सर्गः 126
युद्धकाण्ड · अध्याय 126
संस्कृत
1अनुज्ञातंतुरामेणतद्विमानमनुत्तमम् । हंसयुक्तंमहानादमुत्पपातविहायसम् ।।6.126.1।।
2पातयित्वाततश्चक्षुस्सर्वतोरघुनन्दनः । अब्रवीन्मैथिलींसीतांरामश्शशिनिभाननाम् ।।6.126.2।।
3कैलासशिखराकारेत्रिकूटशिखरेस्थिताम् । लङ्कामीक्षस्ववैदेहीनिर्मितांविश्वकर्मणा ।।6.126.3।।
4एतदायोधनंपश्यमांसशोणितकर्दमम् । हरीणांराक्षसानां च सीते विशसनंमहत् ।।6.126.4।।
5अत्रदत्तवरश्शेतेप्रमाथीराक्षसेश्वरः । तवहेतोर्विशालाक्षीनिहतोरावणोमया ।।6.126.5।।
6कुम्भकर्णोऽऽत्रनिहतःप्रहस्तश्चनिशाचरः । धूम्राक्षश्चात्रनिहतोवानरेणहनूमता ।।6.126.6।।
7विद्युन्मालीहतश्चात्रसुषेणेनमहात्मना । लक्ष्मणेनेन्द्राजिच्चात्ररावणिर्निहितोरणे ।।6.126.7।।
8अङ्गदेनात्रनिहतोविकटोनामराक्षसः । विरूपाक्षश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.126.8।। अकम्पनश्चनिहतोबलिनोऽऽन्ये च राक्षसाः । त्रिशिराश्चातिकायश्चदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.126.9।।
9अङ्गदेनात्रनिहतोविकटोनामराक्षसः । विरूपाक्षश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.126.8।। अकम्पनश्चनिहतोबलिनोऽऽन्ये च राक्षसाः । त्रिशिराश्चातिकायश्चदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.126.9।।
10युद्धोन्मत्तश्चमत्तश्चराक्षसप्रवरावुभौ । निकुम्भश्चैवकुम्भश्चकुम्भकर्णात्मजौबली ।।6.126.10।। वज्रदंष्ट्रश्चदंष्ट्रश्चबहवोराक्षसाहताः । मकराक्षश्चदुर्धर्षोमयायुधिनिपातितः ।।6.126.11।।
11युद्धोन्मत्तश्चमत्तश्चराक्षसप्रवरावुभौ । निकुम्भश्चैवकुम्भश्चकुम्भकर्णात्मजौबली ।।6.126.10।। वज्रदंष्ट्रश्चदंष्ट्रश्चबहवोराक्षसाहताः । मकराक्षश्चदुर्धर्षोमयायुधिनिपातितः ।।6.126.11।।
12अकम्पनश्चनिहतःशोणिताक्षश्चवीर्यवान् । यूपाक्षश्चप्रजङ्घश्चनिहतौतुमहाहवे ।।6.126.12।।
13विद्युज्जिह्वोऽऽत्रनिहतोराक्षसोभीमदर्शनः । यज्ञशत्रुश्चनिहतःसुप्तघ्नश्चमहाबलः ।।6.126.13।। सूर्यशत्रुश्चनिहतोब्रह्मशत्रुस्तथापरः ।
14अत्रमन्दोदरीनामभार्यातंपर्यदेवयत् ।।6.126.14।। सपत्नीनांसहस्रेणसाग्रेणपरिवारिता ।
15तत्तुदृश्यतेतीर्थंसमुद्रस्यवरानने ।।6.126.15।। यत्रसागरमुत्तीर्यतांरात्रिमुषितावयम् ।
16एषसेतुर्मयाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे ।।6.126.16।। तवहेतोर्विशालाक्षिनलसेतुःसुदुष्करः ।
17पश्यसागरमक्षोभ्यंवैदेहिवरुणालयम् ।।6.126.17।। अपारमभिगर्जन्तंशङ्खशुक्तिसमाकुलम् ।
18हिरण्यनाभंशैलेन्द्रंकाञ्चनंपश्यमैथिलि ।।6.126.18।। विश्रमार्थंहनुमतोभित्त्वासागरमुत्थितम् ।
19एततत्कुक्षौसमुद्रस्यस्कन्धावारनिवेशनम् ।।6.126.19।। अत्रपूर्वंमहादेवःप्रसादमकरोत्प्रभुः ।
20एतत्तुदृश्यतेतीर्थंसागरस्यमहात्मनः ।।6.126.20।। सेतुबन्दइतिख्यातंत्रैलोक्येन च पूजितम् । एतत्पवित्रंपरमंमहापातकनाशनम् ।।6.126.21।। अत्रराक्षसराजोऽऽयमाजगामविभीषणः ।
21एतत्तुदृश्यतेतीर्थंसागरस्यमहात्मनः ।।6.126.20।। सेतुबन्दइतिख्यातंत्रैलोक्येन च पूजितम् । एतत्पवित्रंपरमंमहापातकनाशनम् ।।6.126.21।। अत्रराक्षसराजोऽऽयमाजगामविभीषणः ।
22एषासादृश्यतेसीतेकिष्किन्धाचित्रकानना ।।6.126.22।। सुग्रीवस्यपुरीरम्यायत्रवालीमयाहतः ।
23अथदृष्टवापुरींसीताकिष्किन्धांवालिपालिताम् ।।6.126.23।। अब्रवीत्पश्रितंवाक्यंरामंप्रणतसाध्वसा ।
24सुग्रीवप्रियभार्याभिस्ताराप्रमुखतोनृप ।।6.126.24।। अन्येषांवानरेन्द्राणांस्त्रीभिःपरिवृताह्यहम् । गन्तुमिच्छेसहायोध्यांराजधानींत्वयासह ।।6.126.25।।
25सुग्रीवप्रियभार्याभिस्ताराप्रमुखतोनृप ।।6.126.24।। अन्येषांवानरेन्द्राणांस्त्रीभिःपरिवृताह्यहम् । गन्तुमिच्छेसहायोध्यांराजधानींत्वयासह ।।6.126.25।।
26एवमुक्तोऽऽथवैदेह्याराघवःप्रत्युवाचताम् । एवमस्त्वितिकिष्किन्धांप्राप्यसंस्थाप्यराघवः ।।6.126.26।। विमानंप्रेक्ष्यसुग्रीवंवाक्यमेतदुवाच ह ।
27ब्रूहिवानरशूर्दूल सर्वान्वानरपुङ्गवान् ।।6.126.27।। स्त्रीभिःपरिवृताःसर्वेह्ययोध्यांयान्तुसीतया ।
