सर्गः 124
युद्धकाण्ड · अध्याय 124
संस्कृत
1तांरात्रिमुषितंरामंसुखोत्थिमरिन्दमम् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंजयंपृष्टवाविभीषणः ।।6.124.1।।
2स्नानानिचाङ्गरागाणिवस्त्राण्याभरणानि च । चन्दनानि च दिव्यानिमाल्यानिविविधानि च ।।6.124.2।। अलङ्कारविदश्चेमानार्यःपद्मनिभेक्षणाः । उपस्थितास्त्वांविधवत्स्नापयिष्यन्तिराघव ।।6.124.3।।
3स्नानानिचाङ्गरागाणिवस्त्राण्याभरणानि च । चन्दनानि च दिव्यानिमाल्यानिविविधानि च ।।6.124.2।। अलङ्कारविदश्चेमानार्यःपद्मनिभेक्षणाः । उपस्थितास्त्वांविधवत्स्नापयिष्यन्तिराघव ।।6.124.3।।
4एवमुक्तस्तुकाकुत्स्थ: प्रत्युवाचविभीषणम् । हरीन्सुग्रीवमुख्यांस्त्वंस्नानेनोपनिमन्त्रय ।।6.124.4।।
5स तुताम्यतिधर्मात्माममहेतोस्सुखोचितः । सुकुमारोमहाबाहोकुमार: सत्यसंश्रयः ।।6.124.5।।
6तंविनाकैकयीपुत्रंभरतंधर्मचारिणम् । न मेस्नानंबहुमतंवस्त्राण्याभरणानि च ।।6.124.6।।
7एतत्पश्ययथाक्षिप्रंप्रतिगच्छामतांपुरीम् । अयोध्यांगच्छतोह्येषपन्थाःपरमदुर्गमः ।।6.124.7।।
8एवमुक्तस्तुकाकुत्स्थंप्रत्युवाचविभीषणः । अह्नात्वांप्रापयिष्यामितांपुरींपार्थिवात्मज ।।6.124.8।।
9पुष्पकंनामभद्रंतेविमानंसूर्यसन्निभम् । ममभ्रातुःकुबेरस्यरावणेनबलीयसा ।।6.124.9।। हृतंनिर्जित्यसङ्ग्रामेकामगंदिव्यमुत्तमम् । त्वदर्थंपालितंचेदंतिष्ठत्यतुलविक्रम ।।6.124.10।।
10पुष्पकंनामभद्रंतेविमानंसूर्यसन्निभम् । ममभ्रातुःकुबेरस्यरावणेनबलीयसा ।।6.124.9।। हृतंनिर्जित्यसङ्ग्रामेकामगंदिव्यमुत्तमम् । त्वदर्थंपालितंचेदंतिष्ठत्यतुलविक्रम ।।6.124.10।।
11तदिदंमेघसङ्काशंविमानमिहतिष्ठति । तेनयास्यसियानेनत्वमयोध्यांगतज्वरः ।।6.124.11।।
12अहंतेयुद्यनुग्राह्योयदिस्मरसिमेगुणान् । वसतावदिहप्राज्ञ यद्यस्तिमयिसौहृदम् ।।6.124.12।।
13लक्ष्मणेनसहभ्रात्रावैदेह्याभार्ययासह । अर्चितस्सर्वकामैस्त्वंततोराम गमिष्यसि ।।6.124.13।।
14प्रीतियुक्तस्यविहितांससैन्यःससुहृद्गणः । सक्रतियांराममेतावद्गृहेणत्वंमयोद्यताम् ।।6.124.14।।
15प्रणयाद्भहुमानाच्चसौहार्देन च राघव । प्रसादायामिप्रेष्योऽहं न खल्वाज्ञापयामिते ।।6.124.15।।
16एवमुक्तस्ततोरामःप्रत्युवाचविभीषणम् । रक्षसांवानराणां च सर्वेषामेवशृण्वताम् ।।6.124.16।।
17पूजितोऽस्मित्वयावीर साचिव्येनपरन्तप । सर्वात्मना च चेष्टाभिःसौहार्देनपरेण च ।।6.124.17।।
18न खल्वेतन्नकुर्यांतेवचनंराक्षसेश्वर । तंतुमेभ्रातरंद्रष्टुंभरतंत्वरतेमनः ।।6.124.18।।
19मांनिवर्तयितुंयोऽसौचित्रकूटमुपागतः । शिरसायाचतोयस्यवचनं न कृतंमया ।।6.124.19।। कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् । गुहं च सुहृदंचैवपौरान्जनपदैस्सह ।।6.124.20।।
20मांनिवर्तयितुंयोऽसौचित्रकूटमुपागतः । शिरसायाचतोयस्यवचनं न कृतंमया ।।6.124.19।। कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् । गुहं च सुहृदंचैवपौरान्जनपदैस्सह ।।6.124.20।।
21अनुजानीहमांसौम्य पूजितोऽस्मिविभीषण । मन्युर्नखलुकर्तव्यःसखेत्वांचानुमानये ।।6.124.21।।
22उपस्थापयमेशीघ्रंविमानंराक्षसेश्वर । कृतकार्यस्यमेवासःकथंस्यादिहसम्मतः ।।6.124.22।।
23एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः । विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।। ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् । कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।। पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् । शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।। प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् । घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।। यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा । बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।। तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः । महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
24एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः । विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।। ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् । कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।। पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् । शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।। प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् । घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।। यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा । बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।। तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः । महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
25एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः । विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।। ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् । कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।। पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् । शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।। प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् । घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।। यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा । बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।। तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः । महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
26एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः । विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।। ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् । कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।। पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् । शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।। प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् । घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।। यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा । बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।। तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः । महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
27एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः । विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।। ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् । कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।। पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् । शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।। प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् । घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।। यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा । बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।। तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः । महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
28एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः । विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।। ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् । कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।। पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् । शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।। प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् । घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।। यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा । बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।। तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः । महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
29उपस्थितमनाधृष्यंतद्विमानंमनोजवम् । निवेदयित्वारामायतस्थौतत्रविभीषणः ।।6.124.29।।
अङ्ग्रेजी
1Rising in the morning after comfortable rest that night, Vibheeshana saw Rama the subduer of enemies, offered salutations and asked him of the victory and spoke.
