सर्गः 29
युद्धकाण्ड · अध्याय 29
संस्कृत
1शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् । समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।। लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं । सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।। अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् । हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।। सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् । गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।। किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः । भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
2शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् । समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।। लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं । सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।। अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् । हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।। सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् । गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।। किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः । भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
3शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् । समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।। लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं । सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।। अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् । हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।। सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् । गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।। किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः । भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
4शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् । समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।। लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं । सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।। अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् । हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।। सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् । गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।। किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः । भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
5शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् । समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।। लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं । सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।। अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् । हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।। सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् । गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।। किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः । भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
6अधोमुखौतौप्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ । रोषगद्गदयावाचासंरब्धंपरुषंवचः ।।6.29.6।।
7नतावत्सदृशंनामसचिवैरुपजीविभिः । विप्रियंनृपतेर्वक्तुंनिग्रहेप्रग्रहेप्रभोः ।।6.29.7।।
8रिपूणांप्रतिकूलानांयुद्धार्थमभिवर्तताम् । उभाभ्यांसदृशंनामवक्तुमप्रस्तवेस्तवम् ।।6.29.8।।
9आचार्यागुरवोवृद्धावृथावांपर्युपासिताः । सारंयद्राजशास्त्राणामनुजीव्यंनगृह्यते ।।6.29.9।।
10गृहीतोवानविज्ञातोभारोऽज्ञानस्यवाह्यते । ईदृशै: सचिवैर्युक्तोमूर्खैर्दिष्ट्यधराम्यहम् ।।6.29.10।।
11किंनुमृत्योर्भयंनास्तिवक्तुंमांपरुषंवचः । यस्यमेशासतोजिह्वाप्रयच्छतिशुभाशुभम् ।।6.29.11।।
12अप्येवदहनंस्पृष्टवावनेतिष्ठन्तिपादपाः । राजदोषपरामृष्टास्तिष्ठन्तेनापराधिनः ।।6.29.12।।
13हन्यामहंत्विमौपापौशत्रुपक्षप्रशंसकौ । यदिपूर्वोपकारैस्तुनक्रोधोमृदुतांव्रजेत् ।।6.29.13।।
14अपध्वंसतगच्छध्वंसन्निकर्षाद्इतोमम । नहिवांहन्तुमिच्छामिस्मराम्युपकृतानिवाम् ।।6.29.14।। हतावेवकृतघ्नौतौमयिस्नेहपराङ्मुखौ ।
15एवमुक्तौतुसव्रीळौतावुभौशुकसारणौ । रावणंजयशब्देनप्रतिनन्द्याभिनिस्सृतौ ।।6.29.15।।
16अब्रवीत्सदशग्रीव: समीपस्थंमहोदरम् । उपस्तापयमेशीघ्रंचारान्नीतिविशारदान् ।।6.29.16।।
17महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।6.29.17।। ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् । उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।6.29.18।।
18महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।6.29.17।। ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् । उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।6.29.18।।
19तानब्रवीत्ततोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः । चारान्प्रत्यायितान् शूरान्भक्तान्विगतसाध्वसान् ।।6.29.19।।
