सर्गः 131
युद्धकाण्ड · अध्याय 131
संस्कृत
1शिरस्यञ्जलिमाधायकैकेय्यानन्दवर्धनः । बभाषेभरतोज्येष्ठंरामंसत्यपराक्रमम् ।।6.131.1।।
2पूजितामामिकामातादत्तंराज्यमिदंमम । तद्ददामिपुनस्तुभ्यंयथात्वमददामम ।।6.131.2।।
3धुरमेकाकिनान्यस्तांवृषभेणबलीयसा । किशोरवद्गुरुंभारं न वोढुमहमुत्सहे ।।6.131.3।।
4वारिवेगेनमहताभिन्नस्सेतुरिवक्षरन् । दुर्बन्धनमिदंमन्येराज्यच्छ्रिदमसम्वृतम् ।।6.131.4।।
5गतिंखरइवाश्वस्यहंसस्येव च वायसः । नान्वेतुमुत्सहेराम तवमार्गमरिन्दम ।।6.131.5।।
6यथाचारोपितोवृक्षोजातश्चार्न्न्तिवेशने । महांश्चसुदुरारोहोमहास्कन्दःप्रशाखवान् ।।6.131.6।। शीर्येतपुष्पितोभूत्वा न फलानिप्रदर्शयन् । तस्यनानुभवेदर्थंयस्यहेतोस्सरोपितः ।।6.131.7।। एषोपमामहाबाहोत्वमर्थंवेत्तुमर्हसि । यद्यस्मान्मनुजेन्द्रत्वंभर्ताभृत्यान्नशाधिहि ।।6.131.8।।
7यथाचारोपितोवृक्षोजातश्चार्न्न्तिवेशने । महांश्चसुदुरारोहोमहास्कन्दःप्रशाखवान् ।।6.131.6।। शीर्येतपुष्पितोभूत्वा न फलानिप्रदर्शयन् । तस्यनानुभवेदर्थंयस्यहेतोस्सरोपितः ।।6.131.7।। एषोपमामहाबाहोत्वमर्थंवेत्तुमर्हसि । यद्यस्मान्मनुजेन्द्रत्वंभर्ताभृत्यान्नशाधिहि ।।6.131.8।।
8यथाचारोपितोवृक्षोजातश्चार्न्न्तिवेशने । महांश्चसुदुरारोहोमहास्कन्दःप्रशाखवान् ।।6.131.6।। शीर्येतपुष्पितोभूत्वा न फलानिप्रदर्शयन् । तस्यनानुभवेदर्थंयस्यहेतोस्सरोपितः ।।6.131.7।। एषोपमामहाबाहोत्वमर्थंवेत्तुमर्हसि । यद्यस्मान्मनुजेन्द्रत्वंभर्ताभृत्यान्नशाधिहि ।।6.131.8।।
9जगदद्याभिषिक्तंत्वामनुपश्यतुराघव । प्रतपन्तमिवादित्यंमध्याह्नेदीप्ततेजसम् ।।6.131.9।।
10तूर्यसङ्घान्तिर्घोषैःकाञ्चीनूपुरनिःस्वनैः । मधुरैर्गीतशब्दैश्चप्रतिबुध्यस्वशेष्व च ।।6.131.10।।
11यावदावर्ततेचक्रंयावती च वसुन्धरा । तावत्त्वमिहलोकस्यस्वामित्वमनुवर्तय ।।6.131.11।।
12भरतस्यवच्श्रुत्वारामःपरपुरञ्जयः । तथेतिप्रतिजग्राहनिषसादासनेशुभे ।।6.131.12।।
13ततश्शत्रुघ्नवचनान्निपुणाःश्मश्रुवर्धनाः । सुखहस्ताःसुशीघ्राश्चराघवंपर्यवारयन् ।।6.131.13।।
14पूर्वंतुभरतेस्नातेलक्ष्मणे च महाबले । सुग्रीवेवानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रेविभीषणे ।।6.131.14।। विशोधितजटस्स्नातश्चित्रमाल्यानुलेपनः । महार्हवसनोपेतस्तस्थौतत्रश्रियाज्वलन् ।।6.131.15।।
15पूर्वंतुभरतेस्नातेलक्ष्मणे च महाबले । सुग्रीवेवानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रेविभीषणे ।।6.131.14।। विशोधितजटस्स्नातश्चित्रमाल्यानुलेपनः । महार्हवसनोपेतस्तस्थौतत्रश्रियाज्वलन् ।।6.131.15।।
16प्रतिकर्म च रामस्यकारयामासवीर्यवान । लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवानिक्ष्वाकुकुलवर्धनः ।।6.131.16।।
17प्रतिकर्मचसीतायास्सर्वादशरथस्त्रियः । आत्मनैवतदाचक्रुर्मनस्विन्योमनोहरम् ।।6.131.17।।
18ततोवानरपत्नीनांसर्वासामेवशोभनम् । चकारयत्नात्कौसल्याप्रहृष्टापुत्रवत्सला ।।6.131.18।।
19तत: श्शत्रुघ्नवचनात्सुमन्त्रोनामसारथिः । योजयित्वाभिचक्रामरथंसर्वाङ्गशोभनम् ।।6.131.19।।
20अर्कमण्डलसङ्काशंदिव्यंदृष्टवारथंस्थितम् । आरुरोहमहाबाहूरामःपरपुरंञ्जयः ।।6.131.20।।
21सुग्रीवोहनुमांश्चैवमहेन्द्रसदृशद्युती । स्नातौदिव्यनिभैर्वस्त्रैर्जग्मतुश्शुभकुण्डलौ ।।6.131.21।।
22सर्वाभरणजुष्टाश्चयुयुस्तश्शुभकुण्डलाः । सुग्रीवपत्नयःसीता च द्रष्टुंनगरमुत्सुकाः ।।6.131.22।।
23अयोध्यायांतुसचिवाराज्ञोदशरथस्य च । पुरोहितंपुरस्कृत्यमन्त्रयामासुरर्थवत् ।।6.131.23।।
24अशोकोविजयश्चैवसिद्धार्थश्चसमाहिताः । मन्त्रयन्रामवृध्यर्थंबुध्यर्थंनगरस्य च ।।6.131.24।।
25सर्वमेवाभिषेकार्थंजयार्हस्यमहात्मनः । कर्तुमर्हथरामस्ययद्यन्मङ्गलपूर्वकम् ।।6.131.25।।
26इतितेमन्त्रिणस्सर्वेसन्दिश्य च पुरोहितम् । नगरान्निर्ययुस्तूर्णंरामदर्शनबुद्धयः ।।6.131.26।।
27हरियुक्तंसहस्राक्षोरथमिन्द्रइवानघः । प्रययौरथमास्थायरामोनगरमुत्तमम् ।।6.131.27।।
28जग्राहभरतोरमशीन्शत्रुघ्नश्चत्रमाददे । लक्ष्मणोव्यजनंतस्यमूर्ध्निसम्पर्यवीजयत् ।।6.131.28।। श्वेतं च वालव्यजनंजगृहेपरितस्स्थितः । अपरंचन्द्रसङ्काशंराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।6.131.29।।
29जग्राहभरतोरमशीन्शत्रुघ्नश्चत्रमाददे । लक्ष्मणोव्यजनंतस्यमूर्ध्निसम्पर्यवीजयत् ।।6.131.28।। श्वेतं च वालव्यजनंजगृहेपरितस्स्थितः । अपरंचन्द्रसङ्काशंराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।6.131.29।।
30ऋषिसङ्घैस्तदाकाशेदेवैश्चसमरुद्गणैः । स्तूयमास्यरामस्यशुश्रुवमधुरध्वनिः ।।6.131.30।।
31ततःशत्रुञ्जयंनामकुञ्जरंपर्वतोपमम् । आरुरोहमहातेजास्सुग्रीवःप्लवगर्षभः ।।6.131.31।।
32नवनागसहस्राणिययुरास्थायवानराः । मानुषंविग्रहंकृत्वासर्वाभरणभूषिताः ।।6.131.32।।
33शङ्खशब्दप्रणादैश्चदुन्दुभीनां च निस्स्वनैः । प्रययौपुरुषव्याघ्रस्तांपुरींहर्म्यमालिनीम् ।।6.131.33।।
34ददृशुस्तेसमायान्तंराघवंसपुरस्सरम् । विराजमानंवपुषारथेनातिरथंतदा ।।6.131.34।।
35तेवर्थयित्वाकाकुत्स्थंरामेणप्रतिनन्दिताः । अनुजग्मुर्महात्मानंभ्रातृभिःपरिवारितम् ।।6.131.35।।
36अमात्यैर्ब्राह्मणैश्चैवतथाप्रकृतिभिर्ववृतः । श्रियाविरुरुचेरामोनक्षत्ररिवचन्द्रमाः ।।6.131.36।।
37स पुरोगामिभिस्तूर्यैस्तालस्वस्तिकपाणिभिः । प्रव्याहरद्भिर्मुदितैर्मङ्गलानिवृतोययौ ।।6.131.37।।
38अक्षतंजातरूपं च गावःकन्यास्सहद्विजाः । नरामोदकहस्ताश्चरामस्यपुरतोययुः ।।6.131.38।।
39सख्यं च रामस्सुग्रीवेप्रभावंचानिलात्मजे । वानराणां च तत्कर्मह्याचचक्षेऽऽथमन्त्रिणाम् ।।6.131.39।।
40श्रुत्वा च विस्मयंजग्मुरयोध्यापुरवासिनः । वानराणां च ततकर्मराक्षसानां च तद्बलम् ।।6.131.40।।
41विभीषणस्यसम्योगमाचचक्षेऽथमन्त्रिणाम् । द्युतिमानेतदाख्यायरामोवानरसम्युतः ।।6.131.41।। हृष्टपुष्टजनाकीर्णमयोध्यांप्रविवेशसः ।
42ततोह्यभ्युच्छ्रयन्पौराःपताकाश्चगृहेगृहे ।।6.131.42।। ऐक्ष्वाकुध्युषितंरम्यमाससादपितुर्गृहम् ।
43अथाब्रवीद्राजपुत्रोभरतंधर्मिणांवरम् ।।6.131.43।। अर्धोपहितयावाचामधुरंरघुनन्दनः । पितुर्भवनमासाद्यप्रविश्य च महात्मनः ।।6.131.44।। कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीमभिवाद्य च ।
44अथाब्रवीद्राजपुत्रोभरतंधर्मिणांवरम् ।।6.131.43।। अर्धोपहितयावाचामधुरंरघुनन्दनः । पितुर्भवनमासाद्यप्रविश्य च महात्मनः ।।6.131.44।। कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीमभिवाद्य च ।
45यच्छमद्भवनंश्रेष्ठंसाशोकवनिकंमहत् ।।6.131.45।। मुक्तावैदूर्यसङ्कीर्णंसुग्रीवायनिवेदय ।
46तस्यतद्वचनंश्रुत्वाभरतस्सत्यविक्रमः ।।6.131.46।। हस्तेगृहीत्वासुग्रीवंप्रविवेशतमालयम् ।
47तत: स्स्सैलप्रदीपांश्चपर्यङ्कास्तरणानि च ।।6.131.47।। गृहीत्वाविविशुःक्षिप्रंशत्रुघ्नेप्रचोदिताः ।
48उवाच च महातेजास्सुग्रीवंराघवानुजः ।।6.131.48।। अभिषेकायरामस्यदूतानाज्ञापयप्रभो ।
49सौवर्णान्वानरेन्द्राणांचतुर्णांचतुरोघटान् ।।6.131.49।। ददौक्षिप्रंससुग्रीवस्सर्वरत्नविभूषितान् ।
50यथाप्रत्यूषसमयेचतुर्णांसागराम्बसाम् ।।6.131.50।। पूर्णघटैःप्रतीक्षध्वंतथाकुरुतवानराः ।
51एवमुक्तामहात्मानोवानरावारणोपमाः ।।6.131.51।। उत्पेतुर्गगनंशीघ्रंगरुडाइवशीघ्रगाः ।
52जाम्बवांश्चहनूमांश्चवेगदर्शी च वानरः ।।6.131.52।। ऋषभश्चैवकलशान्जलपूर्णानथानयन् । नदीशतानांपञ्चानांजलंकुम्भैरुपाहरन् ।।6.131.53।। पूर्वात्समुद्रात्कलशंजलपूर्णमथानयत् । सुषेणस्सत्त्वसम्पन्नस्सर्वरत्नविभूषितम् ।।6.131.54।।
53जाम्बवांश्चहनूमांश्चवेगदर्शी च वानरः ।।6.131.52।। ऋषभश्चैवकलशान्जलपूर्णानथानयन् । नदीशतानांपञ्चानांजलंकुम्भैरुपाहरन् ।।6.131.53।। पूर्वात्समुद्रात्कलशंजलपूर्णमथानयत् । सुषेणस्सत्त्वसम्पन्नस्सर्वरत्नविभूषितम् ।।6.131.54।।
54जाम्बवांश्चहनूमांश्चवेगदर्शी च वानरः ।।6.131.52।। ऋषभश्चैवकलशान्जलपूर्णानथानयन् । नदीशतानांपञ्चानांजलंकुम्भैरुपाहरन् ।।6.131.53।। पूर्वात्समुद्रात्कलशंजलपूर्णमथानयत् । सुषेणस्सत्त्वसम्पन्नस्सर्वरत्नविभूषितम् ।।6.131.54।।
55ऋषभोदक्षिणात्तूर्णंसमुद्राज्जलमानयत् । रक्तचन्दनशाखाभिस्सम्वृतंकाञ्चनंघटम् ।।6.131.55।।
56गवयःपश्चिमात्तोयमाजहारमहार्णवात् । रत्नकुम्भेनमहताशीतंमारुतविक्रमः ।।6.131.56।।
57उत्तराच्चजलंशीघ्रंगरुडानिलविक्रमः । आजहार स धर्मात्मानलःसर्वगुणान्वितः ।।6.131.57।।
58ततस्तैर्वानरश्रेष्ठैरानीतंप्रेक्ष्यतज्जलम् । अभिषेकायरामस्यशत्रुघ्नस्सचिवैस्सह ।।6.131.58।। पुरोहितायश्रेष्ठायसुहृद्भ्यश्चन्यवेदयत् ।
59ततस्सप्रयतोवृद्धोवसिष्ठोब्राह्मणैःसह ।।6.131.59।। रामंरत्नमयेपीठेससीतंसन्नयवेशयत् ।
60वसिष्ठोवामदेवश्चजाबालिरथकाश्यपः ।।6.131.60।। कात्यायनोसुयज्ञश्चगौतमोविजयस्तथा । अभ्यषिञ्चन्नरव्याघ्रंप्रसन्नेनसुगन्धिना ।।6.131.61।। सलिलेनसहस्राक्षंवसवोवासवंयथा ।
61वसिष्ठोवामदेवश्चजाबालिरथकाश्यपः ।।6.131.60।। कात्यायनोसुयज्ञश्चगौतमोविजयस्तथा । अभ्यषिञ्चन्नरव्याघ्रंप्रसन्नेनसुगन्धिना ।।6.131.61।। सलिलेनसहस्राक्षंवसवोवासवंयथा ।
62ऋग्भिर्भ्राह्मणैःपूर्वंकन्याभिर्मन्त्रिभिस्तथा ।।6.131.62।। योथौश्चैवाभ्यषिञ्चंस्तेसम्प्रहृष्टास्सनैगमैः । सर्वौषधीनसैश्चापिदैवतैर्नभसिस्थितैः ।।6.131.63।। चतुर्भिर्लोकपालैश्चसर्वैर्देवैश्चसङ्गतैः ।
63ऋग्भिर्भ्राह्मणैःपूर्वंकन्याभिर्मन्त्रिभिस्तथा ।।6.131.62।। योथौश्चैवाभ्यषिञ्चंस्तेसम्प्रहृष्टास्सनैगमैः । सर्वौषधीनसैश्चापिदैवतैर्नभसिस्थितैः ।।6.131.63।। चतुर्भिर्लोकपालैश्चसर्वैर्देवैश्चसङ्गतैः ।
64ब्रह्मणानिर्मितंपूर्वंकिरीटंरत्नशोभितम् ।।6.131.64।। अभिषिक्तःपुरायेवमनुस्तंदीप्ततेजसम् । तस्यान्ववायेराजानःक्रमाद्येनाभिषेचिताः ।।6.131.65।। सभायांहेमक्लुप्तायांशोभितायांमहाधनैः । रत्नैर्नानाविधैश्चवचित्रितायांसुशोभनैः ।।6.131.66।। नानारत्नमयेपीठेकल्पयित्वायथाविधि । किरीटेनततःपश्चाद्वसिष्ठेनमहात्मना ।।6.131.67।। ऋत्विगिमभगिर्भूषणैश्चैवसमयोक्ष्यतराघवः ।