2These lotus petal eyed women well versed in decoration are at your service. They are willing to assist you in bath. There are cosmetics for anointing your body, and clothes as well as ornaments, sandal paste etc. for you. There are garlands of several types here.
3These lotus petal eyed women well versed in decoration are at your service. They are willing to assist you in bath. There are cosmetics for anointing your body, and clothes as well as ornaments, sandal paste etc. for you. There are garlands of several types here.
4When Vibheeshana had spoken like that, Kakuthsa Rama replied 'you and monkeys headed by Sugriva bathe and come.'
5"Mighty armed Bharata, righteous, giving up comforts of delicate body, resorting to truth is distressed for my cause."
6"When the virtuous Bharata, son of Kaikeyi, is not here, why do I need bath, why so many clothes and ornaments?"
7" As it is very difficult to return to that city, think of the path to depart."
8When Rama had spoken in the aforesaid manner, Vibheeshana replied" O son of the ruler of the earth! I will make you reach Ayodhya in a day."
9" An aerial car called Pushpaka, a wonderful one, which closely resembles the sun, which goes according to the will of the rider has been retained with me. It was earned by Ravana from my brother Kubera in a combat. Be auspicious. O Rama, of unequal prowess, this is retained for your cause."
10" An aerial car called Pushpaka, a wonderful one, which closely resembles the sun, which goes according to the will of the rider has been retained with me. It was earned by Ravana from my brother Kubera in a combat. Be auspicious. O Rama, of unequal prowess, this is retained for your cause."
11"This aerial car which waits here which resembles a cloud, will take you to Ayodhya. Be fearless."
12"O Wise Rama! If you permit me, and think kindly of me and remember me, and if you have affection for me stay here for a while."
13"Rama, if all your requirements are met and you are satisfied, then you can start with your brother Lakshmana and wife Vaidehi."
14"Rama, you should accept this hospitality from me at this one occasion, which has been arranged with affection to the army and host of friends."
15"I request you out of my high esteem towards you and friendliness. I am your servant and not commanding you to do so."
16On hearing Vibheeshana spoken in the aforesaid manner, Rama replied to the hearing of Rakshasas, Vanaras and all of them there.
17"O tormentor of enemies! Hero, I am honoured by your friendship, by your efforts, and good heartedness of all of you."
18"Ruler of Rakshasas! Not accepting your request will surely not happen. (but) my mind is hastening to see my brother Bharata."
19"He came to Chitrakuta and on reaching bent down obediently, begged me by his words to return which I did not do. Kausalya, Sumithra and Kaikeyi and Guha also requested and the request of the citizens has been turned down.
20"He came to Chitrakuta and on reaching bent down obediently, begged me by his words to return which I did not do. Kausalya, Sumithra and Kaikeyi and Guha also requested and the request of the citizens has been turned down.
21Noble Vibheeshana! Please permit me to go. I am honoured by you, my friend. Do not be angry or feel sorry. Let me do my duty."
22"O Ruler of Rakshasas, send for my aerial car. My task has been completed here. How can I continue to stay here?"
23Rama having spoken that way, Vibheeshana the king of Rakshasas, hurriedly ordered for the aerial car. The aerial car Pushpaka's parts were decorated with golden pictures, its altars were made of cat's eye gems, its squares were fixed with pillars and shone like silver. It was surrounded on all sides with yellow pennons. It had posts and flags all over, decorated with golden lotuses. The mansions in Pushpak had networks scattered with eyeholes set with pearls like windows. It had rows of bells, surrounded on all sides which had sweet sound. The Pushpak constructed by Viswakarma was huge like mountain Meru's peak and decorated with silver and pearls. Its pavements were fixed with crystals and encrusted with cat's eye gems. The seats were excellent and had rich coverings.