28तथात्वमपिसर्वाभिस्स्त्ीभिस्सहमहाबल ।।6.126.28।। अभित्वरस्वसुग्रीव गच्छामःप्लवगाधिप ।
29एवमुक्तस्तुसुग्रीवोरामेणामिततेजसा ।।6.126.29।। वानराधिपतिश्रीमांस्स्सैश्चसर्वैस्समावृतः । प्रविश्यान्तःपुरंशीघ्रंतारामुवदीक्ष्यसोऽऽब्रवीत् ।।6.126.30।।
30एवमुक्तस्तुसुग्रीवोरामेणामिततेजसा ।।6.126.29।। वानराधिपतिश्रीमांस्स्सैश्चसर्वैस्समावृतः । प्रविश्यान्तःपुरंशीघ्रंतारामुवदीक्ष्यसोऽऽब्रवीत् ।।6.126.30।।
31प्रिये त्वंसहनाराभिर्वानराणांमहात्मनाम् । राघवेणाभ्यनुज्ञातामैथिलीप्रियकाम्यया ।।6.126.31।।
32त्वरत्वमभिगच्छामोगृह्यवानरयोषितः । अयोध्यांदर्शयिष्यामःसर्वादशरथस्त्रियः ।।6.126.32।।
33सुग्रीवस्य व चःश्रुत्वातारासर्वाङ्गशोभना । आहूयचाब्रवीत्सर्वावानराणांतुयोषितः ।।6.126.33।।
34सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञातागन्तुंसर्वैश्चवानरैः । ममचापिप्रियंकार्यमयोध्यादर्वनेन च ।।6.126.34।।
35प्रवेशंचैवरामस्यपौरजानपदैस्सह । विभूतिंचैवसर्वासांस्त्रीणांदशरथस्य च ।।6.126.35।।
36तारयाचाभ्यनुज्ञातास्सर्वावानरयोषितः । नेपथ्यविधिपूर्वंतुकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।।6.126.36।। अध्यारोहन्विमानंतत्सीतादर्शनकाङ्क्षया ।
37ताभिःसहोत्थितंशीघ्रंविमानंप्रेक्ष्यराघवः ।।6.126.37।। ऋष्यमूकसमीपेतुवैदेहींपुनरब्रवीत् ।
38दृश्यतेऽऽसौमहान्सीते सविद्युदिवतोयदः ।।6.126.38।। ऋष्यमूकोगिरिवरःकाञ्चनैर्धातुभिर्वृतः ।
39त्राहंवानरेन्द्रेणसुग्रीवेणसमागतः ।।6.126.39।। समयश्चकृतःसीतेवधार्थंवालिनोमया ।
40एषासादृश्यतेपम्पानलिनीचित्रकानना ।।6.126.40 ।। त्वयाविहीनोयत्राहंविललापसुदुःखितः ।
41अस्यास्तीरेमयादृष्टाशबरीधर्मचारिणी ।।6.126.41।। अत्रयोजनबाहुश्चकबन्धोनिहतोमया ।
42दृश्यतेऽऽसौजनस्थानेश्रीमान्सीते वनस्पतिः ।।6.126.42।। जटायुश्चमहातेजास्तवहेतोर्विलासिनि । रावणेनहतोयत्रपक्षिणांप्रवरोबली ।।6.126.43।।
43दृश्यतेऽऽसौजनस्थानेश्रीमान्सीते वनस्पतिः ।।6.126.42।। जटायुश्चमहातेजास्तवहेतोर्विलासिनि । रावणेनहतोयत्रपक्षिणांप्रवरोबली ।।6.126.43।।
44खरश्चनिहतोयत्रदूषणश्चनिपातितः । त्रिशिराश्चमहावीर्योमयाबाणैरजिह्मगैः ।।6.126.44।। एतत्तदाश्रममदमस्माकंवरवर्णिनि । पर्णशालातथाचित्रादृश्यतेशुभदर्शने ।।6.126.45।। यत्रत्वंराक्षसेन्द्रेणरावणेनहृताबलात् ।
45खरश्चनिहतोयत्रदूषणश्चनिपातितः । त्रिशिराश्चमहावीर्योमयाबाणैरजिह्मगैः ।।6.126.44।। एतत्तदाश्रममदमस्माकंवरवर्णिनि । पर्णशालातथाचित्रादृश्यतेशुभदर्शने ।।6.126.45।। यत्रत्वंराक्षसेन्द्रेणरावणेनहृताबलात् ।
46एषागोदावरीरम्याप्रसन्नसलिलाशुभा ।।6.126.46।। अगस्त्यस्याश्रमश्चैव दृश्यते कदलीवृतः ।
47दीप्तशैवाश्रमोह्येषसुतीक्षणस्यमहात्मनः ।।6.126.47।। वैदेहिदृश्यतेचैवशरभङ्गाश्रमोमहान् । उपयातःसहस्राक्षोयत्रशक्रःपुरन्दरः ।।6.126.48।।
48दीप्तशैवाश्रमोह्येषसुतीक्षणस्यमहात्मनः ।।6.126.47।। वैदेहिदृश्यतेचैवशरभङ्गाश्रमोमहान् । उपयातःसहस्राक्षोयत्रशक्रःपुरन्दरः ।।6.126.48।।
49एतेहितापसावासादृश्यन्तेतनुमध्यमे । अत्रिःकुलपतिर्यत्रसूर्यवैश्वानरोपमः ।।6.126.49।।
50अस्मिन् देशेमहाकायोविराधोनिहतोमया । अत्रसीते त्वयादृष्टवातापसीधर्मचारिणी ।।6.126.50।।
51असौसुतनुशैलेन्द्रत्रकूटःप्रकाशते । अत्रमांकैकयीपुत्रप्रसादयितुमागतः ।।6.126.51।।
52एषासायमुनारम्यादृश्यतेचित्रकानना । भरद्वाजाश्रमःश्रीमान्दृश्यतेचैषमैथिलि ।।6.126.52।।
53इयं च दृश्यतेगङ्गापुण्यात्रिपथगानदी । नानाद्विजगणाकीर्णासम्प्रपुष्पितकानना ।।6.126.53।।
54शृङ्गिबेरपुरंचैतद्गुहोयत्रसखामम । एषासादृश्यतेसीतेसरयूर्यूपमालिनी ।।6.126.54।। नानातरुशताकीर्णासम्प्रपुष्पितकानना ।
55एषासादृश्यतेसीतेराजधानीपितुर्मम ।।6.126.55।। अयोध्यांकुरुवैदेहिप्रणामंपुनरागता ।
56ततस्तेवानरास्सर्वेराक्षसास्सविभीषणाः ।।6.126.56।। उत्पत्योत्पत्यसम्हृष्टास्तांपुरींददृशुस्तदा ।
अङ्ग्रेजी
1Swan shaped Pushpak, unsurpassed in appearance like swan, making great sound started to fly with the permission of Rama.
