सर्गः 22
युद्धकाण्ड · अध्याय 22
संस्कृत
1अथोवाचरघुश्रेष्टस्सागरंदारुणंवचः । अद्यत्वांशोषयिष्यामिसपाताळंमहार्णव: ।।6.22.1।।
2शरनिर्दग्धतोयस्यपरिशुष्कस्यसागर: । मयाशोषितसत्त्वस्यपांसुरुत्पद्यतेमहान् ।।6.22.2।।
3मत्कार्मुकविसृष्टेवशरवर्षेणसागर । पारंतेऽद्यगमिष्यन्तिपदभिरेवप्लवङ्गमाः ।।6.22.3।।
4विचिन्वन्नाभिजानासिपौरुषंनापिविक्रमम् । दानवालयसन्तापंमत्तोनाधिगमिष्यसि ।।6.22.4।।
5ब्राह्मेणास्त्रेणसंयोज्यब्रह्मदण्डनिभम् शरम् । संयोज्यधनुषिश्रेष्ठविचकर्षमहाबलः ।।6.22.5।।
6तस्मिन्विविकृष्टेसहसाराघवेणशरासने । रोदसीसम्पफालेवपर्वताश्चचकम्पिरे ।।6.22.6।।
7तमश्चलोकमाव्रतेदिशश्चवचकाशिरे । प्रतिचुक्षुभिरेचाशुसरांसिसरितस्तथा ।।6.22.7।।
8तिर्यक्चसहानेक्षत्रैस्सङ्गतौचन्द्रभास्करौ । भास्करांशुभिरादीप्तंतमसाचसमावृतम् ।।6.22.8।। चकाशेतदाकाशमुल्काशतविदीपितम् । अन्तरिक्षाच्चनिर्घातानिर्जग्मुरतुलस्वनाः ।।6.22.9।।
9तिर्यक्चसहानेक्षत्रैस्सङ्गतौचन्द्रभास्करौ । भास्करांशुभिरादीप्तंतमसाचसमावृतम् ।।6.22.8।। चकाशेतदाकाशमुल्काशतविदीपितम् । अन्तरिक्षाच्चनिर्घातानिर्जग्मुरतुलस्वनाः ।।6.22.9।।
10वपुस्फुरुश्चघनादिव्यादिविमारुतपङ् ख्कयः । बभञ्जचतदावृक्षान्जलदानुद्वहन्नपिः ।।6.22.10।।
11अरुजंश्चैनशैलाग्राशनिखराणिबभञ्जनः । दिविस्पृशोमहमेघास्सङ्गतास्समहास्वनाः ।।6.22.11।। मुमुचुर्वैद्युताननगींस्तेमहाशनयस्तदा ।
12यानिभूतानिदृश्यानिचुक्रुशुश्चाशनेसमम् ।।6.22.12।। अदृश्यानिचभूतानिमुमुचुर्भैरवस्वनम् । शिशियरेचाभिभूतानिसन्त्रस्ताम्यद्विजन्तिच ।।6.22.13।। सम्प्रविव्यथिरेचापिवचपस्पन्दिरेभयात् ।
13यानिभूतानिदृश्यानिचुक्रुशुश्चाशनेसमम् ।।6.22.12।। अदृश्यानिचभूतानिमुमुचुर्भैरवस्वनम् । शिशियरेचाभिभूतानिसन्त्रस्ताम्यद्विजन्तिच ।।6.22.13।। सम्प्रविव्यथिरेचापिवचपस्पन्दिरेभयात् ।
14सहाभूतैस्सतोयोर्मिस्सनागस्सहराक्षसः ।।6.22.14।। सहसाऽभूत्ततोवेगाबदीमवेगोमहोदधिः । योजनंव्यतिचक्रामवेलामन्यत्रसम्ल्पवात् ।।6.22.15।।
15सहाभूतैस्सतोयोर्मिस्सनागस्सहराक्षसः ।।6.22.14।। सहसाऽभूत्ततोवेगाबदीमवेगोमहोदधिः । योजनंव्यतिचक्रामवेलामन्यत्रसम्ल्पवात् ।।6.22.15।।
16तंतदासमतिक्रान्तंनातिचक्रामराघवः । समुद्धतममित्रघ्नोरामोनदनदीपतिम् ।।6.22.16।।
17ततोमथ्यात्समुद्रस्यसागरस्स्वयमुत्थितः । उदयन् हिमहाशैलान्मेरोरिवदिवाकरः ।।6.22.17।।
18पन्नगैस्सहदीप्तास्यैस्समुद्रःप्रत्यदृश्यत । स्निग्धवैढूर्यसङ्काशोजाम्बूनदविभूषणः ।।6.22.18।।
19रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः । सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।। जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः । आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।। धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव । एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।। विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् । अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।। गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः । देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।। सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।
20रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः । सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।। जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः । आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।। धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव । एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।। विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् । अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।। गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः । देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।। सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।
21रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः । सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।। जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः । आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।। धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव । एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।। विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् । अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।। गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः । देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।। सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।
22रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः । सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।। जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः । आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।। धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव । एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।। विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् । अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।। गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः । देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।। सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।
23रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः । सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।। जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः । आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।। धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव । एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।। विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् । अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।। गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः । देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।। सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।
24रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः । सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।। जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः । आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।। धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव । एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।। विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् । अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।। गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः । देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।। सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।
25पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिश्चराघव: । स्वभावेसौम्य तिष्ठन्तिशाश्वतंमार्गमाश्रिताः ।।6.22.25।।
26तत्स्वभावोममाप्येषयदगाधोऽहमप्लवः । विकारस्तुभवेद्गाधएतत्तेप्रवदाम्यहम् ।।6.22.26।।
27नकामान्नचलोभाद्वानभयातत्सापार्थिवात्मज: । ग्राहनकाकुलजलंस्तम्बयेयंकथञ्जन ।।6.22.27।।
28विधास्येराम: येनापिविषहिष्येह्यहंतथा । नग्राहाप्रहरिष्यन्तियावत्सेनातरिष्यति ।।6.22.28।। हरीणांतरणेरामकरिष्यामियथास्थलम् ।
29तमब्रवीत्तदारामःउद्यतोहिनदीपते । अमोघोऽयंमहाबाणःकस्मिन् देशेनिपात्यताम् ।।6.22.29।।
30रामस्यवचनंश्रुत्वातंचदृष्टवामहाशरम् । महोदधिर्महातेजाराघवंवाक्यमब्रवीत् ।।6.22.30।।
31उत्तरेणावकाशोऽस्तिकश्चित्पुण्यतमोमम । द्रुमकुल्यइतिख्यातोलोकेयथाभवान् ।।6.22.31।।
32उग्रदर्शनकर्माणोबहवस्तत्रदस्यवः । आभीरप्रमुखाःपापाःपिबन्तिसलिलंमम ।।6.22.32।।
33तैस्तुसंस्पर्शनंपापैर्नसहेपापकर्मभिः । अमोघःक्रियतांराम: तत्रतेषुशरोत्तमः ।।6.22.33।।
34तस्यतद्वचनंश्रुत्वासागरस्यराघवः । मुमोचतंशरंदीप्तंवीरस्सागरदर्शनात् ।।6.22.34।।
35तेनतन्मरुकान्तारंपृथिव्याखलुविश्रुतम् । निपातितश्शरोयत्रवज्राशनिसमप्रभः ।।6.22.35।।
36ननादचतदातत्रवसुधाशल्यपीडिता । तस्माद्ब्राणमुखात्तोयमुत्पपातरसातलात् ।।6.22.36।।
37सबभूवतदाकूपोव्रणइत्येभिविश्रुतः । सततंचोत्थितंतोयंसमुद्रस्येनदृश्यते ।।6.22.37।।
38अवधारणशब्दश्चदारुणस्समपद्यत । तस्मात्तद्बाणनिपातेनत्वपःकुक्षिष्वशोषयत् ।।6.22.38।।
39विख्यातंत्रिषुलोकेषुमधुकान्तारमेवतत् ।।6.22.39।। मोक्षयित्वाततःकुक्षिंरामोदशरथात्मजः । वरंतस्मैददौविद्वान्मरवेऽमरविक्रमः ।।6.22.40।।
40विख्यातंत्रिषुलोकेषुमधुकान्तारमेवतत् ।।6.22.39।। मोक्षयित्वाततःकुक्षिंरामोदशरथात्मजः । वरंतस्मैददौविद्वान्मरवेऽमरविक्रमः ।।6.22.40।।
41पशव्यश्चाल्परोगश्चफलमूलरसायुतः । बहुस्नेहोबहुक्षीरस्सुगधनिर्विविधौषधः ।।6.22.41।। एवमेतैर्गुणैरुक्तोबहुभिस्संयुतोमरुः । रामस्यवरदानाच्चशिवःपन्थाबभूवह ।।6.22.42।।
42पशव्यश्चाल्परोगश्चफलमूलरसायुतः । बहुस्नेहोबहुक्षीरस्सुगधनिर्विविधौषधः ।।6.22.41।। एवमेतैर्गुणैरुक्तोबहुभिस्संयुतोमरुः । रामस्यवरदानाच्चशिवःपन्थाबभूवह ।।6.22.42।।