24Rama having spoken that way, Vibheeshana the king of Rakshasas, hurriedly ordered for the aerial car. The aerial car Pushpaka's parts were decorated with golden pictures, its altars were made of cat's eye gems, its squares were fixed with pillars and shone like silver. It was surrounded on all sides with yellow pennons. It had posts and flags all over, decorated with golden lotuses. The mansions in Pushpak had networks scattered with eyeholes set with pearls like windows. It had rows of bells, surrounded on all sides which had sweet sound. The Pushpak constructed by Viswakarma was huge like mountain Meru's peak and decorated with silver and pearls. Its pavements were fixed with crystals and encrusted with cat's eye gems. The seats were excellent and had rich coverings.
25Rama having spoken that way, Vibheeshana the king of Rakshasas, hurriedly ordered for the aerial car. The aerial car Pushpaka's parts were decorated with golden pictures, its altars were made of cat's eye gems, its squares were fixed with pillars and shone like silver. It was surrounded on all sides with yellow pennons. It had posts and flags all over, decorated with golden lotuses. The mansions in Pushpak had networks scattered with eyeholes set with pearls like windows. It had rows of bells, surrounded on all sides which had sweet sound. The Pushpak constructed by Viswakarma was huge like mountain Meru's peak and decorated with silver and pearls. Its pavements were fixed with crystals and encrusted with cat's eye gems. The seats were excellent and had rich coverings.
26Rama having spoken that way, Vibheeshana the king of Rakshasas, hurriedly ordered for the aerial car. The aerial car Pushpaka's parts were decorated with golden pictures, its altars were made of cat's eye gems, its squares were fixed with pillars and shone like silver. It was surrounded on all sides with yellow pennons. It had posts and flags all over, decorated with golden lotuses. The mansions in Pushpak had networks scattered with eyeholes set with pearls like windows. It had rows of bells, surrounded on all sides which had sweet sound. The Pushpak constructed by Viswakarma was huge like mountain Meru's peak and decorated with silver and pearls. Its pavements were fixed with crystals and encrusted with cat's eye gems. The seats were excellent and had rich coverings.
27Rama having spoken that way, Vibheeshana the king of Rakshasas, hurriedly ordered for the aerial car. The aerial car Pushpaka's parts were decorated with golden pictures, its altars were made of cat's eye gems, its squares were fixed with pillars and shone like silver. It was surrounded on all sides with yellow pennons. It had posts and flags all over, decorated with golden lotuses. The mansions in Pushpak had networks scattered with eyeholes set with pearls like windows. It had rows of bells, surrounded on all sides which had sweet sound. The Pushpak constructed by Viswakarma was huge like mountain Meru's peak and decorated with silver and pearls. Its pavements were fixed with crystals and encrusted with cat's eye gems. The seats were excellent and had rich coverings.
28Rama having spoken that way, Vibheeshana the king of Rakshasas, hurriedly ordered for the aerial car. The aerial car Pushpaka's parts were decorated with golden pictures, its altars were made of cat's eye gems, its squares were fixed with pillars and shone like silver. It was surrounded on all sides with yellow pennons. It had posts and flags all over, decorated with golden lotuses. The mansions in Pushpak had networks scattered with eyeholes set with pearls like windows. It had rows of bells, surrounded on all sides which had sweet sound. The Pushpak constructed by Viswakarma was huge like mountain Meru's peak and decorated with silver and pearls. Its pavements were fixed with crystals and encrusted with cat's eye gems. The seats were excellent and had rich coverings.
29The Pushpak which could not be assailed was endowed with mind speed. Vibheeshana presented it to Rama and stood.
हिन्दी
1उस रात्रि सुखपूर्वक विश्राम कर प्रातःकाल उठकर विभीषण ने शत्रुदमन राम को देखा, प्रणाम किया और उनकी विजय की मङ्गलकामना करते हुए कहा।
2'ये कमलदल के समान नेत्रों वाली और शृङ्गार में निपुण स्त्रियाँ आपकी सेवा में उपस्थित हैं। वे आपके स्नान में सहायता करने को उद्यत हैं। आपके शरीर पर लगाने के लिए अङ्गराग तथा वस्त्र, आभूषण, चन्दनलेप आदि हैं। यहाँ अनेक प्रकार की मालाएँ भी हैं।'
3'ये कमलदल के समान नेत्रों वाली और शृङ्गार में निपुण स्त्रियाँ आपकी सेवा में उपस्थित हैं। वे आपके स्नान में सहायता करने को उद्यत हैं। आपके शरीर पर लगाने के लिए अङ्गराग तथा वस्त्र, आभूषण, चन्दनलेप आदि हैं। यहाँ अनेक प्रकार की मालाएँ भी हैं।'
4विभीषण के इस प्रकार कहने पर ककुत्स्थ राम ने उत्तर दिया — 'आप और सुग्रीव आदि वानर स्नान कर आइए।'
5'महाबाहु भरत धर्मात्मा हैं; अपने सुकुमार शरीर के सुख त्यागकर, सत्य का आश्रय लेकर वे मेरे कारण कष्ट में हैं।'
6'जब कैकेयीपुत्र धर्मात्मा भरत यहाँ नहीं हैं, तब मुझे स्नान की क्या आवश्यकता, इतने वस्त्रों और आभूषणों की क्या आवश्यकता?'