20इतोगच्छतरामस्यव्यवसायंपरीक्षथ । मन्त्रिष्वभ्यन्तरायेऽस्यप्रीत्यातेनसमागताः ।।6.29.20।।
21कथंस्वपितिजागर्तिकिमन्यच्चकरिष्यति । विज्ञायनिपुणंसर्वमागन्तव्यमशेषतः ।।6.29.21।।
22चारेणविदितश्शत्रुःपण्डितैर्वसुधाधिपैः । युद्धेस्वल्पेनयत्नेनसमासाद्यनिरस्यते ।।6.29.22।।
23चारास्तुतेतथेत्युक्त्वाप्रहृष्टाराक्षसेश्वरम् । शार्दूलमग्रतःकृत्वाततश्चक्रुःप्रदक्षिणम् ।।6.29.23।।
24ततस्तेतंमहात्मानंचाराराक्षससत्तमम् । कृत्वाप्रदक्षिणंजग्मुर्यत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।6.29.24।।
25तेसुवेलस्यशैलस्यसमीपेरामलक्ष्मणौ । प्रच्छन्नाददृशुर्गत्वाससुग्रीवविभीषणौ ।।6.29.25।।
26प्रेक्षमाणाश्चमूंतांतुबभूवुर्भयविक्लबाः । तेतुधर्मात्मनादृष्टाराक्षसेन्द्रेणराक्षसा ।।6.29.26।।
27विभीषणेनतत्रस्थानिगृहीतायदृच्छया । शार्दूलोग्राहितस्त्वेकःपापोऽयमितिराक्षसः ।।6.29.27।।
28मोचितस्सोऽपिरामेणवध्यमानःप्लवङ्गमैः । अनृशंस्येनरामेणमोचिताराक्षसाःपरे ।।6.29.28।।
29वानरैरर्दितास्तेतुविक्रान्तैर्लघुविक्रमैः । पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताश्वसन्तोनष्टचेतसः ।।6.29.29।।
अङ्ग्रेजी
1There after Ravana having heard the words spoken by Suka about the army of Vanara heroes, seeing Lakshmana of extraordinary valour, the right shoulder of Rama standing close by Rama his own brother Vibheeshana close by the king of Vanaras, Sugriva of fierce valour and Angada the son of Vali (the son of Indra who wields thunderbolt) and valiant Hanuman Jambavan who is difficult to conquer Sushena, Nila, Kumuda, bull among the leaping animals Nala likewise Gaja, Gavaksha, Sarabha, Mainda and Dwivida got a little broken hearted and mixed with fury started to rebuke both the heroes Suka and Saarana.
2There after Ravana having heard the words spoken by Suka about the army of Vanara heroes, seeing Lakshmana of extraordinary valour, the right shoulder of Rama standing close by Rama his own brother Vibheeshana close by the king of Vanaras, Sugriva of fierce valour and Angada the son of Vali (the son of Indra who wields thunderbolt) and valiant Hanuman Jambavan who is difficult to conquer Sushena, Nila, Kumuda, bull among the leaping animals Nala likewise Gaja, Gavaksha, Sarabha, Mainda and Dwivida got a little broken hearted and mixed with fury started to rebuke both the heroes Suka and Saarana.
3There after Ravana having heard the words spoken by Suka about the army of Vanara heroes, seeing Lakshmana of extraordinary valour, the right shoulder of Rama standing close by Rama his own brother Vibheeshana close by the king of Vanaras, Sugriva of fierce valour and Angada the son of Vali (the son of Indra who wields thunderbolt) and valiant Hanuman Jambavan who is difficult to conquer Sushena, Nila, Kumuda, bull among the leaping animals Nala likewise Gaja, Gavaksha, Sarabha, Mainda and Dwivida got a little broken hearted and mixed with fury started to rebuke both the heroes Suka and Saarana.
4There after Ravana having heard the words spoken by Suka about the army of Vanara heroes, seeing Lakshmana of extraordinary valour, the right shoulder of Rama standing close by Rama his own brother Vibheeshana close by the king of Vanaras, Sugriva of fierce valour and Angada the son of Vali (the son of Indra who wields thunderbolt) and valiant Hanuman Jambavan who is difficult to conquer Sushena, Nila, Kumuda, bull among the leaping animals Nala likewise Gaja, Gavaksha, Sarabha, Mainda and Dwivida got a little broken hearted and mixed with fury started to rebuke both the heroes Suka and Saarana.
5There after Ravana having heard the words spoken by Suka about the army of Vanara heroes, seeing Lakshmana of extraordinary valour, the right shoulder of Rama standing close by Rama his own brother Vibheeshana close by the king of Vanaras, Sugriva of fierce valour and Angada the son of Vali (the son of Indra who wields thunderbolt) and valiant Hanuman Jambavan who is difficult to conquer Sushena, Nila, Kumuda, bull among the leaping animals Nala likewise Gaja, Gavaksha, Sarabha, Mainda and Dwivida got a little broken hearted and mixed with fury started to rebuke both the heroes Suka and Saarana.
6(That Ravana) with his throat choked with anger spoke indignantly and harshly to both Suka and Saarana who stood with their heads bent down in supplication.
7"It is not proper for those ministers dependent on a capable ruler who has the power to check and hold forth, to speak that which is unpleasant."
8"Is it appropriate for both of you to praise the enemy this way before war?"
9"You have not grasped that which is the essence of political wisdom in the sastras in spite of waiting upon elders, teachers and parents which was in vain."