43तस्मिन् दग्धेतदाकुक्षौसमुद्रस्सरितांपतिः । राघवंसर्वशास्त्रज्ञमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.22.43।।
44अयंसौम्य: नलोनामतनयोविश्वकर्मणः । पित्रादत्तवरशीमान्प्रतिमोविश्वकर्मणाः ।।6.22.44।।
45एषसेतुंमहोत्साहःकरोतुमयिवानरः । तमहंधारयिष्यामियथाह्येषपितातथा ।।6.22.45।।
46एवमुक्त्वोदधिर्नष्टस्समुत्थायनलस्तदा । अब्रवीद्वानरश्रेष्ठोवाक्यंरामंमहाबलः ।।6.22.46।।
47अहंसेतुंकरिष्यामिविस्तीर्णेवरुणालये । पितुस्सामर्थ्यमास्थायतत्त्वमहामहोदधिः ।।6.22.47।।
48अयंहिसागरोभीमस्सेतुकर्मदिदृक्ष्याः । ददौदण्डभयाद्गाधंराघवायमहोदधिः ।।6.22.48।।
49मममातुर्वरोदत्तोमन्दरेविश्वकर्मणा । औरसस्तस्यपुत्रोऽहंसदृशोविश्वकर्मणा ।।6.22.49।। नचाप्यहमनुक्तोवःप्रब्रूयामात्मनोगुणान् । समर्थश्चाप्यहंसेतुंकर्तुंवैवरुणालये ।।6.22.50।। स्मारितोऽस्म्यहमेतेनतत्त्वमहामहोदधिः । काममद्वैवबध्नन्तुसेतुंवानरपुङ्गवाः ।।6.22.51।।
50मममातुर्वरोदत्तोमन्दरेविश्वकर्मणा । औरसस्तस्यपुत्रोऽहंसदृशोविश्वकर्मणा ।।6.22.49।। नचाप्यहमनुक्तोवःप्रब्रूयामात्मनोगुणान् । समर्थश्चाप्यहंसेतुंकर्तुंवैवरुणालये ।।6.22.50।। स्मारितोऽस्म्यहमेतेनतत्त्वमहामहोदधिः । काममद्वैवबध्नन्तुसेतुंवानरपुङ्गवाः ।।6.22.51।।
51मममातुर्वरोदत्तोमन्दरेविश्वकर्मणा । औरसस्तस्यपुत्रोऽहंसदृशोविश्वकर्मणा ।।6.22.49।। नचाप्यहमनुक्तोवःप्रब्रूयामात्मनोगुणान् । समर्थश्चाप्यहंसेतुंकर्तुंवैवरुणालये ।।6.22.50।। स्मारितोऽस्म्यहमेतेनतत्त्वमहामहोदधिः । काममद्वैवबध्नन्तुसेतुंवानरपुङ्गवाः ।।6.22.51।।
52ततोविसृष्टारामेणसर्वतोहरियूथपाः । अभिपेतुर्महारण्यंहृष्टाश्शतसहस्रशः ।।6.22.52।।
53तेनगान्नगसङ्काशाश्शाखामृगगणर्षभाः । बभञ्जुःवानरास्तत्रप्रचकर्षुश्चसागरम् ।।6.22.53।।
54तेसालैश्चाश्वकर्णैश्चधवैशैश्चवानराः । कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्न्तिशैरपि ।।6.22.54।। बिल्वकैस्सप्तपर्णैश्चकर्णिकारैश्चसुपुष्पितैः । चूतैश्चाशोकवृक्षैश्चसागरंसमपूरयन् ।।6.22.55।।
55तेसालैश्चाश्वकर्णैश्चधवैशैश्चवानराः । कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्न्तिशैरपि ।।6.22.54।। बिल्वकैस्सप्तपर्णैश्चकर्णिकारैश्चसुपुष्पितैः । चूतैश्चाशोकवृक्षैश्चसागरंसमपूरयन् ।।6.22.55।।
56समूलांश्चविमूलांश्चपादपान् हरिसत्तमाः । इन्द्रकेतूनिवोद्यम्यप्रजह्रूर्वानरास्तरून् ।।6.22.56।।
57ताळानदाडिमगुल्मांश्चनारिकेळन्विभीतकान् । वकुलान्कदिरान्निम्बान्समाजह्रुस्समन्ततः ।।6.22.57।।
58हस्तिमतान्महाकायाःपाषाणांश्चमहाबलाः । पर्वतांश्चसमुत्पाट्ययन्स्सरैःपरिवहन्तिच ।।6.22.58।।
59प्रक्षिप्यमाणैरचलैस्सहसाजलमुद्दृतम् । समुत्ससर्पआकाशमवासर्पत्ततस्ततः ।।6.22.59।।
60समुद्रंक्षोभयामासुर्वानराश्चस्समन्ततः । सूत्राण्यन्येप्रगृह्णान्तिव्यायतंशतयोजनम् ।।6.22.60।।
61नलश्चक्रेमहासेतुंमध्येनदनदीपतेः । सतदाक्रियतेसेतुर्वानरैर्घोरकर्मभिः ।।6.22.61।।
62दण्डानन्येप्रगृह्णन्तिविचिन्वन्तितथापरे ।।6.22.62।। वानरैश्शतशस्तत्ररामस्याज्ञापुरस्सराः । मेघाभैःपर्वताग्रैश्चतृणैःकाष्ठैर्बबन्धिरे ।।6.22.63।।
63दण्डानन्येप्रगृह्णन्तिविचिन्वन्तितथापरे ।।6.22.62।। वानरैश्शतशस्तत्ररामस्याज्ञापुरस्सराः । मेघाभैःपर्वताग्रैश्चतृणैःकाष्ठैर्बबन्धिरे ।।6.22.63।।
64पुष्पिताग्रैश्चतरुभिस्सेतुंबध्नन्तिवानराः । पाषाणांश्चगिरिप्रख्यागनिरीणांशिखराणिच ।।6.22.64।। दृश्यन्तेपरिधावन्तोगृह्यदानवसन्निभाः ।
65शिलानांक्षिप्यमाणानांशैलानांनिपात्यताम् । बभूवतुमुलश्शब्दस्तदातस्मिन्महोदधौ ।।6.22.65।।
66कृतानिप्रथमेनाह्नायोजनानिचतुर्दश । प्रहृष्टैर्गजसङ्काश्चैस्त्वरमाणैःप्लवङ्गमैः ।।6.22.66।।
67द्वितीयेनतथैचाह्नायोजनानितुविंशतिः । कृतानिप्लवगैस्तूर्णंभीमकायैर्महाबलैः ।।6.22.67।।
68अह्नातृतयेनतथायोजनानिकृतानिच । त्वरमाणैर्महाकायैरेकविंशतिरेवच ।।6.22.68।।
69चतुर्थेनतथाचाह्नाद्वाविंशतिरथासिवा । योजनानिमहावेगैःकृतानित्वरितस्तुतैः ।।6.22.69।।
70पञ्चमेनतथाचाह्नाप्लवगैःक्षिप्रकारिभिः । योजनानित्रयोविंशत्सुवेलमधिकृत्यवै ।।6.22.70।।
71सवानरवरश्रशीमान्विश्वकर्मात्माजोबली । बबन्धसागरेसेतुंयथाचाप्यतथापिता ।।6.22.71।।
72सनलेनकृतस्सेतुस्सागरेमकरालये । शुशुभेसुभगश्रशीमान् स्वातीपथइवाम्बरे ।।6.22.72।।
73ततोदेवस्सगन्धर्वास्सिद्दाश्चपरमर्षयः । आगम्यगगनेतस्थुर्द्रष्टुकामास्तदद्बुतम् ।।6.22.73।।
74दशयोजनविस्तीर्णंशतयोजनमायतम् । ददृशुर्देवगन्धर्वानलसेतुंसुदुष्करम् ।।6.22.74।।
75आप्लवन्तःप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।।6.22.75।। तदच्नित्यमसह्यंचह्यद्भुतंरोमहर्षणम् । ददृशुस्सर्वभूतानिसागरेसेतुबन्धनम् ।।622.76।।
76आप्लवन्तःप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।।6.22.75।। तदच्नित्यमसह्यंचह्यद्भुतंरोमहर्षणम् । ददृशुस्सर्वभूतानिसागरेसेतुबन्धनम् ।।622.76।।
77तानिकोटिसहस्राणिवानराणांमहौजसाम् । बध्नन्तस्सागरेसेतुंजुग्मुःपारंमहोदधेः ।।6.22.77।।
78विशालस्सुकृतश्रशीमान् सुभूमिस्सुसमाहितः । अशोभतमहान् सेतुस्सीमन्तइवसागरे ।।6.22.78।।
79ततःपारेसमुद्रस्यगदापाणिर्विभीषणः । परेषामभिघातार्थमतिष्ठत्सचिवैस्सहा ।।6.22.79।।
80सुग्रीवस्तुततःप्राहरामंसत्यपराक्रमम् । हनूमन्तंत्वमारोहअङ्गदंचापिलक्ष्मणः ।।6.22.80।। अयंहिविपुलोवीरसागरोमकरालयः । वैहायपौयुवामेतौवानरौतारयिष्यतः ।।6.22.81।।
81सुग्रीवस्तुततःप्राहरामंसत्यपराक्रमम् । हनूमन्तंत्वमारोहअङ्गदंचापिलक्ष्मणः ।।6.22.80।। अयंहिविपुलोवीरसागरोमकरालयः । वैहायपौयुवामेतौवानरौतारयिष्यतः ।।6.22.81।।
82अग्रतस्तस्यसैन्यस्यश्रीमान्रामस्सलक्ष्मणः । जगामधन्वीधर्मात्मासुग्रीवेणसमन्वितः ।।6.22.82।।
83न्येमध्येनगच्छन्तिपार्श्वतोऽन्येप्लवङ्गमाः । सलिलंप्रपतन्तन्येमार्गमन्येनलेभिरे ।।6.22.83।। केचिद्वैहायसगतास्सुपर्णाइवपुप्लुवुः ।
84घोषेणमहतातस्यसिन्धोर्घोषंसमुच्छ्रितम् । भीमन्तर्दधेभीमातरन्तीहरिवाहिनी ।।6.22.84।।
85वानराणांहिसातीर्णावाहिनीनलसेतुना । तीरेनिविविशेराज्ञाबहुमूलफलोदके ।।6.22.85।।
86तदद्बुतंराघवकर्मदुष्करंसमीक्ष्यदेवास्सहसिद्धचारणैः । उपेत्यरामसहसामहार्षिभिस्समभ्यषिञ्चन् सुशुभैर्जलैःपृथक् ।।6.2 2.86।।
87जयस्वशत्रून्नरदे व:मेदिनींससागरांपालयशाश्वतीस्समाः । इतीवरामंनरदेवसत्कृ तंशुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन् ।।6.22.87।।
अङ्ग्रेजी
1Thereafter, Rama uttered, "I shall make you dry up to the underworld", to the ocean that made his terrific presence.
2"O Ocean When your water is dried up to the core by my arrows, huge sand will appear."
3"O Ocean, now the monkeys will go to the other side of the shore on your drying up with all the creatures inhabiting you by the rain of arrows showered by me."
4"You, who are the abode of demons are not aware of my valour and prowess. You are not aware of the sorrow that you will face from me."
5Rama proceeded to stretch the mighty bow that resembled the rod of punishment of Brahma energized by Brahma and released that best of bows.
6When Rama released the arrows from the bow, at once the sky to the earth including mountains trembled.
7Then darkness engulfed the world, the directions were not noticeable and further the rivers were agitated.
8The Sun and moon moved obliquely (from south to North) along with the stars. On account of the darkness that covered even the sun was not shining. The sky lighted by the meteors shone and unparalleled thunder shot forth.
9The Sun and moon moved obliquely (from south to North) along with the stars. On account of the darkness that covered even the sun was not shining. The sky lighted by the meteors shone and unparalleled thunder shot forth.
10Then terrific wind blew breaking forth the clouds, which is an abode of cold water, taking them away in upward direction breaking trees.
11Huge clouds collected were moving at extraordinary speed in the sky breaking mountain peaks. Those clouds in the sky sent forth fire of lightning making a loud sound.
12The creatures like humans etc. That could be seen and those that could not be seen like devils and ghosts remained still out of fear. Few other creatures came out of their place even though it was cold. Some were thrown off from their habitation in fear although they were together.
13The creatures like humans etc. That could be seen and those that could not be seen like devils and ghosts remained still out of fear. Few other creatures came out of their place even though it was cold. Some were thrown off from their habitation in fear although they were together.
14There after those waves of water with its creatures, serpents and demons were at once thrown off at terrific speed that was unprecedented. They were thrown beyond a yojana by the high tides.