7'क्योंकि उस नगरी में लौटना अत्यन्त कठिन है, इसलिए प्रस्थान के मार्ग पर विचार कीजिए।'
8राम के उपर्युक्त प्रकार से कहने पर विभीषण ने उत्तर दिया — 'हे पृथ्वीपति के पुत्र! मैं आपको एक ही दिन में अयोध्या पहुँचा दूँगा।'
9'पुष्पक नामक एक अद्भुत विमान, जो सूर्य के समान दिखता है और आरोही की इच्छा के अनुसार चलता है, मेरे पास रखा है। इसे रावण ने युद्ध में मेरे भ्राता कुबेर से जीता था। आपका कल्याण हो। हे अनुपम पराक्रम वाले राम! यह आपके ही कार्य के लिए रखा गया है।'
10'पुष्पक नामक एक अद्भुत विमान, जो सूर्य के समान दिखता है और आरोही की इच्छा के अनुसार चलता है, मेरे पास रखा है। इसे रावण ने युद्ध में मेरे भ्राता कुबेर से जीता था। आपका कल्याण हो। हे अनुपम पराक्रम वाले राम! यह आपके ही कार्य के लिए रखा गया है।'
11'मेघ के समान दिखने वाला यह विमान, जो यहाँ प्रतीक्षा कर रहा है, आपको अयोध्या पहुँचा देगा। निर्भय होइए।'
12'हे बुद्धिमान् राम! यदि आप मुझे अनुमति दें, मुझ पर कृपादृष्टि रखें और मेरा स्मरण करें तथा यदि आपका मुझ पर स्नेह हो, तो कुछ समय यहाँ ठहरिए।'
13'हे राम! यदि आपकी सब आवश्यकताएँ पूर्ण हो जाएँ और आप सन्तुष्ट हों, तब आप अपने भ्राता लक्ष्मण और पत्नी वैदेही सहित प्रस्थान कर सकते हैं।'
14'हे राम! इस एक अवसर पर आपको मेरा यह आतिथ्य स्वीकार करना चाहिए, जो सेना और मित्रों के समूह के प्रति स्नेह से आयोजित किया गया है।'
15'मैं आपके प्रति अपने उच्च आदर और मैत्री से यह निवेदन करता हूँ। मैं आपका सेवक हूँ और आपको आज्ञा नहीं दे रहा।'
16विभीषण के उपर्युक्त प्रकार से कहने पर राम ने राक्षसों, वानरों और वहाँ उपस्थित सबके सुनते हुए उत्तर दिया।
17'हे शत्रुतापन वीर! मैं आपकी मैत्री से, आपके प्रयत्नों से और आप सबकी सहृदयता से सम्मानित हुआ हूँ।'
18'हे राक्षसपति! आपके निवेदन को स्वीकार न करना निश्चय ही उचित न होता; (किन्तु) मेरा मन अपने भ्राता भरत को देखने के लिए उतावला हो रहा है।'
19'वे चित्रकूट आए और वहाँ पहुँचकर विनम्रता से झुककर अपने वचनों से मुझसे लौटने की याचना की, जो मैंने नहीं किया। कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयी तथा गुह ने भी निवेदन किया और नगरवासियों की याचना भी अस्वीकार कर दी गई।'
20'वे चित्रकूट आए और वहाँ पहुँचकर विनम्रता से झुककर अपने वचनों से मुझसे लौटने की याचना की, जो मैंने नहीं किया। कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयी तथा गुह ने भी निवेदन किया और नगरवासियों की याचना भी अस्वीकार कर दी गई।'
21'हे आर्य विभीषण! कृपया मुझे जाने की अनुमति दीजिए। हे मित्र! मैं आपसे सम्मानित हुआ। क्रोध अथवा खेद मत कीजिए। मुझे अपना कर्तव्य करने दीजिए।'
22'हे राक्षसपति! मेरे लिए विमान मँगवाइए। यहाँ मेरा कार्य पूर्ण हो चुका। अब मैं यहाँ कैसे ठहर सकता हूँ?'