2Then Rama, the enhancer of the joy of Raghu race casting his gaze at the moon like face of Sita spoke.
3"Vaidehi, you may see the peak of Trikuta which stands on Lanka in the shape of the peak of Kailasa, constructed by Viswakarma."
4"Sita, see the mire of flesh and blood of the carnage of many monkeys and Rakshasas on the battlefield."
5"Broad eyed Sita, there lies Ravana, the Rakshasa king, who by virtue of boon tortured people, destroyed by me on your account."
6"There lies Kumbhakarna, the night ranger killed by me, Prahastha killed by Vanaras, DhumRaksha killed by Hanuman."
7"There lies Vidyunmali killed by great Sushena and Ravana's son Indrajith killed by Lakshmana in the battlefield."
8"There is the Rakshasa by name Vikata killed by Angada, and Virupaksha (killed by Sugriva), Mahaparsva (killed by Rshaba), Mahodara (killed by Neela), Akampana and other Rakshasas, like Trisira killed by the mighty Hanuman and Atikaya by Lakshmana and Devanthaka (by Hanuman), and Naranthaka (by Angada)."
9"There is the Rakshasa by name Vikata killed by Angada, and Virupaksha (killed by Sugriva), Mahaparsva (killed by Rshaba), Mahodara (killed by Neela), Akampana and other Rakshasas, like Trisira killed by the mighty Hanuman and Atikaya by Lakshmana and Devanthaka (by Hanuman), and Naranthaka (by Angada)."
10"Yuddhonmatta and Matta both Rakshasa chiefs, and also Nikumbha and Kumbha, sons of Kumbhakarna (killed by Hanuman and Sugriva), and Vajradamshtra and Damshtra (killed by Angada), and Maha raksha who was difficult to encounter was killed by me in the combat."
11"Yuddhonmatta and Matta both Rakshasa chiefs, and also Nikumbha and Kumbha, sons of Kumbhakarna (killed by Hanuman and Sugriva), and Vajradamshtra and Damshtra (killed by Angada), and Maha raksha who was difficult to encounter was killed by me in the combat."
12" Akampana and also Sonithaksha got killed (by Dwivida), Yupaksha and Prajaghna (by Mainda and Angada)."
13"There is Vidyujihva of dreadful appearance killed, Yajnasatru killed, and the mighty Suptaghna. Similarly Suryasatru and another Rakshasa Brahmasatru were killed. in the shape of the peak of Kailasa."
14"Mandodari wife of Ravana, with a thousand cowives is on the seashore surrounded by associates."
15"Charming lady! You see the seashore there, where we crossed the sea that night and slept on the shore."
16"Broad eyed lady! Here is the bridge built on the salty ocean by Nala, which was difficult to construct."
17"Vaidehi! See the abode of Varuna, impenetrable and immeasurable roaring aloud filled with conches and oystershells."
18"Mythili! See the mountain which has golden caves and has risen cleaving the ocean in order to give place for Hanuman to rest while crossing the ocean."
19"Here is a cavern where all these troops were stationed before crossing the ocean. At this place Lord MahaDeva bestowed his grace on me (before construction of the bridge)."
20"See in the middle of the ocean a very popular spot which is worshipped by the three worlds. It is supremely sacred known by the name Sethubandha. It is capable of removing all sins. It is here that the Rakshasa king Vibhishana came to meet me."
21"See in the middle of the ocean a very popular spot which is worshipped by the three worlds. It is supremely sacred known by the name Sethubandha. It is capable of removing all sins. It is here that the Rakshasa king Vibhishana came to meet me."
22"Sita! You are seeing the capital of Sugriva, beautiful Kishkinda with lovely woods. Vali was killed here by me."
23Sita, seeing the beautiful Kishkinda city ruled by Vali, gazing at Rama timidly and through love spoke to him.
24"O King! I wish to go to the capital city Ayodhya with you, Tara and other consorts of Sugriva, and other women, surrounded by Vanara chiefs."
25"O King! I wish to go to the capital city Ayodhya with you, Tara and other consorts of Sugriva, and other women, surrounded by Vanara chiefs."
26Vaidehi having spoken like that, Raghava replied her saying 'So be it' and Raghava stopped Pushpaka at Kishkinda, looked at Sugriva and spoke as follows.
27"Sugriva, the tiger among Vanaras! Let all Vanara chiefs and all women too collected, proceed to Ayodhya. Sita desires you to go."
28Sugriva the head of the monkeys said" all of you including women also have to go quickly."
29When Rama of immeasurable energy had spoken in the aforesaid manner, Sugriva, the prosperous leader of Vanaras, surrounded by the monkeys entered the gynaeceum and looking at Tara said.
30When Rama of immeasurable energy had spoken in the aforesaid manner, Sugriva, the prosperous leader of Vanaras, surrounded by the monkeys entered the gynaeceum and looking at Tara said.
31"Dear, you have been duly permitted by the great soul Raghava to go to Ayodhya with Vanaras and also women to gratify Mythili."
32"You hasten the wives of the monkeys. Taking all of them we shall depart to Ayodhya and shall see the consorts of Dasharatha."
33On hearing Sugriva's words, Tara of beautiful limbs spoke, summoning all women.
34Sugriva has permitted all the Vanaras to go with wives and look at Ayodhya." Dear, some kindly act will be done for us also."