65ब्रह्मणानिर्मितंपूर्वंकिरीटंरत्नशोभितम् ।।6.131.64।। अभिषिक्तःपुरायेवमनुस्तंदीप्ततेजसम् । तस्यान्ववायेराजानःक्रमाद्येनाभिषेचिताः ।।6.131.65।। सभायांहेमक्लुप्तायांशोभितायांमहाधनैः । रत्नैर्नानाविधैश्चवचित्रितायांसुशोभनैः ।।6.131.66।। नानारत्नमयेपीठेकल्पयित्वायथाविधि । किरीटेनततःपश्चाद्वसिष्ठेनमहात्मना ।।6.131.67।। ऋत्विगिमभगिर्भूषणैश्चैवसमयोक्ष्यतराघवः ।
66ब्रह्मणानिर्मितंपूर्वंकिरीटंरत्नशोभितम् ।।6.131.64।। अभिषिक्तःपुरायेवमनुस्तंदीप्ततेजसम् । तस्यान्ववायेराजानःक्रमाद्येनाभिषेचिताः ।।6.131.65।। सभायांहेमक्लुप्तायांशोभितायांमहाधनैः । रत्नैर्नानाविधैश्चवचित्रितायांसुशोभनैः ।।6.131.66।। नानारत्नमयेपीठेकल्पयित्वायथाविधि । किरीटेनततःपश्चाद्वसिष्ठेनमहात्मना ।।6.131.67।। ऋत्विगिमभगिर्भूषणैश्चैवसमयोक्ष्यतराघवः ।
67ब्रह्मणानिर्मितंपूर्वंकिरीटंरत्नशोभितम् ।।6.131.64।। अभिषिक्तःपुरायेवमनुस्तंदीप्ततेजसम् । तस्यान्ववायेराजानःक्रमाद्येनाभिषेचिताः ।।6.131.65।। सभायांहेमक्लुप्तायांशोभितायांमहाधनैः । रत्नैर्नानाविधैश्चवचित्रितायांसुशोभनैः ।।6.131.66।। नानारत्नमयेपीठेकल्पयित्वायथाविधि । किरीटेनततःपश्चाद्वसिष्ठेनमहात्मना ।।6.131.67।। ऋत्विगिमभगिर्भूषणैश्चैवसमयोक्ष्यतराघवः ।
68छत्रंतस्य च जग्राहशत्रघ्नःपाण्डुरंशुभम् ।।6.131.68।। श्वेतं च वालव्यजनंसुग्रीवोवानरेश्वरः । अपरंचन्द्रसङ्काशंराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।6.131.69।।
69छत्रंतस्य च जग्राहशत्रघ्नःपाण्डुरंशुभम् ।।6.131.68।। श्वेतं च वालव्यजनंसुग्रीवोवानरेश्वरः । अपरंचन्द्रसङ्काशंराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।6.131.69।।
70मालांज्वलन्तींवपुषाकाञ्चनींशतपुष्कराम् । राघवायददौवायुर्वासवेनप्रचोदितः ।।6.131.70।।
71सर्वरत्नसमायुक्तंमणिभिश्चविभूषितम् । मुक्ताहारंनरेन्द्रायददौशक्रप्रचोदितः ।।6.131.71।।
72प्रजगुर्धेवगन्धर्वाननृतुश्चाप्सरोगणाः । अभिषेकेतदर्हस्यतदारामस्यधीमतः ।।6.131.72।।
73भूमिःसस्यवतीचैवफलवन्तश्चपादपाः । गन्धवन्ति च पुष्पाणिबभूवूराघवोत्सवे ।।6.131.73।।
74सहस्रशतमश्वानांधेनूनां च गवांतथा । ददौशतवृषान्पूर्वंद्विजेभ्योमनुजर्षभः ।।6.131.74।।
75त्रिंशत्कोटीर्हिरण्यस्यब्राह्मणेभ्योददौपुनः । नानाभरणवस्त्राणिमहार्हाणि च राघवः ।।6.131.75।।
76अर्करश्मिप्रतीकाशांकाञ्चनींमणिविग्रहाम् । सुग्रीवायस्रजंदिव्यांप्रायच्छन्मनुजाधिपः ।।6.131.76।।
77वैदूर्यमयचित्रे च मणिरत्नविभूषिते । वालिपुत्रायधृतिमानङ्गदायाङ्गदेददौ ।।6.131.77।।
78मणिप्रवरजुष्टंतुमुक्ताहारमनुत्तमम् । सीतायैप्रददौरामश्चन्द्ररश्मिसमप्रभम् ।।6.131.78।। अरजेवाससीदिव्येशुभान्याभरणानि च । अवेक्षमाणावैदेहीप्रददौवायुसूनवे ।।6.131.79।।
79मणिप्रवरजुष्टंतुमुक्ताहारमनुत्तमम् । सीतायैप्रददौरामश्चन्द्ररश्मिसमप्रभम् ।।6.131.78।। अरजेवाससीदिव्येशुभान्याभरणानि च । अवेक्षमाणावैदेहीप्रददौवायुसूनवे ।।6.131.79।।
80अवमुच्यात्मनःकण्ठाद्दारंजनकनन्दिनी । अवैक्षतहरीन्सर्वान्भर्तारं च मुहुर्मुहुः ।।6.131.80।।
81तामिङ्गितज्ञस्सम्प्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम् । प्रदेहिसुभगेहारंयस्यतुष्टासिभामिनि ।।6.131.81।। तेजोधृतिर्यशोदाक्ष्यंसामर्थ्यंविनयोनयः । पौरुषंविक्रमोबुद्धिर्यस्मिन्नेतानिसर्वदा ।।6.131.82।।
82तामिङ्गितज्ञस्सम्प्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम् । प्रदेहिसुभगेहारंयस्यतुष्टासिभामिनि ।।6.131.81।। तेजोधृतिर्यशोदाक्ष्यंसामर्थ्यंविनयोनयः । पौरुषंविक्रमोबुद्धिर्यस्मिन्नेतानिसर्वदा ।।6.131.82।।
83ददौसावायुपुत्रायतंहारमसितेक्षणा । हनूमांस्तेनहारेणशुशुभेवानरर्षभः ।।6.131.83।। चन्रांशुचयगौरेणश्वेताभ्रेणयथाचलः ।
84तोद्विविदमैन्धाभ्यांनीलाय च परन्तपः सर्वेवानरवृद्धाश्चयेचान्येवानरोत्तमाः ।।6.131.84।। वासोभिर्भूषणैश्चैवयथार्हंप्रतिपूजिताः । सर्वान्कामगुणावनीक्ष्यप्रददौवसुधाधिपः।।। 6.131.85।।
85तोद्विविदमैन्धाभ्यांनीलाय च परन्तपः सर्वेवानरवृद्धाश्चयेचान्येवानरोत्तमाः ।।6.131.84।। वासोभिर्भूषणैश्चैवयथार्हंप्रतिपूजिताः । सर्वान्कामगुणावनीक्ष्यप्रददौवसुधाधिपः।।। 6.131.85।।
86विभीषणोऽथसुग्रीवोहनुमान्जाम्बवांस्तथा ।।6.131.86।। सर्वेवानरमुख्याश्चरामेणाक्लिष्टकर्मणा । यथार्हंपूजिताःसर्वेकामैरत्नैश्चपुष्कलैः ।।6.131.87।। प्रहृष्टमानसःसर्वेजग्मुरेवयथागतम् ।
87विभीषणोऽथसुग्रीवोहनुमान्जाम्बवांस्तथा ।।6.131.86।। सर्वेवानरमुख्याश्चरामेणाक्लिष्टकर्मणा । यथार्हंपूजिताःसर्वेकामैरत्नैश्चपुष्कलैः ।।6.131.87।। प्रहृष्टमानसःसर्वेजग्मुरेवयथागतम् ।
88दृष्ट्वासर्वेमहात्मानस्ततस्तेवानरर्षभाः ।।6.131.88।। विसृष्टाःपार्थिवेन्द्रेणकिष्किन्धांसमुपागमन् ।
89सुग्रीवोवानरश्रेष्ठो दृष्टवारामभिषेचनम् ।।6.131.89।। पूजितश्चैवरामेयकिष्किन्धांप्राविशत्पुरीम् ।
90विभीषणोऽपिधर्मात्मासहतैर्नैरृतर्षभैः ।।6.131.90।। लब्ध्वाकुलधनंराजालङ्कांप्रायान् महायशाः ।
91सराज्यमखिलंशासन्निहतारिर्महायशाः ।।6.131.91।। राघवःपरमोदारश्शशासपरयामुदा ।
92उवाचलक्ष्मणंरामोधर्मज्ञंधर्मवत्सलः ।।6.131.92।। आतिष्ठधर्मज्ञ मयासहेमांगांपूर्वराजाध्युषितांबलेन । तुल्यंमयात्वंपितृभिर्धृतायातांयौवराज्येधुरमुद्वहस्व ।।6.131.93।।
93उवाचलक्ष्मणंरामोधर्मज्ञंधर्मवत्सलः ।।6.131.92।। आतिष्ठधर्मज्ञ मयासहेमांगांपूर्वराजाध्युषितांबलेन । तुल्यंमयात्वंपितृभिर्धृतायातांयौवराज्येधुरमुद्वहस्व ।।6.131.93।।
94सर्वात्मनापर्यनुनीयमानोयदा न सौमित्रिरुपैतियोगम् । नियुज्यमानोऽपि च यौवराज्येततोऽभ्यषिञ्चद्भरतंमहात्मा ।।6.131.94।।
95पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यांवाजपेयेनचासकृत् । अन्यैश्चविविधैर्यज्ञैरयजत्पार्थिवात्मजः ।।6.131.95।।
96राज्यंदशसहस्राणिप्राप्यवर्षाणिराघवः । शताश्वमेधानाजह्रेसदश्वान् भूरिदक्षिणान् ।।6.131.96।।
97आजानुलम्बिबाहुस्समहावक्षाःप्रतापवान् । लक्ष्मणानुचरोरामःशशासपृथिवीमिमाम् ।।6.131.97।।
98राघवश्चापिधर्मात्माप्राप्यराज्यमनुत्तमम् । ईजेबहुविधैर्यज्ञैससुतभ्रातृबान्धवः ।।6.131.98।।
99स पर्यदेवन्विधवा न च व्यालकृतंभयम् । न व्याधिजंभयंचासीद्रामेराज्यंप्रशासति ।।6.131.99।।
100निर्दस्युरभवल्लोकोनानर्थंकश्चिदस्पृशत् । न च स्मवृद्धाबालानांप्रेतकार्याणिकुर्वते ।।6.131.100।।
101सर्वंमुदितमेवासीत्सर्वोधर्मपरोऽभवत् । राममेवानुपश्यन्तोनाभ्यहिंसन् परस्परम् ।।6.131.101।।
102आसन्वर्षसहस्राणितथापुत्रसहस्रिणः । निरामयाविशोकाश्चरामेराज्यंप्रशासति ।।6.131.102।।
103रामोरामोराम: इतिप्रजानामभवन्कथाः । रामभूतंजगदभूद्रामेराज्यंप्रशासति ।।6.131.103।।
104नित्यपुष्पानित्यफलान्तरवस्तत्रनिर्व्रणाः । कामवर्षी च पर्जन्यस्सुखस्पर्शश्चमारुतः ।।6.131.104।।
105ब्राह्मणाःक्षत्रियावैश्याश्शूद्रालोभविवर्जिताः । स्वकर्मसुप्रवर्तन्तेतुष्टास्स्वैरेवकर्मभिः ।।6.131.105।। आसन्प्रजाधर्मपरारामेशासतिनानृताः ।
106सर्वेलक्षणसम्पन्नास्सर्वेधर्मपरायणाः ।।6.131.106।। दशवर्षसहस्राणिदशवर्षशतानि च भ्रातृभि: सहितःश्रीमानरामोराज्यमकारयत् ।
107धन्यंयशस्यमायुष्यंराज्ञां च वियावहम् ।।6.131.107।। आदिकाव्यमिदंचार्षंपुरावाल्मीकिनाकृतम् । पठेध्यःशृणुयाल्लोकेनरःपापात्प्रमुच्यते ।।6.131.108।।
108धन्यंयशस्यमायुष्यंराज्ञां च वियावहम् ।।6.131.107।। आदिकाव्यमिदंचार्षंपुरावाल्मीकिनाकृतम् । पठेध्यःशृणुयाल्लोकेनरःपापात्प्रमुच्यते ।।6.131.108।।
109पुत्रकामश्चपुत्रान्वैधनकामोधनानि च । लभतेमनुजोलोकेश्रुत्वारामाभिषेचनम् ।।6.131.109।। महींविजयतेराजारिपूंश्चाप्यधितिष्ठति ।
110राघवेणयथामातासुमित्रालक्ष्मणेन च ।।6.131.110।। भरतेन च कैकेयीजीवपुत्रास्तथास्त्रियः । भविष्यन्तिसदानन्दाःपुत्रपौत्रसमन्विताः ।।6.131.111।।
111राघवेणयथामातासुमित्रालक्ष्मणेन च ।।6.131.110।। भरतेन च कैकेयीजीवपुत्रास्तथास्त्रियः । भविष्यन्तिसदानन्दाःपुत्रपौत्रसमन्विताः ।।6.131.111।।
112श्रुत्वारामायणमिदंदीर्घमायुश्चविन्दति । रामस्यविजयंचैवसर्वमक्लिष्टकर्मणः ।।6.131.112।।
113शृणोति य इदंकाव्यंपुरावाल्मीकिनाकृतम् । श्रद्धधानोजितक्रोधोदुर्गाण्यतितरत्यसौ ।।6.131.113।।
114समागम्यप्रवासान्तेरमन्तेसहबान्धवैः । शृण्वन्ति य इदंकाव्यंपुरावाल्मीकिनाकृतम् ।।6.131.114।।
115तेप्रार्थितान्वरान्सर्वान्प्राप्नुवन्तीहराघवात् । श्रवणेनसुरास्सर्वेप्रीयन्तेसम्प्रशृण्वताम् ।।6.131.115।।
116विनायकाश्चशाम्यन्तिगृहेतिष्ठन्तियस्यवै । विजयेतमहींराजाप्रवासीस्वस्तिमान्भवेत् ।।6.131.116।।
117स्त्रियोरजस्वला्श्रुत्वापुत्रान्सूयुरनुत्तमान् । पूजयंश्चपठंश्चैवमितिहासंपुरातनम् ।।6.131.117।। सर्वपापैःप्रमुच्येतदीर्घमायुरवाप्नुयात् ।
118प्रणम्यशिरसानित्यंश्रोतव्यंक्षत्रियैर्द्विजात् ।।6.131.118।। ऐश्वर्यंपुत्रलाभाश्चभविष्यति न संशयः । रामायणमिदंकृत्स्नंशृण्वतःपठतस्सदा ।।6.131.119।।
119प्रणम्यशिरसानित्यंश्रोतव्यंक्षत्रियैर्द्विजात् ।।6.131.118।। ऐश्वर्यंपुत्रलाभाश्चभविष्यति न संशयः । रामायणमिदंकृत्स्नंशृण्वतःपठतस्सदा ।।6.131.119।।
120प्रीयतेसततंरामस्सहिविष्णुस्सनातनः । आदिदेवोमहाबाहुर्हरिन्नारायणःप्रभुः ।।6.131.120।। साक्षाद्रामोरघुश्रेष्ठश्शेषोलक्ष्मणउच्यते ।
121एवमेतत्पुरावृत्तमाख्यानंभद्रमस्तुवः ।।6.131.121।। प्रव्याहरतविस्रब्धंबलंविष्णोःप्रवर्थताम् ।
122देवाश्चसर्वेतुष्यन्तिग्रहणाच्छ्रवणात्तथा ।।6.131.122।। रामायणस्यश्रवणेतुष्यन्तिपितस्सदा ।
123भक्त्यारामस्ययेचेमांसंसितामृषिणाकृताम् ।।6.131.123।। येलिखन्ती ह च नरास्तेषांवासस्त्रिविष्टपे ।
124कुटुम्बवृद्धिंधनधान्यवृद्धिंस्त्रियश्चमुख्यास्सुखमुत्तमं च । श्रुत्वाशुभंकाव्यमिदंमहार्थंप्राप्नोतिसर्वांभुविचार्थसिद्धम् ।।6.131.124।।
अङ्ग्रेजी
1Bharata, the enhancer of Kaikeyi's joy, of unfailing valour, with folded palms on head submitted to his elder brother.