10"Even if you have grasped you have not understood the meaning or out of intensity of your ignorance. Or else I am bearing foolish ones like you who are not fit to be ministers. Out of good luck I am ruling this sovereignty."
11"Did you not have fear of death when you spoke such harsh words to me, who can by mere order make good or evil to you?"
12"Trees may remain unscathed even on touching forest fire, but those who are punishable do not remain unpunished on account of the king and are treated harshly."
13"I would have slayed these two sinners who praise the enemy side, if my anger had not softened and remembered their earlier services."
14"You get away from here, disappear from here. On the contrary since I remember your earlier actions performed by you, I do not wish to kill you. Indeed, both of you are devoid of love and are ungrateful. You stand killed (already)."
15Ravana, having spoken that way, both Suka and Saarana felt shy and withdrew from speaking words of praise of Ravana saying, 'Let you be victorious'.
16Ravana, the tenheaded one, then said to Mahodara who was standing nearby swiftly bring spies who are experts in policy to me.
17(Ravana) Having said so, Mahodara ordered the spies to approach the king quickly. On reaching they greeted the king with folded hand s promoting h i m to' be victorious' and stood.
18(Ravana) Having said so, Mahodara ordered the spies to approach the king quickly. On reaching they greeted the king with folded hand s promoting h i m to' be victorious' and stood.
19There upon the Lord of Rakshasas, spoke these words to those spies who are dependable ones, warriors devoid of fear of enemies.
20"From here you go and reach there you may observe perceptions of Rama and of others close to him, his ministers and those who have reached there in affection to him."
21"You may see how he goes to sleep, how he wakes up etc., what he does, everything. You may come after knowing everything."
22"Wise kings of the land, having known about enemies from the spies destroy enemies in war with little effort."
23The spies then gladly uttered the words 'be it so', went round the king in reverence and departed with Saardula leading in front.
24Then the spies circumambulated the great Rakshasa king and having done so went to the place where Rama and Lakshmana were stationed.
25Reaching the Suvela mountain in disguise, they saw Rama and Lakshmana along with Sugriva and Vibheeshana.
26Those Rakshasas were bewildered with fear on looking at the army. Righteous Vibheeshana recognized them on seeing them.
27By chance Vibheeshana seized Saardula, the evil Rakshasa who was moving in that army.
28As the monkeys attempted to kill him (Saardula), compassionate Rama released him and also the other Rakshasas.
29Harassed by the valorous and swift Vanaras, those Rakshasas lost their senses and returned to Lanka gasping and panting.
हिन्दी