15There after those waves of water with its creatures, serpents and demons were at once thrown off at terrific speed that was unprecedented. They were thrown beyond a yojana by the high tides.
16Rama the destroyer of foes did not attempt at the ocean that went far from the boundary, which was transgressing and overweening.
17Then Sagara, the Lord of the ocean himself rising like the Sun over the mighty Meru Mountain rose from the middle of the ocean.
18Then the Lord of the Ocean shining like the Vaidurya stone decked in pure gold as if blazing appeared along with serpents.
19Clad in red coloured robes, endowed with lotus petal like eyes having a wonderful wreath of diverse flowers on head, decked in shining ornaments of polished gold encrusted with precious gems from his own territory, he resembled the Himalayan Mountain with minerals. He had a hanging pearl necklace in the centre of his bosom shedding white lustre that resembled the Kausthuba of Lord Vishnu. With several tides moving near, and multitude of tides reaching the clouds threatening, surrounded by Goddesses of several forms and deities of important rivers like Ganga and Sindhu, the valiant Lord of the ocean greeted with folded palms and spoke these words to Rama who was wielding an arrow in his hand.
20Clad in red coloured robes, endowed with lotus petal like eyes having a wonderful wreath of diverse flowers on head, decked in shining ornaments of polished gold encrusted with precious gems from his own territory, he resembled the Himalayan Mountain with minerals. He had a hanging pearl necklace in the centre of his bosom shedding white lustre that resembled the Kausthuba of Lord Vishnu. With several tides moving near, and multitude of tides reaching the clouds threatening, surrounded by Goddesses of several forms and deities of important rivers like Ganga and Sindhu, the valiant Lord of the ocean greeted with folded palms and spoke these words to Rama who was wielding an arrow in his hand.
21Clad in red coloured robes, endowed with lotus petal like eyes having a wonderful wreath of diverse flowers on head, decked in shining ornaments of polished gold encrusted with precious gems from his own territory, he resembled the Himalayan Mountain with minerals. He had a hanging pearl necklace in the centre of his bosom shedding white lustre that resembled the Kausthuba of Lord Vishnu. With several tides moving near, and multitude of tides reaching the clouds threatening, surrounded by Goddesses of several forms and deities of important rivers like Ganga and Sindhu, the valiant Lord of the ocean greeted with folded palms and spoke these words to Rama who was wielding an arrow in his hand.
22Clad in red coloured robes, endowed with lotus petal like eyes having a wonderful wreath of diverse flowers on head, decked in shining ornaments of polished gold encrusted with precious gems from his own territory, he resembled the Himalayan Mountain with minerals. He had a hanging pearl necklace in the centre of his bosom shedding white lustre that resembled the Kausthuba of Lord Vishnu. With several tides moving near, and multitude of tides reaching the clouds threatening, surrounded by Goddesses of several forms and deities of important rivers like Ganga and Sindhu, the valiant Lord of the ocean greeted with folded palms and spoke these words to Rama who was wielding an arrow in his hand.
23Clad in red coloured robes, endowed with lotus petal like eyes having a wonderful wreath of diverse flowers on head, decked in shining ornaments of polished gold encrusted with precious gems from his own territory, he resembled the Himalayan Mountain with minerals. He had a hanging pearl necklace in the centre of his bosom shedding white lustre that resembled the Kausthuba of Lord Vishnu. With several tides moving near, and multitude of tides reaching the clouds threatening, surrounded by Goddesses of several forms and deities of important rivers like Ganga and Sindhu, the valiant Lord of the ocean greeted with folded palms and spoke these words to Rama who was wielding an arrow in his hand.
24Clad in red coloured robes, endowed with lotus petal like eyes having a wonderful wreath of diverse flowers on head, decked in shining ornaments of polished gold encrusted with precious gems from his own territory, he resembled the Himalayan Mountain with minerals. He had a hanging pearl necklace in the centre of his bosom shedding white lustre that resembled the Kausthuba of Lord Vishnu. With several tides moving near, and multitude of tides reaching the clouds threatening, surrounded by Goddesses of several forms and deities of important rivers like Ganga and Sindhu, the valiant Lord of the ocean greeted with folded palms and spoke these words to Rama who was wielding an arrow in his hand.
25"Noble Rama Earth, wind, space, water, and fire, the five elements remain in their path strictly following their nature."
26"I am fathomless and as such not capable of being swum across as it is my nature too. My fording will be a deviation. I proclaim to you (how you can cross)."
27"O Lord of the land Out of desire or covetousness or even out of fear I will not be able to solidify the water infested with poisonous animals."
28"O Rama I shall arrange a base in such a mode, by means of which the entire army of Vanaras can cross over the passage and I will also be seizing the poisonous animals and not be aggressive."
29Then Rama said, "O abode of Varuna, listen to me. In which location should I allow this unfailing mighty arrow to descend?"
30On hearing the question of Rama, the mighty ocean seeing the brilliant arrow spoke these words to him.
31"To my north there is a holy place called Drumakulya, famous like you, and you have scope to act there (to descend the arrow)."
32"Marauders of terrific action, who are enemies of gods whose chief is Abhiras, live there drinking my (ocean) water performing sinful acts."
33"Rama I cannot tolerate the touch of ones who are sinful in action. Therefore your (of descending this arrow down) mighty unfailing arrow can be released on them."
34On hearing the words of the request of Sagara and on account of seeing him, Rama let off the supreme arrow glowing (on the marauders).
35By the letting down of the dart that resembled the glow of Indra that part of the land was indeed popularly known as Marakantara (Marwar and Bikaner region of Rajasthan).
36At that part of the earth that was creviced by the piercing of the dart, water came out from the underworld.
37That well (hole created by the dart) came to be known as Vrana. The water springing out of it forever is like sea water.
38A crack caused in the ground by letting off the dart produced terrific sound and by that, the water in the cavities of the ground dried up.
39Marukantaram is famous in the three worlds. Dasaratha's Rama, who is learned and has the valour of gods made the cavities dry and gave a boon.
40Marukantaram is famous in the three worlds. Dasaratha's Rama, who is learned and has the valour of gods made the cavities dry and gave a boon.
41By virtue of Rama's boon Maru became a beautiful land with tender grass for cows, with less diseases, very ideal for fruits, roots, and juicy foods, for plenty of milk, and suitable for fragrance, diverse kinds of medicinal herbs. Endowed with these virtues it became a holy and auspicious place.
42By virtue of Rama's boon Maru became a beautiful land with tender grass for cows, with less diseases, very ideal for fruits, roots, and juicy foods, for plenty of milk, and suitable for fragrance, diverse kinds of medicinal herbs. Endowed with these virtues it became a holy and auspicious place.
43Thereafter when that land of Drumakulyam was burnt (by Rama's arrow) the Lord of rivers looked at Rama who was learned in all sastras spoke these words.
44"Noble Rama This prosperous one named Nala is the son of Vishwakarma. Since he has obtained boons from his father, he is equal to his father in architecture."
45"This monkey is full of zeal. He will build a bridge over me, and I will bear it. In that way he is like his father."
46Having spoken in that way, the Sea God disappeared. Nala, the foremost of vanaras, got up there after and spoke these words to mighty Rama.
47Adopting my father's skill, I shall build a bridge over the broad abode of Varuna—thus, truly, the ocean god has spoken.
48This fearsome ocean of mighty Sagara (dug by Sagara) then allowed a passage for Rama, out of fear of punishment and also to witness the building of a bridge.
49"On the Mandara mountain Vishwakarma gave a boon to my mother. I am that Vishwakarma's own son, and I am like him at work by that cause. I have put in my memory all about the ocean. I am aware of the truth of the ocean. I could not speak of my qualities unless questioned. I can build a bridge over the abode of Varuna.Right away let the Vanara leaders get the material required for building the bridge (said Nala)."
50"On the Mandara mountain Vishwakarma gave a boon to my mother. I am that Vishwakarma's own son, and I am like him at work by that cause. I have put in my memory all about the ocean. I am aware of the truth of the ocean. I could not speak of my qualities unless questioned. I can build a bridge over the abode of Varuna.Right away let the Vanara leaders get the material required for building the bridge (said Nala)."
51"On the Mandara mountain Vishwakarma gave a boon to my mother. I am that Vishwakarma's own son, and I am like him at work by that cause. I have put in my memory all about the ocean. I am aware of the truth of the ocean. I could not speak of my qualities unless questioned. I can build a bridge over the abode of Varuna.Right away let the Vanara leaders get the material required for building the bridge (said Nala)."
52Then directed by Rama the Vanara troop leaders in hundreds and thousands sprang up gladly all over the huge forest.
53Mountain like bodied Vanara bulls there upon started collecting roots of trees from the foot of mountain and moved them into the sea.
54The Vanaras brought sala, asvakarna, dhava, bamboo, kutaja arjuna, palmira, tilaka, trisaira, bilva, saptaparni trees karnikara plants with blossoms, mango trees and ashoka trees and dumped into the ocean.
55The Vanaras brought sala, asvakarna, dhava, bamboo, kutaja arjuna, palmira, tilaka, trisaira, bilva, saptaparni trees karnikara plants with blossoms, mango trees and ashoka trees and dumped into the ocean.
56Lifting some trees with roots and some without roots like the staff of Indra's flag, Vanaras hurled down the trees into the sea.
57They brought palmira, dadima, coconut, karira, bakula and nimba trees and dropped all of them into the ocean.
58The Vanaras of huge body size and strong like elephants collected stones and mountains, lifted them, and transported into the sea.
59At once the water threw up (by dropping the mountains) rose, touching the sky and spreading.
60On account of throwing into the sea it got stirred up Others held the rope over a hundred yojanas in breadth (to make it even).
61Nala started the task of building the huge bridge in the centre of the ocean with Vanaras.
62Others held sticks and some held logs of wood and reeds following the command of Rama, hundreds of Vanaras who looked like clouds and mountain tops built the bridge.
63Others held sticks and some held logs of wood and reeds following the command of Rama, hundreds of Vanaras who looked like clouds and mountain tops built the bridge.
64The Vanaras who were like Danavas, huge mountains in size were seen seizing boulders from the mountain, the trees with blossoms, and creepers for binding the bridge and running.
65By hurling off the mountains in that lofty ocean and throwing stones, a tumultuous sound arose.
66Elephants like monkeys rejoiced over building speedily fourteen yojanas the distance of the bridge on the first day.
67In the same order the Vanaras of fierce bodies and extremely strong ones soon built twenty yojanas on the second day.
68Endowed with huge body that way the Vanaras built extremely fast, twenty one yojanas on the third day.
69There upon at once Vanaras of great speed built twenty two yojanas on the fourth day.
70Similarly, on the fifth day the Vanaras endowed with great impetus built twenty three yojanas and crossed Mount Suvela.
71Nala the son of Vishwakarma, the foremost of the Vanaras and strong like his father built the bridge in the sea.
72The bridge was built on the sea, an abode of crocodiles, was auspicious, glorious, and looked like the street in space (milky path).