2"This kingdom was bestowed on me and my mother. I return it back to you now again."
3"I am not able to bear the heavy burden transferred to me any more like a young ox can't bear like a bull.
4"If the kingdom containing vulnerable points is not protected on all sides, it can't stand, just as a strong rush of water can be prevented from breach only by constructing a dam.
5"O Rama! Donkey can't run like horse crow can't run like swan. I am not able to bear the burden of kingdom like you, O tormentor of enemies."
6"If for example you have planted a tree in your own house, it becomes huge and difficult to climb in spite of a large trunk, many branches and after flowering does not yield fruits and is withered, the person who planted will not enjoy the fruit. In that way O mighty armed Rama, you are the ruler of the people, if you would not take care of us, your dependants, I solicit you ought to understand what I mean.
7"If for example you have planted a tree in your own house, it becomes huge and difficult to climb in spite of a large trunk, many branches and after flowering does not yield fruits and is withered, the person who planted will not enjoy the fruit. In that way O mighty armed Rama, you are the ruler of the people, if you would not take care of us, your dependants, I solicit you ought to understand what I mean.
8"If for example you have planted a tree in your own house, it becomes huge and difficult to climb in spite of a large trunk, many branches and after flowering does not yield fruits and is withered, the person who planted will not enjoy the fruit. In that way O mighty armed Rama, you are the ruler of the people, if you would not take care of us, your dependants, I solicit you ought to understand what I mean.
9"Raghava, let you be consecrated in the afternoon and the world will see you dazzling in brilliance like the sun today."
10May you wake up to the sounds of musical instruments and the tinkling of ornaments worn around the waist and anklets and sweet sounds of singing.
11As long as the stellar sphere goes round, and as long as the earth revolves around that long you enjoy the rulership of the world."
12Hearing Bharata's words, the conqueror of enemies, Rama said 'Be it so'. Then Bharata took the auspicious seat.
13Then at the command of Shatrughna's words, experts with hand work (barbers) who had soft skills quickly surrounded Raghava.
14Bharata had his bath first, and mighty Lakshmana, Sugriva the monkey king, and Vibheeshana the Rakshasa king followed him. Sri Rama removed the matted hair, had bath, adorned with colourful garlands, and daubed with sandal paste and clothed in exquisite robes stood glowing and shining.
15Bharata had his bath first, and mighty Lakshmana, Sugriva the monkey king, and Vibheeshana the Rakshasa king followed him. Sri Rama removed the matted hair, had bath, adorned with colourful garlands, and daubed with sandal paste and clothed in exquisite robes stood glowing and shining.
16Then valiant and prosperous, Shatrughna, who is an enhancer of the glory of Ikshvaku race decorated Sri Rama and Lakshmana (duly with ornaments).
17Then all the nobleminded Dasharatha's wives themselves decorated Sita beautifully.
18The very delighted Kausalya, lover of her sons started making effort to decorate the wives of all Vanaras in a splendid manner.
19Then Sumantra the charioteer, commanded by Shatrughna came there with all parts of the chariot decorated and yoked.
20Seeing the wonderful chariot like the radiance of the planet sun, mighty armed Rama the conqueror of hostile enemies ascended.
21Sugriva and Hanuman having bathed wore sparkling earrings, clothed in heavenly robes vied with Mahendra in splendour, started.
22Sugriva's wife and Sita decked with all kinds of ornaments and earrings, enthused to see the city, started.
23At Ayodhya also, king Dasharatha's ministers, priests started to Vasishta and thought of the required arrangements.
24Ashoka, Vijaya, Siddhartha, collected together and started consulting with each other for the growth of Rama and the City.
25For the success of the great soul Rama's consecration, whatever was auspicious, all that ought to be done as he deserves.
26All those ministers, priests thus communicating with each other, speedily set forth to have a glance at Sri Rama.
27Like the thousand eyed Indra seated in the excellent chariot yoked to green horses, the sinless Rama departed to the city.
28Bharata held the reins, Shatrughna took hold of the parasol, Lakshmana standing in front held the fan, and the Rakshasa king Vibheeshana held a white whisk which was like a moon for driving the air.
29Bharata held the reins, Shatrughna took hold of the parasol, Lakshmana standing in front held the fan, and the Rakshasa king Vibheeshana held a white whisk which was like a moon for driving the air.
30Then the host of sages, Rudras and gods from the heaven started praising Rama with sweet sounding chanting.
31Then resplendent Sugriva, the bull among Vanaras, ascended the mountain like elephant by the name Satrumjaya.
32Assuming human semblance, the Vanaras adorned with ornaments ascended nine thousand elephants and departed.
33Sri Rama the tiger among men went accompanied by sounds of blasts of conches and shouts and roll of drums along the rows of mansions in the city.
34Then they saw all those who had gone to Ayodhya coming in advance in accordance with tradition, to receive Rama, the great car warrior, who was shining brightly advancing by the chariot.
35They were blessing Sri Rama in turn and Rama responded to them very happily. Surrounded by brothers and all followed Rama the great soul.
36Surrounded by ministers, brahmins and common people, glorious Rama shone brightly like the moon surrounded by stars.
37He went forward surrounded by bands, trumpets, wooden cymbals and swastikas and very happily singing auspicious festive songs.
38Taking yellow rice (rice smeared with turmeric) appearing like gold, cows, virgin women, brahmins with Modakas in hand went before Rama.
39Rama narrated about his friendship with Sugriva and the distinct performance of Hanuman and Vanaras to the ministers.
40Hearing about the action of Vanaras and the strength of Rakshasas, the citizens of Ayodhya were astonished.
41Sri Rama narrated about Vibheeshana's friendship to the ministers. Splendorous Rama then entered Ayodhya filled with very happy people accompanied by Vanaras.
42The citizens of Ayodhya held the flags up in every house. Thereupon Rama reached the beautiful home of his father, the abode of the Ikshvaku dynasty.
43And thereafter prince Rama, the joy of Raghus, the great soul reached father's mansion and then to Kausalya's and to Sumitra, to Kaikeyi and greeted them. He then spoke meaningful words to virtuous Bharata in a sweet tone.
44And thereafter prince Rama, the joy of Raghus, the great soul reached father's mansion and then to Kausalya's and to Sumitra, to Kaikeyi and greeted them. He then spoke meaningful words to virtuous Bharata in a sweet tone.
45Let the splendid, excellent mansion attached to Ashoka grove, encrusted with cat's eye gems and pearls be placed at the disposal of Sugriva.
46Then that upright Bharata hearing the words of Rama taking the hand of Sugriva led him to that temple like abode.
47Then as commanded by Shatrughna, people taking glowing oil lamps and coverlets for the couches quickly entered the palace.
48Highly brilliant Sugriva said to Bharata, "Let envoys be sent for the consecration of Rama."
49Sugriva instantly gave four golden pots decorated well to the four Vanara leaders.
50Sugriva gave four pots to the four of the Vanaras to get them filled with the water of the four oceans and get them by early morning and said to await for him.
51Having spoken like that by Sugriva, the Vanaras of mountainlike forms fled like Garuda into the sky quickly.
52Jambavan, Hanuman, Vegadarsa and Rshaba brought pots of water from the seas. Another five hundred monkeys brought five hundred pots from five hundred rivers of the country. Jambavan richly endowed with courage brought in a pot encrusted with all kinds of gems. Sushena brought water from the eastern sea.
53Jambavan, Hanuman, Vegadarsa and Rshaba brought pots of water from the seas. Another five hundred monkeys brought five hundred pots from five hundred rivers of the country. Jambavan richly endowed with courage brought in a pot encrusted with all kinds of gems. Sushena brought water from the eastern sea.
54Jambavan, Hanuman, Vegadarsa and Rshaba brought pots of water from the seas. Another five hundred monkeys brought five hundred pots from five hundred rivers of the country. Jambavan richly endowed with courage brought in a pot encrusted with all kinds of gems. Sushena brought water from the eastern sea.
55Rshaba quickly brought water from the southern sea in a golden pot covered with sandal paste.
56Gavaya, an expert like WindGod brought cold water from the abode of Varuna in the west, in a pot encrusted with gems.
57Nala who vied with Garuda in speed, a righteous one, endowed with all virtues quickly brought water from the north.
58Then seeing the water brought by the monkeys for Rama's consecration Shatrugna along with ministers placed them at the disposal of the supreme priest along with friends.
59Then accompanied by brahmins, sage Vasishta, active though aged, asked Sita and Sri Rama to occupy the plank made with full of precious stones.
60Eight sages, Vasishta, Vama Deva, Jabali, Kasyapa, Katyayana, Suyajna, Gautama and Vijaya consecrated Sri Rama, the tiger among men, with pure fragrant waters as the Vasus consecrated the thousand eyed Indra.
61Eight sages, Vasishta, Vama Deva, Jabali, Kasyapa, Katyayana, Suyajna, Gautama and Vijaya consecrated Sri Rama, the tiger among men, with pure fragrant waters as the Vasus consecrated the thousand eyed Indra.
62First by priests, followed by brahmins, virgin women, so also ministers, merchants, warriors consecrated. Those who stood in the sky, the gods, the rulers of the four quarters, and all gods consecrated by sprinkling water containing medicinal herbs. All were very delighted.
63First by priests, followed by brahmins, virgin women, so also ministers, merchants, warriors consecrated. Those who stood in the sky, the gods, the rulers of the four quarters, and all gods consecrated by sprinkling water containing medicinal herbs. All were very delighted.
64In the past, Manu was consecrated with a crown encrusted with gems crafted by Brahma and it was adorned at consecration by successive kings. After the consecration, Rama was dazzling seated on a throne made of several kinds of gems as per tradition. The council hall was also made of gold with charming pictures and looked splendid. The great soul Raghava was crowned and adorned with ornaments by Vasishta and the priests.
65In the past, Manu was consecrated with a crown encrusted with gems crafted by Brahma and it was adorned at consecration by successive kings. After the consecration, Rama was dazzling seated on a throne made of several kinds of gems as per tradition. The council hall was also made of gold with charming pictures and looked splendid. The great soul Raghava was crowned and adorned with ornaments by Vasishta and the priests.
66In the past, Manu was consecrated with a crown encrusted with gems crafted by Brahma and it was adorned at consecration by successive kings. After the consecration, Rama was dazzling seated on a throne made of several kinds of gems as per tradition. The council hall was also made of gold with charming pictures and looked splendid. The great soul Raghava was crowned and adorned with ornaments by Vasishta and the priests.
67In the past, Manu was consecrated with a crown encrusted with gems crafted by Brahma and it was adorned at consecration by successive kings. After the consecration, Rama was dazzling seated on a throne made of several kinds of gems as per tradition. The council hall was also made of gold with charming pictures and looked splendid. The great soul Raghava was crowned and adorned with ornaments by Vasishta and the priests.
68Shatrughna held white auspicious parasol, Sugriva the Vanara Lord held a white whisk, Vibheeshana the Lord of Rakshasas held a white whisk shining like the moon.
69Shatrughna held white auspicious parasol, Sugriva the Vanara Lord held a white whisk, Vibheeshana the Lord of Rakshasas held a white whisk shining like the moon.
70The WindGod prompted by deity Indra presented a dazzling golden garland of hundred flowers to Raghava.
71Urged by Indra the wind god gave a dazzling pearls chain intercepted by several kinds of gems and precious stones to the ruler of the world.
72The Gandharvas from among the gods sang and Apsara groups danced for Rama's consecration.
73At the time of celebration of Rama's coronation, earth became green with crops, trees bore fruits and filled with flowers which spread fragrance.
74Sri Rama, the bull among men gave first, a hundred thousand cows with just born calves to hundred thousand brahmins.
75Raghava again gave brahmins thirty crores of golden coins and different kinds of ornaments and clothes.
76Sri Rama gave a wonderful golden garland with a stretch of gems tied to it which was dazzling like the sun's rays to Sugriva.
77Very lovingly Rama gave Angada the son of Vali, wonderful armlets encrusted with cat's eye stones and precious gems.
78Rama gave Sita an unsurpassed pearl chain (given to him by the wind god) encrusted with the best of gems and corals wonderfully shining like moonbeams. And Sita looking at Rama presented that immaculate wonderful pearl chain, and splendid clothes with some ornaments to Hanuman.