35"We shall see with all the citizens, Rama's entry into Ayodhya, Dasharatha's women and the glory of Ayodhya, everything."
36Duly permitted, all Vanaras wives and Tara also decorated themselves according to tradition, went around the Pushpaka and looked forward to seeing Sita.
37After Rama and all others ascended and Pushpaka rose up speedily over the Rshyamuka, gazing at Rshyamuka, Rama spoke toVaidehi.
38"Sita! Rshyamuka is seen covered with streaks of gold minerals, glowing like clouds with lightning."
39"Here is the place I met the Vanara king Sugriva and made an agreement to put an end to Vali."
40"Here is seen lovely woods and Pampa waters. I lamented here, separated from you."
41"On its bank (Pampa) I saw Sabari, who was following the righteous path. Kabhanda, of eight miles long arms, was killed by me."
42"Sita, here is Janasthana, where a mighty tree is seen. Oh sportive lady! There the exceptionally strong and highly energetic vulture Jatayu got killed by Ravana on account of you."
43"Sita, here is Janasthana, where a mighty tree is seen. Oh sportive lady! There the exceptionally strong and highly energetic vulture Jatayu got killed by Ravana on account of you."
44"O excellent lady! Here is the location where Khara was killed by my straight going arrows and Dushana had fallen. Here is our hermitage covered with leaves, a well known site. It is from here that Ravana had borne you away forcibly."
45"O excellent lady! Here is the location where Khara was killed by my straight going arrows and Dushana had fallen. Here is our hermitage covered with leaves, a well known site. It is from here that Ravana had borne you away forcibly."
46"Here is an auspicious, beautiful Godavari with pure water. Here is also seen the hermitage of Agastya surrounded by banana plants."
47"See the glowing hermitage of the great sage Sutikshna. Vaidehi, see Sarabhanga's hermitage here, where the thousand eyed Indra, the destroyer of citadels (Purandara) had come."
48"See the glowing hermitage of the great sage Sutikshna. Vaidehi, see Sarabhanga's hermitage here, where the thousand eyed Indra, the destroyer of citadels (Purandara) had come."
49"There are seen the abodes of ascetics. Here was seen by you hermitage of Atri (whose wife Anasuya you had seen) glowing like sun and fire."
50"In these countries was a Rakshasa, called Viradha of gigantic size who was killed by me. There is an ascetic woman Anasuya practicing virtues whom you saw."
51"O Charming lady! See the best of the mountains Chitrakuta shining there. Kaikeyi's son had come here to request me to accept the kingdom."
52"Mythili! See the wonderful woods bordering beautiful Yamuna. Glorious hermitage of Bharadwaja is seen there."
53"There is a sacred river Ganga where several kinds of birds frequent and are filled with trees full of blossoms."
54"See this Sringaberipura. Their lives my friend Guha. Sita, several kinds of trees full of blossoms are seen on the bank of Sarayu. See the rows of sacrificial posts."
55Sita! My father's capital Ayodhya is seen. We have come here. Offer your salutations."
56Then all the Vanaras, Vibheeshana too and Rakshasas got up and saw the delightful city.
हिन्दी
1हंस के आकार वाला पुष्पक, जो रूप में हंस के समान अनुपम था, महान् शब्द करता हुआ राम की अनुमति से उड़ने लगा।
2तब रघुवंश के हर्षवर्धक राम ने सीता के चन्द्रमा के समान मुख पर दृष्टि डालकर कहा।
3'हे वैदेही! तुम त्रिकूट का वह शिखर देखो जो लङ्का पर स्थित है और कैलास के शिखर के आकार का है, जिसे विश्वकर्मा ने निर्मित किया।'
4'हे सीते! रणभूमि में अनेक वानरों और राक्षसों के संहार से बना माँस और रक्त का वह कीचड़ देखो।'
