सर्गः 28
युद्धकाण्ड · अध्याय 28
संस्कृत
1साराणस्यवचश्श्रुत्वारावणंराक्षसाधिपम् । बलमादिश्यतत्सर्वंशुकोवाक्यमथाब्रवीत् ।।6.28.1।।
2स्थितान्पश्यसियानेतान्मत्तानिवमहाद्विपान् । न्यग्रोधानिवगाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव ।।6.28.2।। एतेदुष्प्रसहाराजन्बलिनःकामरूपिणः । दैत्यदानवसङ्काशायुद्धेदेवपराक्रमाः ।।6.28.3।।
3स्थितान्पश्यसियानेतान्मत्तानिवमहाद्विपान् । न्यग्रोधानिवगाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव ।।6.28.2।। एतेदुष्प्रसहाराजन्बलिनःकामरूपिणः । दैत्यदानवसङ्काशायुद्धेदेवपराक्रमाः ।।6.28.3।।
4एषांकोटिसहस्राणिनवपञ्चचसप्तच । तथाशङ्खुसहस्राणितथाबृन्दशतानिच ।।6.28.4।।
5एतेसुग्रीवसचिवाःकिष्किन्धानिलयास्सदा । हरयोदेवगन्धर्वैरुत्पन्नाःकामरूपिणः ।।6.28.5।।
6यौतौपश्यसितिष्ठन्तौकुमारौदेवरूपिणौ । मैन्दश्चद्विविदश्चोभौताभ्यांनास्तिसमोयुधि ।।6.28.6।।
7ब्राह्मणासममज्ञातावमृतप्राशिनापुभौ । आशंसेतेयुथालङ्कामेतौमर्दितुमोजसा ।।6.28.7।।
8यंतुपश्यसितिष्टन्तंप्रभिन्नमिवकुञ्जरम् । योबलात् क्षोभयेत् क्रुद्धस्समुद्रमपिवानरः ।।6.28.8।। एषोऽभिगन्तालङ्कायावैदेह्यास्तवचप्रभो: । एनंपश्यपुरादृष्टंवानरंपुनरागतम् ।।6.28.9।।
9यंतुपश्यसितिष्टन्तंप्रभिन्नमिवकुञ्जरम् । योबलात् क्षोभयेत् क्रुद्धस्समुद्रमपिवानरः ।।6.28.8।। एषोऽभिगन्तालङ्कायावैदेह्यास्तवचप्रभो: । एनंपश्यपुरादृष्टंवानरंपुनरागतम् ।।6.28.9।।
10ज्येष्ठःकेसरिणःपुत्त्रोवातात्मजइतिश्रुतः । हनूमानितिविख्यातोलङ्घितोयेनसागरः ।।6.28.10।।
11कामरूपीहरिश्रेष्टोबलरूपसमन्वितः । अनिवार्यगतिश्चैवयथासततगःप्रभुः ।।6.28.11।।
12उद्यन्तभास्करंदृष्टवाबालःकिलपिपासितः । त्रियोजनसहस्रंतुअध्वानमवतीर्यहि ।।6.28.12।। आदित्यमाहरिष्यामिनमेक्षुत्प्रतियास्यति । इतिसञ्चिन्त्यमनसापुरैषबलदर्पितः ।।6.28.13।।
13उद्यन्तभास्करंदृष्टवाबालःकिलपिपासितः । त्रियोजनसहस्रंतुअध्वानमवतीर्यहि ।।6.28.12।। आदित्यमाहरिष्यामिनमेक्षुत्प्रतियास्यति । इतिसञ्चिन्त्यमनसापुरैषबलदर्पितः ।।6.28.13।।
14अनाधृष्यतमंदेवमपिदेवर्षिदानवैः । अनासाघैवपतितोभास्करोदयनेगिरौ ।।6.28.14।।
15पतितस्यकपेरस्यहनुरेकाशिलातले । किञ्चिद्भिन्नादृढहनोर्हनूमानेषतेनवै ।।6.28.15।।
16सत्यमागमयोगेनममैषविदितोहरिः । नास्यशक्यंबलंरूपंप्रभावोवाऽपिभाषितम् ।।6.28.16।।
17एषआशंसतेलङ्कामेकोमर्दितुमोजसा । येवजाज्वल्यतेऽपौवैधूमकेतुस्तवाद्यवै ।।6.28.17।। लङ्कायांनिहितश्चापिकथंविस्मरसेकपिम् ।
18यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः । इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।। यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते । योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।। योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् । यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।। यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया । सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
19यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः । इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।। यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते । योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।। योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् । यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।। यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया । सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
20यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः । इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।। यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते । योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।। योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् । यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।। यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया । सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
21यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः । इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।। यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते । योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।। योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् । यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।। यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया । सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
22यस्यैषदक्षिणेपार्श्वेशुद्धजाम्बूनदप्रभः । विशालवक्षास्ताम्राक्षोनीलकुञ्जितमूर्धजः ।।6.28.22।। एषोऽस्यलक्ष्मणोनामभ्राताप्राणसमःप्रियः । नयेयुद्धेचकुशलस्सर्वशस्त्रभृतंवरः ।।6.28.23।।
23यस्यैषदक्षिणेपार्श्वेशुद्धजाम्बूनदप्रभः । विशालवक्षास्ताम्राक्षोनीलकुञ्जितमूर्धजः ।।6.28.22।। एषोऽस्यलक्ष्मणोनामभ्राताप्राणसमःप्रियः । नयेयुद्धेचकुशलस्सर्वशस्त्रभृतंवरः ।।6.28.23।।
24अमर्षीदुर्जयोजेताविक्रान्तोबुद्धिमान् बली । रामस्यदक्षिणोबाहुर्नित्यंप्राणोबहिश्चरः ।।6.28.24।।
25नह्येषराघवस्यार्थेजीवितंपरिरक्षति । एषैवाशंसतेयुद्धेनिहन्तुंसर्वराक्षसान् ।।6.28.25।।
26यस्तुसव्यमसौपक्षंरामस्याश्रित्यतिष्ठति । रक्षोगणपरिक्षिप्तोराजाह्येषविभीषणः ।।6.28.26।।
27श्रीमताराजराजेनलङ्कायामभिषेचितः । त्वामेवप्रतिसंरब्दोयुद्धायैषोऽभिवर्तते ।।6.28.27।।
28यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् । सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।। तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच । यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।। किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् । दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।। यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा । कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।। एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् । सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
29यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् । सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।। तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच । यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।। किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् । दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।। यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा । कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।। एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् । सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
30यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् । सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।। तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच । यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।। किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् । दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।। यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा । कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।। एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् । सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
31यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् । सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।। तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच । यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।। किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् । दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।। यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा । कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।। एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् । सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
32यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् । सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।। तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच । यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।। किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् । दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।। यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा । कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।। एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् । सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
33शतंशतसहस्राणांकोटिमाहुर्मनीषिणः । शतंकोटिसहस्राणांशङ्कु: इत्यभिधीयते ।।6.28.33।।
34शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।। महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते । शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।। महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते । शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।। महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते । शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।। महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते । तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।। शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
35शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।। महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते । शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।। महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते । शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।। महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते । शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।। महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते । तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।। शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
36शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।। महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते । शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।। महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते । शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।। महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते । शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।। महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते । तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।। शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
37शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।। महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते । शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।। महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते । शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।। महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते । शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।। महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते । तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।। शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
38शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।। महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते । शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।। महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते । शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।। महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते । शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।। महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते । तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।। शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
39एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।। महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच । महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।। हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच । समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।। एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच । विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।। सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते । महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
40एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।। महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच । महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।। हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच । समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।। एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच । विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।। सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते । महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
41एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।। महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच । महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।। हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच । समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।। एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच । विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।। सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते । महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
42एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।। महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच । महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।। हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच । समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।। एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच । विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।। सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते । महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
43एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।। महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच । महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।। हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच । समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।। एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच । विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।। सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते । महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
44इमांमहाराजसमीक्ष्यवाहिनीमुपस्थितांप्रज्वलितग्रहोपमाम् । ततःप्रयत्नःपरमोविधीयतांयथाजयस्स्यान्नपरैःपराजयः ।।6.28.44।।
अङ्ग्रेजी
1Then Ravana the king of Rakshasas having heard Saarana's words and described the strength (of Vanaras) Suka spoke these words.