23राम के इस प्रकार कहने पर राक्षसराज विभीषण ने शीघ्रता से विमान मँगवाया। पुष्पक विमान के अङ्ग स्वर्ण के चित्रों से सुसज्जित थे, उसकी वेदियाँ वैदूर्य रत्नों की बनी थीं, उसके चौक स्तम्भों से युक्त थे और रजत के समान देदीप्यमान थे। वह चारों ओर पीत पताकाओं से घिरा था। उसमें सर्वत्र ध्वजदण्ड और पताकाएँ थीं तथा वह स्वर्णकमलों से सुसज्जित था। पुष्पक के भवनों में गवाक्षों के समान मोतियों से जड़े छिद्रों वाली जालियाँ लगी थीं। उसमें चारों ओर घण्टियों की पंक्तियाँ थीं जिनका स्वर मधुर था। विश्वकर्मा द्वारा निर्मित वह पुष्पक मेरु पर्वत के शिखर के समान विशाल था तथा रजत और मोतियों से सुसज्जित था। उसके फर्श स्फटिक से जड़े और वैदूर्य रत्नों से खचित थे। उसके आसन उत्तम थे और उन पर बहुमूल्य आवरण बिछे थे।
24राम के इस प्रकार कहने पर राक्षसराज विभीषण ने शीघ्रता से विमान मँगवाया। पुष्पक विमान के अङ्ग स्वर्ण के चित्रों से सुसज्जित थे, उसकी वेदियाँ वैदूर्य रत्नों की बनी थीं, उसके चौक स्तम्भों से युक्त थे और रजत के समान देदीप्यमान थे। वह चारों ओर पीत पताकाओं से घिरा था। उसमें सर्वत्र ध्वजदण्ड और पताकाएँ थीं तथा वह स्वर्णकमलों से सुसज्जित था। पुष्पक के भवनों में गवाक्षों के समान मोतियों से जड़े छिद्रों वाली जालियाँ लगी थीं। उसमें चारों ओर घण्टियों की पंक्तियाँ थीं जिनका स्वर मधुर था। विश्वकर्मा द्वारा निर्मित वह पुष्पक मेरु पर्वत के शिखर के समान विशाल था तथा रजत और मोतियों से सुसज्जित था। उसके फर्श स्फटिक से जड़े और वैदूर्य रत्नों से खचित थे। उसके आसन उत्तम थे और उन पर बहुमूल्य आवरण बिछे थे।
25राम के इस प्रकार कहने पर राक्षसराज विभीषण ने शीघ्रता से विमान मँगवाया। पुष्पक विमान के अङ्ग स्वर्ण के चित्रों से सुसज्जित थे, उसकी वेदियाँ वैदूर्य रत्नों की बनी थीं, उसके चौक स्तम्भों से युक्त थे और रजत के समान देदीप्यमान थे। वह चारों ओर पीत पताकाओं से घिरा था। उसमें सर्वत्र ध्वजदण्ड और पताकाएँ थीं तथा वह स्वर्णकमलों से सुसज्जित था। पुष्पक के भवनों में गवाक्षों के समान मोतियों से जड़े छिद्रों वाली जालियाँ लगी थीं। उसमें चारों ओर घण्टियों की पंक्तियाँ थीं जिनका स्वर मधुर था। विश्वकर्मा द्वारा निर्मित वह पुष्पक मेरु पर्वत के शिखर के समान विशाल था तथा रजत और मोतियों से सुसज्जित था। उसके फर्श स्फटिक से जड़े और वैदूर्य रत्नों से खचित थे। उसके आसन उत्तम थे और उन पर बहुमूल्य आवरण बिछे थे।
26राम के इस प्रकार कहने पर राक्षसराज विभीषण ने शीघ्रता से विमान मँगवाया। पुष्पक विमान के अङ्ग स्वर्ण के चित्रों से सुसज्जित थे, उसकी वेदियाँ वैदूर्य रत्नों की बनी थीं, उसके चौक स्तम्भों से युक्त थे और रजत के समान देदीप्यमान थे। वह चारों ओर पीत पताकाओं से घिरा था। उसमें सर्वत्र ध्वजदण्ड और पताकाएँ थीं तथा वह स्वर्णकमलों से सुसज्जित था। पुष्पक के भवनों में गवाक्षों के समान मोतियों से जड़े छिद्रों वाली जालियाँ लगी थीं। उसमें चारों ओर घण्टियों की पंक्तियाँ थीं जिनका स्वर मधुर था। विश्वकर्मा द्वारा निर्मित वह पुष्पक मेरु पर्वत के शिखर के समान विशाल था तथा रजत और मोतियों से सुसज्जित था। उसके फर्श स्फटिक से जड़े और वैदूर्य रत्नों से खचित थे। उसके आसन उत्तम थे और उन पर बहुमूल्य आवरण बिछे थे।