1तत्पश्चात् वानरवीरों की सेना के विषय में शुक के कहे वचन सुनकर, राम के दाहिने कन्धे के समान अद्भुत पराक्रमी लक्ष्मण को राम के समीप खड़ा देखकर, अपने ही भाई विभीषण को वानरराज के समीप देखकर, भयङ्कर पराक्रमी सुग्रीव, वालि (वज्रधारी इन्द्र के पुत्र) के पुत्र अङ्गद, पराक्रमी हनुमान्, दुर्जेय जाम्बवान्, सुषेण, नील, कुमुद, उछलने वाले प्राणियों में वृषभ नल, इसी प्रकार गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द और द्विविद को देखकर रावण कुछ खिन्न हुआ और क्रोध से मिश्रित होकर दोनों वीरों शुक और सारण को फटकारने लगा।
2तत्पश्चात् वानरवीरों की सेना के विषय में शुक के कहे वचन सुनकर, राम के दाहिने कन्धे के समान अद्भुत पराक्रमी लक्ष्मण को राम के समीप खड़ा देखकर, अपने ही भाई विभीषण को वानरराज के समीप देखकर, भयङ्कर पराक्रमी सुग्रीव, वालि (वज्रधारी इन्द्र के पुत्र) के पुत्र अङ्गद, पराक्रमी हनुमान्, दुर्जेय जाम्बवान्, सुषेण, नील, कुमुद, उछलने वाले प्राणियों में वृषभ नल, इसी प्रकार गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द और द्विविद को देखकर रावण कुछ खिन्न हुआ और क्रोध से मिश्रित होकर दोनों वीरों शुक और सारण को फटकारने लगा।
3तत्पश्चात् वानरवीरों की सेना के विषय में शुक के कहे वचन सुनकर, राम के दाहिने कन्धे के समान अद्भुत पराक्रमी लक्ष्मण को राम के समीप खड़ा देखकर, अपने ही भाई विभीषण को वानरराज के समीप देखकर, भयङ्कर पराक्रमी सुग्रीव, वालि (वज्रधारी इन्द्र के पुत्र) के पुत्र अङ्गद, पराक्रमी हनुमान्, दुर्जेय जाम्बवान्, सुषेण, नील, कुमुद, उछलने वाले प्राणियों में वृषभ नल, इसी प्रकार गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द और द्विविद को देखकर रावण कुछ खिन्न हुआ और क्रोध से मिश्रित होकर दोनों वीरों शुक और सारण को फटकारने लगा।
4तत्पश्चात् वानरवीरों की सेना के विषय में शुक के कहे वचन सुनकर, राम के दाहिने कन्धे के समान अद्भुत पराक्रमी लक्ष्मण को राम के समीप खड़ा देखकर, अपने ही भाई विभीषण को वानरराज के समीप देखकर, भयङ्कर पराक्रमी सुग्रीव, वालि (वज्रधारी इन्द्र के पुत्र) के पुत्र अङ्गद, पराक्रमी हनुमान्, दुर्जेय जाम्बवान्, सुषेण, नील, कुमुद, उछलने वाले प्राणियों में वृषभ नल, इसी प्रकार गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द और द्विविद को देखकर रावण कुछ खिन्न हुआ और क्रोध से मिश्रित होकर दोनों वीरों शुक और सारण को फटकारने लगा।
5तत्पश्चात् वानरवीरों की सेना के विषय में शुक के कहे वचन सुनकर, राम के दाहिने कन्धे के समान अद्भुत पराक्रमी लक्ष्मण को राम के समीप खड़ा देखकर, अपने ही भाई विभीषण को वानरराज के समीप देखकर, भयङ्कर पराक्रमी सुग्रीव, वालि (वज्रधारी इन्द्र के पुत्र) के पुत्र अङ्गद, पराक्रमी हनुमान्, दुर्जेय जाम्बवान्, सुषेण, नील, कुमुद, उछलने वाले प्राणियों में वृषभ नल, इसी प्रकार गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द और द्विविद को देखकर रावण कुछ खिन्न हुआ और क्रोध से मिश्रित होकर दोनों वीरों शुक और सारण को फटकारने लगा।
6क्रोध से रुँधे कण्ठ वाले (उस रावण) ने विनयपूर्वक सिर झुकाए खड़े शुक और सारण दोनों से क्रोधपूर्वक कठोर वचन कहे —
7'जो शासक समर्थ है और रोकने तथा धारण करने की शक्ति रखता है, उस पर आश्रित मन्त्रियों के लिए अप्रिय बोलना उचित नहीं।
8'युद्ध से पूर्व तुम दोनों का इस प्रकार शत्रु की प्रशंसा करना क्या उचित है?
9'बड़ों, गुरुओं और माता-पिता की सेवा करते हुए भी तुमने शास्त्रों में राजनीतिक ज्ञान का सार ग्रहण नहीं किया; वह व्यर्थ गया।
10'यदि ग्रहण भी किया, तो तुमने उसका अर्थ नहीं समझा अथवा अपने अज्ञान की तीव्रता के कारण नहीं समझा। अथवा मैं ही तुम जैसे मूर्खों को सह रहा हूँ जो मन्त्री होने योग्य नहीं। सौभाग्य से मैं इस सार्वभौम सत्ता पर शासन कर रहा हूँ।
11'क्या तुम्हें मृत्यु का भय न था जब तुमने मुझसे ऐसे कठोर वचन कहे, जो केवल आज्ञा से तुम्हारा भला या बुरा कर सकता है?