79Rama gave Sita an unsurpassed pearl chain (given to him by the wind god) encrusted with the best of gems and corals wonderfully shining like moonbeams. And Sita looking at Rama presented that immaculate wonderful pearl chain, and splendid clothes with some ornaments to Hanuman.
80Removing the pearl chain from her neck, Janaki looked at all the monkeys as well as her husband again and again.
81Seeing Janaki looking at him, Rama who could read her mind, and said" Lovely Sita, Beautiful young lady, give the pearl chain to one with whom you are pleased." Sita you may give the chain to one in whom you always found to have brilliance, determination, fame, dexterity, capacity, modesty, prudence, virility, prowess, and intelligence always.
82Seeing Janaki looking at him, Rama who could read her mind, and said" Lovely Sita, Beautiful young lady, give the pearl chain to one with whom you are pleased." Sita you may give the chain to one in whom you always found to have brilliance, determination, fame, dexterity, capacity, modesty, prudence, virility, prowess, and intelligence always.
83Blackeyed Sita, gave that chain to Hanuman, the bull among Vanaras who shone like a mountain behind white silver like cloud.
84Then Sri Rama, the tormentor of enemies, the ruler of the earth looking at Mainda, Dwivida and Neela presented articles according to their desires. For the aged among the Vanaras and the foremost Vanaras, he gave ornaments and garments duly as much as they deserved and worshipped.
85Then Sri Rama, the tormentor of enemies, the ruler of the earth looking at Mainda, Dwivida and Neela presented articles according to their desires. For the aged among the Vanaras and the foremost Vanaras, he gave ornaments and garments duly as much as they deserved and worshipped.
86And thereafter Vibheeshana, Sugriva, Hanuman, Jambavan, all Vanara chiefs of unwearied action having received gifts, abundant gems, and desired objects as they deserved from Rama. They worshipped Rama and very delighted at heart went to their respective places.
87And thereafter Vibheeshana, Sugriva, Hanuman, Jambavan, all Vanara chiefs of unwearied action having received gifts, abundant gems, and desired objects as they deserved from Rama. They worshipped Rama and very delighted at heart went to their respective places.
88All the high souled bulls among Vanaras, lauded by the ruler of the earth departed to Kishkinda after seeing the great celebration.
89Sugriva, the foremost of the Vanaras having seen Rama's coronation and been honoured, entered Kishkinda.
90Vibheeshana, the bull of Rakshasas, of great fame and a righteous king, having received family fortune departed to Lanka.
91Highly renowned and generous Raghava, putting an end to enemies ruled the entire kingdom with great joy. He said to Lakshmana who was a lover of duty and knower of dharma.
92"Lakshmana! You are a knower of dharma and a lover of dharma. Prior to my consecration, this kingdom was ruled by former kings, fathers, and forefathers also with the help of the army. You bear the burden equally with me by being installed as Prince Regent", said Rama.
93"Lakshmana! You are a knower of dharma and a lover of dharma. Prior to my consecration, this kingdom was ruled by former kings, fathers, and forefathers also with the help of the army. You bear the burden equally with me by being installed as Prince Regent", said Rama.
94When Saumithri was compelled repeatedly to accept the position of Prince Regent by the high soul great Rama, he had not accepted. Rama consecrated Bharata as Prince Regent.
95Rama, the son of Dasharatha, had performed many a time Pundarika, Aswamedha, Vajapeya and several other yajnas and propitiated gods.
96Raghava in the ten thousand years of his rule performed hundred horse sacrifices with excellent horses and gave donations liberally.
97Sri Rama whose arms reached unto knees, endowed with broadchest and stupendous glory, ruled this earth with Lakshmana as his follower.
98Righteous Rama also, having inherited the kingdom, conducted several sacrifices with brothers, friends and relatives.
99While Rama was ruling there was no lamentation of widows (over their loss), fear of cruel animals, or fear of disease.
100There were no thieves, indeed there was no loss, aged did not perform obsequies (no deaths in the young population) for the young and no harm to people.
101All were happy, and followed the righteous path, looking at Rama alone and no one hit another.
102While Rama was ruling for thousands of years, people were blessed with thousands of sons and lived free from trouble and sorrow.
103While Rama was ruling the kingdom, everything was Rama, Rama, and Rama. People spoke stories of Rama and the world was resonating with Rama.
104The trees were always in bloom, and always bore fruits. Clouds sent rain when desired. People lived with delightful feelings.
105While Rama ruled brahmins, kshatriyas, vaisyas and sudras were free from avarice, were engaged in their own avocations and delighted. People remained righteous, pious, and never told lies.
106All were endowed with signs of good culture, given to righteous behaviour. Rama ruled the kingdom for ten thousand years with brothers.
107He who reads, listens to this first epic, a noble text composed by Valmiki will be blessed, attain fame, enjoy long life and victory in this world and will be rid of sins.
108He who reads, listens to this first epic, a noble text composed by Valmiki will be blessed, attain fame, enjoy long life and victory in this world and will be rid of sins.
109On hearing about Rama's consecration, in this world, one who is seeking sons will get sons, one who is desirous of wealth will attain wealth, kings will overcome enemies and conquer earth.
110Women listening to Ramayana will have Kausalya's Rama, Sumitra's Lakshmana, Kaikeyi's Bharata as living sons and will be always happy and blessed with sons and grandsons.
111Women listening to Ramayana will have Kausalya's Rama, Sumitra's Lakshmana, Kaikeyi's Bharata as living sons and will be always happy and blessed with sons and grandsons.
112He who listens to Ramayana, the story of Rama of unwearied action will be victorious and blessed with long life.
113He who listens with devotion, this epic composed by sage Valmiki in the past, will conquer anger and overcome difficulties.
114Whoever listens to this epic written in the past by sage Valmiki will be united with relations and rejoice with them.
115Those who listen well to Ramayana will obtain all boons here in this world and all gods will be pleased.
116The god who removes obstacles will be staying in peace in the house where Ramayana is there. The kings listening to Ramayana will conquer the world and those gone out of home will return back safe.
117Women listening to Ramayana prior to pregnancy will deliver sons. This ancient epic if worshipped or read, one will get rid of all sins and attain long life.
118A kshatriya should always offer salutations with his head bent down before listening to Ramayana from a brahmin. Such a kshatriya will obtain kingship and also beget sons in future. There is no doubt.
119A kshatriya should always offer salutations with his head bent down before listening to Ramayana from a brahmin. Such a kshatriya will obtain kingship and also beget sons in future. There is no doubt.
120Rama is said to be ever pleased with him who listens or reads the Ramayana daily. Foremost of Raghus, the mighty armed Rama is eternal Lord Vishnu himself. He is Hari, the ruler Narayana and Lakshmana is Sesha.
121This way Ramayana is the ancient narration. Read it daily with trust and devotion. You be auspicious and let the strength of Vishnu grow in you.
122By grasping and listening to Ramayana, all gods will be delighted, ancestors will be pleased.
123Residence in heaven is assured for those who transcribe this Ramayana with devotion and full of meaning, composed by the great sage.
124Listening to this great auspicious epic will result in the growth of the family, excellent women, augmentation of wealth and grains and comfort on the earth and accomplishment of one's objectives.
हिन्दी
1कैकेयी के हर्षवर्धक, अमोघ पराक्रम वाले भरत ने शिर पर हाथ जोड़कर अपने ज्येष्ठ भ्राता से निवेदन किया।
2'यह राज्य मुझे और मेरी माता को दिया गया था। मैं इसे अब पुनः आपको लौटा रहा हूँ।'
3'मुझे सौंपा गया यह भारी भार मैं अब और नहीं उठा सकता, जैसे एक तरुण बछड़ा वृषभ के समान भार नहीं उठा सकता।'
4'यदि दुर्बल स्थानों वाले राज्य की चारों ओर से रक्षा न की जाए, तो वह टिक नहीं सकता, जैसे जल के प्रचण्ड प्रवाह को बाँध बनाकर ही दरार से रोका जा सकता है।'
5'हे राम! गर्दभ अश्व के समान दौड़ नहीं सकता, काक हंस के समान नहीं चल सकता। हे शत्रुतापन! मैं आपके समान राज्य का भार नहीं उठा सकता।'
6'उदाहरण के लिए, यदि आपने अपने ही घर में एक वृक्ष लगाया हो, वह विशाल हो जाए और विशाल तने तथा अनेक शाखाओं के होते हुए भी उस पर चढ़ना कठिन हो, और पुष्पित होने पर भी वह फल न दे तथा सूख जाए, तो लगाने वाला उसके फल का उपभोग न कर सकेगा। उसी प्रकार हे महाबाहु राम! आप प्रजा के शासक हैं; यदि आप हम आश्रितों की देखभाल न करें, तो मेरा अभिप्राय आपको समझ लेना चाहिए — यही मेरी प्रार्थना है।'
7'उदाहरण के लिए, यदि आपने अपने ही घर में एक वृक्ष लगाया हो, वह विशाल हो जाए और विशाल तने तथा अनेक शाखाओं के होते हुए भी उस पर चढ़ना कठिन हो, और पुष्पित होने पर भी वह फल न दे तथा सूख जाए, तो लगाने वाला उसके फल का उपभोग न कर सकेगा। उसी प्रकार हे महाबाहु राम! आप प्रजा के शासक हैं; यदि आप हम आश्रितों की देखभाल न करें, तो मेरा अभिप्राय आपको समझ लेना चाहिए — यही मेरी प्रार्थना है।'