5'हे विशाल नेत्रों वाली सीते! वहाँ राक्षसराज रावण पड़ा है, जिसने वरदान के बल पर लोगों को सन्तप्त किया और जो तुम्हारे कारण मेरे द्वारा नष्ट किया गया।'
6'वहाँ कुम्भकर्ण पड़ा है, वह निशाचर जो मेरे द्वारा मारा गया; प्रहस्त, जो वानरों द्वारा मारा गया; धूम्राक्ष, जो हनुमान् द्वारा मारा गया।'
7'वहाँ विद्युन्माली पड़ा है, जो महान् सुषेण द्वारा मारा गया, और रावणपुत्र इन्द्रजित्, जो रणभूमि में लक्ष्मण द्वारा मारा गया।'
8'वहाँ विकट नामक राक्षस है, जो अङ्गद द्वारा मारा गया, तथा विरूपाक्ष (सुग्रीव द्वारा मारा गया), महापार्श्व (ऋषभ द्वारा), महोदर (नील द्वारा), अकम्पन तथा अन्य राक्षस, जैसे त्रिशिरा जो महाबली हनुमान् द्वारा मारा गया, अतिकाय जो लक्ष्मण द्वारा, देवान्तक (हनुमान् द्वारा) और नरान्तक (अङ्गद द्वारा)।'
9'वहाँ विकट नामक राक्षस है, जो अङ्गद द्वारा मारा गया, तथा विरूपाक्ष (सुग्रीव द्वारा मारा गया), महापार्श्व (ऋषभ द्वारा), महोदर (नील द्वारा), अकम्पन तथा अन्य राक्षस, जैसे त्रिशिरा जो महाबली हनुमान् द्वारा मारा गया, अतिकाय जो लक्ष्मण द्वारा, देवान्तक (हनुमान् द्वारा) और नरान्तक (अङ्गद द्वारा)।'
10'युद्धोन्मत्त और मत्त — दोनों राक्षसनायक, तथा कुम्भकर्ण के पुत्र निकुम्भ और कुम्भ (हनुमान् और सुग्रीव द्वारा मारे गए), तथा वज्रदंष्ट्र और दंष्ट्र (अङ्गद द्वारा), तथा दुर्जेय महाराक्ष, जो युद्ध में मेरे द्वारा मारा गया।'
11'युद्धोन्मत्त और मत्त — दोनों राक्षसनायक, तथा कुम्भकर्ण के पुत्र निकुम्भ और कुम्भ (हनुमान् और सुग्रीव द्वारा मारे गए), तथा वज्रदंष्ट्र और दंष्ट्र (अङ्गद द्वारा), तथा दुर्जेय महाराक्ष, जो युद्ध में मेरे द्वारा मारा गया।'
12'अकम्पन तथा शोणिताक्ष भी मारे गए (द्विविद द्वारा), यूपाक्ष और प्रजङ्घ (मैन्द और अङ्गद द्वारा)।'
13'वहाँ भयङ्कर रूप वाला विद्युज्जिह्व मारा गया, यज्ञशत्रु मारा गया और महाबली सुप्तघ्न भी। इसी प्रकार सूर्यशत्रु और एक अन्य राक्षस ब्रह्मशत्रु भी मारे गए।'
14'रावण की पत्नी मन्दोदरी अपनी सहस्र सपत्नियों सहित सहेलियों से घिरी समुद्रतट पर हैं।'
15'हे मनोहरे! तुम वह समुद्रतट देखो, जहाँ हमने उस रात्रि समुद्र पार किया और तट पर विश्राम किया।'
16'हे विशाल नेत्रों वाली! यह रहा वह सेतु जो नल ने लवणसमुद्र पर बनाया था, जिसका निर्माण अत्यन्त कठिन था।'
17'हे वैदेही! वरुण का वह धाम देखो, जो अभेद्य और अपरिमेय है, उच्च स्वर से गर्जता है तथा शङ्खों और सीपियों से भरा है।'
18'हे मैथिली! वह पर्वत देखो जिसमें स्वर्ण की गुफाएँ हैं और जो समुद्र को चीरकर ऊपर उठा था, ताकि समुद्र लाँघते समय हनुमान् को विश्राम का स्थान मिले।'
19'यह रही वह गुफा जहाँ समुद्र पार करने से पूर्व ये सब सेनाएँ ठहरी थीं। इसी स्थान पर भगवान् महादेव ने (सेतु के निर्माण से पूर्व) मुझ पर कृपा की थी।'
20'समुद्र के मध्य में वह अत्यन्त प्रसिद्ध स्थल देखो जो तीनों लोकों द्वारा पूजित है। वह परम पवित्र है और सेतुबन्ध के नाम से विख्यात है। वह सब पापों को दूर करने में समर्थ है। यहीं राक्षसराज विभीषण मुझसे मिलने आए थे।'
21'समुद्र के मध्य में वह अत्यन्त प्रसिद्ध स्थल देखो जो तीनों लोकों द्वारा पूजित है। वह परम पवित्र है और सेतुबन्ध के नाम से विख्यात है। वह सब पापों को दूर करने में समर्थ है। यहीं राक्षसराज विभीषण मुझसे मिलने आए थे।'
22'हे सीते! तुम सुग्रीव की राजधानी सुन्दर किष्किन्धा देख रही हो, जो मनोहर वनों से युक्त है। यहीं मेरे द्वारा वालि मारा गया था।'
23वालि द्वारा शासित सुन्दर किष्किन्धा नगरी को देखकर सीता ने सङ्कोच और स्नेह से राम की ओर देखते हुए उनसे कहा।
24'हे राजन्! मैं आपके साथ राजधानी अयोध्या जाना चाहती हूँ, तारा तथा सुग्रीव की अन्य पत्नियों और अन्य स्त्रियों को साथ लेकर, वानरनायकों से घिरी हुई।'
25'हे राजन्! मैं आपके साथ राजधानी अयोध्या जाना चाहती हूँ, तारा तथा सुग्रीव की अन्य पत्नियों और अन्य स्त्रियों को साथ लेकर, वानरनायकों से घिरी हुई।'
26वैदेही के इस प्रकार कहने पर राघव ने उन्हें 'ऐसा ही हो' कहकर उत्तर दिया और किष्किन्धा में पुष्पक रोककर सुग्रीव की ओर देखकर इस प्रकार कहा।
27'हे वानरों में व्याघ्र सुग्रीव! सब वानरनायक और सब स्त्रियाँ भी एकत्र होकर अयोध्या को प्रस्थान करें। सीता चाहती हैं कि आप सब चलें।'
28वानरों के अधिपति सुग्रीव ने कहा — 'तुम सब स्त्रियों सहित शीघ्र चलो।'
