सर्गः 58
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 58
संस्कृत
1ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः। हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम्।।5.58.1।।
2तं ततः प्रीतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम्। जाम्बवान्कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम्।।5.58.2।।
3कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते। तस्यां वा स कथंवृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः।।5.58.3।।
4तत्त्वतस्सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे। श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम्।।5.58.4।।
5यश्चार्थस्तत्त्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान्। रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान्व्याकरोतु नः।।5.58.5।।
6स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः। प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत।।5.58.6।।
7प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात्खामाप्लुतः। उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाण स्समाहितः।।5.58.7।।
8गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत्। काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम्।।5.58.8।।
9स्थितं पन्धानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम्। उपसङ्गम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम्।।5.58.9।। कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च।
10प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः।।5.58.10।। शिखरं सूर्यसङ्काशं व्यशीर्यत सहस्रधा।
11व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः।।5.58.11। पुत्त्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव।
12पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः।।5.58.12।। मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ।
13पक्षवन्तः पुरा पुत्त्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः।।5.58.13।। छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः।
14श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः।।5.58.14।। चिच्छेद भगवान् पक्षान्वज्रेणैषां सहस्रशः।
15अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना।।5.58.15।। मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तोऽस्मि महार्णवे।
16रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिन्दम।।5.58.16।। रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः।
17एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः।।5.58.17।। कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम। तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना।।5.58.18।।
18एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः।।5.58.17।। कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम। तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना।।5.58.18।।
19स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता। शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ।।5.58.19।।
20उत्तमं जवमास्थाय शेषं पन्थानमास्थितः। ततोऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यागमं पथि।।5.58.20।।
21ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम्। समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत।।5.58.21।।
22मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम। अतस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे।।5.58.22।।
23एवमुक्त स्सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः। विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम्।।5.58.23।।
24रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम्। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परन्तपः।।5.58.24।।
25तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना। तस्या स्सङ्काशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्।।5.58.25।।
26कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती। अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्।।5.58.26।। आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते।
27एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी।5.58.27।। अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम।
28एवमुक्तस्सुरसया दशयोजनमायतः।।5.58.28।। ततोर्थगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु।
29मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं च मुखं तया।।5.58.29।। तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः। तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः।।5.58.30।।
30मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं च मुखं तया।।5.58.29।। तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः। तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः।।5.58.30।।
31अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात्। अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः।।5.58.31।।
32अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्। समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना।।5.58.32।। सुखी भव महाबाहो प्रीताऽस्मि तव वानर।
33ततोऽहं साधु साध्विति सर्वभूतैः प्रशंसितः।।5.58.33।। ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा।
34छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन।।5.58.34।। सोऽहं विहतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन्। न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः।।5.58.35।।
35छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन।।5.58.34।। सोऽहं विहतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन्। न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः।।5.58.35।।
36ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किन्नाम गगने मम। ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते।।5.58.36।।
37अधोभागेन मे दृष्टि श्शोचता पातिता मया। ततोऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम्।।5.58.37।।
38प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया। अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम्।।5.58.38।।
39क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः। भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम्।।5.58.39।।
40बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः। अस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम्।।5.58.40।।
41तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे। न च मां साधु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम्।।5.58.41।।
42ततोऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात्। तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभ:स्थलम्।।5.58.42।।
43सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि। मया पर्वतसङ्काशा निकृत्तहृदया सती।।5.58.43।।
44शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैस्सह। राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता।।5.58.44।।
45तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन्। गत्वा चाह महध्वानं पश्यामि नगमण्डितम्।।5.58.45।। दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी।
46अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरम्।।5.58.46।। प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः।
47तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसन्निभा।।5.58.47।। अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः।
48जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम्।।5.58.48।। सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम्। प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाऽहं तयोदितः।।5.58.49।।
49जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम्।।5.58.48।। सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम्। प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाऽहं तयोदितः।।5.58.49।।
50अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते। यस्मात्तस्माद्विजेतासि सर्वरक्षांस्यशेषतः।।5.58.50।।
51तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वन् जनकात्मजाम्। रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम्।।5.58.51।।
52तत स्सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने। शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये।।5.58.52।।
53शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम्। काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम्।।5.58.53।।
54स प्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम्। अशोकवनिकामध्ये शिंशुपापादपो महान्।।5.58.54।। तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम्।
55अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्।।5.58.55।। श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्। तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्।।5.58.56।। शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्। राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्।।5.58.57।। मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव।
56अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्।।5.58.55।। श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्। तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्।।5.58.56।। शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्। राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्।।5.58.57।। मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव।
57अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्।।5.58.55।। श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्। तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्।।5.58.56।। शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्। राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्।।5.58.57।। मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव।
58सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।5.58.58।। एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा। भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.58.59।। रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया। कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया।।5.58.60।।
59सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।5.58.58।। एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा। भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.58.59।। रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया। कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया।।5.58.60।।
60सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।5.58.58।। एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा। भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.58.59।। रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया। कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया।।5.58.60।।
61तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम्। तत्रैव शिंशुपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः।।5.58.61।।
62ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम्। शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने।।5.58.62।।
63ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वं रूपं प्रत्यसंहरम्। अहं तु शिंशुपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः।।5.58.63।।
64ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः। तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताऽभवत् स्थिता।।5.58.64।।
65तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम्। सङ्कुच्योरूस्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च।।5.58.65।।
66वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः। त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम्।।5.58.66।। तामुवाच दशग्रीवस्सीतां परमदुःखिताम्। अवाक्चिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति।।5.58.67।।
67वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः। त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम्।।5.58.66।। तामुवाच दशग्रीवस्सीतां परमदुःखिताम्। अवाक्चिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति।।5.58.67।।
68यदि चेत्त्वं तु दर्पान्मां नाभिनन्दसि गर्विते। द्वौ मासावन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव।।5.58.68।।
69एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः। उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम्।।5.58.69।।
70राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः। इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च।।5.58.70।। अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव।
71किञ्चिद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसन्निधौ।।5.58.71।। अपहृत्याऽऽगतः पाप ते नादृष्टो महात्मना।
72न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे।।5.58.72।। यज्ञीय स्सत्यवादी च रणश्लाघी च राघवः।
73जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः।।5.58.73।। जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः।
74विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम्।।5.58.74।। मैथिलीं हन्तुमारब्ध: स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा।
75स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः।।5.58.75।। वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः।
76उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः।।5.58.76।। सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रमः।
77देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च।।5.58.77।। सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि।
78ततस्ताभिस्समेताभिर्नारीभिस्स महाबलः।।5.58.78।। प्रसाद्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः।
79याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः।।5.58.79।। सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैस्सुदारुणैः।
80तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी।।5.58.80।। गर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम्।
81वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः।।5.58.81।। रावणाय शशंसुस्ताः सीताध्यवसितं महत्।
82ततस्तास्सहितास्सर्वा निहताशा निरुद्यमाः।।5.58.82।। परिक्षिप्य समन्तात्तां निद्रावशमुपागताः।
83तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता।।5.58.83।। विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता।
84तासां मध्यात्समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत्।।5.58.84।। आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति। जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च।।5.58.85।।
85तासां मध्यात्समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत्।।5.58.84।। आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति। जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च।।5.58.85।।
86स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः। रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च।।5.58.86।।
87अलमस्मात्परित्रातुं राघवाद्राक्षसीगणम्। अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते।।5.58.87।।
88यस्या ह्येवंविधस्स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते। सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम्।।5.58.88।। प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा।
89ततस्सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता।।5.58.89।। अवोचद्यदि तत्तथ्यं भवेयं शरणं हि वः।
90तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम्। चिन्तयामास विक्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः।।5.58.90।।
91सम्भाषणार्थं च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः।।5.58.91।। इक्ष्वाकूणां हि वंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः।
92श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम्।।5.58.92।। प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना।
93कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गवः।।5.58.93।। का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि।
94तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रुवं वचः।।5.58.94।। देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः। सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः।।5.58.95।।
95तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रुवं वचः।।5.58.94।। देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः। सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः।।5.58.95।।
96तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनुमन्तमिहागतम्। भर्त्राहं प्रेषितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा।।5.58.96।।
97इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम्। अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि।।5.58.97।।
98तदिच्छामि त्वयाऽऽज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम्। रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम्।।5.58.98।।
99एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी। आहरावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति।।5.58.99।।
100प्रणम्य शिरसा देवीं महमार्यामनिन्दिताम्। राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम्।।5.58.100।।
101अथ मामब्रवीत्सीता गृह्यतामयमुत्तमः। मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहुमन्यते।।5.58.101।।
102इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमद्भुतम्। प्रायच्छत्परमोद्विग्ना वाचा मां सन्दिदेशह।।5.58.102।।
103ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः। प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः।।5.58.103।।
104उक्तोऽहं पुनरेवेदं निश्चित्य मनसा तया। हनुमन्मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे।।5.58.104।।
105यथा श्रुत्वैव न चिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ। सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु।।5.58.105।।
106यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम। न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत्।।5.58.106।।
107तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत। उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम्।।5.58.107।।
108ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसन्निभः। युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे।।5.58.108।।
109तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम्। प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः।।5.58.109।।
110मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः। ता स्समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे।।5.58.110।।
111राजस्वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना। वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल।।5.58.111।।
112दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः। वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत्।।5.58.112।।
113तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः। राक्षसाः किङ्करा नाम रावणस्य मनोनुगाः।।5.58.113।।
114तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम्। मया तस्मिन्वनोद्देशे परिघेण निषूदितम्।।5.58.114।।
115तेषां तु हतशेषा ये ते गत्वा लघुविक्रमाः। निहतं च महत्सैन्यं रावणायाचचक्षिरे।।5.58.115।।
116ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम्। तत्रस्थान्राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः।।5.58.116।। ललामभूतो लङ्कायास्स वै विध्वंसितो मया।
117ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत्।।5.58.117।। राक्षसैर्बहुभिस्सार्धं घोररूपैर्भयानकैः।
118तं महाबलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम्।।5.58.118।। परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम्।
119तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्त्रान्महाबलान्।।5.58.119।। पदातिबलसम्पन्नान् प्रेषयामास रावणः।
120परिघेणैव तान् सर्वान्नयामि यमसादनम्।।5.58.120।। मन्त्रिपुत्त्रान्हतान्च्छृत्वा समरेऽलघुविक्रमान्। पञ्च सेनाग्रगाच्छ्रूरान्प्रेषयामास रावणः।।5.58.121।।
121परिघेणैव तान् सर्वान्नयामि यमसादनम्।।5.58.120।। मन्त्रिपुत्त्रान्हतान्च्छृत्वा समरेऽलघुविक्रमान्। पञ्च सेनाग्रगाच्छ्रूरान्प्रेषयामास रावणः।।5.58.121।।
122तानहं सहसैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम्। ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम्।।5.58.122।। बहुभी राक्षसैस्सार्धं प्रेषयामास रावणः।
123तं तु मन्दोदरीपुत्त्रं कुमारं रणपण्डितम्।।5.58.123।। सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान्। चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्।।5.58.124।।
124तं तु मन्दोदरीपुत्त्रं कुमारं रणपण्डितम्।।5.58.123।। सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान्। चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्।।5.58.124।।
125तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः। तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणस्सुतम्।।5.58.125।। व्यादिदेश सुसंकृद्धो बलिनम् युद्धदुर्मदम्।
126तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम्।।5.58.126।। नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम्।
127महतापि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः।।5.58.127।। प्रेषितो रावणेनैव सह वीरैर्मदोत्कटैः।
128सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वं बलं चावमर्दितम्।।5.58.128।। ब्राह्मणास्त्रेण स तु मां प्राबध्नाच्छातिवेगितः।
129रज्जुभिश्चाभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः।।5.58.129।। रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन्।
130दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना।।5.58.130।। पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम्।
131तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम्।।5.58.131।। अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो। मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्।।5.58.132।।
132तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम्।।5.58.131।। अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो। मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्।।5.58.132।।
133रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम्। सोऽहं दूत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः।।5.58.133।।
134सुग्रीवश्च महातेजास्सत्वां कुशलमब्रवीत्। धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच च।।5.58.134।।
135वसतो ऋश्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे। राघवो रणविक्रान्तो मित्त्रत्वं समुपागतः।।5.58.135।।
136तेन मे कथितं राज्ञा भार्या मे रक्षसा हृता। तत्र साहाय्यमस्माकं कार्यं सर्वात्मना त्वया।।5.58.136।।
137मया च कथितं तस्मै वालिनश्च वधं प्रति। तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि।।5.58.137।।
138वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण महाप्रभुः। चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवस्सह लक्ष्मणः।।5.58.138।।
139तेन वालिनमुत्पाट्य शरेणैकेन संयुगे। वानराणां महाराजः कृतस्स प्लवतां प्रभुः।।5.58.139।।
140तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह। तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः।।5.58.140।।
141क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवाय च। यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव।।5.58.141।।
142वानराणां प्रभावो हि न केन विदितः पुरा। देवतानां सङ्काशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः।।5.58.142।।
143इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया। मामैक्षत ततः क्रुद्धश्चक्षुषा प्रदहन्निव।।5.58.143।।
144तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा। मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना।।5.58.144।।
145ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः। तेन राक्षसराजोऽसौ याचितो मम कारणात्।।5.58.145।।
146नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः। राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संसेव्यते त्वया।।5.58.146।।
147दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस। दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना।।5.58.147।।
148सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रमः। विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्तीति शास्त्रतः।।5.58.148।।
149विभीषणेनैवमुक्तो रावणस्सन्दिदेश तान्। राक्षसानेतदेवास्य लाङ्गूलं दह्यतामिति।।5.58.149।।
150ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः। वेष्टितं शणवल्कैश्च जीर्णैः कार्पासजैः पटैः।।5.58.150।।
151राक्षसाः सिद्धसन्नाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः। तदाऽदह्यन्त मे पुच्छं निघ्नन्त: काष्ठमुष्टिभिः।।5.58.151।। बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः।
152ततस्ते राक्षसाश्शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम्।।5.58.152।। अघोषयन्राजमार्गे नगरद्वारमागताः।
153ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः।।5.58.153।। विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः। आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्।।5.58.154।।
154ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः।।5.58.153।। विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः। आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्।।5.58.154।।
155ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम्। पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम्।।5.58.155।। दहाम्यहमसंभ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः।
156विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते।।5.58.156।। लङ्कायां कश्चिदुद्धेशः सर्वा भस्मीकृता पुरी।
157दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः।।5.58.157।। रामस्य हि महत्कार्यं मयेदं वितथीकृतम्।
158इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः।।5.58.158।। अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम्। जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम्।।5.58.159।।
159इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः।।5.58.158।। अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम्। जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम्।।5.58.159।।
160ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम्। अदग्धा जानकीत्येवं निमित्तैश्चोपलक्षिता।।5.58.160।।
161दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति पावकः। हृदयं च प्रहृष्टं मे वातास्सुरभिगन्धिनः।।5.58.161।।
162तैर्निमित्तैश्च दृष्टाथै: कारणैश्च महागुणैः। ऋषिवाक्यैश्च सिद्धार्थैरभवं हृष्टमानसः।।5.58.162।।
163पुनर्दृष्ट्वा च वैदेहीं विसृष्टश्च तया पुनः। ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः।।5.58.163।। प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्धर्शनकांक्षया।
164ततः पवनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम्।।5.58.164।। पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह।
165राघवस्य प्रभावेण भवतां चैव तेजसा।।5.58.165।। सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम्।
166एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम्।।5.58.166।। अत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति।
अङ्ग्रेजी
1Then the mighty Hanuman and other vanaras having assembled on the summit of mountain Mahendra and felt vey much happy.
2Thereafter, very delighted Jambavan inquired Hanuman most affectionately of all that happened.
3"How did you find the godlike lady? How was she? How was the tenheaded one, cruel in action, behaving with her? You may narrate what she said.
4"O Hanuman, tell us in detail the entire thing. On hearing it, we will think about the next course of action.
5"You are wise and you should tell us in detail what is to be told and what has to be hidden when we report."
6Having been asked (by Jambavan and others) Hanuman with horripilations all over his body, bowed down and saluted in the direction of queen Sita and began:
7"I rose upwards leaping into the sky, intent on reaching the southern shore from the mountain Mahendra.It has been witnessed directly by all of you.
8"Even as I was leaping I saw a terrific and wonderful golden peak which came as if to obstruct me on my path.
9"The mountain stood on my way turning towards me in order to obstruct me. Then I resolved in my mind that this great, wonderful, golden mountain has to be smashed.
10"Hit by my tail the great mountain peak, which was radiating like the Sun was shattered into a thousand pieces.
11"Perceiving that I am going to smash him he spoke to me in a sweet tone delighting my heart, addressing me like a son.
12'Know me to be a friend of windgod and so I am like your father's brother. I am dwelling in this great ocean and known as Mainaka.
13'O son in the past, foremost of the mountains too had wings and they used to range at will all over the earth tormenting all.
14'Mahendra, the killer of ogre Paka, heard the story (of the cruel deeds) of mountains and cut off their wings into a thousand pieces with his thunderbolt.
15'O son I was saved from Indra by your kind father Maruta who dropped me in this great ocean.
16'O subduer of enemiesI must make efforts to help Rama the foremost among the righteous, for I have received help (from your father) who is equal to Indra in valour'.
17"When I heard Mainaka, I told him about my intention to go up. That great self Mainaka allowed me.
18"When I heard Mainaka, I told him about my intention to go up. That great self Mainaka allowed me.
19"Then the huge mountain in human form concealed as huge mountains remain hidden in the ocean.
20"Then with great speed I proceeded on my path. It took a long time to cross the ocean.
21"I saw Surasa, the mother of serpents in the midst of the ocean and she said:
22'O powerful monkey you are destined to be my food provided by the immortals. Therefore, I will eat you as I have I found you after a long time. (of unsatiated hunger).'
23"When addressed thus by Surasa, I bowed low with joined palms, stood before her with my face turned pale, and said:
24'Dasaratha's son, the illustrious Rama, a scorcher of enemies, accompanied by his brother Lakshmana and wife Sita entered Dandaka forest.
25'His wife was abducted by the evilminded Ravana. By Rama's command I am going to meet her as messenger from Rama.'
26"I told her that it is proper for her (living in the domain of Rama) to help his queen and wife. Or else, I promised after I disclose to Rama, Sita's whereabouts, I will come and enter her mouth.
27Thus addressed by me, that Surasa, who could take any form at will, said: None can pass me—this is my boon.
28"When Surasa said this I who was ten yojanas in height increased by fifteen yojanas.
29"She too opened her mouth wide enough for my size. Seeing her distending her mouth, in a moment I became small equal to the size of thumb and came out.
30"She too opened her mouth wide enough for my size. Seeing her distending her mouth, in a moment I became small equal to the size of thumb and came out.
31"Then Surasa assumed her natural form again in a moment and said this to me:
32'O noble vanara O foremost of the vanaras go and accomplish the task.Unite the great Rama with Vaidehi.O strongarmed vanara, be happy. I am pleased with you'.
33"Then all creatures praised me saying 'well done well done'. Then I leaped into the vast sky like Garuda.
34"Then I was captured by a shadow of some one. I could not see and I reduced my speed and looked around in all the ten directions. I could not see the one who seized me.