2"O King! like a banyan tree on the island, like Sala trees on the Himalayan Mountain these people are stationed. You may see them marching. They are strong to encounter, can change form at their free will. They look like gods and Danavas in war and have the valour of gods."
3"O King! like a banyan tree on the island, like Sala trees on the Himalayan Mountain these people are stationed. You may see them marching. They are strong to encounter, can change form at their free will. They look like gods and Danavas in war and have the valour of gods."
4"These Vanaras are nine, five and seven thousand crores in number. They are in many thousands of Sankhas and Vrindas."
5"These are allies of Sugriva ever residing at Kishkinda. They are born to celestial gods and Gandharvas and can change their form at their will."
6"Do you see two of them standing there? They are young and have the form of gods. They are Mainda and Dwivida. Both of them are similar in war and none equal them in war."
7"They drank the nectar of immortality with the permission of Brahma. These leaders are aspiring to destroy Lanka by their prowess."
8"O Lord! You may see the one standing there like an elephant who can churn up the sea when he is angry. He has come to Lanka earlier, seen Sita and gone back. You may see that he has come again."
9"O Lord! You may see the one standing there like an elephant who can churn up the sea when he is angry. He has come to Lanka earlier, seen Sita and gone back. You may see that he has come again."
10"He is the eldest son born of Kesari and the son of WindGod and is popularly known as Hanuman. He leapt over the sea and came."
11"He is a jewel among Vanaras. He can change his form at his will. He is endowed with physical strength and charm. Being existent everywhere like windgod his cause cannot be prevented like that of wind god."
12When he was a child, on seeing the rising Sun, he travelled three thousand yojanas and said, "I will eat up the Sun otherwise I will not be appeased', being proud of his strength."
13When he was a child, on seeing the rising Sun, he travelled three thousand yojanas and said, "I will eat up the Sun otherwise I will not be appeased', being proud of his strength."
14"Unassailable even for gods, sages and Danavas to reach the Sun god, he fell down near the eastern part."
15"By falling on the mountain one of the jaws of the monkey got broken. This is the reason that he is known as Hanuman."
16"I came to know about him through one of my contacts. His strength, his appearance and glory are indescribable."
17"This monkey is intending to demolish this Lanka single handed. How can you forget about (the task of) setting his tail on fire entrusted by you to Dhoomakethu?"
18"O king! the king who is not distant from him, a dark complexioned, one with lotus eyes who never transgresses his righteousness, who is a great charioteer of Ikshvaku race who knows use of Vedas, who is choicest, who knows the weapons presided over by Brahma whose arrows can pierce through the sky and even mountains whose anger is like anger of death, whose valour is like that of Indra whose consort has been borne away from Janasthana is Rama. He is advancing towards you to wage war with you."
19"O king! the king who is not distant from him, a dark complexioned, one with lotus eyes who never transgresses his righteousness, who is a great charioteer of Ikshvaku race who knows use of Vedas, who is choicest, who knows the weapons presided over by Brahma whose arrows can pierce through the sky and even mountains whose anger is like anger of death, whose valour is like that of Indra whose consort has been borne away from Janasthana is Rama. He is advancing towards you to wage war with you."
20"O king! the king who is not distant from him, a dark complexioned, one with lotus eyes who never transgresses his righteousness, who is a great charioteer of Ikshvaku race who knows use of Vedas, who is choicest, who knows the weapons presided over by Brahma whose arrows can pierce through the sky and even mountains whose anger is like anger of death, whose valour is like that of Indra whose consort has been borne away from Janasthana is Rama. He is advancing towards you to wage war with you."
21"O king! the king who is not distant from him, a dark complexioned, one with lotus eyes who never transgresses his righteousness, who is a great charioteer of Ikshvaku race who knows use of Vedas, who is choicest, who knows the weapons presided over by Brahma whose arrows can pierce through the sky and even mountains whose anger is like anger of death, whose valour is like that of Indra whose consort has been borne away from Janasthana is Rama. He is advancing towards you to wage war with you."
22"To his right is his brother known as Lakshmana whose body radiates like gold, he has broad chest, red eyes, dark curly hair. He is as dear as his life to Rama. He is skilled in moral science and warfare. He is the foremost and the best among wielders of weapons."
23"To his right is his brother known as Lakshmana whose body radiates like gold, he has broad chest, red eyes, dark curly hair. He is as dear as his life to Rama. He is skilled in moral science and warfare. He is the foremost and the best among wielders of weapons."
24"He is one who does not forgive (Rama's enemies), difficult to win, indomitable, victorious, strong and wise one. He is the right hand of Rama and external breath of his life."
25"For the cause of Rama, he will spare his life. He too is intent upon destroying all Rakshasas."
26"The one who is near Rama's left who sought Rama's refuge and stands surrounded by Rakshasas and protected is the king Vibheeshana."
27"He is a prosperous king of the kings of Lanka. He has been consecrated by Rama, filled with anger he is advancing to wage war with you."
28"The one whom you see standing in the midst is the king of all chiefs of the Vanara army, a highly glorious one, steady like a mountain. like Himalayas that outshines all mountains, he surpasses all in fame, in intellect, in wisdom and in lineage. That monkey chief resides in the mountain cave fort with thickly grown trees around in the middle of Kishkinda, which is difficult to access, and is surrounded by his army chiefs. See the golden chain on him shining away with hundred lotuses in which stands Lakshmi installed which is difficult even for gods and human beings to covet. In the same way as the golden chain, even his beloved Tara and kingdom of the monkeys was permanently bestowed upon him by Rama after slaying Vali."
29"The one whom you see standing in the midst is the king of all chiefs of the Vanara army, a highly glorious one, steady like a mountain. like Himalayas that outshines all mountains, he surpasses all in fame, in intellect, in wisdom and in lineage. That monkey chief resides in the mountain cave fort with thickly grown trees around in the middle of Kishkinda, which is difficult to access, and is surrounded by his army chiefs. See the golden chain on him shining away with hundred lotuses in which stands Lakshmi installed which is difficult even for gods and human beings to covet. In the same way as the golden chain, even his beloved Tara and kingdom of the monkeys was permanently bestowed upon him by Rama after slaying Vali."
30"The one whom you see standing in the midst is the king of all chiefs of the Vanara army, a highly glorious one, steady like a mountain. like Himalayas that outshines all mountains, he surpasses all in fame, in intellect, in wisdom and in lineage. That monkey chief resides in the mountain cave fort with thickly grown trees around in the middle of Kishkinda, which is difficult to access, and is surrounded by his army chiefs. See the golden chain on him shining away with hundred lotuses in which stands Lakshmi installed which is difficult even for gods and human beings to covet. In the same way as the golden chain, even his beloved Tara and kingdom of the monkeys was permanently bestowed upon him by Rama after slaying Vali."
31"The one whom you see standing in the midst is the king of all chiefs of the Vanara army, a highly glorious one, steady like a mountain. like Himalayas that outshines all mountains, he surpasses all in fame, in intellect, in wisdom and in lineage. That monkey chief resides in the mountain cave fort with thickly grown trees around in the middle of Kishkinda, which is difficult to access, and is surrounded by his army chiefs. See the golden chain on him shining away with hundred lotuses in which stands Lakshmi installed which is difficult even for gods and human beings to covet. In the same way as the golden chain, even his beloved Tara and kingdom of the monkeys was permanently bestowed upon him by Rama after slaying Vali."
32"The one whom you see standing in the midst is the king of all chiefs of the Vanara army, a highly glorious one, steady like a mountain. like Himalayas that outshines all mountains, he surpasses all in fame, in intellect, in wisdom and in lineage. That monkey chief resides in the mountain cave fort with thickly grown trees around in the middle of Kishkinda, which is difficult to access, and is surrounded by his army chiefs. See the golden chain on him shining away with hundred lotuses in which stands Lakshmi installed which is difficult even for gods and human beings to covet. In the same way as the golden chain, even his beloved Tara and kingdom of the monkeys was permanently bestowed upon him by Rama after slaying Vali."
