अध्याय 84

सर्गः 84

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
rama lakshmana bharata
श्लोक 1
संस्कृत

तथोक्तवति रामे तु भरते च महात्मनि । लक्ष्मणो ऽथ शुभं वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् ।। 7.84.1 ।।

अङ्ग्रेजी

After Rama and the great-souled Bharata had spoken, Lakshmana then addressed Rama, the delight of the Raghus, with auspicious words.

हिन्दी

राम और महात्मा भरत के कहने के पश्चात् तब लक्ष्मण ने रघुनन्दन राम से मंगलमय वचन कहे।

नेपाली

राम र महात्मा भरतले भनेपछि तब लक्ष्मणले रघुनन्दन रामलाई मङ्गलमय वचन भने।

श्लोक 2
संस्कृत

अश्वमेधो महायज्ञः पावनः सर्वपाप्मनाम् । पावनस्तव दुर्धर्षो रोचतां रघुनन्दन ।। 7.84.2 ।।

अङ्ग्रेजी

O delight of the Raghus, may the Ashwamedha, a great sacrifice and purifier of all sins, which is a purifier for you, the unconquerable one, be pleasing to you.

हिन्दी

हे रघुनन्दन! समस्त पापों का नाश करने वाला महायज्ञ अश्वमेध, जो आप अजेय के लिए पावन है, आपको रुचिकर हो।

नेपाली

हे रघुनन्दन! समस्त पापको नाश गर्ने महायज्ञ अश्वमेध, जो तपाईं अजेयका लागि पावन छ, तपाईंलाई रुचिकर होस्।

श्लोक 3
संस्कृत

श्रूयते हि पुरावृत्तं वासवे सुमहात्मनि । ब्रह्महत्यावृतः शक्रो हयमेधेन पावितः ।। 7.84.3 ।।

अङ्ग्रेजी

Indeed, it is heard that in an ancient event, the very great-souled Indra, afflicted by the sin of Brahman-slaughter, was purified by the Ashwamedha sacrifice.

हिन्दी

निश्चय ही सुना जाता है कि प्राचीन काल की एक घटना में ब्रह्महत्या के पाप से पीड़ित महात्मा इन्द्र अश्वमेध यज्ञ से शुद्ध हुए थे।

नेपाली

निश्चय नै सुनिन्छ कि प्राचीन कालको एक घटनामा ब्रह्महत्याको पापले पीडित महात्मा इन्द्र अश्वमेध यज्ञले शुद्ध भएका थिए।

श्लोक 4
संस्कृत

पुरा किल महाबाहो देवासुरसमागमे । वृत्रो नाम महानासीद्दैतेयो लोकसम्मतः ।। 7.84.4 ।।

अङ्ग्रेजी

O mighty-armed one, it is said that formerly, during the conflict between gods and asuras, there was a great Daitya named Vritra, renowned throughout the world.

हिन्दी

हे महाबाहो! कहा जाता है कि पूर्वकाल में देवासुर संग्राम के समय वृत्र नामक एक महान् दैत्य था, जो सम्पूर्ण जगत् में विख्यात था।

नेपाली

हे महाबाहो! भनिन्छ कि पूर्वकालमा देवासुर सङ्ग्रामको समयमा वृत्र नामक एक महान् दैत्य थियो, जो सम्पूर्ण जगत्‌मा विख्यात थियो।

श्लोक 5
संस्कृत

विस्तीर्णो योजनशतमुच्छ्रितस्त्रिगुणं ततः । अनुरागेण लोकांस्त्रीन्स्नेहात्पश्यति सर्वतः ।। 7.84.5 ।।

अङ्ग्रेजी

He was a hundred yojanas wide and three times that in height, and he regarded all three worlds everywhere with affection and love.

हिन्दी

वह सौ योजन चौड़ा और उससे तिगुना ऊँचा था, और वह सर्वत्र तीनों लोकों को स्नेह और प्रेम से देखता था।

नेपाली

ऊ सय योजन चौडा र त्यसको तिगुना अग्लो थियो, र ऊ सर्वत्र तीनै लोकलाई स्नेह र प्रेमले हेर्थ्यो।

श्लोक 6
संस्कृत

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः । शशास पृथिवीं स्फीतां धर्मेण सुसमाहितः ।। 7.84.6 ।।

अङ्ग्रेजी

He, being righteous, grateful, and perfected in intellect, ruled the vast and prosperous earth with perfect attention to dharma.

हिन्दी

वह धर्मात्मा, कृतज्ञ और सिद्धबुद्धि होकर धर्म में पूर्ण सावधानी रखते हुए विशाल और समृद्ध पृथ्वी पर शासन करता था।

नेपाली

ऊ धर्मात्मा, कृतज्ञ र सिद्धबुद्धि भई धर्ममा पूर्ण सावधानी राख्दै विशाल र समृद्ध पृथ्वीमाथि शासन गर्थ्यो।

श्लोक 7
संस्कृत

तस्मिन्प्रशासति तदा सर्वकामदुघा मही । रसवन्ति प्रभूनानि मूलानि च फलानि च ।। 7.84.7 ।।

अङ्ग्रेजी

While he was ruling, the earth became a wish-fulfilling cow, providing abundant and juicy roots and fruits.