27राम के इस प्रकार कहने पर राक्षसराज विभीषण ने शीघ्रता से विमान मँगवाया। पुष्पक विमान के अङ्ग स्वर्ण के चित्रों से सुसज्जित थे, उसकी वेदियाँ वैदूर्य रत्नों की बनी थीं, उसके चौक स्तम्भों से युक्त थे और रजत के समान देदीप्यमान थे। वह चारों ओर पीत पताकाओं से घिरा था। उसमें सर्वत्र ध्वजदण्ड और पताकाएँ थीं तथा वह स्वर्णकमलों से सुसज्जित था। पुष्पक के भवनों में गवाक्षों के समान मोतियों से जड़े छिद्रों वाली जालियाँ लगी थीं। उसमें चारों ओर घण्टियों की पंक्तियाँ थीं जिनका स्वर मधुर था। विश्वकर्मा द्वारा निर्मित वह पुष्पक मेरु पर्वत के शिखर के समान विशाल था तथा रजत और मोतियों से सुसज्जित था। उसके फर्श स्फटिक से जड़े और वैदूर्य रत्नों से खचित थे। उसके आसन उत्तम थे और उन पर बहुमूल्य आवरण बिछे थे।
28राम के इस प्रकार कहने पर राक्षसराज विभीषण ने शीघ्रता से विमान मँगवाया। पुष्पक विमान के अङ्ग स्वर्ण के चित्रों से सुसज्जित थे, उसकी वेदियाँ वैदूर्य रत्नों की बनी थीं, उसके चौक स्तम्भों से युक्त थे और रजत के समान देदीप्यमान थे। वह चारों ओर पीत पताकाओं से घिरा था। उसमें सर्वत्र ध्वजदण्ड और पताकाएँ थीं तथा वह स्वर्णकमलों से सुसज्जित था। पुष्पक के भवनों में गवाक्षों के समान मोतियों से जड़े छिद्रों वाली जालियाँ लगी थीं। उसमें चारों ओर घण्टियों की पंक्तियाँ थीं जिनका स्वर मधुर था। विश्वकर्मा द्वारा निर्मित वह पुष्पक मेरु पर्वत के शिखर के समान विशाल था तथा रजत और मोतियों से सुसज्जित था। उसके फर्श स्फटिक से जड़े और वैदूर्य रत्नों से खचित थे। उसके आसन उत्तम थे और उन पर बहुमूल्य आवरण बिछे थे।
29वह पुष्पक अजेय था और मन के समान वेग से सम्पन्न था। विभीषण ने उसे राम को अर्पित किया और खड़े हो गए।
नेपाली
1त्यस रात सुखपूर्वक विश्राम गरी बिहान उठेर विभीषणले शत्रुदमन रामलाई देखे, प्रणाम गरे र उनको विजयको मङ्गलकामना गर्दै भने।
2'यी कमलदलझैँ आँखा भएका र शृङ्गारमा निपुण स्त्रीहरू तपाईंको सेवामा उपस्थित छन्। तिनीहरू तपाईंको स्नानमा सहायता गर्न उद्यत छन्। तपाईंको शरीरमा लगाउन अङ्गराग तथा वस्त्र, आभूषण, चन्दनको लेप आदि छन्। यहाँ अनेक प्रकारका माला पनि छन्।'
3'यी कमलदलझैँ आँखा भएका र शृङ्गारमा निपुण स्त्रीहरू तपाईंको सेवामा उपस्थित छन्। तिनीहरू तपाईंको स्नानमा सहायता गर्न उद्यत छन्। तपाईंको शरीरमा लगाउन अङ्गराग तथा वस्त्र, आभूषण, चन्दनको लेप आदि छन्। यहाँ अनेक प्रकारका माला पनि छन्।'
4विभीषणले यसरी भनेपछि ककुत्स्थ रामले जवाफ दिए — 'तपाईं र सुग्रीव आदि वानरहरू नुहाएर आउनुहोस्।'
5'महाबाहु भरत धर्मात्मा छन्; आफ्नो सुकुमार शरीरका सुख त्यागेर, सत्यको आश्रय लिएर उनी मेरा कारण कष्टमा छन्।'
6'जब कैकेयीपुत्र धर्मात्मा भरत यहाँ छैनन्, तब मलाई स्नानको के आवश्यकता, यति धेरै वस्त्र र आभूषणको के आवश्यकता?'
7'किनकि त्यस नगरीमा फर्कनु अत्यन्त कठिन छ, त्यसैले प्रस्थानको मार्गमाथि विचार गर्नुहोस्।'
8रामले उपर्युक्त प्रकारले भनेपछि विभीषणले जवाफ दिए — 'हे पृथ्वीपतिका पुत्र! म तपाईंलाई एकै दिनमा अयोध्या पुर्याइदिनेछु।'
9'पुष्पक नामक एउटा अद्भुत विमान, जुन सूर्यझैँ देखिन्छ र आरोहीको इच्छाअनुसार चल्छ, मसँग राखिएको छ। यसलाई रावणले युद्धमा मेरा भाइ कुबेरबाट जितेका थिए। तपाईंको कल्याण होस्। हे अनुपम पराक्रम भएका राम! यो तपाईंकै कार्यका लागि राखिएको छ।'
10'पुष्पक नामक एउटा अद्भुत विमान, जुन सूर्यझैँ देखिन्छ र आरोहीको इच्छाअनुसार चल्छ, मसँग राखिएको छ। यसलाई रावणले युद्धमा मेरा भाइ कुबेरबाट जितेका थिए। तपाईंको कल्याण होस्। हे अनुपम पराक्रम भएका राम! यो तपाईंकै कार्यका लागि राखिएको छ।'