33"It is said by wise men that hundred thousand crores multiplied by hundred thousand crores as Sankha."
34A lakh of Sanku is known as Maha Sanku. A lakh of Maha Shanka is spoken as Vrinda. A lakh of Vrindas is spoken as Maha Brinda. A lakh of Maha Vrindas is known as Padma. One lakh Padmas is known as Maha Padma and a lakh of Maha Padmas is known as Kharva. A lakh of Kharvas is known as Maha Kharva and a lakh of Maha Kharvas is known as a Samudra. A lakh of Samudras is known as an Ogha. A lakh of Oghas is popularly known as Maha Ogha.
35A lakh of Sanku is known as Maha Sanku. A lakh of Maha Shanka is spoken as Vrinda. A lakh of Vrindas is spoken as Maha Brinda. A lakh of Maha Vrindas is known as Padma. One lakh Padmas is known as Maha Padma and a lakh of Maha Padmas is known as Kharva. A lakh of Kharvas is known as Maha Kharva and a lakh of Maha Kharvas is known as a Samudra. A lakh of Samudras is known as an Ogha. A lakh of Oghas is popularly known as Maha Ogha.
36A lakh of Sanku is known as Maha Sanku. A lakh of Maha Shanka is spoken as Vrinda. A lakh of Vrindas is spoken as Maha Brinda. A lakh of Maha Vrindas is known as Padma. One lakh Padmas is known as Maha Padma and a lakh of Maha Padmas is known as Kharva. A lakh of Kharvas is known as Maha Kharva and a lakh of Maha Kharvas is known as a Samudra. A lakh of Samudras is known as an Ogha. A lakh of Oghas is popularly known as Maha Ogha.
37A lakh of Sanku is known as Maha Sanku. A lakh of Maha Shanka is spoken as Vrinda. A lakh of Vrindas is spoken as Maha Brinda. A lakh of Maha Vrindas is known as Padma. One lakh Padmas is known as Maha Padma and a lakh of Maha Padmas is known as Kharva. A lakh of Kharvas is known as Maha Kharva and a lakh of Maha Kharvas is known as a Samudra. A lakh of Samudras is known as an Ogha. A lakh of Oghas is popularly known as Maha Ogha.
38A lakh of Sanku is known as Maha Sanku. A lakh of Maha Shanka is spoken as Vrinda. A lakh of Vrindas is spoken as Maha Brinda. A lakh of Maha Vrindas is known as Padma. One lakh Padmas is known as Maha Padma and a lakh of Maha Padmas is known as Kharva. A lakh of Kharvas is known as Maha Kharva and a lakh of Maha Kharvas is known as a Samudra. A lakh of Samudras is known as an Ogha. A lakh of Oghas is popularly known as Maha Ogha.
39"In this manner (surrounded by) thousand crore Sankhas, a hundred thousand MahaSankhas, so also by a hundred Vrindas and thousand MahaVrindas, so also by a hundred Padmas and a thousand Mahapadmas, similarly by a hundred Kharvas nay by a Samudra, and similarly by a hundred Oghas and a hundred crore MahaOghas of monkey warriors, accompanied by gallant Vibheeshana and his ministers Sugriva the king of monkeys is ever surrounded by the great army of highly valiant and strong warriors is marching to wage war.
40"In this manner (surrounded by) thousand crore Sankhas, a hundred thousand MahaSankhas, so also by a hundred Vrindas and thousand MahaVrindas, so also by a hundred Padmas and a thousand Mahapadmas, similarly by a hundred Kharvas nay by a Samudra, and similarly by a hundred Oghas and a hundred crore MahaOghas of monkey warriors, accompanied by gallant Vibheeshana and his ministers Sugriva the king of monkeys is ever surrounded by the great army of highly valiant and strong warriors is marching to wage war.
41"In this manner (surrounded by) thousand crore Sankhas, a hundred thousand MahaSankhas, so also by a hundred Vrindas and thousand MahaVrindas, so also by a hundred Padmas and a thousand Mahapadmas, similarly by a hundred Kharvas nay by a Samudra, and similarly by a hundred Oghas and a hundred crore MahaOghas of monkey warriors, accompanied by gallant Vibheeshana and his ministers Sugriva the king of monkeys is ever surrounded by the great army of highly valiant and strong warriors is marching to wage war.
42"In this manner (surrounded by) thousand crore Sankhas, a hundred thousand MahaSankhas, so also by a hundred Vrindas and thousand MahaVrindas, so also by a hundred Padmas and a thousand Mahapadmas, similarly by a hundred Kharvas nay by a Samudra, and similarly by a hundred Oghas and a hundred crore MahaOghas of monkey warriors, accompanied by gallant Vibheeshana and his ministers Sugriva the king of monkeys is ever surrounded by the great army of highly valiant and strong warriors is marching to wage war.
43"In this manner (surrounded by) thousand crore Sankhas, a hundred thousand MahaSankhas, so also by a hundred Vrindas and thousand MahaVrindas, so also by a hundred Padmas and a thousand Mahapadmas, similarly by a hundred Kharvas nay by a Samudra, and similarly by a hundred Oghas and a hundred crore MahaOghas of monkey warriors, accompanied by gallant Vibheeshana and his ministers Sugriva the king of monkeys is ever surrounded by the great army of highly valiant and strong warriors is marching to wage war.
44"O Great King! Observing the ocean of army close by their appearing cruel like a blazing planet, make supreme efforts to be victorious and not to be defeated in the hands of the enemy." ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेअष्टाविंशस्सर्गः ।। This is the end of the twenty eighth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तब राक्षसराज रावण द्वारा सारण के वचन और (वानरों के) बल का वर्णन सुन लेने पर शुक ने ये वचन कहे —
2'हे राजन्! जैसे द्वीप पर वटवृक्ष, जैसे हिमालय पर्वत पर साल वृक्ष — वैसे ही ये जन स्थित हैं। आप उन्हें बढ़ते देख सकते हैं। वे सामना करने में बलशाली हैं, इच्छानुसार रूप बदल सकते हैं। वे युद्ध में देवताओं और दानवों के समान लगते हैं और उनमें देवताओं का पराक्रम है।
3'हे राजन्! जैसे द्वीप पर वटवृक्ष, जैसे हिमालय पर्वत पर साल वृक्ष — वैसे ही ये जन स्थित हैं। आप उन्हें बढ़ते देख सकते हैं। वे सामना करने में बलशाली हैं, इच्छानुसार रूप बदल सकते हैं। वे युद्ध में देवताओं और दानवों के समान लगते हैं और उनमें देवताओं का पराक्रम है।
4'ये वानर नौ, पाँच और सात सहस्र करोड़ की संख्या में हैं। वे अनेक सहस्र शङ्ख और वृन्द में हैं।
5'ये सुग्रीव के सहयोगी हैं जो सदा किष्किन्धा में निवास करते हैं। वे दिव्य देवताओं और गन्धर्वों से उत्पन्न हैं और इच्छानुसार रूप बदल सकते हैं।
6'क्या आप वहाँ खड़े उन दोनों को देख रहे हैं? वे युवा हैं और देवताओं के रूप वाले हैं। वे मैन्द और द्विविद हैं। दोनों युद्ध में एक समान हैं और युद्ध में उनके समान कोई नहीं।
7'उन्होंने ब्रह्मा की अनुमति से अमृत का पान किया। ये नायक अपने पराक्रम से लङ्का का विनाश करना चाहते हैं।
8'हे स्वामी! आप वहाँ खड़े उस हाथी के समान को देख सकते हैं जो क्रुद्ध होने पर समुद्र को मथ सकता है। वह पहले लङ्का आ चुका है, सीता को देखकर लौट गया था। आप देख सकते हैं कि वह पुनः आया है।
9'हे स्वामी! आप वहाँ खड़े उस हाथी के समान को देख सकते हैं जो क्रुद्ध होने पर समुद्र को मथ सकता है। वह पहले लङ्का आ चुका है, सीता को देखकर लौट गया था। आप देख सकते हैं कि वह पुनः आया है।
10'वह केसरी का ज्येष्ठ पुत्र और वायुदेव का पुत्र है तथा हनुमान् नाम से प्रसिद्ध है। वह समुद्र लाँघकर आया था।
11'वह वानरों में रत्न है। वह इच्छानुसार रूप बदल सकता है। वह शारीरिक बल और सौन्दर्य से सम्पन्न है। वायुदेव के समान सर्वत्र विद्यमान होने से उसका मार्ग वायुदेव के समान रोका नहीं जा सकता।
12'जब वह बालक था, तब उदीयमान सूर्य को देखकर वह तीन सहस्र योजन गया और अपने बल पर गर्वित होकर बोला — 'मैं सूर्य को खा जाऊँगा, अन्यथा मैं तृप्त न होऊँगा।'
13'जब वह बालक था, तब उदीयमान सूर्य को देखकर वह तीन सहस्र योजन गया और अपने बल पर गर्वित होकर बोला — 'मैं सूर्य को खा जाऊँगा, अन्यथा मैं तृप्त न होऊँगा।'
14'देवताओं, ऋषियों और दानवों के लिए भी अगम्य सूर्यदेव तक पहुँचकर वह पूर्व दिशा के समीप गिर पड़ा।
15'पर्वत पर गिरने से उस वानर की एक हनु टूट गई। इसी कारण वह हनुमान् नाम से जाना जाता है।
16'मुझे उसके विषय में अपने एक सम्पर्क से ज्ञात हुआ। उसका बल, उसका रूप और उसका यश अवर्णनीय है।
17'यह वानर अकेला ही इस लङ्का को ध्वस्त करना चाहता है। आपने धूमकेतु को इसकी पूँछ में आग लगाने का जो कार्य सौंपा था, उसे आप कैसे भूल सकते हैं?