29अपरिमेय तेज वाले राम के उपर्युक्त प्रकार से कहने पर वानरों के समृद्ध नायक सुग्रीव वानरों से घिरकर अन्तःपुर में प्रविष्ट हुए और तारा की ओर देखकर बोले।
30अपरिमेय तेज वाले राम के उपर्युक्त प्रकार से कहने पर वानरों के समृद्ध नायक सुग्रीव वानरों से घिरकर अन्तःपुर में प्रविष्ट हुए और तारा की ओर देखकर बोले।
31'हे प्रिये! महात्मा राघव ने तुम्हें मैथिली को प्रसन्न करने के लिए वानरों तथा स्त्रियों सहित अयोध्या जाने की विधिवत् अनुमति दी है।'
32'तुम वानरों की पत्नियों को शीघ्रता कराओ। उन सबको लेकर हम अयोध्या को प्रस्थान करेंगे और दशरथ की पत्नियों के दर्शन करेंगे।'
33सुग्रीव के वचन सुनकर सुन्दर अङ्गों वाली तारा ने सब स्त्रियों को बुलाकर कहा।
34'सुग्रीव ने सब वानरों को पत्नियों सहित जाने और अयोध्या देखने की अनुमति दी है। हे प्रियजनो! हमारे लिए भी कोई शुभ कार्य सम्पन्न होगा।'
35'हम सब नगरवासियों सहित राम का अयोध्या में प्रवेश, दशरथ की पत्नियों और अयोध्या की समृद्धि — सब कुछ देखेंगी।'
36विधिवत् अनुमति पाकर वानरों की सब पत्नियों तथा तारा ने भी परम्परा के अनुसार शृङ्गार किया, पुष्पक की प्रदक्षिणा की और सीता के दर्शन की उत्कण्ठा से आगे बढ़ीं।
37राम और अन्य सबके आरूढ़ होने पर पुष्पक शीघ्रता से ऋष्यमूक के ऊपर उठा; ऋष्यमूक की ओर देखते हुए राम ने वैदेही से कहा।
38'हे सीते! ऋष्यमूक स्वर्णमय खनिजों की रेखाओं से आच्छादित दिखाई दे रहा है, जो विद्युत् सहित मेघों के समान देदीप्यमान है।'
39'यही वह स्थान है जहाँ मैं वानरराज सुग्रीव से मिला और वालि का अन्त करने का समझौता किया।'
40'यहाँ मनोहर वन और पम्पा का जल दिखाई देता है। यहीं मैंने तुमसे विलग होकर विलाप किया था।'
41'उसी (पम्पा के) तट पर मैंने शबरी को देखा, जो धर्म के मार्ग पर चल रही थीं। आठ मील लम्बी भुजाओं वाला कबन्ध मेरे द्वारा वहीं मारा गया।'
42'हे सीते! यह रहा जनस्थान, जहाँ एक विशाल वृक्ष दिखाई देता है। हे विनोदप्रिये! वहीं असाधारण बल और अत्यन्त तेज वाला गृध्र जटायु तुम्हारे कारण रावण द्वारा मारा गया था।'
43'हे सीते! यह रहा जनस्थान, जहाँ एक विशाल वृक्ष दिखाई देता है। हे विनोदप्रिये! वहीं असाधारण बल और अत्यन्त तेज वाला गृध्र जटायु तुम्हारे कारण रावण द्वारा मारा गया था।'
44'हे श्रेष्ठ नारी! यह वही स्थान है जहाँ मेरे सीधे जाने वाले बाणों से खर मारा गया और दूषण गिरा। यह रहा हमारा पर्णकुटी वाला आश्रम, एक सुविख्यात स्थल। यहीं से रावण तुम्हें बलपूर्वक ले गया था।'
45'हे श्रेष्ठ नारी! यह वही स्थान है जहाँ मेरे सीधे जाने वाले बाणों से खर मारा गया और दूषण गिरा। यह रहा हमारा पर्णकुटी वाला आश्रम, एक सुविख्यात स्थल। यहीं से रावण तुम्हें बलपूर्वक ले गया था।'
46'यह रही शुभ, सुन्दर और निर्मल जल वाली गोदावरी। यहाँ कदलीवृक्षों से घिरा अगस्त्य का आश्रम भी दिखाई देता है।'
47'महर्षि सुतीक्ष्ण का देदीप्यमान आश्रम देखो। हे वैदेही! यहाँ शरभङ्ग का आश्रम देखो, जहाँ सहस्राक्ष पुरन्दर इन्द्र आए थे।'
48'महर्षि सुतीक्ष्ण का देदीप्यमान आश्रम देखो। हे वैदेही! यहाँ शरभङ्ग का आश्रम देखो, जहाँ सहस्राक्ष पुरन्दर इन्द्र आए थे।'
49'वहाँ तपस्वियों के आश्रम दिखाई दे रहे हैं। यहीं तुमने अत्रि का आश्रम देखा था (जिनकी पत्नी अनसूया से तुम मिली थीं), जो सूर्य और अग्नि के समान देदीप्यमान है।'
50'इन प्रदेशों में विराध नामक एक विशालकाय राक्षस था, जो मेरे द्वारा मारा गया। यहाँ धर्म का आचरण करने वाली तपस्विनी अनसूया थीं, जिनसे तुम मिली थीं।'
51'हे मनोहरे! वहाँ देदीप्यमान पर्वतों में श्रेष्ठ चित्रकूट देखो। यहीं कैकेयीपुत्र मुझसे राज्य स्वीकार करने की याचना करने आए थे।'
52'हे मैथिली! सुन्दर यमुना के तटवर्ती अद्भुत वन देखो। वहाँ भरद्वाज का यशस्वी आश्रम दिखाई दे रहा है।'
53'वहाँ पवित्र गङ्गा नदी है, जहाँ अनेक प्रकार के पक्षी आते हैं और जो पुष्पों से लदे वृक्षों से भरी है।'
54'यह शृङ्गबेरपुर देखो। यहीं मेरे मित्र गुह रहते हैं। हे सीते! सरयू के तट पर पुष्पों से लदे अनेक प्रकार के वृक्ष दिखाई दे रहे हैं। यज्ञस्तम्भों की पंक्तियाँ देखो।'
55'हे सीते! मेरे पिता की राजधानी अयोध्या दिखाई दे रही है। हम यहाँ आ पहुँचे। इसे प्रणाम करो।'
56तब सब वानर, विभीषण और राक्षस भी उठ खड़े हुए और उस मनोहर नगरी को देखने लगे।
नेपाली