हिन्दी

उसके शासन करते समय पृथ्वी कामधेनु बन गई, जो प्रचुर और रसीले मूल तथा फल प्रदान करती थी।

नेपाली

उसले शासन गर्दा पृथ्वी कामधेनु बन्यो, जसले प्रचुर र रसिला मूल तथा फल प्रदान गर्थ्यो।

श्लोक 8
संस्कृत

अकृष्टपच्या पृथिवी सुसम्पन्ना महात्मनः । स राज्यं तादृशं भुङ्क्ते स्फीतमद्भुतदर्शनम् ।। 7.84.8 ।।

अङ्ग्रेजी

The earth, without cultivation, yielded abundant crops for that great-souled king, and he enjoyed such a prosperous and marvelous kingdom.

हिन्दी

बिना जुताई के ही पृथ्वी उस महात्मा राजा के लिए प्रचुर धान्य उत्पन्न करती थी, और वह ऐसे समृद्ध तथा अद्भुत राज्य का उपभोग करता था।

नेपाली

जोतिनविनै पृथ्वीले त्यस महात्मा राजाका लागि प्रचुर धान्य उत्पन्न गर्थ्यो, र ऊ यस्तो समृद्ध तथा अद्भुत राज्यको उपभोग गर्थ्यो।

श्लोक 9
संस्कृत

तस्य बुद्धिः समुप्तन्ना तपः कुर्यामनुत्तमम् । तपो हि परमं श्रेयः सम्मोहमितरत्सुखम् ।। 7.84.9 ।।

अङ्ग्रेजी

A thought arose in his mind that he should perform unsurpassed penance, for indeed, penance is the supreme good, while other forms of happiness lead to delusion.

हिन्दी

उसके मन में यह विचार उठा कि उसे अनुपम तप करना चाहिए, क्योंकि निश्चय ही तप ही परम कल्याण है, जबकि सुख के अन्य रूप मोह की ओर ले जाते हैं।

नेपाली

उसको मनमा यो विचार उठ्यो कि उसले अनुपम तप गर्नुपर्छ, किनभने निश्चय नै तप नै परम कल्याण हो, जबकि सुखका अन्य रूपले मोहतिर लैजान्छन्।

श्लोक 10
संस्कृत

स निक्षिप्य सुतं ज्येष्ठं पौरेषु मधुरेश्वरम् । तप उग्रं समातिष्ठत्तापयन्सर्वदेवताः ।। 7.84.10 ।।

अङ्ग्रेजी

He entrusted his eldest son, Madhureśvara, to the citizens and undertook severe penance, thereby causing all the deities to suffer.

हिन्दी

उसने अपने ज्येष्ठ पुत्र मधुरेश्वर को नगरवासियों को सौंप दिया और उग्र तप आरम्भ किया, जिससे समस्त देवता कष्ट पाने लगे।

नेपाली

उसले आफ्नो जेठो छोरो मधुरेश्वरलाई नगरवासीहरूलाई सुम्पिदियो र उग्र तप आरम्भ गर्‍यो, जसले समस्त देवता कष्ट पाउन थाले।

श्लोक 11
संस्कृत

तपस्तप्यति वृत्रे तु वासवः परमार्तवत् । विष्णुं समुपसङ्क्रम्य वाक्यमेतदुवाच ह ।। 7.84.11 ।।

अङ्ग्रेजी

When Vritra was performing penance, Indra, greatly distressed, approached Vishnu and spoke these words.

हिन्दी

जब वृत्र तप कर रहा था, तब अत्यन्त व्यथित इन्द्र विष्णु के पास गए और ये वचन कहे।

नेपाली

जब वृत्र तप गरिरहेको थियो, तब अत्यन्त व्यथित इन्द्र विष्णुकहाँ गए र यी वचन भने।

श्लोक 12
संस्कृत

तपस्यता महाबाहो लोकाः वृत्रेण निर्जिताः । बलवान्स हि धर्मात्मा नैनं शक्ष्यामि शासितुम् ।। 7.84.12 ।।

अङ्ग्रेजी

O mighty-armed one, Vritra, who is performing penance, has conquered the worlds; he is indeed powerful and righteous, and I am unable to control him.

हिन्दी

हे महाबाहो! तप करता हुआ वृत्र लोकों को जीत चुका है; वह निश्चय ही बलवान् और धर्मात्मा है, और मैं उसे वश में करने में असमर्थ हूँ।

नेपाली

हे महाबाहो! तप गरिरहेको वृत्रले लोकहरू जितिसकेको छ; ऊ निश्चय नै बलवान् र धर्मात्मा छ, र म उसलाई वशमा पार्न असमर्थ छु।

श्लोक 13
संस्कृत

यद्यसौ तप आतिष्ठेद्भूय एवासुरेश्वर । यावल्लोका धरिष्यन्ति तावदस्य वशानुगाः ।। 7.84.13 ।।

अङ्ग्रेजी

O Lord of Asuras, if he performs penance again, the worlds will remain subservient to him as long as they endure.