8'उदाहरण के लिए, यदि आपने अपने ही घर में एक वृक्ष लगाया हो, वह विशाल हो जाए और विशाल तने तथा अनेक शाखाओं के होते हुए भी उस पर चढ़ना कठिन हो, और पुष्पित होने पर भी वह फल न दे तथा सूख जाए, तो लगाने वाला उसके फल का उपभोग न कर सकेगा। उसी प्रकार हे महाबाहु राम! आप प्रजा के शासक हैं; यदि आप हम आश्रितों की देखभाल न करें, तो मेरा अभिप्राय आपको समझ लेना चाहिए — यही मेरी प्रार्थना है।'
9'हे राघव! आपका अभिषेक अपराह्ण में हो और संसार आज आपको सूर्य के समान तेज से देदीप्यमान देखे।'
10'आप वाद्यों के स्वरों, कटिबन्धों और नूपुरों की झनकार तथा गान के मधुर स्वरों से जागें।'
11'जब तक नक्षत्रमण्डल घूमता रहे और जब तक पृथ्वी परिक्रमा करती रहे, तब तक आप संसार के आधिपत्य का भोग कीजिए।'
12भरत के वचन सुनकर शत्रुविजयी राम ने कहा — 'ऐसा ही हो।' तब भरत ने शुभ आसन ग्रहण किया।
13तब शत्रुघ्न की आज्ञा से हस्तकौशल में निपुण और कोमल कर्म करने वाले (नापित) शीघ्र राघव के चारों ओर एकत्र हुए।
14सबसे पहले भरत ने स्नान किया, तत्पश्चात् महाबली लक्ष्मण, वानरराज सुग्रीव और राक्षसराज विभीषण ने। श्रीराम ने जटाएँ हटाईं, स्नान किया, रंगबिरंगी मालाओं से सुसज्जित हुए, चन्दन से लिप्त हुए और उत्तम वस्त्र धारण कर देदीप्यमान तथा शोभायमान होकर खड़े हुए।
15सबसे पहले भरत ने स्नान किया, तत्पश्चात् महाबली लक्ष्मण, वानरराज सुग्रीव और राक्षसराज विभीषण ने। श्रीराम ने जटाएँ हटाईं, स्नान किया, रंगबिरंगी मालाओं से सुसज्जित हुए, चन्दन से लिप्त हुए और उत्तम वस्त्र धारण कर देदीप्यमान तथा शोभायमान होकर खड़े हुए।
16तब पराक्रमी और यशस्वी शत्रुघ्न ने, जो इक्ष्वाकुवंश के यशवर्धक हैं, श्रीराम और लक्ष्मण को (विधिवत् आभूषणों से) सुसज्जित किया।
17तत्पश्चात् दशरथ की सब उदारचेता पत्नियों ने स्वयं सीता को सुन्दर रूप से सुसज्जित किया।
18अत्यन्त हर्षित और पुत्रों से स्नेह रखने वाली कौसल्या ने सब वानरों की पत्नियों को भव्य रूप से सुसज्जित करने का प्रयत्न आरम्भ किया।
19तब शत्रुघ्न की आज्ञा से सारथि सुमन्त्र सब अङ्गों से सुसज्जित और जुते हुए रथ के साथ वहाँ आ पहुँचे।
20सूर्यग्रह की कान्ति के समान उस अद्भुत रथ को देखकर शत्रुविजयी महाबाहु राम उस पर आरूढ़ हुए।
21सुग्रीव और हनुमान् स्नान कर चमकते कुण्डल धारण किए, दिव्य वस्त्रों से सुसज्जित होकर तेज में महेन्द्र से स्पर्धा करते हुए चले।
22सुग्रीव की पत्नी और सीता सब प्रकार के आभूषणों और कुण्डलों से सुसज्जित होकर नगरी देखने के उत्साह से चलीं।
23अयोध्या में भी राजा दशरथ के मन्त्री और पुरोहित वसिष्ठ के पास गए और आवश्यक व्यवस्थाओं पर विचार करने लगे।
24अशोक, विजय और सिद्धार्थ एकत्र होकर राम तथा नगरी की उन्नति के लिए परस्पर परामर्श करने लगे।
25'महात्मा राम के अभिषेक की सफलता के लिए जो कुछ शुभ हो, वह सब उनके योग्य रीति से किया जाए।'
26परस्पर इस प्रकार विचार-विमर्श कर वे सब मन्त्री और पुरोहित श्रीराम के दर्शन के लिए शीघ्रता से चल पड़े।
27हरित अश्वों से जुते उत्तम रथ में विराजमान सहस्राक्ष इन्द्र के समान निष्पाप राम नगरी को प्रस्थान कर गए।
28भरत ने रश्मियाँ थामीं, शत्रुघ्न ने छत्र लिया, लक्ष्मण सामने खड़े होकर व्यजन लिए और राक्षसराज विभीषण ने वायु करने के लिए चन्द्रमा के समान श्वेत चँवर थामा।
29भरत ने रश्मियाँ थामीं, शत्रुघ्न ने छत्र लिया, लक्ष्मण सामने खड़े होकर व्यजन लिए और राक्षसराज विभीषण ने वायु करने के लिए चन्द्रमा के समान श्वेत चँवर थामा।
30तब स्वर्ग से ऋषिसमूह, रुद्र और देवता मधुर स्वरों में जप करते हुए राम की स्तुति करने लगे।
31तब देदीप्यमान वानरों में वृषभ सुग्रीव शत्रुञ्जय नामक पर्वत के समान हाथी पर आरूढ़ हुए।
32मनुष्य का रूप धारण किए आभूषणों से सुसज्जित वानर नौ सहस्र हाथियों पर आरूढ़ होकर चले।
33मनुष्यों में व्याघ्र श्रीराम शङ्खों के निनाद, जयघोष और नगाड़ों की ध्वनि के साथ नगरी के भवनों की पंक्तियों से होकर चले।
34तब उन्होंने देखा कि अयोध्या गए वे सब जन परम्परा के अनुसार महारथी राम की अगवानी के लिए आगे आ रहे हैं, जो रथ से आते हुए देदीप्यमान हो रहे थे।
35वे बारी-बारी से श्रीराम को आशीर्वाद दे रहे थे और राम ने अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक उन्हें प्रत्युत्तर दिया। भाइयों से घिरे महात्मा राम के पीछे-पीछे सब चले।
36मन्त्रियों, ब्राह्मणों और साधारण जनों से घिरे यशस्वी राम नक्षत्रों से घिरे चन्द्रमा के समान देदीप्यमान हुए।
37वे वाद्यसमूहों, तूर्यों, काष्ठमञ्जीरों और स्वस्तिकों से घिरे तथा अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक शुभ उत्सवगीत गाते हुए आगे बढ़े।
38स्वर्ण के समान दिखते पीत अक्षत (हल्दी लगे चावल), गौएँ, कुमारी कन्याएँ और हाथों में मोदक लिए ब्राह्मण राम के आगे-आगे चले।
39राम ने मन्त्रियों को सुग्रीव से अपनी मैत्री तथा हनुमान् और वानरों के विशिष्ट कर्मों का वर्णन किया।
40वानरों के कर्म और राक्षसों के बल के विषय में सुनकर अयोध्या के नगरवासी विस्मित हुए।
41श्रीराम ने मन्त्रियों को विभीषण की मैत्री के विषय में बताया। तत्पश्चात् तेजस्वी राम वानरों सहित अत्यन्त प्रसन्न जनों से भरी अयोध्या में प्रविष्ट हुए।
42अयोध्या के नगरवासियों ने प्रत्येक घर पर ध्वजाएँ फहराईं। इस पर राम अपने पिता के सुन्दर भवन में, इक्ष्वाकुवंश के धाम में पहुँचे।
43और तत्पश्चात् रघुओं के आनन्द, महात्मा राजकुमार राम पिता के भवन में पहुँचे और फिर कौसल्या के पास, सुमित्रा के पास और कैकेयी के पास जाकर उनका अभिवादन किया। तत्पश्चात् उन्होंने धर्मात्मा भरत से मधुर स्वर में अर्थपूर्ण वचन कहे।
44और तत्पश्चात् रघुओं के आनन्द, महात्मा राजकुमार राम पिता के भवन में पहुँचे और फिर कौसल्या के पास, सुमित्रा के पास और कैकेयी के पास जाकर उनका अभिवादन किया। तत्पश्चात् उन्होंने धर्मात्मा भरत से मधुर स्वर में अर्थपूर्ण वचन कहे।
45'अशोकवाटिका से लगा हुआ वह देदीप्यमान उत्तम भवन, जो वैदूर्य रत्नों और मोतियों से जड़ा है, सुग्रीव को दे दिया जाए।'
46तब सरल स्वभाव वाले भरत ने राम के वचन सुनकर सुग्रीव का हाथ पकड़कर उन्हें उस मन्दिर के समान भवन में पहुँचा दिया।
47तब शत्रुघ्न की आज्ञा से जन देदीप्यमान तैलदीप तथा शय्याओं के आवरण लेकर शीघ्र उस भवन में प्रविष्ट हुए।
48अत्यन्त देदीप्यमान सुग्रीव ने भरत से कहा — 'राम के अभिषेक के लिए दूत भेजे जाएँ।'
49सुग्रीव ने तत्काल चार वानरनायकों को भली-भाँति सुसज्जित चार स्वर्णकलश दिए।
50सुग्रीव ने उन चार वानरों को चार कलश दिए कि वे उन्हें चारों समुद्रों के जल से भरकर प्रातःकाल तक ले आएँ और कहा कि वे उनकी प्रतीक्षा करें।
51सुग्रीव के इस प्रकार कहने पर पर्वतों के समान रूप वाले वे वानर गरुड के समान शीघ्र आकाश में उड़ चले।
52जाम्बवान्, हनुमान्, वेगदर्शी और ऋषभ समुद्रों से जल के कलश ले आए। अन्य पाँच सौ वानर देश की पाँच सौ नदियों से पाँच सौ कलश ले आए। साहस से समृद्ध जाम्बवान् सब प्रकार के रत्नों से जड़े कलश में जल लाए। सुषेण पूर्व समुद्र से जल लाए।
53जाम्बवान्, हनुमान्, वेगदर्शी और ऋषभ समुद्रों से जल के कलश ले आए। अन्य पाँच सौ वानर देश की पाँच सौ नदियों से पाँच सौ कलश ले आए। साहस से समृद्ध जाम्बवान् सब प्रकार के रत्नों से जड़े कलश में जल लाए। सुषेण पूर्व समुद्र से जल लाए।
54जाम्बवान्, हनुमान्, वेगदर्शी और ऋषभ समुद्रों से जल के कलश ले आए। अन्य पाँच सौ वानर देश की पाँच सौ नदियों से पाँच सौ कलश ले आए। साहस से समृद्ध जाम्बवान् सब प्रकार के रत्नों से जड़े कलश में जल लाए। सुषेण पूर्व समुद्र से जल लाए।
55ऋषभ चन्दन से लिप्त स्वर्णकलश में दक्षिण समुद्र से शीघ्र जल ले आए।
56वायुदेव के समान निपुण गवय पश्चिम में वरुण के धाम से रत्नों से जड़े कलश में शीतल जल ले आए।
57वेग में गरुड से स्पर्धा करने वाले, धर्मात्मा और सब गुणों से सम्पन्न नल उत्तर से शीघ्र जल ले आए।
58तब राम के अभिषेक के लिए वानरों द्वारा लाया गया जल देखकर शत्रुघ्न ने मन्त्रियों सहित उसे मित्रों सहित प्रधान पुरोहित के अधीन कर दिया।
59तब ब्राह्मणों सहित वृद्ध होते हुए भी सक्रिय ऋषि वसिष्ठ ने सीता और श्रीराम से बहुमूल्य रत्नों से भरी वेदिका पर विराजने को कहा।
60आठ ऋषियों — वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, कश्यप, कात्यायन, सुयज्ञ, गौतम और विजय — ने मनुष्यों में व्याघ्र श्रीराम का शुद्ध सुगन्धित जल से वैसे ही अभिषेक किया जैसे वसुओं ने सहस्राक्ष इन्द्र का अभिषेक किया था।
61आठ ऋषियों — वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, कश्यप, कात्यायन, सुयज्ञ, गौतम और विजय — ने मनुष्यों में व्याघ्र श्रीराम का शुद्ध सुगन्धित जल से वैसे ही अभिषेक किया जैसे वसुओं ने सहस्राक्ष इन्द्र का अभिषेक किया था।
62पहले पुरोहितों ने, तत्पश्चात् ब्राह्मणों, कुमारी कन्याओं, तथा मन्त्रियों, व्यापारियों और योद्धाओं ने अभिषेक किया। आकाश में स्थित देवताओं, चारों दिशाओं के लोकपालों और सब देवताओं ने औषधियुक्त जल छिड़ककर अभिषेक किया। सब अत्यन्त हर्षित थे।
63पहले पुरोहितों ने, तत्पश्चात् ब्राह्मणों, कुमारी कन्याओं, तथा मन्त्रियों, व्यापारियों और योद्धाओं ने अभिषेक किया। आकाश में स्थित देवताओं, चारों दिशाओं के लोकपालों और सब देवताओं ने औषधियुक्त जल छिड़ककर अभिषेक किया। सब अत्यन्त हर्षित थे।
64पूर्वकाल में मनु का अभिषेक ब्रह्मा द्वारा निर्मित रत्नजटित मुकुट से हुआ था और वह क्रमशः राजाओं के अभिषेक में धारण किया जाता रहा। अभिषेक के पश्चात् राम अनेक प्रकार के रत्नों से बने सिंहासन पर परम्परा के अनुसार विराजमान होकर देदीप्यमान हुए। वह सभाभवन भी स्वर्ण का बना और मनोहर चित्रों से युक्त होकर शोभायमान लगा। महात्मा राघव को वसिष्ठ और पुरोहितों ने मुकुट पहनाकर आभूषणों से सुसज्जित किया।
65पूर्वकाल में मनु का अभिषेक ब्रह्मा द्वारा निर्मित रत्नजटित मुकुट से हुआ था और वह क्रमशः राजाओं के अभिषेक में धारण किया जाता रहा। अभिषेक के पश्चात् राम अनेक प्रकार के रत्नों से बने सिंहासन पर परम्परा के अनुसार विराजमान होकर देदीप्यमान हुए। वह सभाभवन भी स्वर्ण का बना और मनोहर चित्रों से युक्त होकर शोभायमान लगा। महात्मा राघव को वसिष्ठ और पुरोहितों ने मुकुट पहनाकर आभूषणों से सुसज्जित किया।
66पूर्वकाल में मनु का अभिषेक ब्रह्मा द्वारा निर्मित रत्नजटित मुकुट से हुआ था और वह क्रमशः राजाओं के अभिषेक में धारण किया जाता रहा। अभिषेक के पश्चात् राम अनेक प्रकार के रत्नों से बने सिंहासन पर परम्परा के अनुसार विराजमान होकर देदीप्यमान हुए। वह सभाभवन भी स्वर्ण का बना और मनोहर चित्रों से युक्त होकर शोभायमान लगा। महात्मा राघव को वसिष्ठ और पुरोहितों ने मुकुट पहनाकर आभूषणों से सुसज्जित किया।
