभालते हुए युद्ध कर रहा था, तब उसकी सामर्थ्य दर्शकों के लिए आश्चर्य थी। जब इन्द्रजित् धनुष में व्यस्त था, तब लक्ष्मण ने पुनः उस पर नुकीले बाण छोड़कर आक्रमण किया।
45जब आहत होकर भी इन्द्रजित् निर्भय होकर विचरण कर रहा था, तब अत्यन्त फुर्ती और निर्भयता से कर्म करने वाले लक्ष्मण ने सहजता से इन्द्रजित् को बाणों से बेध डाला।
46सारथि को मारा गया देखकर रावणपुत्र विषण्ण हो गया और युद्ध का उत्साह खो बैठा (ऐसा लोगों ने कहा)।
47उस राक्षस के चिन्तित मुख को देखकर वानरनायक हर्षित हुए और उन्होंने लक्ष्मण की प्रशंसा की।
48तब चार वानरनायक — प्रमाति, रभस, शरभ और गन्धमादन — अपनी असहिष्णुता प्रदर्शित करते हुए शीघ्रता से चले।
49असाधारण पराक्रम और भयङ्कर साहस वाले वे चारों वानर तत्काल उठकर (इन्द्रजित् के) उत्तम अश्वों पर टूट पड़े।
50विशाल पर्वतों के रूप वाले वे वानर (इन्द्रजित् के) उन अश्वों पर चढ़ गए।
51वे अश्व क्षत-विक्षत हुए, टूटे, पृथ्वी में धँसे और मारे गए। पुनः उस महान् रथ से उछलकर वे शीघ्र उठे और लक्ष्मण के समीप खड़े हो गए।
52वे अश्व क्षत-विक्षत हुए, टूटे, पृथ्वी में धँसे और मारे गए। पुनः उस महान् रथ से उछलकर वे शीघ्र उठे और लक्ष्मण के समीप खड़े हो गए।
53सारथि मरा और अश्व मारे गए — तब इन्द्रजित् नीचे कूद पड़ा और बाणों की वर्षा कर लक्ष्मण पर आक्रमण करने लगा।
नेपाली
1लक्ष्मण (मानिस) र इन्द्रजित् (राक्षस) युद्धप्रेमी थिए र एकअर्कालाई परास्त गरी युद्ध जित्न चाहन्थे। दुवै हात्तीझैँ थिए, तर छिन्नभिन्न भइसकेका थिए। युद्ध हेर्ने उत्सुकताले विभीषण रणभूमिको अग्रभागमा उभिएर त्यो युद्ध हेरिरहे।
2लक्ष्मण (मानिस) र इन्द्रजित् (राक्षस) युद्धप्रेमी थिए र एकअर्कालाई परास्त गरी युद्ध जित्न चाहन्थे। दुवै हात्तीझैँ थिए, तर छिन्नभिन्न भइसकेका थिए। युद्ध हेर्ने उत्सुकताले विभीषण रणभूमिको अग्रभागमा उभिएर त्यो युद्ध हेरिरहे।
3तब विभीषण धनु तानेर उभिए र राक्षसहरूमाथि तीखा चुच्चा बाण छाडे।
4राक्षसहरूमाथि खस्दै गरेका ती बल्दा बाणले राक्षसहरूलाई छोएर तिनलाई त्यसै गरी चिरिरहे जसरी वज्रले पर्वत चिर्छ।
5विभीषणका अनुचरहरूले युद्धमा राक्षसवीरहरूमा श्रेष्ठलाई शूल, खड्ग र तीखो धार भएका भालाले चूर पारिदिए।
6राक्षसहरूले घेरिएका विभीषण जवान हात्तीहरूको माझमा गजराजझैँ शोभित भए।
7तब उचित समयका ज्ञाता विभीषणले राक्षसहरूसँग युद्ध गर्न उत्सुक वानरहरूलाई साहस बाँध्दै भने।
8'हे वानरनायकहरू! राक्षससेनामा केवल यही (इन्द्रजित्) बाँकी रहेको छ। तिमीहरू निष्क्रिय किन उभिएका छौ?'