11'मेघझैँ देखिने यो विमान, जुन यहाँ प्रतीक्षा गरिरहेको छ, तपाईंलाई अयोध्या पुर्याइदिनेछ। निर्भय हुनुहोस्।'
12'हे बुद्धिमान् राम! यदि तपाईंले मलाई अनुमति दिनुहुन्छ, ममाथि कृपादृष्टि राख्नुहुन्छ र मेरो स्मरण गर्नुहुन्छ तथा यदि तपाईंको ममाथि स्नेह छ भने, केही समय यहाँ रहनुहोस्।'
13'हे राम! यदि तपाईंका सबै आवश्यकता पूरा हुन्छन् र तपाईं सन्तुष्ट हुनुहुन्छ भने, तब तपाईं आफ्ना भाइ लक्ष्मण र पत्नी वैदेहीसहित प्रस्थान गर्न सक्नुहुन्छ।'
14'हे राम! यस एक अवसरमा तपाईंले मेरो यो आतिथ्य स्वीकार गर्नुपर्छ, जुन सेना र मित्रहरूको समूहप्रति स्नेहले आयोजना गरिएको छ।'
15'म तपाईंप्रति आफ्नो उच्च आदर र मैत्रीले यो निवेदन गर्दछु। म तपाईंको सेवक हुँ र तपाईंलाई आज्ञा दिँदै छैन।'
16विभीषणले उपर्युक्त प्रकारले भनेपछि रामले राक्षस, वानर र त्यहाँ उपस्थित सबैले सुन्ने गरी जवाफ दिए।
17'हे शत्रुतापन वीर! म तपाईंको मैत्रीबाट, तपाईंका प्रयत्नबाट र तपाईं सबैको सहृदयताबाट सम्मानित भएको छु।'
18'हे राक्षसपति! तपाईंको निवेदन स्वीकार नगर्नु निश्चय नै उचित हुने थिएन; (तर) मेरो मन आफ्ना भाइ भरतलाई हेर्न हतारिएको छ।'
19'उनी चित्रकूट आए र त्यहाँ पुगेर विनम्रतापूर्वक निहुरिएर आफ्ना वचनले मसँग फर्कने याचना गरे, जुन मैले गरिनँ। कौसल्या, सुमित्रा र कैकेयी तथा गुहले पनि निवेदन गरे र नगरवासीहरूको याचना पनि अस्वीकार गरियो।'
20'उनी चित्रकूट आए र त्यहाँ पुगेर विनम्रतापूर्वक निहुरिएर आफ्ना वचनले मसँग फर्कने याचना गरे, जुन मैले गरिनँ। कौसल्या, सुमित्रा र कैकेयी तथा गुहले पनि निवेदन गरे र नगरवासीहरूको याचना पनि अस्वीकार गरियो।'
21'हे आर्य विभीषण! कृपया मलाई जाने अनुमति दिनुहोस्। हे मित्र! म तपाईंबाट सम्मानित भएँ। क्रोध अथवा खेद नगर्नुहोस्। मलाई आफ्नो कर्तव्य गर्न दिनुहोस्।'
22'हे राक्षसपति! मेरा लागि विमान मगाउनुहोस्। यहाँ मेरो कार्य पूरा भइसक्यो। अब म यहाँ कसरी रहन सक्छु?'
23रामले यसरी भनेपछि राक्षसराज विभीषणले शीघ्रतापूर्वक विमान मगाए। पुष्पक विमानका अङ्ग सुनका चित्रले सजिएका थिए, त्यसका वेदी वैदूर्य रत्नका बनेका थिए, त्यसका चोक स्तम्भले युक्त थिए र चाँदीझैँ देदीप्यमान थिए। त्यो चारैतिर पहेँला पताकाले घेरिएको थियो। त्यसमा सर्वत्र ध्वजदण्ड र पताका थिए तथा त्यो सुनका कमलले सजिएको थियो। पुष्पकका भवनमा झ्यालझैँ मोतीले जडिएका प्वाल भएका जाली लागेका थिए। त्यसमा चारैतिर घण्टीका पङ्क्ति थिए जसको स्वर मीठो थियो। विश्वकर्माद्वारा निर्मित त्यो पुष्पक मेरु पर्वतको शिखरझैँ विशाल थियो तथा चाँदी र मोतीले सजिएको थियो। त्यसका भुइँ स्फटिकले जडिएका र वैदूर्य रत्नले खचित थिए। त्यसका आसन उत्तम थिए र तिनमा बहुमूल्य आवरण ओछ्याइएका थिए।
24रामले यसरी भनेपछि राक्षसराज विभीषणले शीघ्रतापूर्वक विमान मगाए। पुष्पक विमानका अङ्ग सुनका चित्रले सजिएका थिए, त्यसका वेदी वैदूर्य रत्नका बनेका थिए, त्यसका चोक स्तम्भले युक्त थिए र चाँदीझैँ देदीप्यमान थिए। त्यो चारैतिर पहेँला पताकाले घेरिएको थियो। त्यसमा सर्वत्र ध्वजदण्ड र पताका थिए तथा त्यो सुनका कमलले सजिएको थियो। पुष्पकका भवनमा झ्यालझैँ मोतीले जडिएका प्वाल भएका जाली लागेका थिए। त्यसमा चारैतिर घण्टीका पङ्क्ति थिए जसको स्वर मीठो थियो। विश्वकर्माद्वारा निर्मित त्यो पुष्पक मेरु पर्वतको शिखरझैँ विशाल थियो तथा चाँदी र मोतीले सजिएको थियो। त्यसका भुइँ स्फटिकले जडिएका र वैदूर्य रत्नले खचित थिए। त्यसका आसन उत्तम थिए र तिनमा बहुमूल्य आवरण ओछ्याइएका थिए।