67पूर्वकाल में मनु का अभिषेक ब्रह्मा द्वारा निर्मित रत्नजटित मुकुट से हुआ था और वह क्रमशः राजाओं के अभिषेक में धारण किया जाता रहा। अभिषेक के पश्चात् राम अनेक प्रकार के रत्नों से बने सिंहासन पर परम्परा के अनुसार विराजमान होकर देदीप्यमान हुए। वह सभाभवन भी स्वर्ण का बना और मनोहर चित्रों से युक्त होकर शोभायमान लगा। महात्मा राघव को वसिष्ठ और पुरोहितों ने मुकुट पहनाकर आभूषणों से सुसज्जित किया।
68शत्रुघ्न ने श्वेत शुभ छत्र थामा, वानरपति सुग्रीव ने श्वेत चँवर थामा और राक्षसपति विभीषण ने चन्द्रमा के समान देदीप्यमान श्वेत चँवर थामा।
69शत्रुघ्न ने श्वेत शुभ छत्र थामा, वानरपति सुग्रीव ने श्वेत चँवर थामा और राक्षसपति विभीषण ने चन्द्रमा के समान देदीप्यमान श्वेत चँवर थामा।
70देवराज इन्द्र से प्रेरित वायुदेव ने राघव को सौ पुष्पों की देदीप्यमान स्वर्णमाला अर्पित की।
71इन्द्र की प्रेरणा से वायुदेव ने लोकपति को अनेक प्रकार के रत्नों और बहुमूल्य मणियों से खचित देदीप्यमान मुक्ताहार दिया।
72देवताओं में गन्धर्वों ने राम के अभिषेक पर गान किया और अप्सराओं के समूहों ने नृत्य किया।
73राम के राज्याभिषेक के उत्सव के समय पृथ्वी फसलों से हरी-भरी हो गई, वृक्षों में फल लगे और वे पुष्पों से भर गए जो सुगन्ध बिखेरने लगे।
74पुरुषों में वृषभ श्रीराम ने पहले एक लाख ब्राह्मणों को नवजात बछड़ों सहित एक लाख गौएँ दीं।
75राघव ने पुनः ब्राह्मणों को तीस करोड़ स्वर्णमुद्राएँ तथा भाँति-भाँति के आभूषण और वस्त्र दिए।
76श्रीराम ने सुग्रीव को एक अद्भुत स्वर्णमाला दी, जिसमें रत्नों की लड़ियाँ बँधी थीं और जो सूर्यकिरणों के समान देदीप्यमान थी।
77राम ने अत्यन्त स्नेहपूर्वक वालिपुत्र अङ्गद को वैदूर्य रत्नों और बहुमूल्य मणियों से जड़े अद्भुत बाजूबन्द दिए।
78राम ने सीता को (वायुदेव द्वारा उन्हें दिया गया) अनुपम मुक्ताहार दिया, जो उत्तम रत्नों और प्रवालों से खचित और चन्द्रकिरणों के समान अद्भुत रूप से देदीप्यमान था। और सीता ने राम की ओर देखकर वह निर्मल अद्भुत मुक्ताहार तथा कुछ आभूषणों सहित सुन्दर वस्त्र हनुमान् को अर्पित किए।
79राम ने सीता को (वायुदेव द्वारा उन्हें दिया गया) अनुपम मुक्ताहार दिया, जो उत्तम रत्नों और प्रवालों से खचित और चन्द्रकिरणों के समान अद्भुत रूप से देदीप्यमान था। और सीता ने राम की ओर देखकर वह निर्मल अद्भुत मुक्ताहार तथा कुछ आभूषणों सहित सुन्दर वस्त्र हनुमान् को अर्पित किए।
80अपने कण्ठ से वह मुक्ताहार उतारकर जानकी बार-बार सब वानरों की तथा अपने पति की ओर देखने लगीं।
81जानकी को अपनी ओर देखते हुए देखकर उनका मन पढ़ लेने वाले राम ने कहा — 'हे मनोहरी सीते! हे सुन्दरी युवति! यह मुक्ताहार उसे दे दो जिससे तुम प्रसन्न हो।' 'हे सीते! तुम यह हार उसे दे सकती हो जिसमें तुमने सदा तेज, दृढ़ संकल्प, यश, दक्षता, सामर्थ्य, विनय, विवेक, पौरुष, पराक्रम और बुद्धि सदा देखी हो।'
82जानकी को अपनी ओर देखते हुए देखकर उनका मन पढ़ लेने वाले राम ने कहा — 'हे मनोहरी सीते! हे सुन्दरी युवति! यह मुक्ताहार उसे दे दो जिससे तुम प्रसन्न हो।' 'हे सीते! तुम यह हार उसे दे सकती हो जिसमें तुमने सदा तेज, दृढ़ संकल्प, यश, दक्षता, सामर्थ्य, विनय, विवेक, पौरुष, पराक्रम और बुद्धि सदा देखी हो।'
83कृष्णनयना सीता ने वह हार वानरों में वृषभ हनुमान् को दिया, जो श्वेत रजत के समान मेघ के पीछे पर्वत के समान शोभित हुए।
84तब शत्रुतापन पृथ्वीपति श्रीराम ने मैन्द, द्विविद और नील की ओर देखकर उनकी इच्छा के अनुसार वस्तुएँ प्रदान कीं। वानरों में वृद्धों और वानरों में श्रेष्ठ को उन्होंने उनकी योग्यता के अनुसार विधिवत् आभूषण और वस्त्र दिए तथा उनका सम्मान किया।
85तब शत्रुतापन पृथ्वीपति श्रीराम ने मैन्द, द्विविद और नील की ओर देखकर उनकी इच्छा के अनुसार वस्तुएँ प्रदान कीं। वानरों में वृद्धों और वानरों में श्रेष्ठ को उन्होंने उनकी योग्यता के अनुसार विधिवत् आभूषण और वस्त्र दिए तथा उनका सम्मान किया।
86और तत्पश्चात् विभीषण, सुग्रीव, हनुमान्, जाम्बवान् तथा अथक कर्म वाले सब वानरनायक राम से अपनी योग्यता के अनुसार उपहार, प्रचुर रत्न और अभीष्ट वस्तुएँ प्राप्त कर, राम की पूजा कर, हृदय से अत्यन्त हर्षित होकर अपने-अपने स्थानों को चले गए।
87और तत्पश्चात् विभीषण, सुग्रीव, हनुमान्, जाम्बवान् तथा अथक कर्म वाले सब वानरनायक राम से अपनी योग्यता के अनुसार उपहार, प्रचुर रत्न और अभीष्ट वस्तुएँ प्राप्त कर, राम की पूजा कर, हृदय से अत्यन्त हर्षित होकर अपने-अपने स्थानों को चले गए।
88वानरों में वृषभ वे सब महात्मा पृथ्वीपति द्वारा प्रशंसित होकर उस महान् उत्सव को देखकर किष्किन्धा को प्रस्थान कर गए।
89वानरों में श्रेष्ठ सुग्रीव राम का राज्याभिषेक देखकर और सम्मानित होकर किष्किन्धा में प्रविष्ट हुए।
90राक्षसों में वृषभ महान् यशस्वी और धर्मात्मा राजा विभीषण अपने कुल का ऐश्वर्य प्राप्त कर लङ्का को चले गए।
91अत्यन्त विख्यात और उदार राघव शत्रुओं का अन्त कर महान् हर्ष से समूचे राज्य पर शासन करने लगे। उन्होंने कर्तव्यप्रेमी और धर्मज्ञ लक्ष्मण से कहा।
92'हे लक्ष्मण! तुम धर्मज्ञ और धर्मप्रेमी हो। मेरे अभिषेक से पूर्व इस राज्य पर पूर्ववर्ती राजाओं, पिताओं और पितामहों ने भी सेना की सहायता से शासन किया। तुम युवराज पद पर अभिषिक्त होकर मेरे साथ समान रूप से यह भार वहन करो' — राम ने कहा।
93'हे लक्ष्मण! तुम धर्मज्ञ और धर्मप्रेमी हो। मेरे अभिषेक से पूर्व इस राज्य पर पूर्ववर्ती राजाओं, पिताओं और पितामहों ने भी सेना की सहायता से शासन किया। तुम युवराज पद पर अभिषिक्त होकर मेरे साथ समान रूप से यह भार वहन करो' — राम ने कहा।
94जब महात्मा महान् राम ने सौमित्रि को युवराज पद स्वीकार करने के लिए बार-बार विवश किया, तब भी उन्होंने स्वीकार नहीं किया। तब राम ने भरत को युवराज के रूप में अभिषिक्त किया।
95दशरथपुत्र राम ने अनेक बार पुण्डरीक, अश्वमेध, वाजपेय तथा अन्य अनेक यज्ञ कर देवताओं को तृप्त किया।
96राघव ने अपने दस सहस्र वर्षों के शासनकाल में उत्तम अश्वों सहित सौ अश्वमेध यज्ञ किए और उदारतापूर्वक दान दिए।
97आजानुबाहु, विशाल वक्ष और अपार कीर्ति से सम्पन्न श्रीराम ने लक्ष्मण को अपना अनुगामी बनाकर इस पृथ्वी पर शासन किया।
98धर्मात्मा राम ने भी राज्य प्राप्त कर भाइयों, मित्रों और सम्बन्धियों सहित अनेक यज्ञ सम्पन्न किए।
99जब राम शासन कर रहे थे, तब न विधवाओं का (अपनी हानि पर) विलाप था, न क्रूर पशुओं का भय, न रोग का भय।
100न चोर थे, सचमुच कोई हानि न थी, वृद्धों को युवाओं की अन्त्येष्टि नहीं करनी पड़ती थी (युवाओं की मृत्यु नहीं होती थी) और जनों को कोई हानि नहीं पहुँचती थी।
101सब सुखी थे, धर्म के मार्ग पर चलते थे, केवल राम की ओर देखते थे और कोई किसी पर प्रहार नहीं करता था।
102जब राम सहस्रों वर्षों तक शासन कर रहे थे, तब लोग सहस्रों पुत्रों से सम्पन्न हुए और कष्ट तथा शोक से मुक्त रहे।
103जब राम राज्य पर शासन कर रहे थे, तब सब कुछ राम, राम और राम ही था। लोग राम की ही कथाएँ कहते थे और संसार राममय होकर गूँजता था।
104वृक्ष सदा पुष्पित रहते और सदा फल देते थे। मेघ इच्छानुसार वर्षा करते थे। लोग आनन्दमय भाव से जीवन बिताते थे।
105जब राम शासन कर रहे थे, तब ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र लोभ से मुक्त होकर अपने-अपने कर्मों में लगे और प्रसन्न रहे। लोग धर्मात्मा, श्रद्धालु रहे और कभी असत्य नहीं बोलते थे।
106सब सुसंस्कार के लक्षणों से सम्पन्न और धर्मपूर्ण आचरण वाले थे। राम ने भाइयों सहित दस सहस्र वर्षों तक राज्य पर शासन किया।
107जो वाल्मीकि द्वारा रचित इस आदिकाव्य, इस श्रेष्ठ ग्रन्थ को पढ़ता अथवा सुनता है, वह धन्य होगा, यश प्राप्त करेगा, दीर्घ आयु और इस लोक में विजय का भोग करेगा तथा पापों से मुक्त होगा।
108जो वाल्मीकि द्वारा रचित इस आदिकाव्य, इस श्रेष्ठ ग्रन्थ को पढ़ता अथवा सुनता है, वह धन्य होगा, यश प्राप्त करेगा, दीर्घ आयु और इस लोक में विजय का भोग करेगा तथा पापों से मुक्त होगा।
109इस संसार में राम के अभिषेक की कथा सुनकर पुत्र की कामना करने वाला पुत्र प्राप्त करेगा, धन का इच्छुक धन प्राप्त करेगा, राजा शत्रुओं पर विजय पाकर पृथ्वी जीतेंगे।
110रामायण सुनने वाली स्त्रियाँ कौसल्या के राम, सुमित्रा के लक्ष्मण और कैकेयी के भरत के समान जीवित पुत्र पाएँगी तथा सदा सुखी रहकर पुत्रों और पौत्रों से सम्पन्न होंगी।
111रामायण सुनने वाली स्त्रियाँ कौसल्या के राम, सुमित्रा के लक्ष्मण और कैकेयी के भरत के समान जीवित पुत्र पाएँगी तथा सदा सुखी रहकर पुत्रों और पौत्रों से सम्पन्न होंगी।
112जो अथक कर्म वाले राम की कथा रामायण सुनता है, वह विजयी होगा और दीर्घ आयु से सम्पन्न होगा।
113जो पूर्वकाल में महर्षि वाल्मीकि द्वारा रचित इस काव्य को श्रद्धापूर्वक सुनता है, वह क्रोध पर विजय पाएगा और कठिनाइयों को पार करेगा।
114जो कोई पूर्वकाल में महर्षि वाल्मीकि द्वारा रचित इस काव्य को सुनता है, वह अपने सम्बन्धियों से मिलेगा और उनके साथ आनन्दित होगा।
115जो रामायण भली-भाँति सुनते हैं वे इस लोक में सब वर प्राप्त करेंगे और सब देवता उनसे प्रसन्न होंगे।
116जिस घर में रामायण है, उस घर में विघ्नहर्ता देव शान्ति से निवास करेंगे। रामायण सुनने वाले राजा संसार को जीतेंगे और जो घर से बाहर गए हैं वे कुशलपूर्वक लौट आएँगे।
117गर्भधारण से पूर्व रामायण सुनने वाली स्त्रियाँ पुत्रों को जन्म देंगी। इस प्राचीन काव्य की पूजा की जाए अथवा इसका पाठ किया जाए, तो मनुष्य सब पापों से मुक्त होकर दीर्घ आयु प्राप्त करेगा।
118क्षत्रिय को ब्राह्मण से रामायण सुनने से पूर्व सदा शिर झुकाकर प्रणाम करना चाहिए। ऐसा क्षत्रिय राज्य प्राप्त करेगा और भविष्य में पुत्र भी प्राप्त करेगा। इसमें सन्देह नहीं।
119क्षत्रिय को ब्राह्मण से रामायण सुनने से पूर्व सदा शिर झुकाकर प्रणाम करना चाहिए। ऐसा क्षत्रिय राज्य प्राप्त करेगा और भविष्य में पुत्र भी प्राप्त करेगा। इसमें सन्देह नहीं।
120कहा गया है कि जो प्रतिदिन रामायण सुनता अथवा पढ़ता है, राम उससे सदा प्रसन्न रहते हैं। रघुओं में श्रेष्ठ महाबाहु राम स्वयं सनातन भगवान् विष्णु हैं। वे हरि, शासक नारायण हैं और लक्ष्मण शेष हैं।
121इस प्रकार रामायण प्राचीन आख्यान है। इसे प्रतिदिन श्रद्धा और भक्ति से पढ़ो। तुम्हारा कल्याण हो और तुममें विष्णु का बल बढ़े।
122रामायण को ग्रहण करने और सुनने से सब देवता हर्षित होंगे और पितर प्रसन्न होंगे।
123जो महर्षि द्वारा रचित इस अर्थपूर्ण रामायण को श्रद्धापूर्वक लिपिबद्ध करते हैं, उनके लिए स्वर्ग में निवास निश्चित है।
124इस महान् शुभ काव्य को सुनने से कुल की वृद्धि, उत्तम स्त्रियाँ, धन-धान्य की वृद्धि, पृथ्वी पर सुख तथा अपने प्रयोजनों की सिद्धि प्राप्त होती है।
नेपाली
1कैकेयीका हर्षवर्धक, अमोघ पराक्रम भएका भरतले शिरमा हात जोडेर आफ्ना ज्येष्ठ दाजुसँग निवेदन गरे।
2'यो राज्य मलाई र मेरी मातालाई दिइएको थियो। म यसलाई अब फेरि तपाईंलाई फिर्ता गर्दै छु।'
3'मलाई सुम्पिएको यो गह्रौँ भार म अब उठाउन सक्दिनँ, जसरी एउटा तरुण बाछोले वृषभजस्तै भार उठाउन सक्दैन।'
4'यदि दुर्बल स्थान भएको राज्यको चारैतिरबाट रक्षा नगरिए, त्यो टिक्न सक्दैन, जसरी जलको प्रचण्ड प्रवाहलाई बाँध बनाएर मात्र दरारबाट रोक्न सकिन्छ।'