हिन्दी

हे असुरेश्वर! यदि वह पुनः तप करेगा, तो लोक जब तक स्थित रहेंगे तब तक उसी के अधीन रहेंगे।

नेपाली

हे असुरेश्वर! यदि उसले पुनः तप गर्‍यो भने, लोकहरू जबसम्म रहनेछन् तबसम्म उसैको अधीनमा रहनेछन्।

श्लोक 14
संस्कृत

तं चैनं परमोदारमुपेक्षसि महाबलम् । क्षणं हि न भवेद्वृत्रः क्रुद्धे त्वयि सुरेश्वर ।। 7.84.14 ।।

अङ्ग्रेजी

And yet you disregard this extremely powerful Vritra; for indeed, Vritra would not exist even for a moment if you, O Lord of gods, were to become angry.

हिन्दी

और फिर भी आप इस अत्यन्त बलवान् वृत्र की उपेक्षा करते हैं; क्योंकि निश्चय ही, हे देवेश! यदि आप क्रुद्ध हो जाएँ तो वृत्र क्षण भर भी नहीं रहेगा।

नेपाली

र तैपनि तपाईं यस अत्यन्त बलवान् वृत्रको उपेक्षा गर्नुहुन्छ; किनभने निश्चय नै, हे देवेश! तपाईं क्रुद्ध हुनुभयो भने वृत्र क्षणभर पनि रहनेछैन।

श्लोक 15
संस्कृत

यदा हि प्रीतिसंयोगं त्वया विष्णो समागतः । तदाप्रभृति लोकानां नाथत्वमुपलब्धवान् ।। 7.84.15 ।।

अङ्ग्रेजी

Indeed, it was when he obtained your favor, O Vishnu, that he achieved lordship over the worlds from that time onwards.

हिन्दी

निश्चय ही, हे विष्णो! जब उसने आपकी कृपा प्राप्त की, तभी से उसने लोकों पर आधिपत्य प्राप्त किया।

नेपाली

निश्चय नै, हे विष्णो! जब उसले तपाईंको कृपा प्राप्त गर्‍यो, तबैदेखि उसले लोकहरूमाथि आधिपत्य प्राप्त गर्‍यो।

श्लोक 16
संस्कृत

स त्वं प्रसादं लोकानां कुरुष्व सुसमाहितः । त्वत्कृतेन हि सर्वं स्याप्रशान्तमरुजं जगत् ।। 7.84.16 ।।

अङ्ग्रेजी

You, being well-composed, should bestow your favor upon the worlds, for by your action alone, the entire world would become peaceful and free from suffering.

हिन्दी

आपको संयतचित्त होकर लोकों पर कृपा करनी चाहिए, क्योंकि आपके ही कर्म से सम्पूर्ण जगत् शान्त और दुःखरहित हो जाएगा।

नेपाली

तपाईंले संयतचित्त भई लोकहरूमाथि कृपा गर्नुपर्छ, किनभने तपाईंकै कर्मले सम्पूर्ण जगत् शान्त र दुःखरहित हुनेछ।

श्लोक 17
संस्कृत

इमे हि सर्वे विष्णो त्वां निरीक्षन्ते दिवौकसः । वृत्रघातेन महता तेषां साह्यं कुरुष्व ह ।। 7.84.17 ।।

अङ्ग्रेजी

O Vishnu, all these gods indeed await you; therefore, render them great help by slaying Vritra.

हिन्दी

हे विष्णो! ये समस्त देवता निश्चय ही आपकी प्रतीक्षा कर रहे हैं; अतः वृत्र का वध करके उनकी महान् सहायता कीजिए।

नेपाली

हे विष्णो! यी समस्त देवताले निश्चय नै तपाईंको प्रतीक्षा गरिरहेका छन्; त्यसैले वृत्रको वध गरेर तिनीहरूको महान् सहायता गर्नुहोस्।

valmiki
श्लोक 18
संस्कृत

त्वया हि नित्यशः साह्यं कृतमेषां महात्मनाम् । असह्यमिदमन्येषामगतीनां गतिर्भवान् ।। 7.84.18 ।।

अङ्ग्रेजी

Indeed, you have always rendered help to these great-souled ones, for this task is unbearable for others, and you are the sole refuge for the helpless. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः ।। 84 ।। Thus ends the eighty-fourth sarga of Uttara Kanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

हिन्दी

निश्चय ही आपने सदा इन महात्माओं की सहायता की है, क्योंकि यह कार्य दूसरों के लिए असह्य है, और आप ही असहायों के एकमात्र आश्रय हैं। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के उत्तरकाण्ड का चतुरशीतितम सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

निश्चय नै तपाईंले सदा यी महात्माहरूको सहायता गर्नुभएको छ, किनभने यो कार्य अरूका लागि असह्य छ, र तपाईं नै असहायहरूका एकमात्र आश्रय हुनुहुन्छ। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको उत्तरकाण्डको चौरासीऔँ सर्ग समाप्त भयो।