12'दावानल को छूने पर भी वृक्ष अक्षत रह सकते हैं, किन्तु जो दण्डनीय हैं वे राजा के कारण अदण्डित नहीं रहते और उनके साथ कठोर व्यवहार होता है।
13'यदि मेरा क्रोध शान्त न हुआ होता और मुझे तुम्हारी पूर्व सेवाओं का स्मरण न होता, तो मैं शत्रुपक्ष की प्रशंसा करने वाले इन दोनों पापियों का वध कर देता।
14'तुम यहाँ से चले जाओ, यहाँ से लुप्त हो जाओ। तुम्हारे पूर्व कर्मों का स्मरण कर मैं तुम्हारा वध नहीं करना चाहता। सचमुच तुम दोनों प्रेमरहित और कृतघ्न हो। तुम (पहले ही) मृत के समान हो।'
15रावण के इस प्रकार कहने पर शुक और सारण दोनों लज्जित हुए और 'आपकी जय हो' कहकर रावण की स्तुति के वचन कहने से पीछे हट गए।
16तब दशमुख रावण ने समीप खड़े महोदर से कहा — 'नीति में निपुण गुप्तचरों को शीघ्र मेरे पास लाओ।'
17(रावण के) ऐसा कहने पर महोदर ने गुप्तचरों को राजा के पास शीघ्र आने की आज्ञा दी। पहुँचकर उन्होंने हाथ जोड़कर 'आपकी जय हो' कहते हुए राजा का अभिवादन किया और खड़े हो गए।
18(रावण के) ऐसा कहने पर महोदर ने गुप्तचरों को राजा के पास शीघ्र आने की आज्ञा दी। पहुँचकर उन्होंने हाथ जोड़कर 'आपकी जय हो' कहते हुए राजा का अभिवादन किया और खड़े हो गए।
19तत्पश्चात् राक्षसराज ने उन विश्वसनीय गुप्तचरों से, जो शत्रुओं के भय से रहित योद्धा थे, ये वचन कहे —
20'यहाँ से जाकर वहाँ पहुँचो और राम के तथा उनके समीप के अन्यों के, उनके मन्त्रियों के तथा जो स्नेह से वहाँ पहुँचे हैं — उन सबके भाव देखो।
21'देखो कि वे कैसे सोने जाते हैं, कैसे जागते हैं आदि, वे क्या करते हैं — सब कुछ। सब कुछ जानकर आना।
22'भूमि के बुद्धिमान् राजा गुप्तचरों से शत्रुओं के विषय में जानकर थोड़े ही प्रयत्न से युद्ध में शत्रुओं का विनाश कर देते हैं।'
23तब गुप्तचरों ने प्रसन्नतापूर्वक 'ऐसा ही हो' कहा, राजा की श्रद्धापूर्वक परिक्रमा की और शार्दूल को आगे कर प्रस्थान किया।
24तब गुप्तचरों ने महान् राक्षसराज की परिक्रमा की और ऐसा कर उस स्थान पर गए जहाँ राम और लक्ष्मण स्थित थे।
25वेश बदलकर सुवेल पर्वत पर पहुँचकर उन्होंने सुग्रीव और विभीषण सहित राम और लक्ष्मण को देखा।
26सेना को देखकर वे राक्षस भय से मोहित हो गए। धर्मात्मा विभीषण ने उन्हें देखते ही पहचान लिया।
27संयोग से विभीषण ने उस सेना में विचरण करते दुष्ट राक्षस शार्दूल को पकड़ लिया।
28जब वानरों ने उसका (शार्दूल का) वध करना चाहा, तब करुणामय राम ने उसे तथा अन्य राक्षसों को भी मुक्त कर दिया।
29पराक्रमी और वेगवान् वानरों द्वारा सताए जाने पर वे राक्षस अपनी सुध खो बैठे और हाँफते-काँपते लङ्का लौट गए।
नेपाली
1त्यसपछि वानरवीरहरूको सेनाको विषयमा शुकले भनेका वचन सुनेर, रामको दाहिने काँधझैँ अद्भुत पराक्रमी लक्ष्मणलाई रामको नजिक उभिएको देखेर, आफ्नै भाइ विभीषणलाई वानरराजको नजिक देखेर, भयङ्कर पराक्रमी सुग्रीव, वालि (वज्रधारी इन्द्रका पुत्र) का पुत्र अङ्गद, पराक्रमी हनुमान्, दुर्जेय जाम्बवान्, सुषेण, नील, कुमुद, उफ्रने प्राणीहरूमा वृषभ नल, त्यसै गरी गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द र द्विविदलाई देखेर रावण केही खिन्न भयो र क्रोधले मिसिएर दुवै वीर शुक र सारणलाई हप्काउन थाल्यो।