73The Gandharvas, gods and even siddhas felt happy and reached their stationed in the sky to see the wonderful bridge.
74Gods and Gandharvas witnessed the bridge built by Nala that was ten yojanas in width and hundred yojanas in length.
75The monkeys were jumping about here and there roaring (in joy). All creatures witnessed the bridge that was inconceivable, marvellous, thrilling, and impossible to build constructed in the sea.
76The monkeys were jumping about here and there roaring (in joy). All creatures witnessed the bridge that was inconceivable, marvellous, thrilling, and impossible to build constructed in the sea.
77The glorious Vanaras in thousands of crores reached the other side of the sea from the bridge constructed in the great sea.
78That huge bridge was well built, magnificent, evenly built, and extensive and looked charming like the partition in a woman's hair.
79There upon Vibheeshana holding the mace stood on the other side of the ocean along with his friends to slay the enemies.
80Sugriva addressed Rama of truthful valour and said, "You mount on heroic Hanuman, let Lakshmana climb on Angada. These Vanaras will hold you up in the sky and assist you to cross the ocean."
81Sugriva addressed Rama of truthful valour and said, "You mount on heroic Hanuman, let Lakshmana climb on Angada. These Vanaras will hold you up in the sky and assist you to cross the ocean."
82Accompanied by Lakshmana and joined together with Sugriva, glorious and righteous Rama walked in front of the army.
83While some monkeys walked in the middle some went in the side, some others were falling down in water (for the want of space to walk) some others went like birds in the path of the sky.
84The terrific sound caused by the frightening advancement of massive monkey troops the sound of the ocean got drowned.
85The Vanara army having crossed the bridge of Nala by the king's order settled on the other shore that was filled with several roots and fruits.
86At once the gods, siddhas, charanas and sages came towards Rama looking at his wonderful and most difficult action and sprinkled auspicious water on him individually. (As a mark of worship and blessing).
87"O Rama the Lord of human beings Let you win over enemies and rule the land for ever." Thus, hailing Rama who is worshipped by humans as well as gods, was worshipped with auspicious words (by the aforesaid gods, siddhas and charanas). ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेद्वाविंशस्सर्गः ।। This is the end of the twenty second sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तत्पश्चात् राम ने अपनी भयङ्कर उपस्थिति प्रकट करने वाले उस समुद्र से कहा — 'मैं तुम्हें पाताल तक सुखा दूँगा।'
2'हे समुद्र! जब मेरे बाणों से तुम्हारा जल जड़ तक सूख जाएगा, तब विशाल बालूराशि प्रकट होगी।
3'हे समुद्र! अब मेरे द्वारा बरसाई गई बाणवर्षा से तुममें निवास करने वाले सब प्राणियों सहित तुम्हारे सूख जाने पर वानर दूसरे तट पर चले जाएँगे।
4'तुम, जो राक्षसों के निवास हो, मेरे पराक्रम और बल से अवगत नहीं हो। तुम उस शोक से अवगत नहीं जो तुम्हें मुझसे मिलेगा।'
5राम ने ब्रह्मा द्वारा अभिमन्त्रित ब्रह्मदण्ड के समान उस बलशाली धनुष को खींचना आरम्भ किया और उस श्रेष्ठ धनुष से बाण छोड़े।
6जब राम ने धनुष से बाण छोड़े, तब तत्काल आकाश से लेकर पृथ्वी तक, पर्वतों सहित सब काँप उठे।
7तब संसार अन्धकार से ढक गया, दिशाएँ अज्ञेय हो गईं और नदियाँ भी क्षुब्ध हो उठीं।
8सूर्य और चन्द्रमा नक्षत्रों सहित तिरछे (दक्षिण से उत्तर की ओर) चलने लगे। छाए अन्धकार के कारण सूर्य भी नहीं चमक रहा था। उल्काओं से प्रकाशित आकाश देदीप्यमान हो उठा और अभूतपूर्व गर्जन फूट पड़ा।
9सूर्य और चन्द्रमा नक्षत्रों सहित तिरछे (दक्षिण से उत्तर की ओर) चलने लगे। छाए अन्धकार के कारण सूर्य भी नहीं चमक रहा था। उल्काओं से प्रकाशित आकाश देदीप्यमान हो उठा और अभूतपूर्व गर्जन फूट पड़ा।
10तब भयङ्कर वायु चली जो शीतल जल के धाम मेघों को तोड़ती, उन्हें ऊपर की ओर उड़ाती और वृक्षों को तोड़ती हुई बही।
11एकत्र हुए विशाल मेघ पर्वतशिखरों को तोड़ते हुए अद्भुत वेग से आकाश में चल रहे थे। आकाश में उन मेघों ने ऊँची ध्वनि करते हुए विद्युत् की अग्नि छोड़ी।
12मनुष्य आदि जो प्राणी दिखाई देते थे और पिशाच तथा प्रेत जैसे जो दिखाई नहीं देते थे — वे सब भय से निश्चल रह गए। कुछ अन्य प्राणी शीत होते हुए भी अपने स्थान से बाहर निकल आए। कुछ साथ होते हुए भी भय से अपने निवास से उछाल दिए गए।
13मनुष्य आदि जो प्राणी दिखाई देते थे और पिशाच तथा प्रेत जैसे जो दिखाई नहीं देते थे — वे सब भय से निश्चल रह गए। कुछ अन्य प्राणी शीत होते हुए भी अपने स्थान से बाहर निकल आए। कुछ साथ होते हुए भी भय से अपने निवास से उछाल दिए गए।
14तत्पश्चात् जल की वे लहरें अपने प्राणियों, सर्पों और राक्षसों सहित तत्काल ऐसे भयङ्कर वेग से उछाल दी गईं जो अभूतपूर्व था। वे उन्नत ज्वारों द्वारा एक योजन से भी दूर फेंक दी गईं।
15तत्पश्चात् जल की वे लहरें अपने प्राणियों, सर्पों और राक्षसों सहित तत्काल ऐसे भयङ्कर वेग से उछाल दी गईं जो अभूतपूर्व था। वे उन्नत ज्वारों द्वारा एक योजन से भी दूर फेंक दी गईं।
16शत्रुनाशक राम ने उस समुद्र पर, जो अपनी मर्यादा से बहुत दूर चला गया, अतिक्रमण कर रहा था और उद्धत था, और प्रहार नहीं किया।
17तब समुद्र के स्वामी सागर स्वयं महान् मेरु पर्वत के ऊपर उदित होते सूर्य के समान समुद्र के मध्य से ऊपर उठे।
18तब वैदूर्य मणि के समान चमकते और शुद्ध स्वर्ण से सुसज्जित समुद्र के स्वामी मानो जाज्वल्यमान होकर सर्पों सहित प्रकट हुए।
19रक्तवर्ण वस्त्र धारण किए, कमलदल के समान नेत्रों से युक्त, सिर पर भाँति-भाँति के फूलों की अद्भुत माला पहने, अपने ही क्षेत्र के बहुमूल्य रत्नों से जड़े मँजे हुए स्वर्ण के देदीप्यमान आभूषणों से सुसज्जित वे खनिजों से युक्त हिमालय पर्वत के समान लगते थे। उनके वक्ष के मध्य में लटकती मोतियों की माला श्वेत कान्ति बिखेरती हुई भगवान् विष्णु के कौस्तुभ के समान थी। समीप आती अनेक तरङ्गों सहित तथा मेघों तक पहुँचकर भयभीत करती तरङ्गमालाओं सहित, अनेक रूपों वाली देवियों तथा गङ्गा और सिन्धु जैसी प्रमुख सरिताओं की अधिष्ठात्री देवियों से घिरे पराक्रमी समुद्रस्वामी ने हाथ जोड़कर प्रणाम किया और हाथ में बाण धारण किए राम से ये वचन कहे।
20रक्तवर्ण वस्त्र धारण किए, कमलदल के समान नेत्रों से युक्त, सिर पर भाँति-भाँति के फूलों की अद्भुत माला पहने, अपने ही क्षेत्र के बहुमूल्य रत्नों से जड़े मँजे हुए स्वर्ण के देदीप्यमान आभूषणों से सुसज्जित वे खनिजों से युक्त हिमालय पर्वत के समान लगते थे। उनके वक्ष के मध्य में लटकती मोतियों की माला श्वेत कान्ति बिखेरती हुई भगवान् विष्णु के कौस्तुभ के समान थी। समीप आती अनेक तरङ्गों सहित तथा मेघों तक पहुँचकर भयभीत करती तरङ्गमालाओं सहित, अनेक रूपों वाली देवियों तथा गङ्गा और सिन्धु जैसी प्रमुख सरिताओं की अधिष्ठात्री देवियों से घिरे पराक्रमी समुद्रस्वामी ने हाथ जोड़कर प्रणाम किया और हाथ में बाण धारण किए राम से ये वचन कहे।
21रक्तवर्ण वस्त्र धारण किए, कमलदल के समान नेत्रों से युक्त, सिर पर भाँति-भाँति के फूलों की अद्भुत माला पहने, अपने ही क्षेत्र के बहुमूल्य रत्नों से जड़े मँजे हुए स्वर्ण के देदीप्यमान आभूषणों से सुसज्जित वे खनिजों से युक्त हिमालय पर्वत के समान लगते थे। उनके वक्ष के मध्य में लटकती मोतियों की माला श्वेत कान्ति बिखेरती हुई भगवान् विष्णु के कौस्तुभ के समान थी। समीप आती अनेक तरङ्गों सहित तथा मेघों तक पहुँचकर भयभीत करती तरङ्गमालाओं सहित, अनेक रूपों वाली देवियों तथा गङ्गा और सिन्धु जैसी प्रमुख सरिताओं की अधिष्ठात्री देवियों से घिरे पराक्रमी समुद्रस्वामी ने हाथ जोड़कर प्रणाम किया और हाथ में बाण धारण किए राम से ये वचन कहे।
22रक्तवर्ण वस्त्र धारण किए, कमलदल के समान नेत्रों से युक्त, सिर पर भाँति-भाँति के फूलों की अद्भुत माला पहने, अपने ही क्षेत्र के बहुमूल्य रत्नों से जड़े मँजे हुए स्वर्ण के देदीप्यमान आभूषणों से सुसज्जित वे खनिजों से युक्त हिमालय पर्वत के समान लगते थे। उनके वक्ष के मध्य में लटकती मोतियों की माला श्वेत कान्ति बिखेरती हुई भगवान् विष्णु के कौस्तुभ के समान थी। समीप आती अनेक तरङ्गों सहित तथा मेघों तक पहुँचकर भयभीत करती तरङ्गमालाओं सहित, अनेक रूपों वाली देवियों तथा गङ्गा और सिन्धु जैसी प्रमुख सरिताओं की अधिष्ठात्री देवियों से घिरे पराक्रमी समुद्रस्वामी ने हाथ जोड़कर प्रणाम किया और हाथ में बाण धारण किए राम से ये वचन कहे।
23रक्तवर्ण वस्त्र धारण किए, कमलदल के समान नेत्रों से युक्त, सिर पर भाँति-भाँति के फूलों की अद्भुत माला पहने, अपने ही क्षेत्र के बहुमूल्य रत्नों से जड़े मँजे हुए स्वर्ण के देदीप्यमान आभूषणों से सुसज्जित वे खनिजों से युक्त हिमालय पर्वत के समान लगते थे। उनके वक्ष के मध्य में लटकती मोतियों की माला श्वेत कान्ति बिखेरती हुई भगवान् विष्णु के कौस्तुभ के समान थी। समीप आती अनेक तरङ्गों सहित तथा मेघों तक पहुँचकर भयभीत करती तरङ्गमालाओं सहित, अनेक रूपों वाली देवियों तथा गङ्गा और सिन्धु जैसी प्रमुख सरिताओं की अधिष्ठात्री देवियों से घिरे पराक्रमी समुद्रस्वामी ने हाथ जोड़कर प्रणाम किया और हाथ में बाण धारण किए राम से ये वचन कहे।
24रक्तवर्ण वस्त्र धारण किए, कमलदल के समान नेत्रों से युक्त, सिर पर भाँति-भाँति के फूलों की अद्भुत माला पहने, अपने ही क्षेत्र के बहुमूल्य रत्नों से जड़े मँजे हुए स्वर्ण के देदीप्यमान आभूषणों से सुसज्जित वे खनिजों से युक्त हिमालय पर्वत के समान लगते थे। उनके वक्ष के मध्य में लटकती मोतियों की माला श्वेत कान्ति बिखेरती हुई भगवान् विष्णु के कौस्तुभ के समान थी। समीप आती अनेक तरङ्गों सहित तथा मेघों तक पहुँचकर भयभीत करती तरङ्गमालाओं सहित, अनेक रूपों वाली देवियों तथा गङ्गा और सिन्धु जैसी प्रमुख सरिताओं की अधिष्ठात्री देवियों से घिरे पराक्रमी समुद्रस्वामी ने हाथ जोड़कर प्रणाम किया और हाथ में बाण धारण किए राम से ये वचन कहे।
25'हे श्रेष्ठ राम! पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और अग्नि — ये पाँचों तत्त्व अपने स्वभाव का कठोरता से पालन करते हुए अपने मार्ग पर स्थित रहते हैं।
26'मैं अथाह हूँ और इसीलिए तैरकर पार किए जाने योग्य नहीं, क्योंकि यही मेरा स्वभाव भी है। मेरा पार होना विचलन होगा। मैं आपको बताता हूँ (कि आप कैसे पार कर सकते हैं)।
27'हे पृथ्वीपते! न कामना से, न लोभ से और न भय से ही मैं विषैले जन्तुओं से भरे जल को ठोस बना सकूँगा।
28'हे राम! मैं ऐसी व्यवस्था करूँगा जिससे समूची वानरसेना मार्ग पार कर सके और मैं विषैले जन्तुओं को भी रोकूँगा तथा उग्र नहीं होऊँगा।'
29तब राम ने कहा — 'हे वरुण के धाम! मेरी बात सुनो। मैं इस अमोघ बलशाली बाण को किस स्थान पर छोड़ूँ?'