35"Then I was captured by a shadow of some one. I could not see and I reduced my speed and looked around in all the ten directions. I could not see the one who seized me.
36Then the thought arose in me: who is this in the sky, and what strange obstacle has arisen here, in which no form can be seen?
37"Thinking so I looked down into the water and there I saw a terrific shedemon.
38"She was frightening and laughed in loud voice without any hesitation. Steadfast she uttered these ominous words to me:
39'O huge monkey where are you going? I am hungry since long. I am going without food and must eat you. Make me satisfied'.
40"I said 'well' and enlarged my body more than her mouth could hold.
41"She opened her huge mouth to eat me as she did not know that I had already assumed a huge ugly form on my own.
42"In a moment I reduced from a huge form to a small one, entered her heart and sprang into the sky.
43"She who resembled a mountain fell into the ocean with her arms hanging down when I pulled out her heart.
44"I heard the charanas and siddhas residing in the sky talking to each other that the fierce ogres Simhika has been killed by Hanuman in a moment.
45"Having slained Simhika, I thought of the huge feat that I have done. I remembered the big mission before me and went to the southern shore of the ocean and saw Lanka full of trees.
46After the sun had set, I, of fierce valour, entered unnoticed the guarded city, the abode of the demons.
47As I entered the city, a woman like a doomsday cloud rose up before me, yelling and laughing wildly, opposing me.
48"Then the frightening form, with its hair burning like sacrificial fire, emerged to kill me. I defeated her hittting with my left fist and entered the city at sunset time.
49"Then the frightening form, with its hair burning like sacrificial fire, emerged to kill me. I defeated her hittting with my left fist and entered the city at sunset time.
50'O hero I am the presiding deity of Lanka whom you have won by your valour. Therefore you will win many demons she foretold.
51"There when I went to the harem of Ravana and searched all night, I did not find the fairwaisted Janaka's daughter.
52"Not able to find Sita at the residence of Ravana I was immersed in an ocean of endless sorrow and did not know what to do.
53"While worrying like that I saw a long golden boundary wall surrounding a splendid home garden. (upabana)
54"I crossed that boundary wall and saw many kinds of trees and in the midst of that Ashoka garden, a huge Simsupa tree. I ascended it and saw rows of banana plants.
55"Not far from the Simsupa tree I saw beautiful Sita, of dark complexion, with eyes like lotus petals, whose face was emaciated due to fasting, wearing only a single sari (the same one since her abduction) her locks filled with dust, pathetic looking, immersed in sorrow, meditating on her husband seated like a doe encircled by tigresses, surrounded by ugly and cruel shedemons fed on flesh and blood.
56"Not far from the Simsupa tree I saw beautiful Sita, of dark complexion, with eyes like lotus petals, whose face was emaciated due to fasting, wearing only a single sari (the same one since her abduction) her locks filled with dust, pathetic looking, immersed in sorrow, meditating on her husband seated like a doe encircled by tigresses, surrounded by ugly and cruel shedemons fed on flesh and blood.
57"Not far from the Simsupa tree I saw beautiful Sita, of dark complexion, with eyes like lotus petals, whose face was emaciated due to fasting, wearing only a single sari (the same one since her abduction) her locks filled with dust, pathetic looking, immersed in sorrow, meditating on her husband seated like a doe encircled by tigresses, surrounded by ugly and cruel shedemons fed on flesh and blood.
58After much searching I at last beheld her amid the demonesses, repeatedly intimidated—wearing a single braid, miserable, absorbed in thought of her husband, pale from lying on the bare ground like a lotus at winter's onset, turned away from Ravana and resolved to die.
59After much searching I at last beheld her amid the demonesses, repeatedly intimidated—wearing a single braid, miserable, absorbed in thought of her husband, pale from lying on the bare ground like a lotus at winter's onset, turned away from Ravana and resolved to die.
60After much searching I at last beheld her amid the demonesses, repeatedly intimidated—wearing a single braid, miserable, absorbed in thought of her husband, pale from lying on the bare ground like a lotus at winter's onset, turned away from Ravana and resolved to die.
61"I remained there looking on that renowned wife of Rama from the Simsupa tree.
62"Then I heard a deep sound mixed with jingling golden girdles and anklets coming from Ravana's residence.
63"I was scared and contracted my body size and stood on the Simsupa tree like a bird in the sky.
64"Then arrived the powerful Ravana with his consorts to that place where Sita was and stood there.
65"On seeing Ravana, the king of demons, beautiful Sita, full of fear hid her face and plump breasts between her thighs.
66"Sita was full of fear and worry, looked here and there without any protector to pacify. She was trembling in fear. To that Sita, the tenheaded Ravana bent his head down and said, 'trust me and respect me'.
67"Sita was full of fear and worry, looked here and there without any protector to pacify. She was trembling in fear. To that Sita, the tenheaded Ravana bent his head down and said, 'trust me and respect me'.
68'O Sita if in your pride, you do not respect me, I will see (drink) your blood in two months.
69"Hearing the words of evilminded Ravana, Sita became very angry and spoke these approprate words:
70'O lowly demon I am the wife of valiant Rama and daughterinlaw of Dasaratha, the king of Ikshvaku race. How is it your tongue that spoke unspeakable words has not fallen down?
71'O ignoble one when my husband was away, you came and abducted me unseen by the great Rama. You do not have even a little courage (to win me through a straight fight).
72'You are not equal to Rama and not even fit to be his servant. He does yagnas and always abides in truth. He is valiant in war.
73"Thus addressed harshly by Janaki, the tenheaded Ravana blazed up in anger suddenly like the flame of the funeral pyre.
74"Then the wicked Ravana raised his eyebrows and his right fist to strike at Sita and even the shedemon there raised their voice saying, ' alas, alas '
75"Evilminded Ravana's wife Mandodari, a noble one among women came forward from the midst and prevented him.
76"She spoke sweetly to Ravana, who was tormented by the god of love saying, 'For what purpose do you desire Sita? You are equal to Mahendra in might'.
77'O lord you enjoy with the daughters of gods, gandharvas and even the young ladies of yakshas. Why do you need Sita?'
78"Then all the women got together and stopped the mighty nightranger, Ravana and quickly took him back to his mansion.
79When that ten-headed one had gone, the ugly-faced demonesses threatened Sita with cruel and frightful words.
80"Janaki did not care for their words of threat, as though they were a blade of grass and of no use to her.
81"Since the threatenings of the shedemons were of no use the ogresses who live on flesh and blood reported to Ravana about great Sita's formidable determination.
82"Then all of them gave up hope of their efforts and scattered around her, succumbed to sleep.
83When they had fallen asleep, the devoted Sita, miserable and grief-stricken, lamented pitifully.
84"From the midst of all of them got up Trijata, saying, 'You eat me if you like. Know that Janaka's daughter is a chaste woman and is the daughterinlaw of Dasaratha. She cannot be destroyed'.
85"From the midst of all of them got up Trijata, saying, 'You eat me if you like. Know that Janaka's daughter is a chaste woman and is the daughterinlaw of Dasaratha. She cannot be destroyed'.
86'Today I saw in my dream, a dreadful and horripilating scene of destruction of demons and even victory of Sita's husband.
87'To protect the demon clan from destruction by Rama, it is enough if we beg her (pardon). Indeed, I think that way.
88'Whoever in a sorrowful state sees such kind of dream, would be not only relieved of all sorrows but will experience immense happiness. Janaka's daughter Sita will bless us with protection if we pray her.
89'On hearing the words (of Trijata) that 'Rama will succeed', young and bashful Sita felt happy and said that 'If it comes true I will protect thee'.
90"Seeing Sita's deplorable state, her illluck and her dread, I began to worry and had no peace of mind.
91"I thought of a strategy to enter into conversation with Janaki that is to praise the Ikshvaku race.
92"The divine lady heard my enumeration, sanctifying the royal seers. She replied me, with her eyes blinded by tears:
93"O foremost of vanaras who are you? Why and how have you come here? How did you make friendship with Rama? Tell me all that in detail.
94"Hearing her I also said, 'O queen Sugriva, the warrior of fierce valour and king of monkeys developed friendship with your husband'.
95"Hearing her I also said, 'O queen Sugriva, the warrior of fierce valour and king of monkeys developed friendship with your husband'.
96'I came here as a servant sent by your tireless husband to find you.
97'O glorious lady the tiger among men, the illustrious son of Dasaratha himself sent this ring to you as a taken of identity.
98'O venerable lady I seek your order. What should I do? Should I take you to Rama and Lakshmana? What do you say?
99"Having heard all that (Hanuman said) Sita, the delight of Janaka thought over and said, 'Rama should kill Ravana and take me'.
100"Then bowing down I saluted the noble and blameless queen Sita to give a signet, which would be very pleasing to Rama.
101"Sita then said to me, 'Take this best of gems and present it to the longarmed Rama as a token'.
102"Having said so, the noble lady delivered a wonderful jewel with supreme message to me in a sorrowful mood.
103"Reminded by her again (that Rama should turn up soon to take her), I offered reverential salutations by circumambulating her.
104Having resolved it in her mind, she spoke to me once more: Hanuman, you ought to relate my plight to Rama.
105'O heroic Hanuman narrate in such a way that by hearing you both Rama and Lakshmana will come here soon, accompanied by Sugriva.
106'Otherwise with none to protect me, I will live only for two months.I will die like an orphan and he will not see me'.
107"When I heard her pathetic appeal, I was overtaken by anger. I perceived the task left over for me to do.
108"Thereafter, I increased my body to the size of a mountain, intent on fighting and started destroying the pleasure garden.
109"Those uglyfaced ogresses woke up and saw the devastated garden and terrified beasts and birds.
110Seeing me in that garden and gathering from here and there, the demonesses at once understood and reported it to Ravana.
111'O powerful king an evilminded vanara has destroyed the inaccessible pleasure garden not knowing your valour.
112'O king may orders be issued to kill this wickedminded vanara wandering aimlessly. He has done contrary to your interest.
113"Ravana, lord of the demons having heard (the ogresses) sent invincible ogres called kinkaras who know his mind.