18'हे राजन्! उससे दूर न रहने वाला वह राजा, श्याम वर्ण वाला, कमलनयन, जो कभी अपने धर्म का उल्लङ्घन नहीं करता, जो इक्ष्वाकुवंश का महान् रथी है, जो वेदों का प्रयोग जानता है, जो श्रेष्ठ है, जो ब्रह्मा के अधिष्ठित अस्त्रों को जानता है, जिसके बाण आकाश और पर्वतों को भी भेद सकते हैं, जिसका क्रोध मृत्यु के क्रोध के समान है, जिसका पराक्रम इन्द्र के समान है, जिसकी पत्नी जनस्थान से हर ली गई — वह राम है। वह आपसे युद्ध करने के लिए आपकी ओर बढ़ रहा है।
19'हे राजन्! उससे दूर न रहने वाला वह राजा, श्याम वर्ण वाला, कमलनयन, जो कभी अपने धर्म का उल्लङ्घन नहीं करता, जो इक्ष्वाकुवंश का महान् रथी है, जो वेदों का प्रयोग जानता है, जो श्रेष्ठ है, जो ब्रह्मा के अधिष्ठित अस्त्रों को जानता है, जिसके बाण आकाश और पर्वतों को भी भेद सकते हैं, जिसका क्रोध मृत्यु के क्रोध के समान है, जिसका पराक्रम इन्द्र के समान है, जिसकी पत्नी जनस्थान से हर ली गई — वह राम है। वह आपसे युद्ध करने के लिए आपकी ओर बढ़ रहा है।
20'हे राजन्! उससे दूर न रहने वाला वह राजा, श्याम वर्ण वाला, कमलनयन, जो कभी अपने धर्म का उल्लङ्घन नहीं करता, जो इक्ष्वाकुवंश का महान् रथी है, जो वेदों का प्रयोग जानता है, जो श्रेष्ठ है, जो ब्रह्मा के अधिष्ठित अस्त्रों को जानता है, जिसके बाण आकाश और पर्वतों को भी भेद सकते हैं, जिसका क्रोध मृत्यु के क्रोध के समान है, जिसका पराक्रम इन्द्र के समान है, जिसकी पत्नी जनस्थान से हर ली गई — वह राम है। वह आपसे युद्ध करने के लिए आपकी ओर बढ़ रहा है।
21'हे राजन्! उससे दूर न रहने वाला वह राजा, श्याम वर्ण वाला, कमलनयन, जो कभी अपने धर्म का उल्लङ्घन नहीं करता, जो इक्ष्वाकुवंश का महान् रथी है, जो वेदों का प्रयोग जानता है, जो श्रेष्ठ है, जो ब्रह्मा के अधिष्ठित अस्त्रों को जानता है, जिसके बाण आकाश और पर्वतों को भी भेद सकते हैं, जिसका क्रोध मृत्यु के क्रोध के समान है, जिसका पराक्रम इन्द्र के समान है, जिसकी पत्नी जनस्थान से हर ली गई — वह राम है। वह आपसे युद्ध करने के लिए आपकी ओर बढ़ रहा है।
22'उसके दाहिनी ओर उसका भाई लक्ष्मण नाम से विख्यात है, जिसका शरीर स्वर्ण के समान दीप्त है, जिसका वक्ष विस्तीर्ण है, नेत्र लाल हैं और केश श्याम तथा घुँघराले हैं। वह राम को प्राणों के समान प्रिय है। वह नीतिशास्त्र और युद्धविद्या में निपुण है। वह शस्त्रधारियों में अग्रणी और श्रेष्ठ है।
23'उसके दाहिनी ओर उसका भाई लक्ष्मण नाम से विख्यात है, जिसका शरीर स्वर्ण के समान दीप्त है, जिसका वक्ष विस्तीर्ण है, नेत्र लाल हैं और केश श्याम तथा घुँघराले हैं। वह राम को प्राणों के समान प्रिय है। वह नीतिशास्त्र और युद्धविद्या में निपुण है। वह शस्त्रधारियों में अग्रणी और श्रेष्ठ है।
24'वह (राम के शत्रुओं को) क्षमा नहीं करता, जीतने में कठिन, अदम्य, विजयी, बलशाली और बुद्धिमान् है। वह राम का दाहिना हाथ और उनके प्राणों का बाह्य श्वास है।
25'राम के कार्य के लिए वह अपने प्राण त्याग देगा। वह भी सब राक्षसों का विनाश करने पर तुला है।
26'जो राम के बाईं ओर है, जिसने राम की शरण ली और जो राक्षसों से घिरा तथा रक्षित खड़ा है — वह राजा विभीषण है।
27'वह लङ्का के राजाओं में समृद्ध राजा है। उसे राम ने अभिषिक्त किया है; क्रोध से भरकर वह आपसे युद्ध करने के लिए बढ़ रहा है।
28'जिसे आप मध्य में खड़ा देख रहे हैं, वह वानरसेना के सब नायकों का राजा है, अत्यन्त यशस्वी और पर्वत के समान स्थिर है। जैसे हिमालय सब पर्वतों को मात करता है, वैसे ही वह यश में, बुद्धि में, विवेक में और वंश में सबसे बढ़कर है। वह वानरनायक किष्किन्धा के मध्य में घने वृक्षों से घिरे उस पर्वतगुफा के दुर्ग में निवास करता है, जहाँ पहुँचना कठिन है, और वह अपने सेनानायकों से घिरा है। उस पर सौ कमलों वाली देदीप्यमान स्वर्णमाला देखिए, जिसमें लक्ष्मी प्रतिष्ठित हैं और जिसकी देवताओं तथा मनुष्यों के लिए भी कामना करना कठिन है। उस स्वर्णमाला के समान ही उसकी प्रिया तारा और वानरों का राज्य भी वालि का वध कर राम ने उसे स्थायी रूप से प्रदान किया।
29'जिसे आप मध्य में खड़ा देख रहे हैं, वह वानरसेना के सब नायकों का राजा है, अत्यन्त यशस्वी और पर्वत के समान स्थिर है। जैसे हिमालय सब पर्वतों को मात करता है, वैसे ही वह यश में, बुद्धि में, विवेक में और वंश में सबसे बढ़कर है। वह वानरनायक किष्किन्धा के मध्य में घने वृक्षों से घिरे उस पर्वतगुफा के दुर्ग में निवास करता है, जहाँ पहुँचना कठिन है, और वह अपने सेनानायकों से घिरा है। उस पर सौ कमलों वाली देदीप्यमान स्वर्णमाला देखिए, जिसमें लक्ष्मी प्रतिष्ठित हैं और जिसकी देवताओं तथा मनुष्यों के लिए भी कामना करना कठिन है। उस स्वर्णमाला के समान ही उसकी प्रिया तारा और वानरों का राज्य भी वालि का वध कर राम ने उसे स्थायी रूप से प्रदान किया।