30राम का यह प्रश्न सुनकर उस देदीप्यमान बाण को देखते हुए बलशाली समुद्र ने उनसे ये वचन कहे —
31'मेरे उत्तर में द्रुमकुल्य नामक एक पवित्र स्थान है, जो आपके ही समान विख्यात है, और वहाँ आपके लिए (बाण छोड़ने का) अवसर है।
32'वहाँ भयङ्कर कर्म करने वाले लुटेरे रहते हैं, जो देवताओं के शत्रु हैं और जिनका प्रमुख आभीर है; वे मेरा (समुद्र का) जल पीते हुए पापकर्म करते हैं।
33'हे राम! मैं पापकर्मियों का स्पर्श सहन नहीं कर सकता। इसलिए आपका (यह बाण छोड़ने का) बलशाली अमोघ बाण उन पर छोड़ा जा सकता है।'
34सागर की प्रार्थना के वचन सुनकर और उन्हें देखकर राम ने वह देदीप्यमान श्रेष्ठ बाण (उन लुटेरों पर) छोड़ दिया।
35इन्द्र के तेज के समान चमकते उस बाण के गिरने से भूमि का वह भाग सचमुच मरुकान्तार (राजस्थान का मारवाड़ और बीकानेर क्षेत्र) नाम से प्रसिद्ध हो गया।
36पृथ्वी के जिस भाग में उस बाण के भेदने से दरार पड़ी, वहाँ पाताल से जल निकल आया।
37वह कूप (बाण से बना गर्त) व्रण नाम से प्रसिद्ध हुआ। उससे सदा निकलता जल समुद्र के जल के समान है।
38बाण छोड़ने से भूमि में पड़ी दरार ने भयङ्कर ध्वनि उत्पन्न की और उससे भूमि के गर्तों का जल सूख गया।
39मरुकान्तार तीनों लोकों में विख्यात है। विद्वान् और देवताओं के समान पराक्रम वाले दशरथनन्दन राम ने गर्तों को सुखा दिया और वरदान दिया।
40मरुकान्तार तीनों लोकों में विख्यात है। विद्वान् और देवताओं के समान पराक्रम वाले दशरथनन्दन राम ने गर्तों को सुखा दिया और वरदान दिया।
41राम के वरदान के प्रभाव से मरु एक सुन्दर भूमि बन गया — गौओं के लिए कोमल घास वाला, कम रोगों वाला, फलों, कन्दमूलों और रसयुक्त आहारों के लिए अत्यन्त उपयुक्त, प्रचुर दूध वाला तथा सुगन्ध और भाँति-भाँति की औषधीय वनस्पतियों के अनुकूल। इन गुणों से सम्पन्न होकर वह पवित्र और मङ्गलमय स्थान बन गया।
42राम के वरदान के प्रभाव से मरु एक सुन्दर भूमि बन गया — गौओं के लिए कोमल घास वाला, कम रोगों वाला, फलों, कन्दमूलों और रसयुक्त आहारों के लिए अत्यन्त उपयुक्त, प्रचुर दूध वाला तथा सुगन्ध और भाँति-भाँति की औषधीय वनस्पतियों के अनुकूल। इन गुणों से सम्पन्न होकर वह पवित्र और मङ्गलमय स्थान बन गया।
43तत्पश्चात् जब द्रुमकुल्य की वह भूमि (राम के बाण से) जल गई, तब सरिताओं के स्वामी ने सब शास्त्रों में निष्णात राम की ओर देखकर ये वचन कहे —
44'हे श्रेष्ठ राम! नल नामक यह समृद्ध वानर विश्वकर्मा का पुत्र है। चूँकि उसने अपने पिता से वरदान प्राप्त किए हैं, इसलिए वह स्थापत्य में अपने पिता के समान है।
45'यह वानर उत्साह से भरा है। वह मुझ पर सेतु बाँधेगा और मैं उसे धारण करूँगा। इस प्रकार वह अपने पिता के समान है।'
46ऐसा कहकर समुद्रदेव अन्तर्धान हो गए। तत्पश्चात् वानरश्रेष्ठ नल उठे और उन्होंने बलशाली राम से ये वचन कहे।
47'अपने पिता के कौशल का आश्रय लेकर मैं वरुण के इस विस्तीर्ण धाम पर सेतु बाँधूँगा — सचमुच समुद्रदेव ने ऐसा ही कहा है।'
48सगर द्वारा खोदे गए उस भयङ्कर महासागर ने तब दण्ड के भय से तथा सेतुनिर्माण देखने के लिए भी राम के लिए मार्ग दे दिया।
49'मन्दर पर्वत पर विश्वकर्मा ने मेरी माता को वरदान दिया था। मैं उसी विश्वकर्मा का औरस पुत्र हूँ और इसी कारण कार्य में उनके समान हूँ। मैंने समुद्र के विषय में सब कुछ स्मरण रखा है। मैं समुद्र का सत्य जानता हूँ। बिना पूछे मैं अपने गुणों की चर्चा नहीं कर सकता था। मैं वरुण के धाम पर सेतु बाँध सकता हूँ। तत्काल वानरनायक सेतुनिर्माण की सामग्री लाएँ' (नल ने कहा)।
50'मन्दर पर्वत पर विश्वकर्मा ने मेरी माता को वरदान दिया था। मैं उसी विश्वकर्मा का औरस पुत्र हूँ और इसी कारण कार्य में उनके समान हूँ। मैंने समुद्र के विषय में सब कुछ स्मरण रखा है। मैं समुद्र का सत्य जानता हूँ। बिना पूछे मैं अपने गुणों की चर्चा नहीं कर सकता था। मैं वरुण के धाम पर सेतु बाँध सकता हूँ। तत्काल वानरनायक सेतुनिर्माण की सामग्री लाएँ' (नल ने कहा)।
51'मन्दर पर्वत पर विश्वकर्मा ने मेरी माता को वरदान दिया था। मैं उसी विश्वकर्मा का औरस पुत्र हूँ और इसी कारण कार्य में उनके समान हूँ। मैंने समुद्र के विषय में सब कुछ स्मरण रखा है। मैं समुद्र का सत्य जानता हूँ। बिना पूछे मैं अपने गुणों की चर्चा नहीं कर सकता था। मैं वरुण के धाम पर सेतु बाँध सकता हूँ। तत्काल वानरनायक सेतुनिर्माण की सामग्री लाएँ' (नल ने कहा)।
52तब राम की आज्ञा से सैकड़ों और सहस्रों वानरसेनानायक प्रसन्नतापूर्वक उस विशाल वन में सर्वत्र उछल पड़े।
53तत्पश्चात् पर्वत के समान शरीर वाले उन वानरवृषभों ने पर्वत की तलहटी से वृक्षों की जड़ें एकत्र करना आरम्भ किया और उन्हें समुद्र तक ढोया।
54वानर साल, अश्वकर्ण, धव, बाँस, कुटज, अर्जुन, ताल, तिलक, त्रिशिर, बिल्व, सप्तपर्ण वृक्ष, फूलों से लदे कर्णिकार पौधे, आम्र वृक्ष और अशोक वृक्ष लाकर समुद्र में डालने लगे।
55वानर साल, अश्वकर्ण, धव, बाँस, कुटज, अर्जुन, ताल, तिलक, त्रिशिर, बिल्व, सप्तपर्ण वृक्ष, फूलों से लदे कर्णिकार पौधे, आम्र वृक्ष और अशोक वृक्ष लाकर समुद्र में डालने लगे।
56कुछ वृक्षों को जड़ सहित और कुछ को बिना जड़ के इन्द्रध्वज के दण्ड के समान उठाकर वानरों ने वृक्ष समुद्र में फेंके।
57वे ताल, दाडिम, नारियल, करीर, बकुल और निम्ब वृक्ष लाए और उन सबको समुद्र में डाल दिया।
58विशाल शरीर वाले और हाथियों के समान बलशाली वानरों ने शिलाएँ और पर्वत एकत्र किए, उन्हें उठाया और समुद्र तक ढोया।
59तत्काल (पर्वत डालने से) जल उछलकर आकाश को छूता हुआ चारों ओर फैल गया।
60समुद्र में डालने से वह क्षुब्ध हो उठा। दूसरों ने (उसे समतल करने के लिए) सौ योजन चौड़ाई में रस्सी तानी।
61नल ने वानरों सहित समुद्र के मध्य में उस विशाल सेतु के निर्माण का कार्य आरम्भ किया।
62कुछ ने दण्ड पकड़े और कुछ ने काष्ठ के लट्ठे तथा नरकट पकड़े; राम की आज्ञा का पालन करते हुए मेघों और पर्वतशिखरों के समान दिखने वाले सैकड़ों वानरों ने सेतु बाँधा।
63कुछ ने दण्ड पकड़े और कुछ ने काष्ठ के लट्ठे तथा नरकट पकड़े; राम की आज्ञा का पालन करते हुए मेघों और पर्वतशिखरों के समान दिखने वाले सैकड़ों वानरों ने सेतु बाँधा।
64दानवों के समान, आकार में विशाल पर्वतों के समान वे वानर पर्वत से शिलाएँ, फूलों से लदे वृक्ष और सेतु बाँधने के लिए लताएँ उठाए दौड़ते दिखाई दिए।
65उस विशाल समुद्र में पर्वत फेंकने और शिलाएँ डालने से भयङ्कर कोलाहल उठा।
66हाथियों के समान वे वानर पहले दिन शीघ्रता से सेतु की चौदह योजन दूरी बना लेने पर हर्षित हुए।
67इसी क्रम में उग्र शरीर वाले और अत्यन्त बलशाली उन वानरों ने दूसरे दिन शीघ्र ही बीस योजन बना डाले।