9'यदि यो दुष्ट राक्षस ढालियो भने, रावणबाहेक उसको समूचो सेना मारिइसकेको हुनेछ।'
10'वीर प्रहस्त, निकुम्भ तथा प्रचण्ड पराक्रम भएको कुम्भकर्ण, कुम्भ पनि, निशाचर धूम्राक्ष, जम्बुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनिप्रभ, सुप्ताङ्ग, यज्ञकोप, वज्रदंष्ट्र, राक्षस सिंहाद्रि, अरिघ्न, विकट, तपन, दम पनि, प्रघास, प्रघस, प्रजङ्घ र जङ्घ पनि, दुर्धर्ष, अग्निकेतु, वीर रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, सूर्यशत्रु तथा राक्षस अकम्पन, सुपार्श्व, चक्रमाली र राक्षस कम्पन, तथा तेजस्वी देवान्तक र नरान्तक — यी सबै तिमीहरूद्वारा मारिए।'
11'वीर प्रहस्त, निकुम्भ तथा प्रचण्ड पराक्रम भएको कुम्भकर्ण, कुम्भ पनि, निशाचर धूम्राक्ष, जम्बुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनिप्रभ, सुप्ताङ्ग, यज्ञकोप, वज्रदंष्ट्र, राक्षस सिंहाद्रि, अरिघ्न, विकट, तपन, दम पनि, प्रघास, प्रघस, प्रजङ्घ र जङ्घ पनि, दुर्धर्ष, अग्निकेतु, वीर रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, सूर्यशत्रु तथा राक्षस अकम्पन, सुपार्श्व, चक्रमाली र राक्षस कम्पन, तथा तेजस्वी देवान्तक र नरान्तक — यी सबै तिमीहरूद्वारा मारिए।'
12'वीर प्रहस्त, निकुम्भ तथा प्रचण्ड पराक्रम भएको कुम्भकर्ण, कुम्भ पनि, निशाचर धूम्राक्ष, जम्बुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनिप्रभ, सुप्ताङ्ग, यज्ञकोप, वज्रदंष्ट्र, राक्षस सिंहाद्रि, अरिघ्न, विकट, तपन, दम पनि, प्रघास, प्रघस, प्रजङ्घ र जङ्घ पनि, दुर्धर्ष, अग्निकेतु, वीर रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, सूर्यशत्रु तथा राक्षस अकम्पन, सुपार्श्व, चक्रमाली र राक्षस कम्पन, तथा तेजस्वी देवान्तक र नरान्तक — यी सबै तिमीहरूद्वारा मारिए।'
13'वीर प्रहस्त, निकुम्भ तथा प्रचण्ड पराक्रम भएको कुम्भकर्ण, कुम्भ पनि, निशाचर धूम्राक्ष, जम्बुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनिप्रभ, सुप्ताङ्ग, यज्ञकोप, वज्रदंष्ट्र, राक्षस सिंहाद्रि, अरिघ्न, विकट, तपन, दम पनि, प्रघास, प्रघस, प्रजङ्घ र जङ्घ पनि, दुर्धर्ष, अग्निकेतु, वीर रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, सूर्यशत्रु तथा राक्षस अकम्पन, सुपार्श्व, चक्रमाली र राक्षस कम्पन, तथा तेजस्वी देवान्तक र नरान्तक — यी सबै तिमीहरूद्वारा मारिए।'
14'वीर प्रहस्त, निकुम्भ तथा प्रचण्ड पराक्रम भएको कुम्भकर्ण, कुम्भ पनि, निशाचर धूम्राक्ष, जम्बुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनिप्रभ, सुप्ताङ्ग, यज्ञकोप, वज्रदंष्ट्र, राक्षस सिंहाद्रि, अरिघ्न, विकट, तपन, दम पनि, प्रघास, प्रघस, प्रजङ्घ र जङ्घ पनि, दुर्धर्ष, अग्निकेतु, वीर रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, सूर्यशत्रु तथा राक्षस अकम्पन, सुपार्श्व, चक्रमाली र राक्षस कम्पन, तथा तेजस्वी देवान्तक र नरान्तक — यी सबै तिमीहरूद्वारा मारिए।'