30'जिसे आप मध्य में खड़ा देख रहे हैं, वह वानरसेना के सब नायकों का राजा है, अत्यन्त यशस्वी और पर्वत के समान स्थिर है। जैसे हिमालय सब पर्वतों को मात करता है, वैसे ही वह यश में, बुद्धि में, विवेक में और वंश में सबसे बढ़कर है। वह वानरनायक किष्किन्धा के मध्य में घने वृक्षों से घिरे उस पर्वतगुफा के दुर्ग में निवास करता है, जहाँ पहुँचना कठिन है, और वह अपने सेनानायकों से घिरा है। उस पर सौ कमलों वाली देदीप्यमान स्वर्णमाला देखिए, जिसमें लक्ष्मी प्रतिष्ठित हैं और जिसकी देवताओं तथा मनुष्यों के लिए भी कामना करना कठिन है। उस स्वर्णमाला के समान ही उसकी प्रिया तारा और वानरों का राज्य भी वालि का वध कर राम ने उसे स्थायी रूप से प्रदान किया।
31'जिसे आप मध्य में खड़ा देख रहे हैं, वह वानरसेना के सब नायकों का राजा है, अत्यन्त यशस्वी और पर्वत के समान स्थिर है। जैसे हिमालय सब पर्वतों को मात करता है, वैसे ही वह यश में, बुद्धि में, विवेक में और वंश में सबसे बढ़कर है। वह वानरनायक किष्किन्धा के मध्य में घने वृक्षों से घिरे उस पर्वतगुफा के दुर्ग में निवास करता है, जहाँ पहुँचना कठिन है, और वह अपने सेनानायकों से घिरा है। उस पर सौ कमलों वाली देदीप्यमान स्वर्णमाला देखिए, जिसमें लक्ष्मी प्रतिष्ठित हैं और जिसकी देवताओं तथा मनुष्यों के लिए भी कामना करना कठिन है। उस स्वर्णमाला के समान ही उसकी प्रिया तारा और वानरों का राज्य भी वालि का वध कर राम ने उसे स्थायी रूप से प्रदान किया।
32'जिसे आप मध्य में खड़ा देख रहे हैं, वह वानरसेना के सब नायकों का राजा है, अत्यन्त यशस्वी और पर्वत के समान स्थिर है। जैसे हिमालय सब पर्वतों को मात करता है, वैसे ही वह यश में, बुद्धि में, विवेक में और वंश में सबसे बढ़कर है। वह वानरनायक किष्किन्धा के मध्य में घने वृक्षों से घिरे उस पर्वतगुफा के दुर्ग में निवास करता है, जहाँ पहुँचना कठिन है, और वह अपने सेनानायकों से घिरा है। उस पर सौ कमलों वाली देदीप्यमान स्वर्णमाला देखिए, जिसमें लक्ष्मी प्रतिष्ठित हैं और जिसकी देवताओं तथा मनुष्यों के लिए भी कामना करना कठिन है। उस स्वर्णमाला के समान ही उसकी प्रिया तारा और वानरों का राज्य भी वालि का वध कर राम ने उसे स्थायी रूप से प्रदान किया।
33'विद्वानों ने कहा है कि एक लाख करोड़ को एक लाख करोड़ से गुणा करने पर शङ्ख होता है।
34'एक लाख शङ्कु महाशङ्कु कहलाता है। एक लाख महाशङ्ख वृन्द कहलाता है। एक लाख वृन्द महावृन्द कहलाता है। एक लाख महावृन्द पद्म कहलाता है। एक लाख पद्म महापद्म कहलाता है और एक लाख महापद्म खर्व कहलाता है। एक लाख खर्व महाखर्व कहलाता है और एक लाख महाखर्व समुद्र कहलाता है। एक लाख समुद्र ओघ कहलाता है। एक लाख ओघ महौघ नाम से प्रसिद्ध है।
35'एक लाख शङ्कु महाशङ्कु कहलाता है। एक लाख महाशङ्ख वृन्द कहलाता है। एक लाख वृन्द महावृन्द कहलाता है। एक लाख महावृन्द पद्म कहलाता है। एक लाख पद्म महापद्म कहलाता है और एक लाख महापद्म खर्व कहलाता है। एक लाख खर्व महाखर्व कहलाता है और एक लाख महाखर्व समुद्र कहलाता है। एक लाख समुद्र ओघ कहलाता है। एक लाख ओघ महौघ नाम से प्रसिद्ध है।
36'एक लाख शङ्कु महाशङ्कु कहलाता है। एक लाख महाशङ्ख वृन्द कहलाता है। एक लाख वृन्द महावृन्द कहलाता है। एक लाख महावृन्द पद्म कहलाता है। एक लाख पद्म महापद्म कहलाता है और एक लाख महापद्म खर्व कहलाता है। एक लाख खर्व महाखर्व कहलाता है और एक लाख महाखर्व समुद्र कहलाता है। एक लाख समुद्र ओघ कहलाता है। एक लाख ओघ महौघ नाम से प्रसिद्ध है।
37'एक लाख शङ्कु महाशङ्कु कहलाता है। एक लाख महाशङ्ख वृन्द कहलाता है। एक लाख वृन्द महावृन्द कहलाता है। एक लाख महावृन्द पद्म कहलाता है। एक लाख पद्म महापद्म कहलाता है और एक लाख महापद्म खर्व कहलाता है। एक लाख खर्व महाखर्व कहलाता है और एक लाख महाखर्व समुद्र कहलाता है। एक लाख समुद्र ओघ कहलाता है। एक लाख ओघ महौघ नाम से प्रसिद्ध है।
38'एक लाख शङ्कु महाशङ्कु कहलाता है। एक लाख महाशङ्ख वृन्द कहलाता है। एक लाख वृन्द महावृन्द कहलाता है। एक लाख महावृन्द पद्म कहलाता है। एक लाख पद्म महापद्म कहलाता है और एक लाख महापद्म खर्व कहलाता है। एक लाख खर्व महाखर्व कहलाता है और एक लाख महाखर्व समुद्र कहलाता है। एक लाख समुद्र ओघ कहलाता है। एक लाख ओघ महौघ नाम से प्रसिद्ध है।
39'इस प्रकार सहस्र करोड़ शङ्खों से, एक लाख महाशङ्खों से, इसी प्रकार सौ वृन्दों और सहस्र महावृन्दों से, इसी प्रकार सौ पद्मों और सहस्र महापद्मों से, इसी प्रकार सौ खर्वों से, बल्कि एक समुद्र से, और इसी प्रकार सौ ओघों तथा सौ करोड़ महौघों वानर योद्धाओं से घिरे, पराक्रमी विभीषण और अपने मन्त्रियों सहित वानरराज सुग्रीव अत्यन्त पराक्रमी और बलशाली योद्धाओं की उस महान् सेना से सदा घिरे युद्ध करने के लिए बढ़ रहे हैं।
40'इस प्रकार सहस्र करोड़ शङ्खों से, एक लाख महाशङ्खों से, इसी प्रकार सौ वृन्दों और सहस्र महावृन्दों से, इसी प्रकार सौ पद्मों और सहस्र महापद्मों से, इसी प्रकार सौ खर्वों से, बल्कि एक समुद्र से, और इसी प्रकार सौ ओघों तथा सौ करोड़ महौघों वानर योद्धाओं से घिरे, पराक्रमी विभीषण और अपने मन्त्रियों सहित वानरराज सुग्रीव अत्यन्त पराक्रमी और बलशाली योद्धाओं की उस महान् सेना से सदा घिरे युद्ध करने के लिए बढ़ रहे हैं।