114"I killed with an iron bar a battalion of eighty thousand demons who were guarding the garden with tridents and maces.
115"Those who were left behind, the less powerful ones went and reported to Ravana that the great army has been killed.
116"Then a thought struck my mind. I took hold of a pillar of the tall, decorated mansion of Lanka and killed with it all the hundred demons stationed there.
117Then Ravana ordered out Jambumali, son of Prahasta, together with many demons of terrific and frightening appearance.
118"With a dreadful iron bar I slayed Jambumali, who was endowed with mighty strength, and was an expert in war and other terrific ogres who accompanied him.
119"Ravana, the demon king sent his mighty army of strong footsoldiers, the sons of ministers.
120"I sent all of them to the abode of Yama with just an iron bar. Having heard about the death of the less powerful ones, Ravana sent five heroic army generals.
121"I sent all of them to the abode of Yama with just an iron bar. Having heard about the death of the less powerful ones, Ravana sent five heroic army generals.
122"Since I killed all of them along with the army, the tenheaded Ravana sent out his mighty son Aksha together with many demons.
123"When Mandodari's son, an expert in war had risen up to the sky I caught his feet and whirled him round a hundred times and smashed him.
124"When Mandodari's son, an expert in war had risen up to the sky I caught his feet and whirled him round a hundred times and smashed him.
125"When Aksha was done to death, the tenfaced Ravana was enraged and gave instruction to the second son, called Indrajit who was thirsting for war.
126"When the army and even the Generals were done to death in combat I was very happy.
127"Thinking that Indrajit will surely kill me, the strongarmed mighty Ravana again sent intoxicated demon warriors.
128"Realising that I cannot be slain and that his (Indrajit's) power is reduced, he released Brahma's weapon on me with high speed and captured me.
129"Then the demons bound me with ropes and brought me to Ravana.
130"The wickedminded Ravana, then enquired me why I came to Lanka and why I killed the demons.
131'I have done all this for the sake of Sita, O demon king I came to your mansion desiring to see Sita. I am the legitimate son of Windgod. My name is Hanuman.
132'I have done all this for the sake of Sita, O demon king I came to your mansion desiring to see Sita. I am the legitimate son of Windgod. My name is Hanuman.
133'I am a vanara, a messenger of Rama and minister of Sugriva.You may know that I have come here to convey the message of Rama to you.
134'Highly powerful Sugriva enquires your welfare. He sends beneficial advice to you for your righteousness, pleasures and wellbeing.
135'While I was dwelling at the woodedmountain in Rshyamuka, a treaty of friendship was made with Rama, who is skilled in war.
136'The king said, ' My wife was abducted by a demon. I request your help by all means to get her'.
137'Sugriva told the story of Vali in turn and asked for his help and to make agreement to kill Vali.
138With fire as witness the great lord, Rama along with Lakshmana made friendship with Sugriva whose kingdom had been usurped.
139'In the combat Rama killed Vali with a single arrow and made Sugriva the king of vanaras.
140'We too have to help him in this task. So a message is sent to you on righteous grounds.
141'Before the heroic vanaras exterminate your entire army, return Sita at once to Rama.
142'Who knows not the power of Vanaras in the past? Even gods had sought their help.
143'This I was asked to tell you by the king of vanaras wishing your welfare'. 'Ravana then angrily looked at me as if to burn me.
144"The evilminded demon, Ravana, who perpetrates dreadful acts ordered my slaughter, not knowing my power.
145"Vibhisana, a very pious brother of the demon king, interceded on my behalf.
146"Vibhishana, a tiger among demons, asked Ravana to give up his decision as it was a forbidden course according to the science of royal polity.
147'The royal code prohibits the murder of an emissary. A wellwishing emissary should convey the truth.
148'O Ravana of immeasurable courage even if the emissary has done any kind of harm he may be mutilated but not murdered. Nowhere do the sastras allow killing (of an ambassador).
149'On hearing Vibhishana, Ravana instructed the demons to burn my tail.
150"Having heard the king's words, all the demons collected and held my tail, wrapped it with saris of fibres and tattered rags of cotton.
151"Many ferociously courageous demons got ready. They bound me and hit me with firesticks and fists. They fastened my tail with ropes and set in on fire.
152"The brave demons took me round the city through the royal streets and announced loudly to let every one know that I am bound and that my tail has been set on fire.
153"I reduced my form and rid of the bondage. Then again I assumed my original huge form and took up an iron bar lying near and killed all the demons (present).
154"I reduced my form and rid of the bondage. Then again I assumed my original huge form and took up an iron bar lying near and killed all the demons (present).
155"Then I leaped to the entrance gate of the city without being perplexed. With my burning tail I set fire to the boundaries and towering mansions which looked like the world at the end of dissolution.
156Surely Janaki has perished, I feared, for not a spot in Lanka is seen unburnt and the whole city has been reduced to ashes.
157"Lanka has been burnt by me and Sita might have also been burnt. There is no doubt. The great purpose of Rama has been spoilt by me'.
158"Thus I was overtaken by sorrow and worry. Just then I heard the wonderful propitious utterances of charanas announcing that Sita was not burnt.
159"Thus I was overtaken by sorrow and worry. Just then I heard the wonderful propitious utterances of charanas announcing that Sita was not burnt.
160"It was amazing to hear the words of the charanas. On hearing that Jankai had not been burnt, I understood that it is on her account (that he is also not burnt although his tail was ignited.)
161"My tail was burning but I was not burnt by fire. There was joy in my heart. The wind carried sweet fragrance.
162"For these two auspicious signs and the highly propitious words uttered by the sages I felt glad at heart.
163After seeing Vaidehi once more and being dismissed by her again, I reached Mount Arishta and, longing to see you all, leapt up to return.
164"Passing along the path of the Windgod, the Moon, the Sun, the siddhas and the gandharvas I came to see you.
165"Everything was favourable to me by the power of Rama, by your goodwill and for the great purpose of Sugriva.