1हाँसको आकार भएको पुष्पक, जुन रूपमा हाँसझैँ अनुपम थियो, महान् शब्द गर्दै रामको अनुमतिले उड्न थाल्यो।
2तब रघुवंशका हर्षवर्धक रामले सीताको चन्द्रमाझैँ अनुहारमा दृष्टि हालेर भने।
3'हे वैदेही! तिमी त्रिकूटको त्यो शिखर हेर जुन लङ्कामाथि छ र कैलासको शिखरको आकारको छ, जसलाई विश्वकर्माले निर्माण गरे।'
4'हे सीते! रणभूमिमा अनेक वानर र राक्षसको संहारले बनेको मासु र रगतको त्यो हिलो हेर।'
5'हे विशाल आँखा भएकी सीते! त्यहाँ राक्षसराज रावण पल्टिएको छ, जसले वरदानको बलमा मानिसहरूलाई सन्तप्त पार्यो र जो तिम्रा कारण मबाट नष्ट पारियो।'
6'त्यहाँ कुम्भकर्ण पल्टिएको छ, त्यो निशाचर जो मबाट मारियो; प्रहस्त, जो वानरहरूद्वारा मारियो; धूम्राक्ष, जो हनुमान्द्वारा मारियो।'
7'त्यहाँ विद्युन्माली पल्टिएको छ, जो महान् सुषेणद्वारा मारियो, र रावणपुत्र इन्द्रजित्, जो रणभूमिमा लक्ष्मणद्वारा मारियो।'
8'त्यहाँ विकट नामक राक्षस छ, जो अङ्गदद्वारा मारियो, तथा विरूपाक्ष (सुग्रीवद्वारा मारियो), महापार्श्व (ऋषभद्वारा), महोदर (नीलद्वारा), अकम्पन तथा अन्य राक्षस, जस्तै त्रिशिरा जो महाबली हनुमान्द्वारा मारियो, अतिकाय जो लक्ष्मणद्वारा, देवान्तक (हनुमान्द्वारा) र नरान्तक (अङ्गदद्वारा)।'
9'त्यहाँ विकट नामक राक्षस छ, जो अङ्गदद्वारा मारियो, तथा विरूपाक्ष (सुग्रीवद्वारा मारियो), महापार्श्व (ऋषभद्वारा), महोदर (नीलद्वारा), अकम्पन तथा अन्य राक्षस, जस्तै त्रिशिरा जो महाबली हनुमान्द्वारा मारियो, अतिकाय जो लक्ष्मणद्वारा, देवान्तक (हनुमान्द्वारा) र नरान्तक (अङ्गदद्वारा)।'
10'युद्धोन्मत्त र मत्त — दुवै राक्षसनायक, तथा कुम्भकर्णका पुत्र निकुम्भ र कुम्भ (हनुमान् र सुग्रीवद्वारा मारिए), तथा वज्रदंष्ट्र र दंष्ट्र (अङ्गदद्वारा), तथा दुर्जेय महाराक्ष, जो युद्धमा मबाट मारियो।'
11'युद्धोन्मत्त र मत्त — दुवै राक्षसनायक, तथा कुम्भकर्णका पुत्र निकुम्भ र कुम्भ (हनुमान् र सुग्रीवद्वारा मारिए), तथा वज्रदंष्ट्र र दंष्ट्र (अङ्गदद्वारा), तथा दुर्जेय महाराक्ष, जो युद्धमा मबाट मारियो।'
12'अकम्पन तथा शोणिताक्ष पनि मारिए (द्विविदद्वारा), यूपाक्ष र प्रजङ्घ (मैन्द र अङ्गदद्वारा)।'
13'त्यहाँ भयङ्कर रूप भएको विद्युज्जिह्व मारियो, यज्ञशत्रु मारियो र महाबली सुप्तघ्न पनि। त्यसै गरी सूर्यशत्रु र अर्को राक्षस ब्रह्मशत्रु पनि मारिए।'
14'रावणकी पत्नी मन्दोदरी आफ्ना हजार सपत्नीसहित सहेलीहरूले घेरिएर समुद्रतटमा छिन्।'
15'हे मनोहरी! तिमी त्यो समुद्रतट हेर, जहाँ हामीले त्यस रात समुद्र पार गर्यौँ र किनारमा विश्राम गर्यौँ।'
16'हे विशाल आँखा भएकी! यो रह्यो त्यो सेतु जुन नलले लवणसमुद्रमा बनाएका थिए, जसको निर्माण अत्यन्त कठिन थियो।'
17'हे वैदेही! वरुणको त्यो धाम हेर, जुन अभेद्य र अपरिमेय छ, उच्च स्वरले गर्जन्छ तथा शङ्ख र सिपीले भरिएको छ।'
18'हे मैथिली! त्यो पर्वत हेर जसमा सुनका गुफा छन् र जुन समुद्र चिरेर माथि उठेको थियो, ताकि समुद्र नाघ्दा हनुमान्लाई विश्रामको स्थान मिलोस्।'
19'यो रह्यो त्यो गुफा जहाँ समुद्र पार गर्नुअघि यी सबै सेना रोकिएका थिए। यसै स्थानमा भगवान् महादेवले (सेतुको निर्माणअघि) ममाथि कृपा गर्नुभएको थियो।'
20'समुद्रको बीचमा त्यो अत्यन्त प्रसिद्ध स्थल हेर जुन तीनै लोकद्वारा पूजित छ। त्यो परम पवित्र छ र सेतुबन्धको नामले विख्यात छ। त्यो सबै पाप हटाउन समर्थ छ। यहीँ राक्षसराज विभीषण मलाई भेट्न आएका थिए।'
21'समुद्रको बीचमा त्यो अत्यन्त प्रसिद्ध स्थल हेर जुन तीनै लोकद्वारा पूजित छ। त्यो परम पवित्र छ र सेतुबन्धको नामले विख्यात छ। त्यो सबै पाप हटाउन समर्थ छ। यहीँ राक्षसराज विभीषण मलाई भेट्न आएका थिए।'
22'हे सीते! तिमी सुग्रीवको राजधानी सुन्दर किष्किन्धा हेर्दै छ्यौ, जुन मनोहर वनले युक्त छ। यहीँ मबाट वालि मारिएको थियो।'
23वालिद्वारा शासित सुन्दर किष्किन्धा नगरी देखेर सीताले सङ्कोच र स्नेहले रामतिर हेर्दै उनीसँग भनिन्।
24'हे राजन्! म तपाईंसँग राजधानी अयोध्या जान चाहन्छु, तारा तथा सुग्रीवका अन्य पत्नी र अन्य स्त्रीलाई साथ लिएर, वानरनायकहरूले घेरिएर।'
25'हे राजन्! म तपाईंसँग राजधानी अयोध्या जान चाहन्छु, तारा तथा सुग्रीवका अन्य पत्नी र अन्य स्त्रीलाई साथ लिएर, वानरनायकहरूले घेरिएर।'
26वैदेहीले यसरी भनेपछि राघवले उनलाई 'त्यसै होस्' भनी जवाफ दिए र किष्किन्धामा पुष्पक रोकेर सुग्रीवतिर हेरी यसरी भने।