2त्यसपछि वानरवीरहरूको सेनाको विषयमा शुकले भनेका वचन सुनेर, रामको दाहिने काँधझैँ अद्भुत पराक्रमी लक्ष्मणलाई रामको नजिक उभिएको देखेर, आफ्नै भाइ विभीषणलाई वानरराजको नजिक देखेर, भयङ्कर पराक्रमी सुग्रीव, वालि (वज्रधारी इन्द्रका पुत्र) का पुत्र अङ्गद, पराक्रमी हनुमान्, दुर्जेय जाम्बवान्, सुषेण, नील, कुमुद, उफ्रने प्राणीहरूमा वृषभ नल, त्यसै गरी गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द र द्विविदलाई देखेर रावण केही खिन्न भयो र क्रोधले मिसिएर दुवै वीर शुक र सारणलाई हप्काउन थाल्यो।
3त्यसपछि वानरवीरहरूको सेनाको विषयमा शुकले भनेका वचन सुनेर, रामको दाहिने काँधझैँ अद्भुत पराक्रमी लक्ष्मणलाई रामको नजिक उभिएको देखेर, आफ्नै भाइ विभीषणलाई वानरराजको नजिक देखेर, भयङ्कर पराक्रमी सुग्रीव, वालि (वज्रधारी इन्द्रका पुत्र) का पुत्र अङ्गद, पराक्रमी हनुमान्, दुर्जेय जाम्बवान्, सुषेण, नील, कुमुद, उफ्रने प्राणीहरूमा वृषभ नल, त्यसै गरी गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द र द्विविदलाई देखेर रावण केही खिन्न भयो र क्रोधले मिसिएर दुवै वीर शुक र सारणलाई हप्काउन थाल्यो।
4त्यसपछि वानरवीरहरूको सेनाको विषयमा शुकले भनेका वचन सुनेर, रामको दाहिने काँधझैँ अद्भुत पराक्रमी लक्ष्मणलाई रामको नजिक उभिएको देखेर, आफ्नै भाइ विभीषणलाई वानरराजको नजिक देखेर, भयङ्कर पराक्रमी सुग्रीव, वालि (वज्रधारी इन्द्रका पुत्र) का पुत्र अङ्गद, पराक्रमी हनुमान्, दुर्जेय जाम्बवान्, सुषेण, नील, कुमुद, उफ्रने प्राणीहरूमा वृषभ नल, त्यसै गरी गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द र द्विविदलाई देखेर रावण केही खिन्न भयो र क्रोधले मिसिएर दुवै वीर शुक र सारणलाई हप्काउन थाल्यो।
5त्यसपछि वानरवीरहरूको सेनाको विषयमा शुकले भनेका वचन सुनेर, रामको दाहिने काँधझैँ अद्भुत पराक्रमी लक्ष्मणलाई रामको नजिक उभिएको देखेर, आफ्नै भाइ विभीषणलाई वानरराजको नजिक देखेर, भयङ्कर पराक्रमी सुग्रीव, वालि (वज्रधारी इन्द्रका पुत्र) का पुत्र अङ्गद, पराक्रमी हनुमान्, दुर्जेय जाम्बवान्, सुषेण, नील, कुमुद, उफ्रने प्राणीहरूमा वृषभ नल, त्यसै गरी गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द र द्विविदलाई देखेर रावण केही खिन्न भयो र क्रोधले मिसिएर दुवै वीर शुक र सारणलाई हप्काउन थाल्यो।
6क्रोधले घाँटी अवरुद्ध भएको (त्यो रावण) ले विनयपूर्वक शिर निहुराएर उभिएका शुक र सारण दुवैलाई क्रोधपूर्वक कठोर वचन भन्यो —
7'जुन शासक समर्थ छ र रोक्ने तथा धारण गर्ने शक्ति राख्छ, उसमाथि आश्रित मन्त्रीहरूका लागि अप्रिय बोल्नु उचित छैन।
8'युद्धअघि तिमीहरू दुवैले यसरी शत्रुको प्रशंसा गर्नु के उचित छ?
9'ठूलाबडा, गुरु र आमाबुबाको सेवा गर्दा पनि तिमीहरूले शास्त्रमा राजनीतिक ज्ञानको सार ग्रहण गरेनौ; त्यो व्यर्थ गयो।
10'ग्रहण गरे पनि तिमीहरूले त्यसको अर्थ बुझेनौ अथवा आफ्नो अज्ञानको तीव्रताले बुझेनौ। अथवा म नै तिमीहरूजस्ता मूर्खहरूलाई सहिरहेको छु जो मन्त्री हुन योग्य छैनौ। सौभाग्यले म यो सार्वभौम सत्तामा शासन गरिरहेको छु।
11'के तिमीहरूलाई मृत्युको भय थिएन जब तिमीहरूले मलाई यस्ता कठोर वचन भन्यौ, जसले केवल आज्ञाले तिमीहरूको भलो वा नराम्रो गर्न सक्छ?