166"Let all that could not be done there and still remains to be done, be accomplished by you. I have presented the entire thing". इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशस्सर्गः।। Thus ends the fiftyeighth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तब बलशाली हनुमान् और अन्य वानर महेन्द्र पर्वत के शिखर पर एकत्र होकर अत्यन्त प्रसन्न हुए।
2तत्पश्चात् अत्यन्त हर्षित जाम्बवान् ने हनुमान् से बड़े स्नेह के साथ सब घटनाओं के विषय में पूछा —
3'तुमने उन देवतुल्य देवी को कैसे पाया? वे कैसी थीं? क्रूरकर्मा दशमुख उनके साथ कैसा व्यवहार कर रहा था? उन्होंने जो कहा, वह भी सुनाओ।
4'हे हनुमान्! सम्पूर्ण वृत्तान्त हमें विस्तार से बताओ। उसे सुनकर हम आगे की कार्यविधि पर विचार करेंगे।
5'तुम विवेकी हो; तुम्हें विस्तार से बताना चाहिए कि निवेदन करते समय क्या कहा जाए और क्या गुप्त रखा जाए।'
6(जाम्बवान् आदि द्वारा) पूछे जाने पर रोमाञ्चित शरीर वाले हनुमान् ने रानी सीता की दिशा में झुककर प्रणाम किया और कहने लगे —
7'महेन्द्र पर्वत से दक्षिण तट तक पहुँचने के संकल्प से मैं आकाश में ऊपर उछला। यह आप सबने प्रत्यक्ष देखा था।
8'उछलते समय ही मैंने एक भयङ्कर और अद्भुत स्वर्णशिखर देखा, जो मानो मेरे मार्ग में बाधा डालने आया हो।
9'वह पर्वत मुझे रोकने के लिए मेरी ओर मुड़कर मेरे मार्ग में खड़ा हो गया। तब मैंने मन में निश्चय किया कि इस महान्, अद्भुत स्वर्णपर्वत को चूर कर देना चाहिए।
10'मेरी पूँछ की चोट से वह महान् पर्वतशिखर, जो सूर्य के समान देदीप्यमान था, सहस्रों टुकड़ों में बिखर गया।
11'यह जानकर कि मैं उसे चूर करने वाला हूँ, उसने मुझे पुत्र के समान सम्बोधित करते हुए मेरे हृदय को आनन्दित करने वाले मधुर स्वर में कहा —
12'मुझे वायुदेव का मित्र जानो, इसलिए मैं तुम्हारे पिता के भाई के समान हूँ। मैं इस महान् समुद्र में निवास करता हूँ और मैनाक नाम से प्रसिद्ध हूँ।
13'हे पुत्र! पूर्वकाल में पर्वतश्रेष्ठों के भी पंख थे और वे इच्छानुसार समूची पृथ्वी पर विचरण करते हुए सबको पीड़ित करते थे।
14'पाक नामक राक्षस के संहारक महेन्द्र ने पर्वतों के (क्रूर कर्मों की) कथा सुनी और अपने वज्र से उनके पंख सहस्रों टुकड़ों में काट दिए।
15'हे पुत्र! मैं तुम्हारे कृपालु पिता मरुत् द्वारा इन्द्र से बचाया गया, जिन्होंने मुझे इस महान् समुद्र में डाल दिया।
16'हे शत्रुदमन! मुझे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ राम की सहायता के लिए प्रयत्न करना चाहिए, क्योंकि मुझे (तुम्हारे पिता से) सहायता प्राप्त हुई है, जो पराक्रम में इन्द्र के समान हैं।'
17'जब मैंने मैनाक की बात सुनी, तब मैंने उन्हें आगे जाने का अपना अभिप्राय बताया। उन महात्मा मैनाक ने मुझे अनुमति दे दी।
18'जब मैंने मैनाक की बात सुनी, तब मैंने उन्हें आगे जाने का अपना अभिप्राय बताया। उन महात्मा मैनाक ने मुझे अनुमति दे दी।
19'तत्पश्चात् वह विशाल पर्वत मनुष्य के रूप में वैसे ही छिप गया जैसे विशाल पर्वत समुद्र में छिपे रहते हैं।
20'तब मैं महान् वेग से अपने मार्ग पर आगे बढ़ा। समुद्र पार करने में बहुत समय लगा।
21'मैंने समुद्र के मध्य में सर्पों की माता सुरसा को देखा और उन्होंने कहा —
22'हे बलशाली वानर! तुम अमरों द्वारा दिए गए मेरे आहार होने के लिए नियत हो। इसलिए मैं तुम्हें खाऊँगी, क्योंकि दीर्घकाल (की अतृप्त क्षुधा) के बाद मैंने तुम्हें पाया है।'
23'सुरसा द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर मैंने हाथ जोड़कर नीचे झुककर प्रणाम किया और विवर्ण मुख से उनके समक्ष खड़ा होकर कहा —
24'दशरथ के पुत्र यशस्वी राम, जो शत्रुओं को सन्तप्त करने वाले हैं, अपने भाई लक्ष्मण और पत्नी सीता सहित दण्डक वन में प्रविष्ट हुए।
25'उनकी पत्नी का दुष्टबुद्धि रावण ने अपहरण कर लिया। राम की आज्ञा से मैं उनके दूत के रूप में उनसे मिलने जा रहा हूँ।'
26'मैंने उनसे कहा कि (राम के राज्य में रहने वाली) उनके लिए यह उचित है कि वे उनकी रानी और पत्नी की सहायता करें। अन्यथा मैंने प्रतिज्ञा की कि राम को सीता का पता बताकर मैं लौटकर आऊँगा और उनके मुख में प्रवेश करूँगा।
27'मेरे इस प्रकार कहने पर इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ उन सुरसा ने कहा — 'कोई मुझे लाँघ नहीं सकता; यही मेरा वरदान है।'
28'सुरसा के ऐसा कहने पर मैंने, जो दस योजन ऊँचा था, अपना आकार पन्द्रह योजन बढ़ा लिया।
29'उन्होंने भी मेरे आकार के अनुरूप अपना मुख फैला लिया। उन्हें अपना मुख फैलाते देख मैं क्षण भर में अङ्गुष्ठ के आकार का छोटा होकर बाहर निकल आया।
30'उन्होंने भी मेरे आकार के अनुरूप अपना मुख फैला लिया। उन्हें अपना मुख फैलाते देख मैं क्षण भर में अङ्गुष्ठ के आकार का छोटा होकर बाहर निकल आया।
31'तब सुरसा ने क्षण भर में पुनः अपना स्वाभाविक रूप धारण किया और मुझसे यह कहा —
32'हे श्रेष्ठ वानर! हे वानरश्रेष्ठ! जाओ और अपना कार्य सिद्ध करो। महात्मा राम को वैदेही से मिलाओ। हे महाबाहु वानर! सुखी रहो। मैं तुमसे प्रसन्न हूँ।'
33'तब सब प्राणियों ने 'साधु-साधु' कहकर मेरी प्रशंसा की। तत्पश्चात् मैं गरुड़ के समान विशाल आकाश में उछल पड़ा।
34'तभी मैं किसी की छाया से पकड़ लिया गया। मैं कुछ देख न सका; मैंने अपना वेग घटाया और दसों दिशाओं में चारों ओर देखा। जिसने मुझे पकड़ा था, वह मुझे दिखाई न दिया।
35'तभी मैं किसी की छाया से पकड़ लिया गया। मैं कुछ देख न सका; मैंने अपना वेग घटाया और दसों दिशाओं में चारों ओर देखा। जिसने मुझे पकड़ा था, वह मुझे दिखाई न दिया।
36'तब मेरे मन में यह विचार उठा — आकाश में यह कौन है, और यहाँ यह कैसी विचित्र बाधा उत्पन्न हुई है, जिसमें कोई रूप दिखाई नहीं देता?
37'ऐसा सोचकर मैंने जल में नीचे देखा और वहाँ मुझे एक भयङ्कर राक्षसी दिखाई दी।
38'वह भयावनी थी और बिना किसी संकोच के ऊँचे स्वर में हँस रही थी। दृढ़ता से उसने मुझसे ये अशुभ वचन कहे —
39'हे विशाल वानर! तुम कहाँ जा रहे हो? मैं दीर्घकाल से भूखी हूँ। मैं बिना आहार के रह रही हूँ और मुझे तुम्हें खाना ही है। मुझे तृप्त करो।'
40'मैंने कहा 'ठीक है' और अपना शरीर उसके मुख में समा सकने से भी अधिक बढ़ा लिया।
41'उसने मुझे खाने के लिए अपना विशाल मुख खोला, क्योंकि वह नहीं जानती थी कि मैं पहले ही स्वयं विशाल और विकराल रूप धारण कर चुका हूँ।
42'क्षण भर में मैं विशाल रूप से छोटे रूप में आ गया, उसके हृदय में प्रविष्ट हुआ और आकाश में उछल पड़ा।
43'जब मैंने उसका हृदय बाहर खींच लिया, तब पर्वत के समान दिखने वाली वह भुजाएँ लटकाए समुद्र में गिर पड़ी।
44'मैंने आकाश में निवास करने वाले चारणों और सिद्धों को परस्पर यह कहते सुना कि क्रूर राक्षसी सिंहिका हनुमान् द्वारा क्षण भर में मार डाली गई।
45'सिंहिका का वध कर मैंने अपने किए हुए इस महान् पराक्रम पर विचार किया। मुझे अपने समक्ष खड़ा महान् कार्य स्मरण हुआ और मैं समुद्र के दक्षिण तट पर गया तथा वृक्षों से भरी लङ्का देखी।
46'सूर्यास्त के पश्चात् भयङ्कर पराक्रम वाला मैं उस सुरक्षित नगरी में, राक्षसों के निवासस्थान में, किसी के देखे बिना प्रविष्ट हुआ।
47'ज्यों ही मैं नगरी में प्रविष्ट हुआ, प्रलयकालीन मेघ के समान एक स्त्री मेरे समक्ष उठ खड़ी हुई और चीख़ती तथा उन्मत्त होकर हँसती हुई मेरा विरोध करने लगी।
48'तब वह भयावना रूप, जिसके केश यज्ञाग्नि के समान जल रहे थे, मुझे मारने के लिए प्रकट हुआ। मैंने अपने बाएँ मुक्के के प्रहार से उसे परास्त किया और सूर्यास्त के समय नगरी में प्रवेश किया।
49'तब वह भयावना रूप, जिसके केश यज्ञाग्नि के समान जल रहे थे, मुझे मारने के लिए प्रकट हुआ। मैंने अपने बाएँ मुक्के के प्रहार से उसे परास्त किया और सूर्यास्त के समय नगरी में प्रवेश किया।
50'हे वीर! मैं लङ्का की अधिष्ठात्री देवी हूँ, जिसे तुमने अपने पराक्रम से जीत लिया है। इसलिए तुम अनेक राक्षसों को जीतोगे' — ऐसी उसने भविष्यवाणी की।
51'वहाँ जब मैं रावण के अन्तःपुर में गया और रात भर खोज की, तब मुझे सुन्दर कटि वाली जनकपुत्री कहीं न मिलीं।
52'रावण के निवास में सीता को न पाकर मैं अपार शोक के समुद्र में डूब गया और मुझे कुछ सूझा नहीं कि क्या करूँ।