5'हे राम! गधाले घोडाजस्तै दौडन सक्दैन, काग हंसजस्तै हिँड्न सक्दैन। हे शत्रुतापन! म तपाईंजस्तै राज्यको भार उठाउन सक्दिनँ।'
6'उदाहरणका लागि, यदि तपाईंले आफ्नै घरमा एउटा वृक्ष रोप्नुभएको होस्, त्यो विशाल होस् र विशाल फेद तथा अनेक हाँगा हुँदाहुँदै पनि त्यसमा चढ्न कठिन होस्, र फुलेर पनि त्यसले फल नदेओस् तथा सुकोस् भने रोप्नेले त्यसको फलको उपभोग गर्न सक्दैन। त्यसै गरी हे महाबाहु राम! तपाईं प्रजाका शासक हुनुहुन्छ; यदि तपाईंले हामी आश्रितहरूको हेरचाह गर्नुभएन भने मेरो अभिप्राय तपाईंले बुझ्नुपर्छ — यही मेरो प्रार्थना हो।'
7'उदाहरणका लागि, यदि तपाईंले आफ्नै घरमा एउटा वृक्ष रोप्नुभएको होस्, त्यो विशाल होस् र विशाल फेद तथा अनेक हाँगा हुँदाहुँदै पनि त्यसमा चढ्न कठिन होस्, र फुलेर पनि त्यसले फल नदेओस् तथा सुकोस् भने रोप्नेले त्यसको फलको उपभोग गर्न सक्दैन। त्यसै गरी हे महाबाहु राम! तपाईं प्रजाका शासक हुनुहुन्छ; यदि तपाईंले हामी आश्रितहरूको हेरचाह गर्नुभएन भने मेरो अभिप्राय तपाईंले बुझ्नुपर्छ — यही मेरो प्रार्थना हो।'
8'उदाहरणका लागि, यदि तपाईंले आफ्नै घरमा एउटा वृक्ष रोप्नुभएको होस्, त्यो विशाल होस् र विशाल फेद तथा अनेक हाँगा हुँदाहुँदै पनि त्यसमा चढ्न कठिन होस्, र फुलेर पनि त्यसले फल नदेओस् तथा सुकोस् भने रोप्नेले त्यसको फलको उपभोग गर्न सक्दैन। त्यसै गरी हे महाबाहु राम! तपाईं प्रजाका शासक हुनुहुन्छ; यदि तपाईंले हामी आश्रितहरूको हेरचाह गर्नुभएन भने मेरो अभिप्राय तपाईंले बुझ्नुपर्छ — यही मेरो प्रार्थना हो।'
9'हे राघव! तपाईंको अभिषेक अपराह्नमा होस् र संसारले आज तपाईंलाई सूर्यजस्तै तेजले देदीप्यमान देखोस्।'
10'तपाईं वाद्यका स्वर, कटिबन्ध र नूपुरको झङ्कार तथा गानका मधुर स्वरले जाग्नुहोस्।'
11'जबसम्म नक्षत्रमण्डल घुमिरहन्छ र जबसम्म पृथ्वीले परिक्रमा गरिरहन्छ, तबसम्म तपाईंले संसारको आधिपत्यको भोग गर्नुहोस्।'
12भरतका वचन सुनेर शत्रुविजयी रामले भन्नुभयो — 'त्यसै होस्।' तब भरतले शुभ आसन ग्रहण गरे।
13तब शत्रुघ्नको आज्ञाले हस्तकौशलमा निपुण र कोमल कर्म गर्नेहरू (नाउहरू) शीघ्र राघवको वरिपरि जम्मा भए।
14सबैभन्दा पहिले भरतले स्नान गरे, त्यसपछि महाबली लक्ष्मण, वानरराज सुग्रीव र राक्षसराज विभीषणले। श्रीरामले जटा हटाउनुभयो, स्नान गर्नुभयो, रङ्गीचङ्गी मालाहरूले सुसज्जित हुनुभयो, चन्दन लगाउनुभयो र उत्तम वस्त्र धारण गरी देदीप्यमान तथा शोभायमान भई उभिनुभयो।
15सबैभन्दा पहिले भरतले स्नान गरे, त्यसपछि महाबली लक्ष्मण, वानरराज सुग्रीव र राक्षसराज विभीषणले। श्रीरामले जटा हटाउनुभयो, स्नान गर्नुभयो, रङ्गीचङ्गी मालाहरूले सुसज्जित हुनुभयो, चन्दन लगाउनुभयो र उत्तम वस्त्र धारण गरी देदीप्यमान तथा शोभायमान भई उभिनुभयो।
16तब पराक्रमी र यशस्वी शत्रुघ्नले, जो इक्ष्वाकुवंशका यशवर्धक हुन्, श्रीराम र लक्ष्मणलाई (विधिवत् आभूषणले) सुसज्जित गरे।
17त्यसपछि दशरथका सबै उदारचेता पत्नीहरूले स्वयं सीतालाई सुन्दर रूपमा सुसज्जित गरिन्।
18अत्यन्त हर्षित र पुत्रहरूसँग स्नेह राख्ने कौसल्याले सबै वानरहरूका पत्नीहरूलाई भव्य रूपमा सुसज्जित गर्ने प्रयत्न आरम्भ गरिन्।
19तब शत्रुघ्नको आज्ञाले सारथि सुमन्त्र सबै अङ्गले सुसज्जित र जोतिएको रथसहित त्यहाँ आइपुगे।
20सूर्यग्रहको कान्तिजस्तै त्यो अद्भुत रथ देखेर शत्रुविजयी महाबाहु राम त्यसमा आरूढ हुनुभयो।
21सुग्रीव र हनुमान् स्नान गरेर चम्किला कुण्डल धारण गरी, दिव्य वस्त्रले सुसज्जित भई तेजमा महेन्द्रसँग स्पर्धा गर्दै हिँडे।
22सुग्रीवकी पत्नी र सीता सबै प्रकारका आभूषण र कुण्डलले सुसज्जित भई नगरी हेर्ने उत्साहले हिँडिन्।
23अयोध्यामा पनि राजा दशरथका मन्त्रीहरू र पुरोहित वसिष्ठकहाँ गए र आवश्यक व्यवस्थाहरूमा विचार गर्न थाले।
24अशोक, विजय र सिद्धार्थ जम्मा भई राम तथा नगरीको उन्नतिका लागि आपसमा परामर्श गर्न थाले।
25'महात्मा रामको अभिषेकको सफलताका लागि जे शुभ छ, ती सबै उहाँको योग्य रीतिले गरियोस्।'
26आपसमा यसरी विचारविमर्श गरेर ती सबै मन्त्री र पुरोहित श्रीरामको दर्शनका लागि शीघ्रतापूर्वक हिँडे।
27हरित अश्वहरूले जोतिएको उत्तम रथमा विराजमान सहस्राक्ष इन्द्रजस्तै निष्पाप राम नगरीतिर प्रस्थान गर्नुभयो।
28भरतले लगाम समाते, शत्रुघ्नले छाता लिए, लक्ष्मण अगाडि उभिएर व्यजन लिए र राक्षसराज विभीषणले हावा दिन चन्द्रमाजस्तै श्वेत चँवर समाते।
29भरतले लगाम समाते, शत्रुघ्नले छाता लिए, लक्ष्मण अगाडि उभिएर व्यजन लिए र राक्षसराज विभीषणले हावा दिन चन्द्रमाजस्तै श्वेत चँवर समाते।
30तब स्वर्गबाट ऋषिसमूह, रुद्र र देवताहरू मधुर स्वरमा जप गर्दै रामको स्तुति गर्न थाले।
31तब देदीप्यमान वानरहरूमा वृषभ सुग्रीव शत्रुञ्जय नामक पर्वतजस्तै हात्तीमा आरूढ भए।
32मनुष्यको रूप धारण गरेका आभूषणले सुसज्जित वानरहरू नौ हजार हात्तीमा आरूढ भई हिँडे।
33मनुष्यहरूमा व्याघ्र श्रीराम शङ्खको निनाद, जयघोष र नगराको ध्वनिका साथ नगरीका भवनहरूको पङ्क्तिबाट हुँदै जानुभयो।
34तब उहाँले देख्नुभयो कि अयोध्या गएका ती सबै जन परम्पराअनुसार महारथी रामको स्वागतका लागि अगाडि आउँदै छन्, जो रथबाट आउँदा देदीप्यमान भइरहनुभएको थियो।
35तिनीहरूले पालैपालो श्रीरामलाई आशीर्वाद दिँदै थिए र रामले अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक तिनीहरूलाई प्रत्युत्तर दिनुभयो। भाइहरूले घेरिएका महात्मा रामको पछिपछि सबै हिँडे।
36मन्त्रीहरू, ब्राह्मणहरू र साधारण जनहरूले घेरिएका यशस्वी राम नक्षत्रहरूले घेरिएको चन्द्रमाजस्तै देदीप्यमान हुनुभयो।
37उहाँ वाद्यसमूह, तूर्य, काष्ठमञ्जीर र स्वस्तिकहरूले घेरिएर तथा अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक शुभ उत्सवगीत गाउँदै अगाडि बढ्नुभयो।
38सुनजस्तै देखिने पहेँला अक्षत (बेसार लगाइएको चामल), गाईहरू, कुमारी कन्याहरू र हातमा मोदक लिएका ब्राह्मणहरू रामको अगिअगि हिँडे।
39रामले मन्त्रीहरूलाई सुग्रीवसँगको आफ्नो मैत्री तथा हनुमान् र वानरहरूका विशिष्ट कर्महरूको वर्णन गर्नुभयो।
40वानरहरूका कर्म र राक्षसहरूको बलका विषयमा सुनेर अयोध्याका नगरवासीहरू विस्मित भए।
41श्रीरामले मन्त्रीहरूलाई विभीषणको मैत्रीका विषयमा बताउनुभयो। त्यसपछि तेजस्वी राम वानरहरूसहित अत्यन्त प्रसन्न जनहरूले भरिएको अयोध्यामा प्रवेश गर्नुभयो।
42अयोध्याका नगरवासीहरूले प्रत्येक घरमा ध्वजा फहराए। यसपछि राम आफ्ना पिताको सुन्दर भवनमा, इक्ष्वाकुवंशको धाममा पुग्नुभयो।
43अनि त्यसपछि रघुहरूका आनन्द, महात्मा राजकुमार राम पिताको भवनमा पुग्नुभयो र फेरि कौसल्याकहाँ, सुमित्राकहाँ र कैकेयीकहाँ गएर उनीहरूको अभिवादन गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले धर्मात्मा भरतसँग मधुर स्वरमा अर्थपूर्ण वचन भन्नुभयो।
44अनि त्यसपछि रघुहरूका आनन्द, महात्मा राजकुमार राम पिताको भवनमा पुग्नुभयो र फेरि कौसल्याकहाँ, सुमित्राकहाँ र कैकेयीकहाँ गएर उनीहरूको अभिवादन गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले धर्मात्मा भरतसँग मधुर स्वरमा अर्थपूर्ण वचन भन्नुभयो।
45'अशोकवाटिकासँग जोडिएको त्यो देदीप्यमान उत्तम भवन, जो वैदूर्य रत्न र मोतीले जडिएको छ, सुग्रीवलाई दिइयोस्।'
46तब सरल स्वभाव भएका भरतले रामका वचन सुनेर सुग्रीवको हात समाती उनलाई त्यो मन्दिरजस्तै भवनमा पुर्याइदिए।
47तब शत्रुघ्नको आज्ञाले जनहरू देदीप्यमान तैलदीप तथा शय्याका आवरण लिएर शीघ्र त्यो भवनमा प्रवेश गरे।
48अत्यन्त देदीप्यमान सुग्रीवले भरतलाई भने — 'रामको अभिषेकका लागि दूतहरू पठाइयून्।'
49सुग्रीवले तत्कालै चार वानरनायकलाई राम्ररी सुसज्जित चार सुनका कलश दिए।
50सुग्रीवले ती चार वानरलाई चार कलश दिए कि तिनीहरूले ती कलश चारै समुद्रको जलले भरेर बिहानसम्म ल्याऊन् र भने कि तिनीहरूले उनको प्रतीक्षा गरून्।
51सुग्रीवले यसरी भनेपछि पर्वतजस्तै रूप भएका ती वानरहरू गरुडजस्तै शीघ्र आकाशमा उडे।
52जाम्बवान्, हनुमान्, वेगदर्शी र ऋषभले समुद्रबाट जलका कलश ल्याए। अन्य पाँच सय वानरले देशका पाँच सय नदीबाट पाँच सय कलश ल्याए। साहसले समृद्ध जाम्बवान्ले सबै प्रकारका रत्नले जडिएको कलशमा जल ल्याए। सुषेणले पूर्वी समुद्रबाट जल ल्याए।
53जाम्बवान्, हनुमान्, वेगदर्शी र ऋषभले समुद्रबाट जलका कलश ल्याए। अन्य पाँच सय वानरले देशका पाँच सय नदीबाट पाँच सय कलश ल्याए। साहसले समृद्ध जाम्बवान्ले सबै प्रकारका रत्नले जडिएको कलशमा जल ल्याए। सुषेणले पूर्वी समुद्रबाट जल ल्याए।
54जाम्बवान्, हनुमान्, वेगदर्शी र ऋषभले समुद्रबाट जलका कलश ल्याए। अन्य पाँच सय वानरले देशका पाँच सय नदीबाट पाँच सय कलश ल्याए। साहसले समृद्ध जाम्बवान्ले सबै प्रकारका रत्नले जडिएको कलशमा जल ल्याए। सुषेणले पूर्वी समुद्रबाट जल ल्याए।
55ऋषभले चन्दन लगाइएको सुनको कलशमा दक्षिणी समुद्रबाट शीघ्र जल ल्याए।
56वायुदेवजस्तै निपुण गवयले पश्चिममा वरुणको धामबाट रत्नले जडिएको कलशमा शीतल जल ल्याए।
57वेगमा गरुडसँग स्पर्धा गर्ने, धर्मात्मा र सबै गुणले सम्पन्न नलले उत्तरबाट शीघ्र जल ल्याए।
58तब रामको अभिषेकका लागि वानरहरूले ल्याएको जल देखेर शत्रुघ्नले मन्त्रीहरूसहित त्यो मित्रहरूसहित प्रधान पुरोहितको अधीनमा सुम्पिदिए।
59तब ब्राह्मणहरूसहित वृद्ध भए तापनि सक्रिय ऋषि वसिष्ठले सीता र श्रीरामलाई बहुमूल्य रत्नले भरिएको वेदिकामा विराज्न भने।
60आठ ऋषि — वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, कश्यप, कात्यायन, सुयज्ञ, गौतम र विजय — ले मनुष्यहरूमा व्याघ्र श्रीरामको शुद्ध सुगन्धित जलले त्यसै गरी अभिषेक गरे जसरी वसुहरूले सहस्राक्ष इन्द्रको अभिषेक गरेका थिए।
61आठ ऋषि — वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, कश्यप, कात्यायन, सुयज्ञ, गौतम र विजय — ले मनुष्यहरूमा व्याघ्र श्रीरामको शुद्ध सुगन्धित जलले त्यसै गरी अभिषेक गरे जसरी वसुहरूले सहस्राक्ष इन्द्रको अभिषेक गरेका थिए।
62पहिले पुरोहितहरूले, त्यसपछि ब्राह्मणहरू, कुमारी कन्याहरू, तथा मन्त्रीहरू, व्यापारीहरू र योद्धाहरूले अभिषेक गरे। आकाशमा रहेका देवताहरू, चारै दिशाका लोकपालहरू र सबै देवताहरूले औषधियुक्त जल छर्केर अभिषेक गरे। सबै अत्यन्त हर्षित थिए।
63पहिले पुरोहितहरूले, त्यसपछि ब्राह्मणहरू, कुमारी कन्याहरू, तथा मन्त्रीहरू, व्यापारीहरू र योद्धाहरूले अभिषेक गरे। आकाशमा रहेका देवताहरू, चारै दिशाका लोकपालहरू र सबै देवताहरूले औषधियुक्त जल छर्केर अभिषेक गरे। सबै अत्यन्त हर्षित थिए।
64पूर्वकालमा मनुको अभिषेक ब्रह्माद्वारा निर्मित रत्नजडित मुकुटले भएको थियो र त्यो क्रमशः राजाहरूको अभिषेकमा धारण गरिँदै आयो। अभिषेकपछि राम अनेक प्रकारका रत्नले बनेको सिंहासनमा परम्पराअनुसार विराजमान भई देदीप्यमान हुनुभयो। त्यो सभाभवन पनि सुनको बनेको र मनोहर चित्रले युक्त भई शोभायमान देखियो। महात्मा राघवलाई वसिष्ठ र पुरोहितहरूले मुकुट लगाइदिएर आभूषणले सुसज्जित गरे।
65पूर्वकालमा मनुको अभिषेक ब्रह्माद्वारा निर्मित रत्नजडित मुकुटले भएको थियो र त्यो क्रमशः राजाहरूको अभिषेकमा धारण गरिँदै आयो। अभिषेकपछि राम अनेक प्रकारका रत्नले बनेको सिंहासनमा परम्पराअनुसार विराजमान भई देदीप्यमान हुनुभयो। त्यो सभाभवन पनि सुनको बनेको र मनोहर चित्रले युक्त भई शोभायमान देखियो। महात्मा राघवलाई वसिष्ठ र पुरोहितहरूले मुकुट लगाइदिएर आभूषणले सुसज्जित गरे।