68इसी प्रकार विशाल शरीर से सम्पन्न उन वानरों ने तीसरे दिन अत्यन्त वेग से इक्कीस योजन बना डाले।
69तत्पश्चात् महान् वेग वाले वानरों ने चौथे दिन तत्काल बाईस योजन बना डाले।
70इसी प्रकार पाँचवें दिन महान् वेग से सम्पन्न वानरों ने तेईस योजन बनाए और सुवेल पर्वत तक पहुँच गए।
71विश्वकर्मा के पुत्र, वानरों में श्रेष्ठ और अपने पिता के समान बलशाली नल ने समुद्र में वह सेतु बाँधा।
72मकरों के धाम उस समुद्र पर बाँधा गया वह सेतु मङ्गलमय, यशस्वी और आकाश के मार्ग (आकाशगङ्गा) के समान लगता था।
73गन्धर्व, देवता और सिद्ध भी प्रसन्न हुए और उस अद्भुत सेतु को देखने के लिए आकाश में अपने-अपने स्थानों पर पहुँच गए।
74देवताओं और गन्धर्वों ने नल द्वारा बनाया गया वह सेतु देखा जो दस योजन चौड़ा और सौ योजन लम्बा था।
75वानर (आनन्द से) गरजते हुए इधर-उधर उछल रहे थे। सब प्राणियों ने समुद्र में बनाया गया वह सेतु देखा जो अकल्पनीय, अद्भुत, रोमाञ्चकारी और बनाने में असम्भव था।
76वानर (आनन्द से) गरजते हुए इधर-उधर उछल रहे थे। सब प्राणियों ने समुद्र में बनाया गया वह सेतु देखा जो अकल्पनीय, अद्भुत, रोमाञ्चकारी और बनाने में असम्भव था।
77सहस्रों करोड़ों की संख्या में यशस्वी वानर महासागर में बने उस सेतु से समुद्र के दूसरे तट पर पहुँचे।
78वह विशाल सेतु भलीभाँति बना, भव्य, समतल और विस्तीर्ण था तथा स्त्री की माँग के समान मनोहर लगता था।
79तत्पश्चात् गदा धारण किए विभीषण शत्रुओं का वध करने के लिए अपने मित्रों सहित समुद्र के दूसरे तट पर खड़े हो गए।
80सुग्रीव ने सत्यपराक्रमी राम को सम्बोधित कर कहा — 'आप वीर हनुमान् पर आरूढ़ हों, लक्ष्मण अङ्गद पर चढ़ें। ये वानर आपको आकाश में धारण करेंगे और समुद्र लाँघने में आपकी सहायता करेंगे।'
81सुग्रीव ने सत्यपराक्रमी राम को सम्बोधित कर कहा — 'आप वीर हनुमान् पर आरूढ़ हों, लक्ष्मण अङ्गद पर चढ़ें। ये वानर आपको आकाश में धारण करेंगे और समुद्र लाँघने में आपकी सहायता करेंगे।'
82लक्ष्मण सहित और सुग्रीव से युक्त यशस्वी धर्मात्मा राम सेना के आगे-आगे चले।
83कुछ वानर मध्य में चले, कुछ पार्श्व में गए, कुछ अन्य (चलने के लिए स्थान न होने से) जल में गिर पड़े और कुछ अन्य पक्षियों के समान आकाशमार्ग से गए।
84विशाल वानरसेना के भयङ्कर आगे बढ़ने से उत्पन्न भयङ्कर ध्वनि से समुद्र की ध्वनि दब गई।
85राजा की आज्ञा से नल के सेतु को पार कर वानरसेना दूसरे तट पर बस गई, जो अनेक कन्दमूलों और फलों से भरा था।
86तत्काल देवता, सिद्ध, चारण और ऋषि राम के इस अद्भुत और अत्यन्त कठिन कर्म को देखकर उनके पास आए और (पूजा तथा आशीर्वाद के चिह्न रूप में) प्रत्येक ने उन पर मङ्गलजल छिड़का।
87'हे मनुष्यों के स्वामी राम! आप शत्रुओं पर विजय पाएँ और सदा पृथ्वी पर शासन करें' — इस प्रकार मनुष्यों तथा देवताओं द्वारा पूजित राम की (उपर्युक्त देवताओं, सिद्धों और चारणों द्वारा) मङ्गलमय वचनों से स्तुति की गई। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का द्वाविंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1त्यसपछि रामले आफ्नो भयङ्कर उपस्थिति प्रकट गर्ने त्यो समुद्रलाई भन्नुभयो — 'म तिमीलाई पातालसम्म सुकाइदिनेछु।'
2'हे समुद्र! जब मेरा बाणले तिम्रो पानी जरैसम्म सुक्नेछ, तब विशाल बालुवाराशि प्रकट हुनेछ।
3'हे समुद्र! अब मैले बर्साएको बाणवर्षाले तिमीमा बस्ने सबै प्राणीसहित तिमी सुकेपछि वानरहरू अर्को किनारामा जानेछन्।
4'तिमी, जो राक्षसहरूको निवास हौ, मेरो पराक्रम र बलबाट अवगत छैनौ। तिमी त्यो शोकबाट अवगत छैनौ जुन तिमीलाई मबाट मिल्नेछ।'
5रामले ब्रह्माद्वारा अभिमन्त्रित ब्रह्मदण्डझैँ त्यो बलशाली धनु ताँन्न थाल्नुभयो र त्यो श्रेष्ठ धनुबाट बाण छाड्नुभयो।
6रामले धनुबाट बाण छाड्नुहुँदा तत्कालै आकाशदेखि पृथ्वीसम्म, पर्वतसहित सबै काँपे।
7तब संसार अन्धकारले ढाकियो, दिशाहरू अज्ञेय भए र नदीहरू पनि क्षुब्ध भए।
8सूर्य र चन्द्रमा नक्षत्रसहित तेर्सो (दक्षिणबाट उत्तरतर्फ) हिँड्न थाले। छाएको अन्धकारका कारण सूर्य पनि चम्किरहेको थिएन। उल्काले प्रकाशित आकाश देदीप्यमान भयो र अभूतपूर्व गर्जन फुट्यो।
9सूर्य र चन्द्रमा नक्षत्रसहित तेर्सो (दक्षिणबाट उत्तरतर्फ) हिँड्न थाले। छाएको अन्धकारका कारण सूर्य पनि चम्किरहेको थिएन। उल्काले प्रकाशित आकाश देदीप्यमान भयो र अभूतपूर्व गर्जन फुट्यो।
10तब भयङ्कर हावा चल्यो जसले चिसो पानीको धाम मेघहरूलाई फुटाउँदै, तिनलाई माथितर्फ उडाउँदै र रूखहरू भाँच्दै बग्यो।
11जम्मा भएका विशाल मेघ पर्वतशिखर भाँच्दै अद्भुत वेगले आकाशमा चलिरहेका थिए। आकाशमा ती मेघले उच्च ध्वनि गर्दै विद्युत्को आगो छाडे।
12मानिस आदि जुन प्राणी देखिन्थे र पिशाच तथा प्रेतजस्ता जुन देखिँदैनथे — ती सबै भयले निश्चल रहे। केही अन्य प्राणी चिसो हुँदाहुँदै पनि आफ्नो ठाउँबाट बाहिर निस्के। केही सँगै हुँदाहुँदै पनि भयले आफ्नो निवासबाट उछालिए।
13मानिस आदि जुन प्राणी देखिन्थे र पिशाच तथा प्रेतजस्ता जुन देखिँदैनथे — ती सबै भयले निश्चल रहे। केही अन्य प्राणी चिसो हुँदाहुँदै पनि आफ्नो ठाउँबाट बाहिर निस्के। केही सँगै हुँदाहुँदै पनि भयले आफ्नो निवासबाट उछालिए।
14त्यसपछि पानीका ती छाल आफ्ना प्राणी, सर्प र राक्षससहित तत्कालै यस्तो भयङ्कर वेगले उछालिए जुन अभूतपूर्व थियो। ती उन्नत ज्वारद्वारा एक योजनभन्दा पनि टाढा फ्याँकिए।
15त्यसपछि पानीका ती छाल आफ्ना प्राणी, सर्प र राक्षससहित तत्कालै यस्तो भयङ्कर वेगले उछालिए जुन अभूतपूर्व थियो। ती उन्नत ज्वारद्वारा एक योजनभन्दा पनि टाढा फ्याँकिए।
16शत्रुनाशक रामले त्यो समुद्रमाथि, जुन आफ्नो मर्यादाभन्दा धेरै टाढा गयो, अतिक्रमण गरिरहेको थियो र उद्धत थियो, अरू प्रहार गर्नुभएन।
17तब समुद्रका स्वामी सागर आफैँ महान् मेरु पर्वतमाथि उदाउने सूर्यझैँ समुद्रको बीचबाट माथि उठे।
18तब वैदूर्य मणिझैँ चम्किने र शुद्ध सुनले सजिएका समुद्रका स्वामी मानौँ जाज्वल्यमान भई सर्पहरूसहित प्रकट भए।
19रातो वस्त्र धारण गरेका, कमलका पत्रझैँ नेत्रले युक्त, शिरमा भाँतिभाँतिका फूलको अद्भुत माला लगाएका, आफ्नै क्षेत्रका बहुमूल्य रत्नले जडिएका टल्किएका सुनका देदीप्यमान गहनाले सजिएका उनी खनिजले युक्त हिमालय पर्वतझैँ देखिन्थे। उनको छातीको बीचमा झुन्डिएको मोतीको माला सेतो कान्ति छर्दै भगवान् विष्णुको कौस्तुभझैँ थियो। नजिक आउने अनेक तरङ्गसहित तथा मेघसम्म पुगेर त्रसित पार्ने तरङ्गमालासहित, अनेक रूप भएका देवीहरू तथा गङ्गा र सिन्धुजस्ता प्रमुख नदीहरूकी अधिष्ठात्री देवीहरूले घेरिएका पराक्रमी समुद्रस्वामीले हात जोडेर प्रणाम गरे र हातमा बाण धारण गर्नुभएका रामलाई यी वचन भने।