53'इस प्रकार चिन्ता करते हुए मैंने एक रमणीय उपवन को घेरे हुए एक लम्बी स्वर्णमयी प्राचीर देखी।
54'मैं उस प्राचीर को लाँघ गया और मैंने अनेक प्रकार के वृक्ष देखे तथा उस अशोकवाटिका के मध्य में एक विशाल शिंशपा वृक्ष देखा। मैं उस पर चढ़ गया और मैंने कदली वृक्षों की पंक्तियाँ देखीं।
55'शिंशपा वृक्ष से थोड़ी ही दूर मैंने सुन्दरी सीता को देखा — श्याम वर्ण वाली, कमलदल के समान नेत्रों वाली, जिनका मुख उपवास से कृश हो गया था, जो केवल एक ही साड़ी (अपहरण के समय से वही एक) पहने हुए थीं, जिनके केश धूल से भरे थे, जो करुण दिखती थीं, शोक में निमग्न थीं, अपने पति का ध्यान करती हुई व्याघ्रियों से घिरी हरिणी के समान बैठी थीं, और माँस तथा रक्त खाने वाली कुरूप एवं क्रूर राक्षसियों से घिरी थीं।
56'शिंशपा वृक्ष से थोड़ी ही दूर मैंने सुन्दरी सीता को देखा — श्याम वर्ण वाली, कमलदल के समान नेत्रों वाली, जिनका मुख उपवास से कृश हो गया था, जो केवल एक ही साड़ी (अपहरण के समय से वही एक) पहने हुए थीं, जिनके केश धूल से भरे थे, जो करुण दिखती थीं, शोक में निमग्न थीं, अपने पति का ध्यान करती हुई व्याघ्रियों से घिरी हरिणी के समान बैठी थीं, और माँस तथा रक्त खाने वाली कुरूप एवं क्रूर राक्षसियों से घिरी थीं।
57'शिंशपा वृक्ष से थोड़ी ही दूर मैंने सुन्दरी सीता को देखा — श्याम वर्ण वाली, कमलदल के समान नेत्रों वाली, जिनका मुख उपवास से कृश हो गया था, जो केवल एक ही साड़ी (अपहरण के समय से वही एक) पहने हुए थीं, जिनके केश धूल से भरे थे, जो करुण दिखती थीं, शोक में निमग्न थीं, अपने पति का ध्यान करती हुई व्याघ्रियों से घिरी हरिणी के समान बैठी थीं, और माँस तथा रक्त खाने वाली कुरूप एवं क्रूर राक्षसियों से घिरी थीं।
58'बहुत खोज के पश्चात् अन्ततः मैंने उन्हें राक्षसियों के बीच देखा, जिन्हें बार-बार धमकाया जा रहा था — एक ही वेणी धारण किए, दीन, अपने पति के ध्यान में लीन, नंगी भूमि पर लेटने से शिशिर के आरम्भ में कमल के समान विवर्ण, रावण से मुख फेरे और मरने का निश्चय किए हुए।
59'बहुत खोज के पश्चात् अन्ततः मैंने उन्हें राक्षसियों के बीच देखा, जिन्हें बार-बार धमकाया जा रहा था — एक ही वेणी धारण किए, दीन, अपने पति के ध्यान में लीन, नंगी भूमि पर लेटने से शिशिर के आरम्भ में कमल के समान विवर्ण, रावण से मुख फेरे और मरने का निश्चय किए हुए।
60'बहुत खोज के पश्चात् अन्ततः मैंने उन्हें राक्षसियों के बीच देखा, जिन्हें बार-बार धमकाया जा रहा था — एक ही वेणी धारण किए, दीन, अपने पति के ध्यान में लीन, नंगी भूमि पर लेटने से शिशिर के आरम्भ में कमल के समान विवर्ण, रावण से मुख फेरे और मरने का निश्चय किए हुए।
61'मैं वहीं शिंशपा वृक्ष से राम की उन यशस्विनी पत्नी को देखता रहा।
62'तभी मैंने रावण के निवास से आती स्वर्णमयी करधनियों और नूपुरों की झनकार से मिश्रित एक गम्भीर ध्वनि सुनी।
63'मैं भयभीत हो गया और अपने शरीर का आकार सिकोड़कर आकाश में पक्षी के समान शिंशपा वृक्ष पर बैठ गया।
64'तब बलशाली रावण अपनी रानियों सहित उस स्थान पर आया जहाँ सीता थीं और वहाँ खड़ा हो गया।
65'राक्षसराज रावण को देखकर भय से भरी सुन्दरी सीता ने अपना मुख और पीन वक्ष अपनी जङ्घाओं के बीच छिपा लिया।
66'सीता भय और चिन्ता से भरी थीं; उन्होंने सान्त्वना देने वाले किसी रक्षक के बिना इधर-उधर देखा। वे भय से काँप रही थीं। उन सीता से दशमुख रावण ने सिर झुकाकर कहा — 'मुझ पर विश्वास करो और मेरा आदर करो।'
67'सीता भय और चिन्ता से भरी थीं; उन्होंने सान्त्वना देने वाले किसी रक्षक के बिना इधर-उधर देखा। वे भय से काँप रही थीं। उन सीता से दशमुख रावण ने सिर झुकाकर कहा — 'मुझ पर विश्वास करो और मेरा आदर करो।'
68'हे सीते! यदि तुम अपने अभिमान में मेरा आदर नहीं करोगी, तो मैं दो मास में तुम्हारा रक्त देखूँगा (पिऊँगा)।'
69'दुष्टबुद्धि रावण के वचन सुनकर सीता अत्यन्त क्रुद्ध हुईं और उन्होंने ये उचित वचन कहे —
70'हे नीच राक्षस! मैं पराक्रमी राम की पत्नी और इक्ष्वाकुवंश के राजा दशरथ की पुत्रवधू हूँ। जिस जिह्वा ने ये अकथनीय वचन कहे, वह अभी तक गिर क्यों नहीं गई?
71'हे अधम! जब मेरे पति दूर थे, तब तुम आए और महात्मा राम की दृष्टि से बचकर मेरा अपहरण किया। तुममें तनिक भी साहस नहीं (कि सीधे युद्ध में मुझे जीतो)।
72'तुम राम के समान नहीं हो, उनके सेवक होने योग्य भी नहीं हो। वे यज्ञ करते हैं और सदा सत्य में स्थित रहते हैं। वे युद्ध में पराक्रमी हैं।'
73'जानकी द्वारा इस प्रकार कठोर वचन कहे जाने पर दशमुख रावण अकस्मात् चिता की ज्वाला के समान क्रोध से भड़क उठा।
74'तब उस दुष्ट रावण ने अपनी भौंहें तानीं और सीता पर प्रहार करने के लिए अपनी दाहिनी मुट्ठी उठाई; तब वहाँ की राक्षसियों ने भी 'हाय, हाय' कहकर स्वर उठाया।
75'दुष्टबुद्धि रावण की पत्नी मन्दोदरी, जो स्त्रियों में श्रेष्ठ थी, बीच से आगे आई और उसने उसे रोका।
76'कामदेव से सन्तप्त रावण से उसने मधुर स्वर में कहा — 'तुम सीता की कामना किस प्रयोजन से करते हो? तुम बल में महेन्द्र के समान हो।
77'हे स्वामी! तुम देवताओं, गन्धर्वों की कन्याओं तथा यक्षों की युवतियों के साथ भी विहार करते हो। तुम्हें सीता की क्या आवश्यकता है?'
78'तब सब स्त्रियों ने मिलकर उस बलशाली निशाचर रावण को रोका और शीघ्र ही उसे उसके भवन में वापस ले गईं।
79'जब वह दशमुख चला गया, तब कुरूप मुख वाली राक्षसियों ने क्रूर और भयङ्कर वचनों से सीता को धमकाया।
80'जानकी ने उनके धमकी भरे वचनों की तनिक भी चिन्ता न की, मानो वे तिनके के समान हों और उनके लिए निरर्थक हों।
81'चूँकि राक्षसियों की धमकियाँ व्यर्थ गईं, इसलिए माँस और रक्त पर जीवित रहने वाली उन राक्षसियों ने महान् सीता के दृढ़ निश्चय के विषय में रावण को सूचित किया।
82'तब उन सबने अपने प्रयत्नों की आशा छोड़ दी और उनके चारों ओर बिखरकर निद्रा के वश हो गईं।
83'जब वे सो गईं, तब पतिव्रता सीता दीन और शोकाकुल होकर करुणापूर्वक विलाप करने लगीं।
84'उन सबके बीच से त्रिजटा उठी और बोली — 'चाहो तो मुझे खा लो। जान लो कि जनक की पुत्री पतिव्रता स्त्री हैं और दशरथ की पुत्रवधू हैं। वे नष्ट नहीं की जा सकतीं।
85'उन सबके बीच से त्रिजटा उठी और बोली — 'चाहो तो मुझे खा लो। जान लो कि जनक की पुत्री पतिव्रता स्त्री हैं और दशरथ की पुत्रवधू हैं। वे नष्ट नहीं की जा सकतीं।
86'आज मैंने स्वप्न में राक्षसों के विनाश तथा सीता के पति की विजय का भयङ्कर और रोमाञ्चकारी दृश्य देखा है।
87'राम द्वारा राक्षसकुल के विनाश से रक्षा के लिए इतना ही पर्याप्त है कि हम उनसे (क्षमा की) याचना करें। सचमुच मैं ऐसा ही मानती हूँ।
88'जो कोई शोकग्रस्त अवस्था में ऐसा स्वप्न देखता है, वह न केवल सब शोकों से मुक्त होता है, अपितु अपार सुख भी भोगता है। यदि हम प्रार्थना करें, तो जनकपुत्री सीता हमें रक्षा का आशीर्वाद देंगी।'
89'यह वचन सुनकर कि 'राम सफल होंगे', युवती और लज्जाशीला सीता प्रसन्न हुईं और बोलीं — 'यदि यह सत्य हुआ, तो मैं तुम्हारी रक्षा करूँगी।'
90'सीता की शोचनीय दशा, उनका दुर्भाग्य और उनका भय देखकर मैं चिन्तित हो उठा और मुझे मन में शान्ति न मिली।
91'मैंने जानकी से वार्तालाप आरम्भ करने की एक युक्ति सोची — इक्ष्वाकुवंश की स्तुति करना।
92'उन दिव्य देवी ने राजर्षियों को पवित्र करने वाला मेरा वह वंशवर्णन सुना। अश्रुओं से धुँधली आँखों से उन्होंने मुझे उत्तर दिया —
93'हे वानरश्रेष्ठ! तुम कौन हो? यहाँ क्यों और कैसे आए हो? राम से तुम्हारी मित्रता कैसे हुई? यह सब मुझे विस्तार से बताओ।'
94'उनकी बात सुनकर मैंने भी कहा — 'हे देवि! भयङ्कर पराक्रम वाले योद्धा और वानरराज सुग्रीव ने आपके पति से मित्रता की है।
95'उनकी बात सुनकर मैंने भी कहा — 'हे देवि! भयङ्कर पराक्रम वाले योद्धा और वानरराज सुग्रीव ने आपके पति से मित्रता की है।
96'मैं आपको खोजने के लिए आपके अथक पति द्वारा भेजा गया सेवक बनकर यहाँ आया हूँ।
97'हे यशस्विनि! पुरुषों में व्याघ्र, दशरथ के यशस्वी पुत्र ने स्वयं पहचान के चिह्न के रूप में यह अँगूठी आपके लिए भेजी है।
98'हे पूज्ये! मैं आपकी आज्ञा चाहता हूँ। मैं क्या करूँ? क्या मैं आपको राम और लक्ष्मण के पास ले चलूँ? आप क्या कहती हैं?'