15'तिमीहरूले अत्यन्त बलशाली अनेक राक्षसनायकको अन्त्य गर्यौ र समुद्र नाघ्यौ। अब यो गाईको खुरको डोबजस्तो (सानो) बाधा ढिलाइबिना पार गर।'
16'हे वानरहरू! अब केवल बाँकी रहेका राक्षस मात्र जितिनुपर्नेछ। बलको घमण्डले भरिएका राक्षस तिमीहरूसँग भिडेर मारिए।'
17'रामका लागि म आफ्नो भाइको छोरामाथि प्रहार गर्नेछु। पिता समान भएकाले दयाले म असहाय छु, किनकि आफ्नै छोराको प्राण लिनु मेरा लागि उचित छैन।'
18'म उसको वध गर्न चाहन्छु, तर आँसुले मेरा आँखा धमिलो पार्दै छन्। महाबाहु लक्ष्मणले उसको वध गर्नेछन्। वानरहरू जम्मा भई उसको नजिक आउँदै छन् र उसका अनुचरहरूको विनाश गर्न सक्छन्।'
19विभीषण (राक्षस) का उत्साहवर्धक वचनले प्रेरित भई वानरनायकहरू हर्षित भए र आफ्ना पुच्छर हल्लाउँदै हिँडे।
20तब वानरहरूमा व्याघ्रहरू मेघ देखेर बारम्बार गर्जँदै मयूरझैँ अनेक प्रकारका शब्द गर्न थाले।
21जाम्बवान्ले घेरिएका सबै सेनाले पनि आफ्ना नङ र दाँतले राक्षसहरूलाई बेधिदिए।
22प्रचण्ड बलले सम्पन्न राक्षसहरूले भय त्यागेर भाँतिभाँतिका अस्त्र धारण गरी ऋक्षपति जाम्बवान्लाई घेरे।
23तब राक्षसहरूले राक्षससेनाको विनाश गर्दै गरेका जाम्बवान्माथि बन्चरो, चुच्चा बाण, लौहदण्ड र तीखो धार भएका भालाले आक्रमण गरे।
24क्रुद्ध वानर र राक्षसहरूबीच भयङ्कर र प्रचण्ड युद्ध भयो, जसमा उच्च कोलाहल भयो, जसरी पूर्वकालमा देव र असुरहरूबीच युद्ध भएको थियो।
25महात्मा हनुमान् पनि क्रुद्ध भए र लक्ष्मणलाई आफ्नो पिठ्युँबाट ओराली उनले पर्वतबाट एउटा साल रूख उखेले र हजारौँ राक्षसको उन्मूलन गर्न थाले।
26महात्मा हनुमान् पनि क्रुद्ध भए र लक्ष्मणलाई आफ्नो पिठ्युँबाट ओराली उनले पर्वतबाट एउटा साल रूख उखेले र हजारौँ राक्षसको उन्मूलन गर्न थाले।
27शत्रुहरूलाई कठिन युद्ध दिन समर्थ महाबली इन्द्रजित्ले आफ्ना काकासँग प्रचण्ड युद्ध गर्यो र फेरि लक्ष्मणतिर दौड्यो।
28त्यस युद्धमा दुवै वीर लक्ष्मण र इन्द्रजित् एकअर्कामाथि बाणका धारा बर्साउँदै युद्धमा लागिरहे।
29महाबली र तेजस्वी दुवै वीरले एकअर्कालाई बाणले त्यसै गरी ढाकिदिए जसरी ग्रीष्मपछि चन्द्रमा र सूर्य बारम्बार मेघले ढाकिन्छन्।
30जब दुवै लडिरहेका थिए, तब तिनका हातको शीघ्रताका कारण यो जान्न सकिएन कि तिनीहरू तरकसबाट बाण निकाल्दै छन्, ताँदो तान्दै छन्, बाण समात्दै छन् अथवा लक्ष्य साध्दै छन् कि छैनन्। तिनीहरू धनु तान्दै छन् अथवा खिच्दै छन् कि छैनन्, मुड्कीले समात्दै छन् अथवा लक्ष्यमा प्रहार गर्दै छन् कि छैनन् — यो स्पष्ट थिएन।
31जब दुवै लडिरहेका थिए, तब तिनका हातको शीघ्रताका कारण यो जान्न सकिएन कि तिनीहरू तरकसबाट बाण निकाल्दै छन्, ताँदो तान्दै छन्, बाण समात्दै छन् अथवा लक्ष्य साध्दै छन् कि छैनन्। तिनीहरू धनु तान्दै छन् अथवा खिच्दै छन् कि छैनन्, मुड्कीले समात्दै छन् अथवा लक्ष्यमा प्रहार गर्दै छन् कि छैनन् — यो स्पष्ट थिएन।
32जब तिनीहरू शीघ्रतापूर्वक धनुबाट बाण छाड्दै थिए, तब ती बाणले समूचो आकाश ढाक्ने जाल बनाइदिए र कुनै वस्तु देखिँदैनथ्यो।