66पूर्वकालमा मनुको अभिषेक ब्रह्माद्वारा निर्मित रत्नजडित मुकुटले भएको थियो र त्यो क्रमशः राजाहरूको अभिषेकमा धारण गरिँदै आयो। अभिषेकपछि राम अनेक प्रकारका रत्नले बनेको सिंहासनमा परम्पराअनुसार विराजमान भई देदीप्यमान हुनुभयो। त्यो सभाभवन पनि सुनको बनेको र मनोहर चित्रले युक्त भई शोभायमान देखियो। महात्मा राघवलाई वसिष्ठ र पुरोहितहरूले मुकुट लगाइदिएर आभूषणले सुसज्जित गरे।
67पूर्वकालमा मनुको अभिषेक ब्रह्माद्वारा निर्मित रत्नजडित मुकुटले भएको थियो र त्यो क्रमशः राजाहरूको अभिषेकमा धारण गरिँदै आयो। अभिषेकपछि राम अनेक प्रकारका रत्नले बनेको सिंहासनमा परम्पराअनुसार विराजमान भई देदीप्यमान हुनुभयो। त्यो सभाभवन पनि सुनको बनेको र मनोहर चित्रले युक्त भई शोभायमान देखियो। महात्मा राघवलाई वसिष्ठ र पुरोहितहरूले मुकुट लगाइदिएर आभूषणले सुसज्जित गरे।
68शत्रुघ्नले श्वेत शुभ छाता समाते, वानरपति सुग्रीवले श्वेत चँवर समाते र राक्षसपति विभीषणले चन्द्रमाजस्तै देदीप्यमान श्वेत चँवर समाते।
69शत्रुघ्नले श्वेत शुभ छाता समाते, वानरपति सुग्रीवले श्वेत चँवर समाते र राक्षसपति विभीषणले चन्द्रमाजस्तै देदीप्यमान श्वेत चँवर समाते।
70देवराज इन्द्रद्वारा प्रेरित वायुदेवले राघवलाई सय पुष्पको देदीप्यमान सुनको माला अर्पण गरे।
71इन्द्रको प्रेरणाले वायुदेवले लोकपतिलाई अनेक प्रकारका रत्न र बहुमूल्य मणिले खचित देदीप्यमान मुक्ताहार दिए।
72देवताहरूमा गन्धर्वहरूले रामको अभिषेकमा गान गरे र अप्सराहरूका समूहले नृत्य गरे।
73रामको राज्याभिषेकको उत्सवका बेला पृथ्वी बालीले हरियाली भई, वृक्षहरूमा फल लागे र ती पुष्पले भरिए जसले सुगन्ध छर्न थाले।
74पुरुषहरूमा वृषभ श्रीरामले पहिले एक लाख ब्राह्मणलाई नवजात बाछासहित एक लाख गाई दिनुभयो।
75राघवले फेरि ब्राह्मणहरूलाई तीस करोड सुनका मुद्रा तथा भाँतिभाँतिका आभूषण र वस्त्र दिनुभयो।
76श्रीरामले सुग्रीवलाई एउटा अद्भुत सुनको माला दिनुभयो, जसमा रत्नका लहरहरू बाँधिएका थिए र जो सूर्यकिरणजस्तै देदीप्यमान थियो।
77रामले अत्यन्त स्नेहपूर्वक वालिपुत्र अङ्गदलाई वैदूर्य रत्न र बहुमूल्य मणिले जडिएका अद्भुत बाजुबन्द दिनुभयो।
78रामले सीतालाई (वायुदेवद्वारा उहाँलाई दिइएको) अनुपम मुक्ताहार दिनुभयो, जो उत्तम रत्न र प्रवालले खचित र चन्द्रकिरणजस्तै अद्भुत रूपमा देदीप्यमान थियो। अनि सीताले रामतिर हेरेर त्यो निर्मल अद्भुत मुक्ताहार तथा केही आभूषणसहित सुन्दर वस्त्र हनुमान्लाई अर्पण गरिन्।
79रामले सीतालाई (वायुदेवद्वारा उहाँलाई दिइएको) अनुपम मुक्ताहार दिनुभयो, जो उत्तम रत्न र प्रवालले खचित र चन्द्रकिरणजस्तै अद्भुत रूपमा देदीप्यमान थियो। अनि सीताले रामतिर हेरेर त्यो निर्मल अद्भुत मुक्ताहार तथा केही आभूषणसहित सुन्दर वस्त्र हनुमान्लाई अर्पण गरिन्।
80आफ्नो कण्ठबाट त्यो मुक्ताहार निकालेर जानकी बारम्बार सबै वानरहरू र आफ्ना पतितिर हेर्न थालिन्।
81जानकीलाई आफूतिर हेरिरहेको देखेर उनको मन पढ्ने रामले भन्नुभयो — 'हे मनोहरी सीते! हे सुन्दरी युवति! यो मुक्ताहार त्यसलाई देऊ जससँग तिमी प्रसन्न छौ।' 'हे सीते! तिमी यो हार त्यसलाई दिन सक्छौ जसमा तिमीले सदा तेज, दृढ सङ्कल्प, यश, दक्षता, सामर्थ्य, विनय, विवेक, पौरुष, पराक्रम र बुद्धि सदा देखेकी छौ।'
82जानकीलाई आफूतिर हेरिरहेको देखेर उनको मन पढ्ने रामले भन्नुभयो — 'हे मनोहरी सीते! हे सुन्दरी युवति! यो मुक्ताहार त्यसलाई देऊ जससँग तिमी प्रसन्न छौ।' 'हे सीते! तिमी यो हार त्यसलाई दिन सक्छौ जसमा तिमीले सदा तेज, दृढ सङ्कल्प, यश, दक्षता, सामर्थ्य, विनय, विवेक, पौरुष, पराक्रम र बुद्धि सदा देखेकी छौ।'
83कृष्णनयना सीताले त्यो हार वानरहरूमा वृषभ हनुमान्लाई दिइन्, जो श्वेत चाँदीजस्तै मेघपछाडिको पर्वतजस्तै शोभित भए।
84तब शत्रुतापन पृथ्वीपति श्रीरामले मैन्द, द्विविद र नीलतिर हेरेर तिनीहरूको इच्छाअनुसार वस्तुहरू प्रदान गर्नुभयो। वानरहरूमा वृद्ध र वानरहरूमा श्रेष्ठलाई उहाँले तिनीहरूको योग्यताअनुसार विधिवत् आभूषण र वस्त्र दिनुभयो तथा तिनीहरूको सम्मान गर्नुभयो।
85तब शत्रुतापन पृथ्वीपति श्रीरामले मैन्द, द्विविद र नीलतिर हेरेर तिनीहरूको इच्छाअनुसार वस्तुहरू प्रदान गर्नुभयो। वानरहरूमा वृद्ध र वानरहरूमा श्रेष्ठलाई उहाँले तिनीहरूको योग्यताअनुसार विधिवत् आभूषण र वस्त्र दिनुभयो तथा तिनीहरूको सम्मान गर्नुभयो।
86अनि त्यसपछि विभीषण, सुग्रीव, हनुमान्, जाम्बवान् तथा अथक कर्म भएका सबै वानरनायकहरू रामबाट आफ्नो योग्यताअनुसार उपहार, प्रचुर रत्न र अभीष्ट वस्तुहरू प्राप्त गरी, रामको पूजा गरी, हृदयदेखि अत्यन्त हर्षित भई आआफ्ना स्थानतिर गए।
87अनि त्यसपछि विभीषण, सुग्रीव, हनुमान्, जाम्बवान् तथा अथक कर्म भएका सबै वानरनायकहरू रामबाट आफ्नो योग्यताअनुसार उपहार, प्रचुर रत्न र अभीष्ट वस्तुहरू प्राप्त गरी, रामको पूजा गरी, हृदयदेखि अत्यन्त हर्षित भई आआफ्ना स्थानतिर गए।
88वानरहरूमा वृषभ ती सबै महात्मा पृथ्वीपतिद्वारा प्रशंसित भई त्यो महान् उत्सव देखेर किष्किन्धातिर प्रस्थान गरे।
89वानरहरूमा श्रेष्ठ सुग्रीव रामको राज्याभिषेक देखेर र सम्मानित भई किष्किन्धामा प्रवेश गरे।
90राक्षसहरूमा वृषभ महान् यशस्वी र धर्मात्मा राजा विभीषण आफ्नो कुलको ऐश्वर्य प्राप्त गरी लङ्कातिर गए।
91अत्यन्त विख्यात र उदार राघवले शत्रुहरूको अन्त गरी महान् हर्षका साथ सम्पूर्ण राज्यमा शासन गर्न थाल्नुभयो। उहाँले कर्तव्यप्रेमी र धर्मज्ञ लक्ष्मणलाई भन्नुभयो।
92'हे लक्ष्मण! तिमी धर्मज्ञ र धर्मप्रेमी छौ। मेरो अभिषेकभन्दा पहिले यस राज्यमा पूर्ववर्ती राजाहरू, पिता र पितामहहरूले पनि सेनाको सहायताले शासन गरे। तिमी युवराज पदमा अभिषिक्त भई मसँगै समान रूपमा यो भार वहन गर' — रामले भन्नुभयो।
93'हे लक्ष्मण! तिमी धर्मज्ञ र धर्मप्रेमी छौ। मेरो अभिषेकभन्दा पहिले यस राज्यमा पूर्ववर्ती राजाहरू, पिता र पितामहहरूले पनि सेनाको सहायताले शासन गरे। तिमी युवराज पदमा अभिषिक्त भई मसँगै समान रूपमा यो भार वहन गर' — रामले भन्नुभयो।
94जब महात्मा महान् रामले सौमित्रिलाई युवराज पद स्वीकार गर्न बारम्बार बाध्य पार्नुभयो, तब पनि उनले स्वीकार गरेनन्। तब रामले भरतलाई युवराजका रूपमा अभिषिक्त गर्नुभयो।
95दशरथपुत्र रामले अनेक पटक पुण्डरीक, अश्वमेध, वाजपेय तथा अन्य अनेक यज्ञ गरी देवताहरूलाई तृप्त पार्नुभयो।
96राघवले आफ्नो दस हजार वर्षको शासनकालमा उत्तम अश्वहरूसहित सय अश्वमेध यज्ञ गर्नुभयो र उदारतापूर्वक दान दिनुभयो।
97आजानुबाहु, विशाल वक्ष र अपार कीर्तिले सम्पन्न श्रीरामले लक्ष्मणलाई आफ्नो अनुगामी बनाएर यस पृथ्वीमा शासन गर्नुभयो।
98धर्मात्मा रामले पनि राज्य प्राप्त गरी भाइहरू, मित्रहरू र सम्बन्धीहरूसहित अनेक यज्ञ सम्पन्न गर्नुभयो।
99जब राम शासन गरिरहनुभएको थियो, तब न विधवाहरूको (आफ्नो हानिमा) विलाप थियो, न क्रूर पशुहरूको भय, न रोगको भय।
100न चोरहरू थिए, साँच्चै कुनै हानि थिएन, वृद्धहरूले युवाहरूको अन्त्येष्टि गर्नुपर्दैनथ्यो (युवाहरूको मृत्यु हुँदैनथ्यो) र जनहरूलाई कुनै हानि पुग्दैनथ्यो।
101सबै सुखी थिए, धर्मको मार्गमा हिँड्थे, रामतिर मात्र हेर्थे र कसैले कसैमाथि प्रहार गर्दैनथ्यो।
102जब राम हजारौँ वर्षसम्म शासन गरिरहनुभएको थियो, तब मानिसहरू हजारौँ पुत्रले सम्पन्न भए र कष्ट तथा शोकबाट मुक्त रहे।
103जब राम राज्यमा शासन गरिरहनुभएको थियो, तब सबै कुरा राम, राम र राम नै थियो। मानिसहरू रामकै कथा भन्थे र संसार राममय भई गुन्जिन्थ्यो।
104वृक्षहरू सदा फुलिरहन्थे र सदा फल दिन्थे। मेघहरू इच्छाअनुसार वर्षा गर्थे। मानिसहरू आनन्दमय भावले जीवन बिताउँथे।
105जब राम शासन गरिरहनुभएको थियो, तब ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र लोभबाट मुक्त भई आआफ्ना कर्ममा लागे र प्रसन्न रहे। मानिसहरू धर्मात्मा, श्रद्धालु रहे र कहिल्यै असत्य बोल्दैनथे।
106सबै सुसंस्कारका लक्षणले सम्पन्न र धर्मपूर्ण आचरण भएका थिए। रामले भाइहरूसहित दस हजार वर्षसम्म राज्यमा शासन गर्नुभयो।
107जसले वाल्मीकिद्वारा रचित यो आदिकाव्य, यो श्रेष्ठ ग्रन्थ पढ्छ अथवा सुन्छ, त्यो धन्य हुनेछ, यश प्राप्त गर्नेछ, दीर्घ आयु र यस लोकमा विजयको भोग गर्नेछ तथा पापबाट मुक्त हुनेछ।
108जसले वाल्मीकिद्वारा रचित यो आदिकाव्य, यो श्रेष्ठ ग्रन्थ पढ्छ अथवा सुन्छ, त्यो धन्य हुनेछ, यश प्राप्त गर्नेछ, दीर्घ आयु र यस लोकमा विजयको भोग गर्नेछ तथा पापबाट मुक्त हुनेछ।
109यस संसारमा रामको अभिषेकको कथा सुनेर पुत्रको कामना गर्नेले पुत्र प्राप्त गर्नेछ, धनको इच्छुकले धन प्राप्त गर्नेछ, राजाहरूले शत्रुहरूमाथि विजय पाई पृथ्वी जित्नेछन्।
110रामायण सुन्ने स्त्रीहरूले कौसल्याका राम, सुमित्राका लक्ष्मण र कैकेयीका भरतजस्तै जीवित पुत्र पाउनेछन् तथा सदा सुखी रही पुत्र र नातिले सम्पन्न हुनेछन्।
111रामायण सुन्ने स्त्रीहरूले कौसल्याका राम, सुमित्राका लक्ष्मण र कैकेयीका भरतजस्तै जीवित पुत्र पाउनेछन् तथा सदा सुखी रही पुत्र र नातिले सम्पन्न हुनेछन्।
112जसले अथक कर्म भएका रामको कथा रामायण सुन्छ, त्यो विजयी हुनेछ र दीर्घ आयुले सम्पन्न हुनेछ।
113जसले पूर्वकालमा महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित यो काव्य श्रद्धापूर्वक सुन्छ, त्यसले क्रोधमाथि विजय पाउनेछ र कठिनाइहरू पार गर्नेछ।
114जसले पूर्वकालमा महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित यो काव्य सुन्छ, त्यो आफ्ना सम्बन्धीहरूसँग भेट्नेछ र तिनीहरूसँग आनन्दित हुनेछ।
115जसले रामायण राम्ररी सुन्छन् तिनीहरूले यस लोकमा सबै वर प्राप्त गर्नेछन् र सबै देवता तिनीहरूसँग प्रसन्न हुनेछन्।
116जुन घरमा रामायण छ, त्यस घरमा विघ्नहर्ता देव शान्तिपूर्वक निवास गर्नेछन्। रामायण सुन्ने राजाहरूले संसार जित्नेछन् र जो घरबाहिर गएका छन् तिनीहरू कुशलपूर्वक फर्कनेछन्।
117गर्भधारणभन्दा पहिले रामायण सुन्ने स्त्रीहरूले पुत्रलाई जन्म दिनेछन्। यस प्राचीन काव्यको पूजा गरियोस् अथवा यसको पाठ गरियोस् भने मनुष्य सबै पापबाट मुक्त भई दीर्घ आयु प्राप्त गर्नेछ।
118क्षत्रियले ब्राह्मणबाट रामायण सुन्नुभन्दा पहिले सदा शिर निहुराएर प्रणाम गर्नुपर्छ। त्यस्तो क्षत्रियले राज्य प्राप्त गर्नेछ र भविष्यमा पुत्र पनि प्राप्त गर्नेछ। यसमा सन्देह छैन।
119क्षत्रियले ब्राह्मणबाट रामायण सुन्नुभन्दा पहिले सदा शिर निहुराएर प्रणाम गर्नुपर्छ। त्यस्तो क्षत्रियले राज्य प्राप्त गर्नेछ र भविष्यमा पुत्र पनि प्राप्त गर्नेछ। यसमा सन्देह छैन।
120भनिएको छ कि जसले प्रतिदिन रामायण सुन्छ अथवा पढ्छ, राम त्योसँग सदा प्रसन्न रहनुहुन्छ। रघुहरूमा श्रेष्ठ महाबाहु राम स्वयं सनातन भगवान् विष्णु हुनुहुन्छ। उहाँ हरि, शासक नारायण हुनुहुन्छ र लक्ष्मण शेष हुन्।
121यसरी रामायण प्राचीन आख्यान हो। यसलाई प्रतिदिन श्रद्धा र भक्तिले पढ। तिम्रो कल्याण होस् र तिमीमा विष्णुको बल बढोस्।
122रामायणलाई ग्रहण गर्नु र सुन्नुले सबै देवता हर्षित हुनेछन् र पितृहरू प्रसन्न हुनेछन्।
123जसले महर्षिद्वारा रचित यो अर्थपूर्ण रामायण श्रद्धापूर्वक लिपिबद्ध गर्छन्, तिनीहरूका लागि स्वर्गमा निवास निश्चित छ।
124यस महान् शुभ काव्य सुन्नाले कुलको वृद्धि, उत्तम स्त्रीहरू, धनधान्यको वृद्धि, पृथ्वीमा सुख तथा आफ्ना प्रयोजनको सिद्धि प्राप्त हुन्छ।