41'इस प्रकार सहस्र करोड़ शङ्खों से, एक लाख महाशङ्खों से, इसी प्रकार सौ वृन्दों और सहस्र महावृन्दों से, इसी प्रकार सौ पद्मों और सहस्र महापद्मों से, इसी प्रकार सौ खर्वों से, बल्कि एक समुद्र से, और इसी प्रकार सौ ओघों तथा सौ करोड़ महौघों वानर योद्धाओं से घिरे, पराक्रमी विभीषण और अपने मन्त्रियों सहित वानरराज सुग्रीव अत्यन्त पराक्रमी और बलशाली योद्धाओं की उस महान् सेना से सदा घिरे युद्ध करने के लिए बढ़ रहे हैं।
42'इस प्रकार सहस्र करोड़ शङ्खों से, एक लाख महाशङ्खों से, इसी प्रकार सौ वृन्दों और सहस्र महावृन्दों से, इसी प्रकार सौ पद्मों और सहस्र महापद्मों से, इसी प्रकार सौ खर्वों से, बल्कि एक समुद्र से, और इसी प्रकार सौ ओघों तथा सौ करोड़ महौघों वानर योद्धाओं से घिरे, पराक्रमी विभीषण और अपने मन्त्रियों सहित वानरराज सुग्रीव अत्यन्त पराक्रमी और बलशाली योद्धाओं की उस महान् सेना से सदा घिरे युद्ध करने के लिए बढ़ रहे हैं।
43'इस प्रकार सहस्र करोड़ शङ्खों से, एक लाख महाशङ्खों से, इसी प्रकार सौ वृन्दों और सहस्र महावृन्दों से, इसी प्रकार सौ पद्मों और सहस्र महापद्मों से, इसी प्रकार सौ खर्वों से, बल्कि एक समुद्र से, और इसी प्रकार सौ ओघों तथा सौ करोड़ महौघों वानर योद्धाओं से घिरे, पराक्रमी विभीषण और अपने मन्त्रियों सहित वानरराज सुग्रीव अत्यन्त पराक्रमी और बलशाली योद्धाओं की उस महान् सेना से सदा घिरे युद्ध करने के लिए बढ़ रहे हैं।
44'हे महाराज! जलते ग्रह के समान क्रूर दिखती उस सेना के समुद्र को समीप देखकर आप विजय के लिए और शत्रु के हाथों पराजित न होने के लिए परम प्रयत्न कीजिए।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का अष्टाविंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1तब राक्षसराज रावणले सारणका वचन र (वानरहरूको) बलको वर्णन सुनिसकेपछि शुकले यी वचन भन्यो —
2'हे राजन्! जसरी द्वीपमा वटवृक्ष, जसरी हिमालय पर्वतमा साल रूख — त्यसै गरी यी जन रहेका छन्। तपाईं तिनलाई बढिरहेको देख्न सक्नुहुन्छ। तिनीहरू सामना गर्नमा बलशाली छन्, इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्छन्। तिनीहरू युद्धमा देवता र दानवझैँ देखिन्छन् र तिनमा देवताको पराक्रम छ।
3'हे राजन्! जसरी द्वीपमा वटवृक्ष, जसरी हिमालय पर्वतमा साल रूख — त्यसै गरी यी जन रहेका छन्। तपाईं तिनलाई बढिरहेको देख्न सक्नुहुन्छ। तिनीहरू सामना गर्नमा बलशाली छन्, इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्छन्। तिनीहरू युद्धमा देवता र दानवझैँ देखिन्छन् र तिनमा देवताको पराक्रम छ।
4'यी वानर नौ, पाँच र सात हजार करोडको सङ्ख्यामा छन्। तिनीहरू अनेक हजार शङ्ख र वृन्दमा छन्।
5'यी सुग्रीवका सहयोगी हुन् जो सधैँ किष्किन्धामा बस्छन्। तिनीहरू दिव्य देवता र गन्धर्वबाट जन्मेका हुन् र इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्छन्।
6'के तपाईं त्यहाँ उभिएका ती दुईलाई देख्दै हुनुहुन्छ? तिनीहरू युवा छन् र देवताको रूप भएका छन्। तिनीहरू मैन्द र द्विविद हुन्। दुवै युद्धमा उस्तै छन् र युद्धमा तिनको समान कोही छैन।
7'तिनीहरूले ब्रह्माको अनुमतिले अमृतको पान गरे। यी नायकहरू आफ्नो पराक्रमले लङ्काको विनाश गर्न चाहन्छन्।
8'हे स्वामी! तपाईं त्यहाँ उभिएको त्यो हात्तीझैँ भएकालाई देख्न सक्नुहुन्छ जसले क्रुद्ध हुँदा समुद्र मन्थन गर्न सक्छ। ऊ पहिले लङ्का आइसकेको छ, सीतालाई देखेर फर्केको थियो। तपाईं देख्न सक्नुहुन्छ कि ऊ फेरि आएको छ।
9'हे स्वामी! तपाईं त्यहाँ उभिएको त्यो हात्तीझैँ भएकालाई देख्न सक्नुहुन्छ जसले क्रुद्ध हुँदा समुद्र मन्थन गर्न सक्छ। ऊ पहिले लङ्का आइसकेको छ, सीतालाई देखेर फर्केको थियो। तपाईं देख्न सक्नुहुन्छ कि ऊ फेरि आएको छ।
10'ऊ केसरीको ज्येष्ठ पुत्र र वायुदेवको पुत्र हो तथा हनुमान् नामले प्रसिद्ध छ। ऊ समुद्र नाघेर आएको थियो।
11'ऊ वानरहरूमा रत्न हो। उसले इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्छ। ऊ शारीरिक बल र सौन्दर्यले सम्पन्न छ। वायुदेवझैँ सर्वत्र विद्यमान भएकाले उसको मार्ग वायुदेवझैँ रोक्न सकिँदैन।
12'ऊ बालक हुँदा उदाउँदो सूर्य देखेर तीन हजार योजन गयो र आफ्नो बलमा गर्वित भई भन्यो — 'म सूर्यलाई खानेछु, नत्र म तृप्त हुनेछैनँ।'
13'ऊ बालक हुँदा उदाउँदो सूर्य देखेर तीन हजार योजन गयो र आफ्नो बलमा गर्वित भई भन्यो — 'म सूर्यलाई खानेछु, नत्र म तृप्त हुनेछैनँ।'
14'देवता, ऋषि र दानवहरूका लागि पनि अगम्य सूर्यदेवसम्म पुगेर ऊ पूर्व दिशाको नजिक खस्यो।
15'पर्वतमा खस्दा त्यो वानरको एउटा बङ्गारा भाँचियो। यसैकारण ऊ हनुमान् नामले चिनिन्छ।
16'मलाई उसको विषयमा आफ्नो एउटा सम्पर्कबाट थाहा भयो। उसको बल, उसको रूप र उसको यश अवर्णनीय छ।
17'यो वानर एक्लै यो लङ्का ध्वस्त पार्न चाहन्छ। तपाईंले धूमकेतुलाई यसको पुच्छरमा आगो लगाउने जुन कार्य सुम्पनुभएको थियो, त्यो तपाईं कसरी बिर्सन सक्नुहुन्छ?
