अध्याय 1

सर्गः 1

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
rama hanuman
श्लोक 1
संस्कृत

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम् । रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ।।6.1.1।।

अङ्ग्रेजी

Having heard Hanuman's words, full of love, Rama replied.

हिन्दी

हनुमान् के प्रेमपूर्ण वचन सुनकर राम ने उत्तर दिया।

नेपाली

हनुमान्का प्रेमपूर्ण वचन सुनेर रामले उत्तर दिनुभयो।

hanuman
श्लोक 2
संस्कृत

कृतं हनुमता कार्यं सुमहद्भुवि दुर्लभम् । मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले ।।6.1.2।।

अङ्ग्रेजी

"Hanuman You have performed a mighty task indeed, which is difficult even to think of in this world and not possible for any one else on this earth."

हिन्दी

'हे हनुमान्! तुमने सचमुच एक महान् कार्य किया है, जिसकी इस संसार में कल्पना करना भी कठिन है और जो इस पृथ्वी पर किसी और के लिए सम्भव नहीं।

नेपाली

'हे हनुमान्! तिमीले साँच्चै एउटा महान् कार्य गरेका छौ, जसको यस संसारमा कल्पना गर्न पनि कठिन छ र जुन यस पृथ्वीमा अरू कसैका लागि सम्भव छैन।

hanuman
श्लोक 3
संस्कृत

न हि तं परिपश्यामि यस्तरेत महार्णवम् । अन्यत्र गरुडाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः ।।6.1.3।।

अङ्ग्रेजी

"None else than Garuda or Vayu have I seen to have crossed this great ocean crossed by you, Hanuman."

हिन्दी

'हे हनुमान्! तुम्हारे द्वारा लाँघे गए इस महान् समुद्र को लाँघने वाला मैंने गरुड़ और वायु के अतिरिक्त किसी को नहीं देखा।

नेपाली

'हे हनुमान्! तिमीले नाघेको यो महान् समुद्र नाघ्ने अरू कसैलाई मैले गरुड र वायुबाहेक देखेको छैन।

ravana
श्लोक 4
संस्कृत

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम् । प्रवष्ट स्सत्त्वमाश्रित्यश्वसन्को नाम निष्क्रमेत् ।।6.1.4।।

अङ्ग्रेजी

"Indeed, who has the strength to return alive after entering that city highly protected by Ravana. It is unimaginable even for devas, danavas, yakshas, gandharvas, uragas and rakshasas to cross."

हिन्दी

'सचमुच, रावण द्वारा अत्यन्त सुरक्षित उस नगरी में प्रवेश कर जीवित लौटने की सामर्थ्य किसमें है? देवों, दानवों, यक्षों, गन्धर्वों, उरगों और राक्षसों के लिए भी उसे लाँघना अकल्पनीय है।

नेपाली

'साँच्चै, रावणद्वारा अत्यन्त सुरक्षित त्यो नगरीमा प्रवेश गरी जीवितै फर्कने सामर्थ्य कसमा छ? देव, दानव, यक्ष, गन्धर्व, उरग र राक्षसहरूका लागि पनि त्यो नाघ्नु अकल्पनीय छ।

hanuman
श्लोक 5
संस्कृत

को विशेत्सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम् । यो वीर्यबलसम्पन्नो न समस्याद्धनूमतः ।।6.1.5।।

अङ्ग्रेजी

"Except for Hanuman, who is abounding in valour and strength, it is not possible for others to enter the inaccessible Lanka highly protected by rakshasas."

हिन्दी

'पराक्रम और बल से सम्पन्न हनुमान् के अतिरिक्त राक्षसों द्वारा अत्यन्त सुरक्षित उस दुर्गम लङ्का में प्रवेश करना किसी और के लिए सम्भव नहीं।

नेपाली

'पराक्रम र बलले सम्पन्न हनुमान्बाहेक राक्षसहरूद्वारा अत्यन्त सुरक्षित त्यो दुर्गम लङ्कामा प्रवेश गर्नु अरू कसैका लागि सम्भव छैन।

hanuman sugriva
श्लोक 6
संस्कृत

भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतंमहत् । स्वयं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च ।।6.1.6।।

अङ्ग्रेजी

"Hanuman, with his mighty form and valour not only carried out a great task assigned by Sugriva but also what had to be done as duty."

हिन्दी

'अपने विशाल रूप और पराक्रम से हनुमान् ने न केवल सुग्रीव द्वारा सौंपा गया महान् कार्य पूरा किया, अपितु जो कर्तव्य के रूप में करना चाहिए था, वह भी किया।

नेपाली

'आफ्नो विशाल रूप र पराक्रमले हनुमान्ले सुग्रीवद्वारा सुम्पिएको महान् कार्य मात्र पूरा गरेनन्, कर्तव्यका रूपमा जे गर्नुपर्थ्यो त्यो पनि गरे।

श्लोक 7
संस्कृत

यो हि भृत्यो नियुक्तस्सन्भर्त्रा कर्मणि दुष्करे । कुर्यात्तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम् ।।6.1.7।।

अङ्ग्रेजी

"He, who carries out a formidable task entrusted to him by the master, with love is said to be the best among men."