20रातो वस्त्र धारण गरेका, कमलका पत्रझैँ नेत्रले युक्त, शिरमा भाँतिभाँतिका फूलको अद्भुत माला लगाएका, आफ्नै क्षेत्रका बहुमूल्य रत्नले जडिएका टल्किएका सुनका देदीप्यमान गहनाले सजिएका उनी खनिजले युक्त हिमालय पर्वतझैँ देखिन्थे। उनको छातीको बीचमा झुन्डिएको मोतीको माला सेतो कान्ति छर्दै भगवान् विष्णुको कौस्तुभझैँ थियो। नजिक आउने अनेक तरङ्गसहित तथा मेघसम्म पुगेर त्रसित पार्ने तरङ्गमालासहित, अनेक रूप भएका देवीहरू तथा गङ्गा र सिन्धुजस्ता प्रमुख नदीहरूकी अधिष्ठात्री देवीहरूले घेरिएका पराक्रमी समुद्रस्वामीले हात जोडेर प्रणाम गरे र हातमा बाण धारण गर्नुभएका रामलाई यी वचन भने।
21रातो वस्त्र धारण गरेका, कमलका पत्रझैँ नेत्रले युक्त, शिरमा भाँतिभाँतिका फूलको अद्भुत माला लगाएका, आफ्नै क्षेत्रका बहुमूल्य रत्नले जडिएका टल्किएका सुनका देदीप्यमान गहनाले सजिएका उनी खनिजले युक्त हिमालय पर्वतझैँ देखिन्थे। उनको छातीको बीचमा झुन्डिएको मोतीको माला सेतो कान्ति छर्दै भगवान् विष्णुको कौस्तुभझैँ थियो। नजिक आउने अनेक तरङ्गसहित तथा मेघसम्म पुगेर त्रसित पार्ने तरङ्गमालासहित, अनेक रूप भएका देवीहरू तथा गङ्गा र सिन्धुजस्ता प्रमुख नदीहरूकी अधिष्ठात्री देवीहरूले घेरिएका पराक्रमी समुद्रस्वामीले हात जोडेर प्रणाम गरे र हातमा बाण धारण गर्नुभएका रामलाई यी वचन भने।
22रातो वस्त्र धारण गरेका, कमलका पत्रझैँ नेत्रले युक्त, शिरमा भाँतिभाँतिका फूलको अद्भुत माला लगाएका, आफ्नै क्षेत्रका बहुमूल्य रत्नले जडिएका टल्किएका सुनका देदीप्यमान गहनाले सजिएका उनी खनिजले युक्त हिमालय पर्वतझैँ देखिन्थे। उनको छातीको बीचमा झुन्डिएको मोतीको माला सेतो कान्ति छर्दै भगवान् विष्णुको कौस्तुभझैँ थियो। नजिक आउने अनेक तरङ्गसहित तथा मेघसम्म पुगेर त्रसित पार्ने तरङ्गमालासहित, अनेक रूप भएका देवीहरू तथा गङ्गा र सिन्धुजस्ता प्रमुख नदीहरूकी अधिष्ठात्री देवीहरूले घेरिएका पराक्रमी समुद्रस्वामीले हात जोडेर प्रणाम गरे र हातमा बाण धारण गर्नुभएका रामलाई यी वचन भने।
23रातो वस्त्र धारण गरेका, कमलका पत्रझैँ नेत्रले युक्त, शिरमा भाँतिभाँतिका फूलको अद्भुत माला लगाएका, आफ्नै क्षेत्रका बहुमूल्य रत्नले जडिएका टल्किएका सुनका देदीप्यमान गहनाले सजिएका उनी खनिजले युक्त हिमालय पर्वतझैँ देखिन्थे। उनको छातीको बीचमा झुन्डिएको मोतीको माला सेतो कान्ति छर्दै भगवान् विष्णुको कौस्तुभझैँ थियो। नजिक आउने अनेक तरङ्गसहित तथा मेघसम्म पुगेर त्रसित पार्ने तरङ्गमालासहित, अनेक रूप भएका देवीहरू तथा गङ्गा र सिन्धुजस्ता प्रमुख नदीहरूकी अधिष्ठात्री देवीहरूले घेरिएका पराक्रमी समुद्रस्वामीले हात जोडेर प्रणाम गरे र हातमा बाण धारण गर्नुभएका रामलाई यी वचन भने।
24रातो वस्त्र धारण गरेका, कमलका पत्रझैँ नेत्रले युक्त, शिरमा भाँतिभाँतिका फूलको अद्भुत माला लगाएका, आफ्नै क्षेत्रका बहुमूल्य रत्नले जडिएका टल्किएका सुनका देदीप्यमान गहनाले सजिएका उनी खनिजले युक्त हिमालय पर्वतझैँ देखिन्थे। उनको छातीको बीचमा झुन्डिएको मोतीको माला सेतो कान्ति छर्दै भगवान् विष्णुको कौस्तुभझैँ थियो। नजिक आउने अनेक तरङ्गसहित तथा मेघसम्म पुगेर त्रसित पार्ने तरङ्गमालासहित, अनेक रूप भएका देवीहरू तथा गङ्गा र सिन्धुजस्ता प्रमुख नदीहरूकी अधिष्ठात्री देवीहरूले घेरिएका पराक्रमी समुद्रस्वामीले हात जोडेर प्रणाम गरे र हातमा बाण धारण गर्नुभएका रामलाई यी वचन भने।
25'हे श्रेष्ठ राम! पृथ्वी, वायु, आकाश, जल र अग्नि — यी पाँचै तत्त्व आफ्नो स्वभावको कठोरतापूर्वक पालन गर्दै आफ्नो मार्गमा रहन्छन्।
26'म अथाह छु र त्यसैले पौडेर पार गर्न योग्य छैनँ, किनभने यही मेरो स्वभाव पनि हो। मेरो पार हुनु विचलन हुनेछ। म तपाईंलाई बताउँछु (कि तपाईंले कसरी पार गर्न सक्नुहुन्छ)।
27'हे पृथ्वीपते! न कामनाले, न लोभले र न भयले नै म विषालु जन्तुले भरिएको पानीलाई ठोस बनाउन सक्नेछु।
28'हे राम! म यस्तो व्यवस्था गर्नेछु जसबाट सम्पूर्ण वानरसेनाले बाटो पार गर्न सकोस् र म विषालु जन्तुहरूलाई पनि रोक्नेछु तथा उग्र हुनेछैनँ।'
29तब रामले भन्नुभयो — 'हे वरुणको धाम! मेरो कुरा सुन। म यो अमोघ बलशाली बाण कुन ठाउँमा छाडूँ?'
30रामको यो प्रश्न सुनेर त्यो देदीप्यमान बाण हेर्दै बलशाली समुद्रले उहाँलाई यी वचन भने —
31'मेरो उत्तरमा द्रुमकुल्य नामक एउटा पवित्र स्थान छ, जुन तपाईंकै जत्तिकै विख्यात छ, र त्यहाँ तपाईंका लागि (बाण छाड्ने) अवसर छ।
32'त्यहाँ भयङ्कर कर्म गर्ने लुटेराहरू बस्छन्, जो देवताका शत्रु हुन् र जसका प्रमुख आभीर हुन्; तिनीहरू मेरो (समुद्रको) पानी पिउँदै पापकर्म गर्छन्।
33'हे राम! म पापकर्मीहरूको स्पर्श सहन गर्न सक्दिनँ। त्यसैले तपाईंको (यो बाण छाड्ने) बलशाली अमोघ बाण तिनीहरूमाथि छाड्न सकिन्छ।'
34सागरको प्रार्थनाका वचन सुनेर र उनलाई देखेर रामले त्यो देदीप्यमान श्रेष्ठ बाण (ती लुटेराहरूमाथि) छाड्नुभयो।
35इन्द्रको तेजझैँ चम्किने त्यो बाण खसेकाले भूमिको त्यो भाग साँच्चै मरुकान्तार (राजस्थानको मारवाड र बिकानेर क्षेत्र) नामले प्रसिद्ध भयो।
36पृथ्वीको जुन भागमा त्यो बाणले छेडेर दरार पर्यो, त्यहाँ पातालबाट पानी निस्कियो।
37त्यो इनार (बाणले बनेको खाडल) व्रण नामले प्रसिद्ध भयो। त्यसबाट सधैँ निस्कने पानी समुद्रको पानीजस्तै छ।
38बाण छाड्नाले भूमिमा परेको दरारले भयङ्कर ध्वनि उत्पन्न गर्यो र त्यसबाट भूमिका खाडलको पानी सुक्यो।
39मरुकान्तार तीनै लोकमा विख्यात छ। विद्वान् र देवताझैँ पराक्रम भएका दशरथनन्दन रामले खाडलहरू सुकाइदिनुभयो र वरदान दिनुभयो।
40मरुकान्तार तीनै लोकमा विख्यात छ। विद्वान् र देवताझैँ पराक्रम भएका दशरथनन्दन रामले खाडलहरू सुकाइदिनुभयो र वरदान दिनुभयो।
41रामको वरदानको प्रभावले मरु एउटा सुन्दर भूमि बन्यो — गाईहरूका लागि कोमल घाँस भएको, कम रोग भएको, फल, कन्दमूल र रसयुक्त आहारका लागि अत्यन्त उपयुक्त, प्रचुर दूध भएको तथा सुगन्ध र भाँतिभाँतिका औषधीय वनस्पतिका अनुकूल। यी गुणले सम्पन्न भई त्यो पवित्र र मङ्गलमय स्थान बन्यो।
42रामको वरदानको प्रभावले मरु एउटा सुन्दर भूमि बन्यो — गाईहरूका लागि कोमल घाँस भएको, कम रोग भएको, फल, कन्दमूल र रसयुक्त आहारका लागि अत्यन्त उपयुक्त, प्रचुर दूध भएको तथा सुगन्ध र भाँतिभाँतिका औषधीय वनस्पतिका अनुकूल। यी गुणले सम्पन्न भई त्यो पवित्र र मङ्गलमय स्थान बन्यो।
43त्यसपछि द्रुमकुल्यको त्यो भूमि (रामको बाणले) जलेपछि नदीहरूका स्वामीले सबै शास्त्रमा निष्णात रामतर्फ हेरेर यी वचन भने —
44'हे श्रेष्ठ राम! नल नामक यो समृद्ध वानर विश्वकर्माको पुत्र हो। उसले आफ्ना पिताबाट वरदान प्राप्त गरेको हुनाले ऊ स्थापत्यमा आफ्ना पिताको समान छ।
45'यो वानर उत्साहले भरिएको छ। उसले ममाथि सेतु बाँध्नेछ र म त्यो धारण गर्नेछु। यसरी ऊ आफ्ना पिताको समान छ।'