99'यह सब (हनुमान् का कहा) सुनकर जनक की आनन्दस्वरूपा सीता ने विचार कर कहा — 'राम को रावण का वध कर मुझे ले जाना चाहिए।'
100'तब मैंने झुककर उन श्रेष्ठ और निर्दोष रानी सीता को प्रणाम किया कि वे कोई ऐसा चिह्न दें जो राम को अत्यन्त प्रिय होगा।
101'तब सीता ने मुझसे कहा — 'यह श्रेष्ठ रत्न ले जाओ और चिह्न के रूप में महाबाहु राम को अर्पित करो।'
102'ऐसा कहकर उन श्रेष्ठ देवी ने शोकाकुल भाव से मुझे परम सन्देश सहित एक अद्भुत रत्न सौंप दिया।
103'उनके द्वारा पुनः (यह) स्मरण कराए जाने पर (कि राम शीघ्र ही उन्हें ले जाने आएँ) मैंने उनकी परिक्रमा कर श्रद्धापूर्वक प्रणाम किया।
104'मन में निश्चय कर उन्होंने मुझसे एक बार फिर कहा — 'हे हनुमान्! तुम्हें मेरी दशा राम से कहनी चाहिए।
105'हे वीर हनुमान्! ऐसे कहना कि सुनकर राम और लक्ष्मण दोनों सुग्रीव सहित शीघ्र यहाँ आ जाएँ।
106'अन्यथा मेरी रक्षा करने वाला कोई न होने से मैं केवल दो मास ही जीवित रहूँगी। मैं अनाथ के समान मर जाऊँगी और वे मुझे न देख सकेंगे।'
107'उनकी वह करुण प्रार्थना सुनकर मैं क्रोध से अभिभूत हो गया। मैंने समझ लिया कि मेरे लिए अभी कौन-सा कार्य शेष है।
108'तत्पश्चात् मैंने युद्ध के संकल्प से अपना शरीर पर्वत के समान बढ़ाया और उस क्रीड़ावन को नष्ट करना आरम्भ किया।
109'वे कुरूप मुख वाली राक्षसियाँ जाग उठीं और उन्होंने उजड़ा हुआ उपवन तथा त्रस्त पशु-पक्षी देखे।
110'उस उपवन में मुझे देखकर और इधर-उधर से एकत्र होकर उन राक्षसियों ने तुरन्त स्थिति समझ ली और रावण को सूचना दी —
111'हे बलशाली राजन्! एक दुष्टबुद्धि वानर ने आपके पराक्रम को न जानते हुए इस अगम्य क्रीड़ावन को नष्ट कर दिया है।
112'हे राजन्! इस निरुद्देश्य विचरण करते दुष्टबुद्धि वानर के वध की आज्ञा दी जाए। उसने आपके हित के विरुद्ध कार्य किया है।'
113'राक्षसराज रावण ने (राक्षसियों की बात) सुनकर किङ्कर नामक अजेय राक्षसों को भेजा, जो उसके मन को जानते थे।
114'मैंने एक लौहदण्ड से उन अस्सी सहस्र राक्षसों की सेना का वध किया, जो त्रिशूलों और गदाओं से उपवन की रक्षा कर रहे थे।
115'जो शेष बचे, वे दुर्बल राक्षस जाकर रावण को सूचित करने लगे कि महान् सेना मारी गई।
116'तब मेरे मन में एक विचार आया। मैंने लङ्का के एक ऊँचे सुसज्जित भवन का स्तम्भ उखाड़ लिया और उससे वहाँ नियुक्त सौ राक्षसों का वध कर डाला।
117'तब रावण ने प्रहस्त के पुत्र जम्बुमाली को भयङ्कर और डरावने रूप वाले अनेक राक्षसों सहित भेजा।
118'एक भयङ्कर लौहदण्ड से मैंने महान् बल से सम्पन्न और युद्ध में निपुण जम्बुमाली का तथा उसके साथ आए अन्य भयङ्कर राक्षसों का वध कर दिया।
119'राक्षसराज रावण ने मन्त्रीपुत्रों की, बलवान् पदातियों की अपनी विशाल सेना भेजी।
120'मैंने केवल एक लौहदण्ड से उन सबको यमलोक पहुँचा दिया। दुर्बलों की मृत्यु का समाचार सुनकर रावण ने पाँच वीर सेनापति भेजे।
121'मैंने केवल एक लौहदण्ड से उन सबको यमलोक पहुँचा दिया। दुर्बलों की मृत्यु का समाचार सुनकर रावण ने पाँच वीर सेनापति भेजे।
122'चूँकि मैंने सेना सहित उन सबका वध कर दिया, इसलिए दशमुख रावण ने अनेक राक्षसों सहित अपने बलशाली पुत्र अक्ष को भेजा।
123'जब युद्ध में निपुण मन्दोदरी का वह पुत्र आकाश में उठा, तब मैंने उसके पैर पकड़कर उसे सौ बार घुमाया और चूर-चूर कर दिया।
124'जब युद्ध में निपुण मन्दोदरी का वह पुत्र आकाश में उठा, तब मैंने उसके पैर पकड़कर उसे सौ बार घुमाया और चूर-चूर कर दिया।
125'अक्ष के मारे जाने पर दशमुख रावण क्रुद्ध हुआ और उसने युद्ध के लिए प्यासे अपने दूसरे पुत्र इन्द्रजित् को आदेश दिया।
126'जब युद्ध में सेना और सेनापति तक मारे गए, तब मैं अत्यन्त प्रसन्न हुआ।
127'यह सोचकर कि इन्द्रजित् निश्चय ही मुझे मार डालेगा, महाबाहु बलशाली रावण ने पुनः मदमत्त राक्षस योद्धा भेजे।
128'यह समझकर कि मैं मारा नहीं जा सकता और उसकी (इन्द्रजित् की) शक्ति क्षीण हो रही है, उसने महान् वेग से मुझ पर ब्रह्मास्त्र छोड़ा और मुझे बाँध लिया।
129'तब राक्षसों ने मुझे रस्सियों से बाँधकर रावण के समक्ष ले गए।
130'तब दुष्टबुद्धि रावण ने मुझसे पूछा कि मैं लङ्का क्यों आया और मैंने राक्षसों का वध क्यों किया।
131'मैंने यह सब सीता के लिए किया है। हे राक्षसराज! मैं सीता को देखने की इच्छा से तुम्हारे भवन में आया। मैं वायुदेव का औरस पुत्र हूँ। मेरा नाम हनुमान् है।
132'मैंने यह सब सीता के लिए किया है। हे राक्षसराज! मैं सीता को देखने की इच्छा से तुम्हारे भवन में आया। मैं वायुदेव का औरस पुत्र हूँ। मेरा नाम हनुमान् है।
133'मैं वानर हूँ, राम का दूत और सुग्रीव का मन्त्री हूँ। तुम जान लो कि मैं यहाँ तुम्हें राम का सन्देश देने आया हूँ।
134'परम बलशाली सुग्रीव तुम्हारी कुशल पूछते हैं। वे तुम्हारे धर्म, सुख और कल्याण के लिए तुम्हें हितकर परामर्श भेजते हैं।
135'जब मैं ऋष्यमूक के वनाच्छादित पर्वत पर निवास कर रहा था, तब युद्ध में निपुण राम के साथ मैत्री का सन्धिबन्ध हुआ।
136'राजा ने कहा — 'मेरी पत्नी का एक राक्षस ने अपहरण कर लिया है। उन्हें प्राप्त करने के लिए मैं सब प्रकार से तुम्हारी सहायता चाहता हूँ।'
137'सुग्रीव ने बदले में वालि की कथा सुनाई और सहायता माँगी तथा वालि के वध का सन्धि-वचन किया।
138'अग्नि को साक्षी बनाकर महान् स्वामी राम ने लक्ष्मण सहित सुग्रीव से मित्रता की, जिनका राज्य छीन लिया गया था।
139'युद्ध में राम ने एक ही बाण से वालि का वध किया और सुग्रीव को वानरराज बना दिया।
140'हमें भी इस कार्य में उनकी सहायता करनी है। इसलिए धर्म के आधार पर तुम्हें यह सन्देश भेजा गया है।
141'इससे पहले कि वीर वानर तुम्हारी समूची सेना का संहार कर दें, सीता को तुरन्त राम को लौटा दो।
142'पूर्वकाल में वानरों का बल कौन नहीं जानता? देवताओं ने भी उनकी सहायता माँगी थी।
143'तुम्हारा कल्याण चाहने वाले वानरराज ने मुझसे यह तुमसे कहने को कहा था।' तब रावण ने मुझे क्रोध से ऐसे देखा मानो भस्म कर देगा।
144'भयङ्कर कर्म करने वाले उस दुष्टबुद्धि राक्षस रावण ने मेरा बल न जानते हुए मेरे वध की आज्ञा दी।
145'राक्षसराज के परम धर्मात्मा भाई विभीषण ने मेरे पक्ष में हस्तक्षेप किया।
146'राक्षसों में व्याघ्र विभीषण ने रावण से अपना निश्चय त्यागने को कहा, क्योंकि राजनीतिशास्त्र के अनुसार वह निषिद्ध मार्ग था।
147'राजनीति दूत के वध का निषेध करती है। हितैषी दूत को सत्य ही कहना चाहिए।
148'हे अपरिमेय साहस वाले रावण! यदि दूत ने कोई अपकार भी किया हो, तो उसे विकलाङ्ग किया जा सकता है, किन्तु मारा नहीं जा सकता। कहीं भी शास्त्र (दूत का) वध करने की अनुमति नहीं देते।'
149'विभीषण की बात सुनकर रावण ने राक्षसों को मेरी पूँछ जलाने का आदेश दिया।
150'राजा के वचन सुनकर सब राक्षस एकत्र हुए और उन्होंने मेरी पूँछ पकड़कर उसे सूत की साड़ियों और फटे कपास के चीथड़ों से लपेट दिया।
151'अनेक अत्यन्त उग्र साहसी राक्षस तैयार हो गए। उन्होंने मुझे बाँधा और लकड़ियों तथा मुक्कों से मारा। उन्होंने मेरी पूँछ रस्सियों से कसकर उसमें आग लगा दी।