12'डढेलो छुँदा पनि रूखहरू अक्षत रहन सक्छन्, तर जो दण्डनीय छन् तिनीहरू राजाका कारण अदण्डित रहँदैनन् र तिनीहरूसँग कठोर व्यवहार हुन्छ।
13'यदि मेरो क्रोध शान्त नभएको भए र मलाई तिमीहरूका पूर्वसेवाको सम्झना नभएको भए म शत्रुपक्षको प्रशंसा गर्ने यी दुई पापीको वध गरिदिने थिएँ।
14'तिमीहरू यहाँबाट जाऊ, यहाँबाट लोप होऊ। तिमीहरूका पूर्वकर्मको सम्झना गरेर म तिमीहरूको वध गर्न चाहन्नँ। साँच्चै तिमीहरू दुवै प्रेमरहित र कृतघ्न छौ। तिमीहरू (पहिले नै) मृतसमान छौ।'
15रावणले यसरी भनेपछि शुक र सारण दुवै लज्जित भए र 'तपाईंको जय होस्' भन्दै रावणको स्तुतिका वचन भन्नबाट पछि हटे।
16तब दशमुख रावणले नजिकै उभिएका महोदरलाई भन्यो — 'नीतिमा निपुण गुप्तचरहरूलाई चाँडै मकहाँ ल्याऊ।'
17(रावणले) यसो भनेपछि महोदरले गुप्तचरहरूलाई राजाकहाँ चाँडै आउने आज्ञा दियो। पुगेर तिनीहरूले हात जोडेर 'तपाईंको जय होस्' भन्दै राजाको अभिवादन गरे र उभिए।
18(रावणले) यसो भनेपछि महोदरले गुप्तचरहरूलाई राजाकहाँ चाँडै आउने आज्ञा दियो। पुगेर तिनीहरूले हात जोडेर 'तपाईंको जय होस्' भन्दै राजाको अभिवादन गरे र उभिए।
19त्यसपछि राक्षसराजले ती विश्वसनीय गुप्तचरहरूलाई, जो शत्रुहरूको भयरहित योद्धा थिए, यी वचन भन्यो —
20'यहाँबाट गएर त्यहाँ पुग र रामका तथा उसका नजिकका अरूहरूका, उसका मन्त्रीहरूका तथा जो स्नेहले त्यहाँ पुगेका छन् — ती सबैका भाव हेर।
21'हेर कि तिनीहरू कसरी सुत्न जान्छन्, कसरी उठ्छन् आदि, तिनीहरू के गर्छन् — सबै कुरा। सबै कुरा जानेर आऊ।
22'भूमिका बुद्धिमान् राजाहरूले गुप्तचरबाट शत्रुहरूको विषयमा जानेर थोरै प्रयत्नले युद्धमा शत्रुहरूको विनाश गरिदिन्छन्।'
23तब गुप्तचरहरूले प्रसन्नतापूर्वक 'यस्तै होस्' भने, राजाको श्रद्धापूर्वक परिक्रमा गरे र शार्दूललाई अगाडि राखेर प्रस्थान गरे।
24तब गुप्तचरहरूले महान् राक्षसराजको परिक्रमा गरे र त्यसो गरेर त्यो ठाउँमा गए जहाँ राम र लक्ष्मण हुनुहुन्थ्यो।
25वेश बदलेर सुवेल पर्वतमा पुगेर तिनीहरूले सुग्रीव र विभीषणसहित राम र लक्ष्मणलाई देखे।
26सेना देखेर ती राक्षस भयले मोहित भए। धर्मात्मा विभीषणले तिनलाई देख्नासाथ चिने।
27संयोगले विभीषणले त्यो सेनामा घुमिरहेको दुष्ट राक्षस शार्दूललाई समाते।
28जब वानरहरूले उसको (शार्दूलको) वध गर्न खोजे, तब करुणामय रामले उसलाई तथा अन्य राक्षसहरूलाई पनि मुक्त गरिदिनुभयो।
29पराक्रमी र वेगवान् वानरहरूद्वारा सताइएपछि ती राक्षस आफ्नो सुध गुमाए र हाँफ्दै-काँप्दै लङ्का फर्के।