हिन्दी

'जो स्वामी द्वारा सौंपे गए कठिन कार्य को प्रेमपूर्वक पूरा करता है, वह पुरुषों में श्रेष्ठ कहलाता है।

नेपाली

'जसले स्वामीद्वारा सुम्पिएको कठिन कार्य प्रेमपूर्वक पूरा गर्छ, ऊ पुरुषहरूमा श्रेष्ठ कहलिन्छ।

श्लोक 8
संस्कृत

नियुक्तोय: परं कार्यं न कुर्यान्नृपतेः प्रियम् । भृत्योऽभृत्यस्समर्थोऽपि तमाहुर्मध्यमं नरम् ।।6.1.8।।

अङ्ग्रेजी

An efficient servant does not only do what is asked but also does the work dear to the king. One who does not do so is said to be mediocre.

हिन्दी

'कुशल सेवक केवल वही नहीं करता जो कहा गया हो, अपितु वह कार्य भी करता है जो राजा को प्रिय हो। जो ऐसा नहीं करता, वह मध्यम कहलाता है।

नेपाली

'कुशल सेवकले भनिएको मात्र गर्दैन, राजालाई प्रिय हुने कार्य पनि गर्छ। जसले त्यसो गर्दैन, ऊ मध्यम कहलिन्छ।

श्लोक 9
संस्कृत

नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद्यस्समाहितः । भृत्यो युक्तस्समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम् ।।6.1.9।।

अङ्ग्रेजी

"If one who is capable and efficient has been entrusted with a task by a king and fails to do the work agreed to, is said to be a lowly person."

हिन्दी

'जो समर्थ और कुशल होते हुए भी राजा द्वारा सौंपा गया कार्य स्वीकार कर उसे पूरा नहीं करता, वह अधम कहलाता है।

नेपाली

'जो समर्थ र कुशल हुँदाहुँदै पनि राजाद्वारा सुम्पिएको कार्य स्वीकार गरेर पूरा गर्दैन, ऊ अधम कहलिन्छ।

hanuman sugriva
श्लोक 10
संस्कृत

तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता । न चात्मा लघुतां नीतस्सुग्रीवश्चापि तोषितः ।।6.1.10।।

अङ्ग्रेजी

"Having done the task assigned to him, Hanuman carried out what had to be done and accomplished without difficulty. This made Sugriva also happy."

हिन्दी

'अपने को सौंपा गया कार्य करके हनुमान् ने वह भी किया जो करना चाहिए था और बिना कठिनाई के उसे सिद्ध कर लिया। इससे सुग्रीव भी प्रसन्न हुए।

नेपाली

'आफूलाई सुम्पिएको कार्य गरेर हनुमान्ले जे गर्नुपर्थ्यो त्यो पनि गरे र कठिनाइविना त्यसलाई सिद्ध गरे। यसबाट सुग्रीव पनि प्रसन्न भए।

sita lakshmana hanuman
श्लोक 11
संस्कृत

अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः । वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः ।।6.1.11।।

अङ्ग्रेजी

"On Hanuman finding Vaidehi, I and, mighty Lakshmana and the whole of Raghu dynasty are now rightfully protected."

हिन्दी

'हनुमान् द्वारा वैदेही को पा लेने पर मैं, बलशाली लक्ष्मण तथा समूचा रघुवंश अब यथोचित रूप से रक्षित हो गया।

नेपाली

'हनुमान्ले वैदेहीलाई भेट्टाएपछि म, बलशाली लक्ष्मण तथा सम्पूर्ण रघुवंश अब यथोचित रूपमा रक्षित भयौँ।

श्लोक 12
संस्कृत

इदं तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति । यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम् ।।6.1.12।।

अङ्ग्रेजी

"On the other hand, it is a pity that I am not able to please such a person who has spoken pleasing words. Further this causes grief to me."

हिन्दी

'दूसरी ओर यह खेद की बात है कि ऐसे प्रिय वचन कहने वाले व्यक्ति को मैं प्रसन्न नहीं कर पा रहा हूँ। यह मुझे शोक देता है।

नेपाली

'अर्कोतर्फ यो खेदको कुरा हो कि यस्ता प्रिय वचन बोल्ने व्यक्तिलाई म प्रसन्न पार्न सकिरहेको छैनँ। यसले मलाई शोक दिन्छ।

श्लोक 13
संस्कृत

एष सर्वस्वभूते परिष्वङ्गो हनूमतः । मया कालमिमं प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः ।।6.1.13।।

अङ्ग्रेजी

"To such a great one who attained success at this time, everything can be given. I give my embrace."