46यसो भनेर समुद्रदेव अन्तर्धान भए। त्यसपछि वानरश्रेष्ठ नल उठे र उनले बलशाली रामलाई यी वचन भने।
47'आफ्ना पिताको कौशलको आश्रय लिएर म वरुणको यो विस्तीर्ण धाममा सेतु बाँध्नेछु — साँच्चै समुद्रदेवले यस्तै भन्नुभएको छ।'
48सगरद्वारा खनिएको त्यो भयङ्कर महासागरले तब दण्डको भयले तथा सेतुनिर्माण हेर्नका लागि पनि रामलाई बाटो दियो।
49'मन्दर पर्वतमा विश्वकर्माले मेरी आमालाई वरदान दिनुभएको थियो। म उनै विश्वकर्माको औरस पुत्र हुँ र यसैकारण कार्यमा उहाँको समान छु। मैले समुद्रको विषयमा सबै कुरा सम्झेको छु। म समुद्रको सत्य जान्दछु। नसोधी म आफ्ना गुणको चर्चा गर्न सक्दिनथेँ। म वरुणको धाममा सेतु बाँध्न सक्छु। तत्कालै वानरनायकहरूले सेतुनिर्माणको सामग्री ल्याऊन्' (नलले भने)।
50'मन्दर पर्वतमा विश्वकर्माले मेरी आमालाई वरदान दिनुभएको थियो। म उनै विश्वकर्माको औरस पुत्र हुँ र यसैकारण कार्यमा उहाँको समान छु। मैले समुद्रको विषयमा सबै कुरा सम्झेको छु। म समुद्रको सत्य जान्दछु। नसोधी म आफ्ना गुणको चर्चा गर्न सक्दिनथेँ। म वरुणको धाममा सेतु बाँध्न सक्छु। तत्कालै वानरनायकहरूले सेतुनिर्माणको सामग्री ल्याऊन्' (नलले भने)।
51'मन्दर पर्वतमा विश्वकर्माले मेरी आमालाई वरदान दिनुभएको थियो। म उनै विश्वकर्माको औरस पुत्र हुँ र यसैकारण कार्यमा उहाँको समान छु। मैले समुद्रको विषयमा सबै कुरा सम्झेको छु। म समुद्रको सत्य जान्दछु। नसोधी म आफ्ना गुणको चर्चा गर्न सक्दिनथेँ। म वरुणको धाममा सेतु बाँध्न सक्छु। तत्कालै वानरनायकहरूले सेतुनिर्माणको सामग्री ल्याऊन्' (नलले भने)।
52तब रामको आज्ञाले सयौँ र हजारौँ वानरसेनानायक प्रसन्नतापूर्वक त्यो विशाल वनमा सर्वत्र उफ्रिए।
53त्यसपछि पर्वतझैँ शरीर भएका ती वानरवृषभहरूले पर्वतको फेदीबाट रूखका जरा जम्मा गर्न थाले र तिनलाई समुद्रसम्म ढुवानी गरे।
54वानरहरूले साल, अश्वकर्ण, धव, बाँस, कुटज, अर्जुन, ताल, तिलक, त्रिशिर, बेल, सप्तपर्ण रूख, फूलले लटरम्म कर्णिकार बिरुवा, आँपका रूख र अशोकका रूख ल्याएर समुद्रमा हाल्न थाले।
55वानरहरूले साल, अश्वकर्ण, धव, बाँस, कुटज, अर्जुन, ताल, तिलक, त्रिशिर, बेल, सप्तपर्ण रूख, फूलले लटरम्म कर्णिकार बिरुवा, आँपका रूख र अशोकका रूख ल्याएर समुद्रमा हाल्न थाले।
56केही रूखलाई जरासहित र केहीलाई जराविना इन्द्रध्वजको डन्डाझैँ उठाएर वानरहरूले रूखहरू समुद्रमा फ्याँके।
57तिनीहरूले ताल, दाडिम, नरिवल, करीर, बकुल र निम्ब रूख ल्याए र ती सबै समुद्रमा हालिदिए।
58विशाल शरीर भएका र हात्तीझैँ बलशाली वानरहरूले ढुङ्गा र पर्वत जम्मा गरे, तिनलाई उठाए र समुद्रसम्म ढुवानी गरे।
59तत्कालै (पर्वत हालेकाले) पानी उछालिएर आकाश छुँदै चारैतिर फैलियो।
60समुद्रमा हालेकाले त्यो क्षुब्ध भयो। अरूले (त्यसलाई समतल पार्न) सय योजन चौडाइमा डोरी ताने।
61नलले वानरहरूसहित समुद्रको बीचमा त्यो विशाल सेतुको निर्माणकार्य सुरु गरे।
62कसैले डन्डा समाते र कसैले काठका मुढा तथा नर्कट समाते; रामको आज्ञाको पालन गर्दै मेघ र पर्वतशिखरझैँ देखिने सयौँ वानरले सेतु बाँधे।
63कसैले डन्डा समाते र कसैले काठका मुढा तथा नर्कट समाते; रामको आज्ञाको पालन गर्दै मेघ र पर्वतशिखरझैँ देखिने सयौँ वानरले सेतु बाँधे।
64दानवझैँ, आकारमा विशाल पर्वतझैँ ती वानर पर्वतबाट ढुङ्गा, फूलले लटरम्म रूख र सेतु बाँध्न लहरा बोकेर दौडिरहेका देखिए।
65त्यो विशाल समुद्रमा पर्वत फ्याँक्दा र ढुङ्गा हाल्दा भयङ्कर कोलाहल उठ्यो।
66हात्तीझैँ ती वानर पहिलो दिन शीघ्रताका साथ सेतुको चौध योजन दूरी बनाएर हर्षित भए।
67यसै क्रममा उग्र शरीर भएका र अत्यन्त बलशाली ती वानरले दोस्रो दिन चाँडै नै बीस योजन बनाइदिए।
68त्यसै गरी विशाल शरीरले सम्पन्न ती वानरले तेस्रो दिन अत्यन्त वेगले एक्काइस योजन बनाइदिए।
69त्यसपछि महान् वेग भएका वानरहरूले चौथो दिन तत्कालै बाइस योजन बनाइदिए।
70त्यसै गरी पाँचौँ दिन महान् वेगले सम्पन्न वानरहरूले तेइस योजन बनाए र सुवेल पर्वतसम्म पुगे।
71विश्वकर्माका पुत्र, वानरहरूमा श्रेष्ठ र आफ्ना पिताझैँ बलशाली नलले समुद्रमा त्यो सेतु बाँधे।
72गोहीहरूको धाम त्यो समुद्रमा बाँधिएको त्यो सेतु मङ्गलमय, यशस्वी र आकाशको बाटो (आकाशगङ्गा) झैँ देखिन्थ्यो।
73गन्धर्व, देवता र सिद्धहरू पनि प्रसन्न भए र त्यो अद्भुत सेतु हेर्न आकाशमा आ-आफ्ना स्थानमा पुगे।
74देवता र गन्धर्वहरूले नलले बनाएको त्यो सेतु देखे जुन दस योजन चौडा र सय योजन लामो थियो।
75वानरहरू (आनन्दले) गर्जँदै यताउता उफ्रिरहेका थिए। सबै प्राणीले समुद्रमा बनाइएको त्यो सेतु देखे जुन अकल्पनीय, अद्भुत, रोमाञ्चकारी र बनाउन असम्भव थियो।
76वानरहरू (आनन्दले) गर्जँदै यताउता उफ्रिरहेका थिए। सबै प्राणीले समुद्रमा बनाइएको त्यो सेतु देखे जुन अकल्पनीय, अद्भुत, रोमाञ्चकारी र बनाउन असम्भव थियो।
77हजारौँ करोडको सङ्ख्यामा यशस्वी वानरहरू महासागरमा बनेको त्यो सेतुबाट समुद्रको अर्को किनारामा पुगे।
78त्यो विशाल सेतु राम्ररी बनेको, भव्य, समतल र विस्तीर्ण थियो तथा स्त्रीको सिउँदोझैँ मनोहर देखिन्थ्यो।
79त्यसपछि गदा धारण गरेका विभीषण शत्रुहरूको वध गर्न आफ्ना मित्रहरूसहित समुद्रको अर्को किनारामा उभिए।
80सुग्रीवले सत्यपराक्रमी रामलाई सम्बोधन गरी भने — 'तपाईं वीर हनुमान्मा आरूढ हुनुहोस्, लक्ष्मण अङ्गदमा चढून्। यी वानरले तपाईंलाई आकाशमा धारण गर्नेछन् र समुद्र नाघ्नमा तपाईंको सहायता गर्नेछन्।'
81सुग्रीवले सत्यपराक्रमी रामलाई सम्बोधन गरी भने — 'तपाईं वीर हनुमान्मा आरूढ हुनुहोस्, लक्ष्मण अङ्गदमा चढून्। यी वानरले तपाईंलाई आकाशमा धारण गर्नेछन् र समुद्र नाघ्नमा तपाईंको सहायता गर्नेछन्।'
82लक्ष्मणसहित र सुग्रीवले युक्त यशस्वी धर्मात्मा राम सेनाको अगाडि-अगाडि हिँड्नुभयो।
83केही वानर बीचमा हिँडे, केही छेउमा गए, केही अन्य (हिँड्न ठाउँ नभएकाले) पानीमा खसे र केही अन्य पक्षीझैँ आकाशमार्गबाट गए।
84विशाल वानरसेनाको भयङ्कर अगाडि बढाइले उत्पन्न भयङ्कर ध्वनिले समुद्रको ध्वनि दबियो।
85राजाको आज्ञाले नलको सेतु पार गरेर वानरसेना अर्को किनारामा बस्यो, जुन अनेक कन्दमूल र फलले भरिएको थियो।
86तत्कालै देवता, सिद्ध, चारण र ऋषिहरू रामको यो अद्भुत र अत्यन्त कठिन कर्म देखेर उहाँकहाँ आए र (पूजा तथा आशीर्वादको चिन्हस्वरूप) प्रत्येकले उहाँमाथि मङ्गलजल छर्के।
87'हे मानिसका स्वामी राम! तपाईं शत्रुहरूमाथि विजय पाउनुहोस् र सधैँ पृथ्वीमा शासन गर्नुहोस्' — यसरी मानिस तथा देवताहरूद्वारा पूजित रामको (उपर्युक्त देवता, सिद्ध र चारणहरूद्वारा) मङ्गलमय वचनले स्तुति गरियो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको बाइसौँ सर्ग समाप्त भयो।