18'हे राजन्! उसबाट टाढा नरहने त्यो राजा, श्याम वर्णको, कमलनयन, जसले कहिल्यै आफ्नो धर्मको उल्लङ्घन गर्दैन, जो इक्ष्वाकुवंशको महान् रथी हो, जसले वेदको प्रयोग जान्दछ, जो श्रेष्ठ छ, जसले ब्रह्माका अधिष्ठित अस्त्र जान्दछ, जसका बाणले आकाश र पर्वतलाई पनि छेड्न सक्छन्, जसको क्रोध मृत्युको क्रोधझैँ छ, जसको पराक्रम इन्द्रझैँ छ, जसकी पत्नी जनस्थानबाट हरण गरिइन् — त्यो राम हो। ऊ तपाईंसँग युद्ध गर्न तपाईंतर्फ बढिरहेको छ।
19'हे राजन्! उसबाट टाढा नरहने त्यो राजा, श्याम वर्णको, कमलनयन, जसले कहिल्यै आफ्नो धर्मको उल्लङ्घन गर्दैन, जो इक्ष्वाकुवंशको महान् रथी हो, जसले वेदको प्रयोग जान्दछ, जो श्रेष्ठ छ, जसले ब्रह्माका अधिष्ठित अस्त्र जान्दछ, जसका बाणले आकाश र पर्वतलाई पनि छेड्न सक्छन्, जसको क्रोध मृत्युको क्रोधझैँ छ, जसको पराक्रम इन्द्रझैँ छ, जसकी पत्नी जनस्थानबाट हरण गरिइन् — त्यो राम हो। ऊ तपाईंसँग युद्ध गर्न तपाईंतर्फ बढिरहेको छ।
20'हे राजन्! उसबाट टाढा नरहने त्यो राजा, श्याम वर्णको, कमलनयन, जसले कहिल्यै आफ्नो धर्मको उल्लङ्घन गर्दैन, जो इक्ष्वाकुवंशको महान् रथी हो, जसले वेदको प्रयोग जान्दछ, जो श्रेष्ठ छ, जसले ब्रह्माका अधिष्ठित अस्त्र जान्दछ, जसका बाणले आकाश र पर्वतलाई पनि छेड्न सक्छन्, जसको क्रोध मृत्युको क्रोधझैँ छ, जसको पराक्रम इन्द्रझैँ छ, जसकी पत्नी जनस्थानबाट हरण गरिइन् — त्यो राम हो। ऊ तपाईंसँग युद्ध गर्न तपाईंतर्फ बढिरहेको छ।
21'हे राजन्! उसबाट टाढा नरहने त्यो राजा, श्याम वर्णको, कमलनयन, जसले कहिल्यै आफ्नो धर्मको उल्लङ्घन गर्दैन, जो इक्ष्वाकुवंशको महान् रथी हो, जसले वेदको प्रयोग जान्दछ, जो श्रेष्ठ छ, जसले ब्रह्माका अधिष्ठित अस्त्र जान्दछ, जसका बाणले आकाश र पर्वतलाई पनि छेड्न सक्छन्, जसको क्रोध मृत्युको क्रोधझैँ छ, जसको पराक्रम इन्द्रझैँ छ, जसकी पत्नी जनस्थानबाट हरण गरिइन् — त्यो राम हो। ऊ तपाईंसँग युद्ध गर्न तपाईंतर्फ बढिरहेको छ।
22'उसको दाहिनेतर्फ उसको भाइ लक्ष्मण नामले विख्यात छ, जसको शरीर सुनझैँ दीप्त छ, जसको छाती विस्तीर्ण छ, आँखा राता छन् र केश कालो तथा घुँघ्रिएका छन्। ऊ रामलाई प्राणसमान प्रिय छ। ऊ नीतिशास्त्र र युद्धविद्यामा निपुण छ। ऊ शस्त्रधारीहरूमा अग्रणी र श्रेष्ठ छ।
23'उसको दाहिनेतर्फ उसको भाइ लक्ष्मण नामले विख्यात छ, जसको शरीर सुनझैँ दीप्त छ, जसको छाती विस्तीर्ण छ, आँखा राता छन् र केश कालो तथा घुँघ्रिएका छन्। ऊ रामलाई प्राणसमान प्रिय छ। ऊ नीतिशास्त्र र युद्धविद्यामा निपुण छ। ऊ शस्त्रधारीहरूमा अग्रणी र श्रेष्ठ छ।
24'ऊ (रामका शत्रुहरूलाई) क्षमा गर्दैन, जित्न कठिन, अदम्य, विजयी, बलशाली र बुद्धिमान् छ। ऊ रामको दाहिने हात र उहाँका प्राणको बाह्य श्वास हो।
25'रामको कार्यका लागि उसले आफ्नो प्राण त्याग्नेछ। ऊ पनि सबै राक्षसको विनाश गर्नमा तुलेको छ।
26'जो रामको बायाँतिर छ, जसले रामको शरण लियो र जो राक्षसहरूले घेरिएको तथा रक्षित उभिएको छ — त्यो राजा विभीषण हो।
27'ऊ लङ्काका राजाहरूमा समृद्ध राजा हो। उसलाई रामले अभिषिक्त गरेका छन्; क्रोधले भरिएर ऊ तपाईंसँग युद्ध गर्न बढिरहेको छ।
28'जसलाई तपाईं बीचमा उभिएको देख्नुहुन्छ, ऊ वानरसेनाका सबै नायकहरूको राजा हो, अत्यन्त यशस्वी र पर्वतझैँ स्थिर छ। जसरी हिमालयले सबै पर्वतलाई मात गर्छ, त्यसै गरी ऊ यशमा, बुद्धिमा, विवेकमा र वंशमा सबभन्दा बढी छ। त्यो वानरनायक किष्किन्धाको बीचमा घना रूखले घेरिएको त्यो पर्वतगुफाको किल्लामा बस्छ, जहाँ पुग्न कठिन छ, र ऊ आफ्ना सेनानायकहरूले घेरिएको छ। उसमाथि सय कमल भएको देदीप्यमान सुनको माला हेर्नुहोस्, जसमा लक्ष्मी प्रतिष्ठित छिन् र जसको देवता तथा मानिसहरूका लागि पनि कामना गर्न कठिन छ। त्यो सुनको मालाझैँ नै उसकी प्रिया तारा र वानरहरूको राज्य पनि वालिको वध गरी रामले उसलाई स्थायी रूपमा प्रदान गर्नुभयो।
29'जसलाई तपाईं बीचमा उभिएको देख्नुहुन्छ, ऊ वानरसेनाका सबै नायकहरूको राजा हो, अत्यन्त यशस्वी र पर्वतझैँ स्थिर छ। जसरी हिमालयले सबै पर्वतलाई मात गर्छ, त्यसै गरी ऊ यशमा, बुद्धिमा, विवेकमा र वंशमा सबभन्दा बढी छ। त्यो वानरनायक किष्किन्धाको बीचमा घना रूखले घेरिएको त्यो पर्वतगुफाको किल्लामा बस्छ, जहाँ पुग्न कठिन छ, र ऊ आफ्ना सेनानायकहरूले घेरिएको छ। उसमाथि सय कमल भएको देदीप्यमान सुनको माला हेर्नुहोस्, जसमा लक्ष्मी प्रतिष्ठित छिन् र जसको देवता तथा मानिसहरूका लागि पनि कामना गर्न कठिन छ। त्यो सुनको मालाझैँ नै उसकी प्रिया तारा र वानरहरूको राज्य पनि वालिको वध गरी रामले उसलाई स्थायी रूपमा प्रदान गर्नुभयो।
30'जसलाई तपाईं बीचमा उभिएको देख्नुहुन्छ, ऊ वानरसेनाका सबै नायकहरूको राजा हो, अत्यन्त यशस्वी र पर्वतझैँ स्थिर छ। जसरी हिमालयले सबै पर्वतलाई मात गर्छ, त्यसै गरी ऊ यशमा, बुद्धिमा, विवेकमा र वंशमा सबभन्दा बढी छ। त्यो वानरनायक किष्किन्धाको बीचमा घना रूखले घेरिएको त्यो पर्वतगुफाको किल्लामा बस्छ, जहाँ पुग्न कठिन छ, र ऊ आफ्ना सेनानायकहरूले घेरिएको छ। उसमाथि सय कमल भएको देदीप्यमान सुनको माला हेर्नुहोस्, जसमा लक्ष्मी प्रतिष्ठित छिन् र जसको देवता तथा मानिसहरूका लागि पनि कामना गर्न कठिन छ। त्यो सुनको मालाझैँ नै उसकी प्रिया तारा र वानरहरूको राज्य पनि वालिको वध गरी रामले उसलाई स्थायी रूपमा प्रदान गर्नुभयो।