33जब लक्ष्मण इन्द्रजित्सँग भिड्दै थिए र इन्द्रजित् लक्ष्मणसम्म पुग्दै थियो, तब यो भ्रम रहिरह्यो कि को कसमाथि प्रहार गर्दै छ।
34जब ती दुवै एकअर्कामाथि शीघ्रतापूर्वक निरन्तर तीखा बाण तानेर छाड्दै थिए, तब बाणले ढाकिएको आकाश अन्धकारमय भयो।
35सयौँ चुच्चा बाण सबै दिशा र विदिशामा खसेर चारैतिर फैलिए।
36सूर्य अस्ताउनासाथ अन्धकार छायो, सबै कुरा अन्धकारमय र भयङ्कर देखिन थाल्यो। हजारौँका रक्तधारा बगे।
37मासु खाने प्राणीहरू आफ्ना जिब्रोले भयङ्कर रूपमा चिच्याउन थाले। वायु चलेन, आगो बलेन।
38ऋषिहरू 'यो लोक कुशल रहोस्' भन्दै बरबराइरहे। (युद्ध हेर्न आएका) गन्धर्व र चारण व्यथित भई गए।
39तब सौमित्रिले चार बाणले राक्षसहरूमा सिंह (इन्द्रजित्) का सुनले सजिएका ती चारै काला अश्वलाई बेधेर तिनको अन्त्य गरिदिए।
40तब यशस्वी राघवले सुन्दर पङ्खले युक्त, देदीप्यमान, इन्द्रको वज्रझैँ घातक चुच्चो भल्ल छाडे र त्यसको गुञ्जनसँगै खड्गको प्रहारझैँ त्यस सारथिको शिर धडबाट काटिदिए, जो रथ चक्राकार घुमाइरहेको थियो।
41तब यशस्वी राघवले सुन्दर पङ्खले युक्त, देदीप्यमान, इन्द्रको वज्रझैँ घातक चुच्चो भल्ल छाडे र त्यसको गुञ्जनसँगै खड्गको प्रहारझैँ त्यस सारथिको शिर धडबाट काटिदिए, जो रथ चक्राकार घुमाइरहेको थियो।
42तब यशस्वी राघवले सुन्दर पङ्खले युक्त, देदीप्यमान, इन्द्रको वज्रझैँ घातक चुच्चो भल्ल छाडे र त्यसको गुञ्जनसँगै खड्गको प्रहारझैँ त्यस सारथिको शिर धडबाट काटिदिए, जो रथ चक्राकार घुमाइरहेको थियो।
43सारथि मारिएपछि मन्दोदरीका देदीप्यमान पुत्रले आफैँ सारथिको भूमिका निभायो र फेरि धनु धारण गर्यो।
44जब इन्द्रजित् एउटा हातले अश्वहरू सम्हाल्दै युद्ध गरिरहेको थियो, तब उसको सामर्थ्य दर्शकहरूका लागि आश्चर्य थियो। जब इन्द्रजित् धनुमा व्यस्त थियो, तब लक्ष्मणले फेरि उसमाथि चुच्चा बाण छाडेर आक्रमण गरे।
45जब आहत भएर पनि इन्द्रजित् निर्भय भई विचरण गरिरहेको थियो, तब अत्यन्त फुर्ती र निर्भयताले कर्म गर्ने लक्ष्मणले सहजै इन्द्रजित्लाई बाणले बेधिदिए।
46सारथि मारिएको देखेर रावणपुत्र विषण्ण भयो र युद्धको उत्साह गुमायो (यस्तो मानिसहरूले भने)।
47त्यस राक्षसको चिन्तित अनुहार देखेर वानरनायकहरू हर्षित भए र तिनले लक्ष्मणको प्रशंसा गरे।
48तब चार वानरनायक — प्रमाति, रभस, शरभ र गन्धमादन — आफ्नो असहिष्णुता प्रदर्शित गर्दै शीघ्रतापूर्वक हिँडे।
49असाधारण पराक्रम र भयङ्कर साहस भएका ती चारै वानर तत्कालै उठेर (इन्द्रजित्का) उत्तम अश्वहरूमाथि जाइलागे।
50विशाल पर्वतको रूप भएका ती वानर (इन्द्रजित्का) ती अश्वमाथि चढे।
51ती अश्व क्षतविक्षत भए, भाँचिए, पृथ्वीमा धसे र मारिए। फेरि त्यस महान् रथबाट उफ्रेर तिनीहरू चाँडै उठे र लक्ष्मणको नजिक उभिए।
52ती अश्व क्षतविक्षत भए, भाँचिए, पृथ्वीमा धसे र मारिए। फेरि त्यस महान् रथबाट उफ्रेर तिनीहरू चाँडै उठे र लक्ष्मणको नजिक उभिए।
53सारथि मर्यो र अश्व मारिए — तब इन्द्रजित् तल हामफाल्यो र बाणको वर्षा गरी लक्ष्मणमाथि आक्रमण गर्न थाल्यो।