27'हे वानरहरूमा व्याघ्र सुग्रीव! सबै वानरनायक र सबै स्त्री पनि जम्मा भई अयोध्यातिर प्रस्थान गरून्। सीता चाहन्छिन् कि तपाईं सबै जानुहोस्।'
28वानरहरूका अधिपति सुग्रीवले भने — 'तिमीहरू सबै स्त्रीसहित चाँडै जाऊ।'
29अपरिमेय तेज भएका रामले उपर्युक्त प्रकारले भनेपछि वानरहरूका समृद्ध नायक सुग्रीव वानरहरूले घेरिएर अन्तःपुरमा प्रवेश गरे र तारातिर हेरेर बोले।
30अपरिमेय तेज भएका रामले उपर्युक्त प्रकारले भनेपछि वानरहरूका समृद्ध नायक सुग्रीव वानरहरूले घेरिएर अन्तःपुरमा प्रवेश गरे र तारातिर हेरेर बोले।
31'हे प्रिये! महात्मा राघवले तिमीलाई मैथिलीलाई प्रसन्न पार्न वानर तथा स्त्रीहरूसहित अयोध्या जाने विधिवत् अनुमति दिनुभएको छ।'
32'तिमी वानरहरूका पत्नीलाई हतार गराऊ। ती सबैलाई लिएर हामी अयोध्यातिर प्रस्थान गर्नेछौँ र दशरथका पत्नीहरूको दर्शन गर्नेछौँ।'
33सुग्रीवका वचन सुनेर सुन्दर अङ्ग भएकी ताराले सबै स्त्रीलाई बोलाएर भनिन्।
34'सुग्रीवले सबै वानरलाई पत्नीसहित जाने र अयोध्या हेर्ने अनुमति दिनुभएको छ। हे प्रियजनहरू! हाम्रा लागि पनि कुनै शुभ कार्य सम्पन्न हुनेछ।'
35'हामी सबै नगरवासीसहित रामको अयोध्यामा प्रवेश, दशरथका पत्नीहरू र अयोध्याको समृद्धि — सबै कुरा देख्नेछौँ।'
36विधिवत् अनुमति पाएर वानरहरूका सबै पत्नी तथा ताराले पनि परम्पराअनुसार शृङ्गार गरे, पुष्पकको परिक्रमा गरे र सीताको दर्शनको उत्कण्ठाले अगाडि बढे।
37राम र अन्य सबै आरूढ भएपछि पुष्पक शीघ्रतापूर्वक ऋष्यमूकमाथि उठ्यो; ऋष्यमूकतिर हेर्दै रामले वैदेहीसँग भने।
38'हे सीते! ऋष्यमूक सुनौला खनिजका रेखाले ढाकिएको देखिँदै छ, जुन विद्युत्सहित मेघझैँ देदीप्यमान छ।'
39'यही त्यो स्थान हो जहाँ म वानरराज सुग्रीवसँग भेटेँ र वालिको अन्त्य गर्ने सम्झौता गरेँ।'
40'यहाँ मनोहर वन र पम्पाको जल देखिन्छ। यहीँ मैले तिमीबाट विलग भई विलाप गरेको थिएँ।'
41'त्यसै (पम्पाको) किनारमा मैले शबरीलाई देखेँ, जो धर्मको मार्गमा हिँडिरहेकी थिइन्। आठ माइल लामा पाखुरा भएको कबन्ध मबाट त्यहीँ मारियो।'
42'हे सीते! यो रह्यो जनस्थान, जहाँ एउटा विशाल रूख देखिन्छ। हे विनोदप्रिये! त्यहीँ असाधारण बल र अत्यन्त तेज भएको गिद्ध जटायु तिम्रा कारण रावणद्वारा मारिएको थियो।'
43'हे सीते! यो रह्यो जनस्थान, जहाँ एउटा विशाल रूख देखिन्छ। हे विनोदप्रिये! त्यहीँ असाधारण बल र अत्यन्त तेज भएको गिद्ध जटायु तिम्रा कारण रावणद्वारा मारिएको थियो।'
44'हे श्रेष्ठ नारी! यो त्यही स्थान हो जहाँ मेरा सीधा जाने बाणले खर मारियो र दूषण ढल्यो। यो रह्यो हाम्रो पर्णकुटी भएको आश्रम, एउटा सुविख्यात स्थल। यहीँबाट रावणले तिमीलाई बलपूर्वक लगेको थियो।'
45'हे श्रेष्ठ नारी! यो त्यही स्थान हो जहाँ मेरा सीधा जाने बाणले खर मारियो र दूषण ढल्यो। यो रह्यो हाम्रो पर्णकुटी भएको आश्रम, एउटा सुविख्यात स्थल। यहीँबाट रावणले तिमीलाई बलपूर्वक लगेको थियो।'
46'यो रही शुभ, सुन्दर र निर्मल जल भएकी गोदावरी। यहाँ केराका बोटले घेरिएको अगस्त्यको आश्रम पनि देखिन्छ।'
47'महर्षि सुतीक्ष्णको देदीप्यमान आश्रम हेर। हे वैदेही! यहाँ शरभङ्गको आश्रम हेर, जहाँ सहस्राक्ष पुरन्दर इन्द्र आएका थिए।'
48'महर्षि सुतीक्ष्णको देदीप्यमान आश्रम हेर। हे वैदेही! यहाँ शरभङ्गको आश्रम हेर, जहाँ सहस्राक्ष पुरन्दर इन्द्र आएका थिए।'
49'त्यहाँ तपस्वीहरूका आश्रम देखिँदै छन्। यहीँ तिमीले अत्रिको आश्रम देखेकी थियौ (जसकी पत्नी अनसूयासँग तिमी भेटेकी थियौ), जुन सूर्य र आगोझैँ देदीप्यमान छ।'
50'यी प्रदेशमा विराध नामक एउटा विशालकाय राक्षस थियो, जो मबाट मारियो। यहाँ धर्मको आचरण गर्ने तपस्विनी अनसूया थिइन्, जससँग तिमी भेटेकी थियौ।'
51'हे मनोहरी! त्यहाँ देदीप्यमान पर्वतहरूमा श्रेष्ठ चित्रकूट हेर। यहीँ कैकेयीपुत्र मसँग राज्य स्वीकार गर्न याचना गर्न आएका थिए।'
52'हे मैथिली! सुन्दर यमुनाका किनारका अद्भुत वन हेर। त्यहाँ भरद्वाजको यशस्वी आश्रम देखिँदै छ।'
53'त्यहाँ पवित्र गङ्गा नदी छ, जहाँ अनेक प्रकारका पक्षी आउँछन् र जुन फूलले लटरम्म रूखले भरिएकी छ।'
54'यो शृङ्गबेरपुर हेर। यहीँ मेरा मित्र गुह बस्छन्। हे सीते! सरयूको किनारमा फूलले लटरम्म अनेक प्रकारका रूख देखिँदै छन्। यज्ञस्तम्भका पङ्क्ति हेर।'
55'हे सीते! मेरा पिताको राजधानी अयोध्या देखिँदै छ। हामी यहाँ आइपुग्यौँ। यसलाई प्रणाम गर।'
56तब सबै वानर, विभीषण र राक्षसहरू पनि उठे र त्यस मनोहर नगरी हेर्न थाले।