31'जसलाई तपाईं बीचमा उभिएको देख्नुहुन्छ, ऊ वानरसेनाका सबै नायकहरूको राजा हो, अत्यन्त यशस्वी र पर्वतझैँ स्थिर छ। जसरी हिमालयले सबै पर्वतलाई मात गर्छ, त्यसै गरी ऊ यशमा, बुद्धिमा, विवेकमा र वंशमा सबभन्दा बढी छ। त्यो वानरनायक किष्किन्धाको बीचमा घना रूखले घेरिएको त्यो पर्वतगुफाको किल्लामा बस्छ, जहाँ पुग्न कठिन छ, र ऊ आफ्ना सेनानायकहरूले घेरिएको छ। उसमाथि सय कमल भएको देदीप्यमान सुनको माला हेर्नुहोस्, जसमा लक्ष्मी प्रतिष्ठित छिन् र जसको देवता तथा मानिसहरूका लागि पनि कामना गर्न कठिन छ। त्यो सुनको मालाझैँ नै उसकी प्रिया तारा र वानरहरूको राज्य पनि वालिको वध गरी रामले उसलाई स्थायी रूपमा प्रदान गर्नुभयो।
32'जसलाई तपाईं बीचमा उभिएको देख्नुहुन्छ, ऊ वानरसेनाका सबै नायकहरूको राजा हो, अत्यन्त यशस्वी र पर्वतझैँ स्थिर छ। जसरी हिमालयले सबै पर्वतलाई मात गर्छ, त्यसै गरी ऊ यशमा, बुद्धिमा, विवेकमा र वंशमा सबभन्दा बढी छ। त्यो वानरनायक किष्किन्धाको बीचमा घना रूखले घेरिएको त्यो पर्वतगुफाको किल्लामा बस्छ, जहाँ पुग्न कठिन छ, र ऊ आफ्ना सेनानायकहरूले घेरिएको छ। उसमाथि सय कमल भएको देदीप्यमान सुनको माला हेर्नुहोस्, जसमा लक्ष्मी प्रतिष्ठित छिन् र जसको देवता तथा मानिसहरूका लागि पनि कामना गर्न कठिन छ। त्यो सुनको मालाझैँ नै उसकी प्रिया तारा र वानरहरूको राज्य पनि वालिको वध गरी रामले उसलाई स्थायी रूपमा प्रदान गर्नुभयो।
33'विद्वान्हरूले भनेका छन् कि एक लाख करोडलाई एक लाख करोडले गुणा गर्दा शङ्ख हुन्छ।
34'एक लाख शङ्कुलाई महाशङ्कु भनिन्छ। एक लाख महाशङ्खलाई वृन्द भनिन्छ। एक लाख वृन्दलाई महावृन्द भनिन्छ। एक लाख महावृन्दलाई पद्म भनिन्छ। एक लाख पद्मलाई महापद्म भनिन्छ र एक लाख महापद्मलाई खर्व भनिन्छ। एक लाख खर्वलाई महाखर्व भनिन्छ र एक लाख महाखर्वलाई समुद्र भनिन्छ। एक लाख समुद्रलाई ओघ भनिन्छ। एक लाख ओघलाई महौघ भनेर प्रसिद्ध छ।
35'एक लाख शङ्कुलाई महाशङ्कु भनिन्छ। एक लाख महाशङ्खलाई वृन्द भनिन्छ। एक लाख वृन्दलाई महावृन्द भनिन्छ। एक लाख महावृन्दलाई पद्म भनिन्छ। एक लाख पद्मलाई महापद्म भनिन्छ र एक लाख महापद्मलाई खर्व भनिन्छ। एक लाख खर्वलाई महाखर्व भनिन्छ र एक लाख महाखर्वलाई समुद्र भनिन्छ। एक लाख समुद्रलाई ओघ भनिन्छ। एक लाख ओघलाई महौघ भनेर प्रसिद्ध छ।
36'एक लाख शङ्कुलाई महाशङ्कु भनिन्छ। एक लाख महाशङ्खलाई वृन्द भनिन्छ। एक लाख वृन्दलाई महावृन्द भनिन्छ। एक लाख महावृन्दलाई पद्म भनिन्छ। एक लाख पद्मलाई महापद्म भनिन्छ र एक लाख महापद्मलाई खर्व भनिन्छ। एक लाख खर्वलाई महाखर्व भनिन्छ र एक लाख महाखर्वलाई समुद्र भनिन्छ। एक लाख समुद्रलाई ओघ भनिन्छ। एक लाख ओघलाई महौघ भनेर प्रसिद्ध छ।
37'एक लाख शङ्कुलाई महाशङ्कु भनिन्छ। एक लाख महाशङ्खलाई वृन्द भनिन्छ। एक लाख वृन्दलाई महावृन्द भनिन्छ। एक लाख महावृन्दलाई पद्म भनिन्छ। एक लाख पद्मलाई महापद्म भनिन्छ र एक लाख महापद्मलाई खर्व भनिन्छ। एक लाख खर्वलाई महाखर्व भनिन्छ र एक लाख महाखर्वलाई समुद्र भनिन्छ। एक लाख समुद्रलाई ओघ भनिन्छ। एक लाख ओघलाई महौघ भनेर प्रसिद्ध छ।
38'एक लाख शङ्कुलाई महाशङ्कु भनिन्छ। एक लाख महाशङ्खलाई वृन्द भनिन्छ। एक लाख वृन्दलाई महावृन्द भनिन्छ। एक लाख महावृन्दलाई पद्म भनिन्छ। एक लाख पद्मलाई महापद्म भनिन्छ र एक लाख महापद्मलाई खर्व भनिन्छ। एक लाख खर्वलाई महाखर्व भनिन्छ र एक लाख महाखर्वलाई समुद्र भनिन्छ। एक लाख समुद्रलाई ओघ भनिन्छ। एक लाख ओघलाई महौघ भनेर प्रसिद्ध छ।
39'यसरी हजार करोड शङ्खले, एक लाख महाशङ्खले, त्यसै गरी सय वृन्द र हजार महावृन्दले, त्यसै गरी सय पद्म र हजार महापद्मले, त्यसै गरी सय खर्वले, बरु एक समुद्रले, र त्यसै गरी सय ओघ तथा सय करोड महौघ वानर योद्धाले घेरिएका, पराक्रमी विभीषण र आफ्ना मन्त्रीहरूसहित वानरराज सुग्रीव अत्यन्त पराक्रमी र बलशाली योद्धाहरूको त्यो महान् सेनाले सधैँ घेरिएर युद्ध गर्न बढिरहेका छन्।
40'यसरी हजार करोड शङ्खले, एक लाख महाशङ्खले, त्यसै गरी सय वृन्द र हजार महावृन्दले, त्यसै गरी सय पद्म र हजार महापद्मले, त्यसै गरी सय खर्वले, बरु एक समुद्रले, र त्यसै गरी सय ओघ तथा सय करोड महौघ वानर योद्धाले घेरिएका, पराक्रमी विभीषण र आफ्ना मन्त्रीहरूसहित वानरराज सुग्रीव अत्यन्त पराक्रमी र बलशाली योद्धाहरूको त्यो महान् सेनाले सधैँ घेरिएर युद्ध गर्न बढिरहेका छन्।
41'यसरी हजार करोड शङ्खले, एक लाख महाशङ्खले, त्यसै गरी सय वृन्द र हजार महावृन्दले, त्यसै गरी सय पद्म र हजार महापद्मले, त्यसै गरी सय खर्वले, बरु एक समुद्रले, र त्यसै गरी सय ओघ तथा सय करोड महौघ वानर योद्धाले घेरिएका, पराक्रमी विभीषण र आफ्ना मन्त्रीहरूसहित वानरराज सुग्रीव अत्यन्त पराक्रमी र बलशाली योद्धाहरूको त्यो महान् सेनाले सधैँ घेरिएर युद्ध गर्न बढिरहेका छन्।
42'यसरी हजार करोड शङ्खले, एक लाख महाशङ्खले, त्यसै गरी सय वृन्द र हजार महावृन्दले, त्यसै गरी सय पद्म र हजार महापद्मले, त्यसै गरी सय खर्वले, बरु एक समुद्रले, र त्यसै गरी सय ओघ तथा सय करोड महौघ वानर योद्धाले घेरिएका, पराक्रमी विभीषण र आफ्ना मन्त्रीहरूसहित वानरराज सुग्रीव अत्यन्त पराक्रमी र बलशाली योद्धाहरूको त्यो महान् सेनाले सधैँ घेरिएर युद्ध गर्न बढिरहेका छन्।
43'यसरी हजार करोड शङ्खले, एक लाख महाशङ्खले, त्यसै गरी सय वृन्द र हजार महावृन्दले, त्यसै गरी सय पद्म र हजार महापद्मले, त्यसै गरी सय खर्वले, बरु एक समुद्रले, र त्यसै गरी सय ओघ तथा सय करोड महौघ वानर योद्धाले घेरिएका, पराक्रमी विभीषण र आफ्ना मन्त्रीहरूसहित वानरराज सुग्रीव अत्यन्त पराक्रमी र बलशाली योद्धाहरूको त्यो महान् सेनाले सधैँ घेरिएर युद्ध गर्न बढिरहेका छन्।
44'हे महाराज! बल्दो ग्रहझैँ क्रूर देखिने त्यो सेनाको समुद्र नजिकै देखेर तपाईं विजयका लागि र शत्रुको हातबाट पराजित नहुनका लागि परम प्रयत्न गर्नुहोस्।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको अठ्ठाइसौँ सर्ग समाप्त भयो।