हिन्दी

'इस समय सफलता प्राप्त करने वाले ऐसे महान् जन को सब कुछ दिया जा सकता है। मैं उसे अपना आलिङ्गन देता हूँ।'

नेपाली

'यस बेला सफलता प्राप्त गर्ने यस्ता महान् जनलाई सबै कुरा दिन सकिन्छ। म उनलाई आफ्नो अङ्गमाल दिन्छु।'

rama hanuman
श्लोक 14
संस्कृत

इत्युक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गो रामस्तं परिषस्वजे । हनूमन्तं कृतात्मानं कृतकार्यमुपागतम् ।।6.1.14।।

अङ्ग्रेजी

Having said so, Rama experienced the joy of love all over his body and embraced Hanuman who returned successful.

हिन्दी

ऐसा कहकर राम के समूचे शरीर में प्रेम का आनन्द छा गया और उन्होंने सफल होकर लौटे हनुमान् का आलिङ्गन किया।

नेपाली

यसो भनेर रामको सम्पूर्ण शरीरमा प्रेमको आनन्द छायो र उहाँले सफल भई फर्केका हनुमान्लाई अङ्गमाल गर्नुभयो।

rama sugriva
श्लोक 15
संस्कृत

ध्यात्वा पुनरुवाचेदं वचनं रघुनन्दनः । हरीणामीश्वरस्यापि सुग्रीवस्योपशृण्वतः ।।6.1.15।।

अङ्ग्रेजी

Rama, the delight of Raghu dynasty thought over and said while Sugriva, the lord of monkeys was still listening.

हिन्दी

रघुवंश के आनन्द राम ने विचार किया और वानरेश्वर सुग्रीव के सुनते हुए ही कहा —

नेपाली

रघुवंशका आनन्द रामले विचार गर्नुभयो र वानरेश्वर सुग्रीवले सुनिरहेकै बेला भन्नुभयो —

sita
श्लोक 16
संस्कृत

सर्वथा सुकृतं तावत्सीतायाः परिमार्गणम् । सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम ।।6.1.16।।

अङ्ग्रेजी

"By all means good work was done in searching for Sita. On the contrary, having succeeded, my mind is once again agitated when I think of (crossing) the ocean."

हिन्दी

'सब प्रकार से सीता की खोज का कार्य उत्तम रीति से सम्पन्न हुआ। किन्तु सफलता मिलने पर भी समुद्र (लाँघने) का विचार आते ही मेरा मन पुनः व्याकुल हो उठता है।

नेपाली

'सबै प्रकारले सीताको खोजीको कार्य उत्तम रूपमा सम्पन्न भयो। तर सफलता मिल्दा पनि समुद्र (नाघ्ने) कुरा सम्झनासाथ मेरो मन फेरि व्याकुल हुन्छ।

श्लोक 17
संस्कृत

कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः । हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समागताः ।।6.1.17।।

अङ्ग्रेजी

"How will all the monkeys together be able to cross to the southern shore of the vast ocean? It is difficult to cross."

हिन्दी

'सब वानर मिलकर इस विशाल समुद्र के दक्षिण तट तक कैसे पहुँच सकेंगे? इसे लाँघना कठिन है।

नेपाली

'सबै वानर मिलेर यो विशाल समुद्रको दक्षिण किनारासम्म कसरी पुग्न सक्लान्? यो नाघ्न कठिन छ।

sita
श्लोक 18
संस्कृत

यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम । समुद्रपारगमने हरीणां किमिहोत्तरम् ।।6.1.18।।

अङ्ग्रेजी

"This has been told to me by Vaidehi. How will the monkeys cross the ocean(enquired Vaidehi)."

हिन्दी

'यह मुझे वैदेही ने कहलवाया है। वानर समुद्र कैसे लाँघेंगे — (यह वैदेही ने पूछा था)।'

नेपाली

'यो मलाई वैदेहीले भनी पठाउनुभएको छ। वानरहरूले समुद्र कसरी नाघ्नेछन् — (यो वैदेहीले सोध्नुभएको थियो)।'

rama hanuman
श्लोक 19
संस्कृत

इत्युक्तवा शोकसम्भ्रान्तो राम श्शत्रुनिबर्हणः । हनूमन्तं महाबाहुस्ततो ध्यानमुपागमत् ।।6.1.19।।

अङ्ग्रेजी

Agitated with sorrow, mighty armed Rama, the destroyer of enemies approached Hanuman and reflected (about the crossing of the ocean). इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे प्रथमस्सर्गः This is the end of the first Sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.

हिन्दी

शोक से व्याकुल शत्रुनाशक महाबाहु राम हनुमान् के समीप गए और (समुद्र लाँघने के विषय में) विचार करने लगे। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का प्रथम सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

शोकले व्याकुल शत्रुनाशक महाबाहु राम हनुमान्को नजिक जानुभयो र (समुद्र नाघ्ने विषयमा) विचार गर्न थाल्नुभयो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको पहिलो सर्ग समाप्त भयो।