25रामले यसरी भनेपछि राक्षसराज विभीषणले शीघ्रतापूर्वक विमान मगाए। पुष्पक विमानका अङ्ग सुनका चित्रले सजिएका थिए, त्यसका वेदी वैदूर्य रत्नका बनेका थिए, त्यसका चोक स्तम्भले युक्त थिए र चाँदीझैँ देदीप्यमान थिए। त्यो चारैतिर पहेँला पताकाले घेरिएको थियो। त्यसमा सर्वत्र ध्वजदण्ड र पताका थिए तथा त्यो सुनका कमलले सजिएको थियो। पुष्पकका भवनमा झ्यालझैँ मोतीले जडिएका प्वाल भएका जाली लागेका थिए। त्यसमा चारैतिर घण्टीका पङ्क्ति थिए जसको स्वर मीठो थियो। विश्वकर्माद्वारा निर्मित त्यो पुष्पक मेरु पर्वतको शिखरझैँ विशाल थियो तथा चाँदी र मोतीले सजिएको थियो। त्यसका भुइँ स्फटिकले जडिएका र वैदूर्य रत्नले खचित थिए। त्यसका आसन उत्तम थिए र तिनमा बहुमूल्य आवरण ओछ्याइएका थिए।
26रामले यसरी भनेपछि राक्षसराज विभीषणले शीघ्रतापूर्वक विमान मगाए। पुष्पक विमानका अङ्ग सुनका चित्रले सजिएका थिए, त्यसका वेदी वैदूर्य रत्नका बनेका थिए, त्यसका चोक स्तम्भले युक्त थिए र चाँदीझैँ देदीप्यमान थिए। त्यो चारैतिर पहेँला पताकाले घेरिएको थियो। त्यसमा सर्वत्र ध्वजदण्ड र पताका थिए तथा त्यो सुनका कमलले सजिएको थियो। पुष्पकका भवनमा झ्यालझैँ मोतीले जडिएका प्वाल भएका जाली लागेका थिए। त्यसमा चारैतिर घण्टीका पङ्क्ति थिए जसको स्वर मीठो थियो। विश्वकर्माद्वारा निर्मित त्यो पुष्पक मेरु पर्वतको शिखरझैँ विशाल थियो तथा चाँदी र मोतीले सजिएको थियो। त्यसका भुइँ स्फटिकले जडिएका र वैदूर्य रत्नले खचित थिए। त्यसका आसन उत्तम थिए र तिनमा बहुमूल्य आवरण ओछ्याइएका थिए।
27रामले यसरी भनेपछि राक्षसराज विभीषणले शीघ्रतापूर्वक विमान मगाए। पुष्पक विमानका अङ्ग सुनका चित्रले सजिएका थिए, त्यसका वेदी वैदूर्य रत्नका बनेका थिए, त्यसका चोक स्तम्भले युक्त थिए र चाँदीझैँ देदीप्यमान थिए। त्यो चारैतिर पहेँला पताकाले घेरिएको थियो। त्यसमा सर्वत्र ध्वजदण्ड र पताका थिए तथा त्यो सुनका कमलले सजिएको थियो। पुष्पकका भवनमा झ्यालझैँ मोतीले जडिएका प्वाल भएका जाली लागेका थिए। त्यसमा चारैतिर घण्टीका पङ्क्ति थिए जसको स्वर मीठो थियो। विश्वकर्माद्वारा निर्मित त्यो पुष्पक मेरु पर्वतको शिखरझैँ विशाल थियो तथा चाँदी र मोतीले सजिएको थियो। त्यसका भुइँ स्फटिकले जडिएका र वैदूर्य रत्नले खचित थिए। त्यसका आसन उत्तम थिए र तिनमा बहुमूल्य आवरण ओछ्याइएका थिए।
28रामले यसरी भनेपछि राक्षसराज विभीषणले शीघ्रतापूर्वक विमान मगाए। पुष्पक विमानका अङ्ग सुनका चित्रले सजिएका थिए, त्यसका वेदी वैदूर्य रत्नका बनेका थिए, त्यसका चोक स्तम्भले युक्त थिए र चाँदीझैँ देदीप्यमान थिए। त्यो चारैतिर पहेँला पताकाले घेरिएको थियो। त्यसमा सर्वत्र ध्वजदण्ड र पताका थिए तथा त्यो सुनका कमलले सजिएको थियो। पुष्पकका भवनमा झ्यालझैँ मोतीले जडिएका प्वाल भएका जाली लागेका थिए। त्यसमा चारैतिर घण्टीका पङ्क्ति थिए जसको स्वर मीठो थियो। विश्वकर्माद्वारा निर्मित त्यो पुष्पक मेरु पर्वतको शिखरझैँ विशाल थियो तथा चाँदी र मोतीले सजिएको थियो। त्यसका भुइँ स्फटिकले जडिएका र वैदूर्य रत्नले खचित थिए। त्यसका आसन उत्तम थिए र तिनमा बहुमूल्य आवरण ओछ्याइएका थिए।
29त्यो पुष्पक अजेय थियो र मनझैँ वेगले सम्पन्न थियो। विभीषणले त्यो रामलाई अर्पण गरे र उभिए।