152'वे साहसी राक्षस मुझे राजमार्गों से नगरी में घुमाने लगे और ऊँचे स्वर में घोषणा करने लगे, जिससे सब जान लें कि मैं बँधा हुआ हूँ और मेरी पूँछ में आग लगा दी गई है।
153'मैंने अपना रूप छोटा कर बन्धन से मुक्ति पाई। तत्पश्चात् मैंने पुनः अपना विशाल मूल रूप धारण किया और पास पड़ा एक लौहदण्ड उठाकर वहाँ उपस्थित सब राक्षसों का वध कर दिया।
154'मैंने अपना रूप छोटा कर बन्धन से मुक्ति पाई। तत्पश्चात् मैंने पुनः अपना विशाल मूल रूप धारण किया और पास पड़ा एक लौहदण्ड उठाकर वहाँ उपस्थित सब राक्षसों का वध कर दिया।
155'तब मैं बिना विचलित हुए नगरी के प्रवेशद्वार पर कूद गया। अपनी जलती पूँछ से मैंने प्राचीरों और गगनचुम्बी भवनों में आग लगा दी, जिससे वे प्रलयकाल के जगत् के समान दिखने लगे।
156'निश्चय ही जानकी नष्ट हो गईं — मुझे यह भय हुआ, क्योंकि लङ्का में कोई भी स्थान बिना जला दिखाई नहीं देता और समूची नगरी भस्म हो चुकी है।
157'लङ्का मेरे द्वारा जला दी गई और सीता भी जल गई होंगी। इसमें सन्देह नहीं। राम का महान् प्रयोजन मैंने नष्ट कर दिया।'
158'इस प्रकार मैं शोक और चिन्ता से अभिभूत हो गया। तभी मैंने चारणों के वे अद्भुत मङ्गलमय वचन सुने जो घोषित कर रहे थे कि सीता नहीं जलीं।
159'इस प्रकार मैं शोक और चिन्ता से अभिभूत हो गया। तभी मैंने चारणों के वे अद्भुत मङ्गलमय वचन सुने जो घोषित कर रहे थे कि सीता नहीं जलीं।
160'चारणों के वचन सुनना आश्चर्यजनक था। यह सुनकर कि जानकी नहीं जलीं, मैंने समझ लिया कि यह उन्हीं के कारण है (कि पूँछ जलने पर भी मैं नहीं जला)।
161'मेरी पूँछ जल रही थी, किन्तु अग्नि ने मुझे नहीं जलाया। मेरे हृदय में आनन्द था। वायु मधुर सुगन्ध ले आ रही थी।
162'इन दो शुभ चिह्नों से तथा ऋषियों द्वारा कहे गए परम मङ्गलमय वचनों से मैं हृदय से प्रसन्न हुआ।
163'वैदेही से एक बार फिर मिलकर और उनसे पुनः विदा लेकर मैं अरिष्ट पर्वत पर पहुँचा और आप सबको देखने की उत्कण्ठा से लौटने के लिए उछल पड़ा।
164'वायुदेव, चन्द्रमा, सूर्य, सिद्धों और गन्धर्वों के मार्ग से होकर मैं आपको देखने आया।
165'राम की शक्ति से, आपकी शुभकामना से तथा सुग्रीव के महान् प्रयोजन के कारण मेरे लिए सब कुछ अनुकूल रहा।
166'जो कुछ वहाँ न हो सका और अब भी करना शेष है, वह आप लोग सिद्ध करें। मैंने समूचा वृत्तान्त निवेदित कर दिया है।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का अष्टपञ्चाश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1तब बलशाली हनुमान् र अन्य वानरहरू महेन्द्र पर्वतको शिखरमा जम्मा भई अत्यन्त प्रसन्न भए।
2त्यसपछि अत्यन्त हर्षित जाम्बवान्ले हनुमान्सँग ठूलो स्नेहका साथ सबै घटनाका विषयमा सोधे —
3'तिमीले ती देवतुल्य देवीलाई कसरी भेट्यौ? उहाँ कस्तो अवस्थामा हुनुहुन्थ्यो? क्रूरकर्मा दशमुखले उहाँसँग कस्तो व्यवहार गर्दै थियो? उहाँले भन्नुभएको कुरा पनि सुनाऊ।
4'हे हनुमान्! सम्पूर्ण वृत्तान्त हामीलाई विस्तारपूर्वक भन। त्यो सुनेर हामी अबको कार्यविधिबारे विचार गर्नेछौँ।
5'तिमी विवेकी छौ; निवेदन गर्दा के भन्नुपर्छ र के गोप्य राख्नुपर्छ, त्यो तिमीले विस्तारपूर्वक भन्नुपर्छ।'
6(जाम्बवान् आदिद्वारा) सोधिएपछि शरीरभरि रोमाञ्च भएका हनुमान्ले रानी सीताको दिशातर्फ निहुरेर प्रणाम गरे र भन्न थाले —
7'महेन्द्र पर्वतबाट दक्षिण किनारासम्म पुग्ने सङ्कल्पले म आकाशमा माथि उफ्रेँ। यो तपाईं सबैले प्रत्यक्ष देख्नुभएको थियो।
8'उफ्रँदै गर्दा नै मैले एउटा भयङ्कर र अद्भुत सुनौलो शिखर देखेँ, जुन मानौँ मेरो बाटोमा बाधा दिन आएको थियो।
9'त्यो पर्वत मलाई रोक्न मतर्फ फर्किएर मेरो बाटोमा उभियो। तब मैले मनमा निश्चय गरेँ कि यो महान्, अद्भुत सुनौलो पर्वतलाई चूर पार्नुपर्छ।
10'मेरो पुच्छरको प्रहारले त्यो महान् पर्वतशिखर, जुन सूर्यझैँ चम्किरहेको थियो, हजारौँ टुक्रामा छरियो।
11'म उसलाई चूर पार्न लागेको थाहा पाएर उसले मलाई छोरालाई झैँ सम्बोधन गर्दै मेरो हृदय आनन्दित पार्ने मधुर स्वरमा भन्यो —
12'मलाई वायुदेवको मित्र सम्झ, त्यसैले म तिम्रा बुबाको भाइजस्तै हुँ। म यही महान् समुद्रमा बस्छु र मैनाक नामले प्रसिद्ध छु।
13'हे पुत्र! पहिले पर्वतश्रेष्ठहरूका पनि पखेटा थिए र तिनीहरू इच्छाअनुसार सारा पृथ्वीमा घुम्दै सबैलाई पीडित पार्थे।
14'पाक नामक राक्षसका संहारक महेन्द्रले पर्वतहरूका (क्रूर कर्मको) कथा सुने र आफ्नो वज्रले तिनका पखेटा हजारौँ टुक्रामा काटिदिए।
15'हे पुत्र! म तिम्रा कृपालु पिता मरुत्द्वारा इन्द्रबाट बचाइएँ, जसले मलाई यही महान् समुद्रमा खसालिदिए।
16'हे शत्रुदमन! मैले धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ रामको सहायताका लागि प्रयत्न गर्नुपर्छ, किनभने मैले (तिम्रा पिताबाट) सहायता पाएको छु, जो पराक्रममा इन्द्रसमान हुनुहुन्छ।'
17'मैले मैनाकको कुरा सुनेपछि उनलाई अगाडि जाने आफ्नो अभिप्राय बताएँ। ती महात्मा मैनाकले मलाई अनुमति दिए।
18'मैले मैनाकको कुरा सुनेपछि उनलाई अगाडि जाने आफ्नो अभिप्राय बताएँ। ती महात्मा मैनाकले मलाई अनुमति दिए।
19'त्यसपछि त्यो विशाल पर्वत मानव रूपमा त्यसै गरी लुक्यो जसरी विशाल पर्वतहरू समुद्रमा लुकिरहेका हुन्छन्।
20'तब म महान् वेगले आफ्नो बाटोमा अगाडि बढेँ। समुद्र पार गर्न धेरै समय लाग्यो।
21'मैले समुद्रको बीचमा सर्पहरूकी माता सुरसालाई देखेँ र उनले भनिन् —
22'हे बलशाली वानर! तिमी अमरहरूले दिएका मेरा आहार हुन नियत छौ। त्यसैले म तिमीलाई खानेछु, किनभने दीर्घकाल (को अतृप्त भोक) पछि मैले तिमीलाई पाएकी छु।'
23'सुरसाले यसरी भनेपछि मैले हात जोडेर तल निहुरी प्रणाम गरेँ र फुस्रो मुख लिएर उनको अगाडि उभिएर भनेँ —
24'दशरथका पुत्र यशस्वी राम, जो शत्रुहरूलाई सन्तप्त पार्नुहुन्छ, आफ्ना भाइ लक्ष्मण र पत्नी सीतासहित दण्डक वनमा प्रवेश गर्नुभयो।
25'उहाँकी पत्नीको दुष्टबुद्धि रावणले अपहरण गर्यो। रामको आज्ञाले म उहाँको दूतका रूपमा उहाँलाई भेट्न जाँदै छु।'
26'मैले उनलाई भनेँ कि (रामको राज्यमा बस्ने) उनका लागि उहाँकी रानी र पत्नीलाई सहायता गर्नु उचित हो। नत्र मैले प्रतिज्ञा गरेँ कि रामलाई सीताको अत्तोपत्तो बताएपछि म फर्केर आउनेछु र उनको मुखमा प्रवेश गर्नेछु।
27'मैले यसो भनेपछि इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्ने ती सुरसाले भनिन् — 'मलाई कसैले नाघ्न सक्दैन; यही मेरो वरदान हो।'
28'सुरसाले यसो भनेपछि दस योजन अग्लो मैले आफ्नो आकार पन्ध्र योजन बढाएँ।
29'उनले पनि मेरो आकार अनुसार आफ्नो मुख फैलाइन्। उनले मुख फैलाएको देखेर म क्षणभरमै औँलाको आकारजत्रो सानो भई बाहिर निस्केँ।
30'उनले पनि मेरो आकार अनुसार आफ्नो मुख फैलाइन्। उनले मुख फैलाएको देखेर म क्षणभरमै औँलाको आकारजत्रो सानो भई बाहिर निस्केँ।
31'तब सुरसाले क्षणभरमै फेरि आफ्नो स्वाभाविक रूप धारण गरिन् र मलाई यसो भनिन् —
32'हे श्रेष्ठ वानर! हे वानरश्रेष्ठ! जाऊ र आफ्नो कार्य सिद्ध गर। महात्मा राम र वैदेहीलाई मिलाऊ। हे महाबाहु वानर! सुखी होऊ। म तिमीसँग प्रसन्न छु।'
33'तब सबै प्राणीले 'साधु-साधु' भन्दै मेरो प्रशंसा गरे। त्यसपछि म गरुडझैँ विशाल आकाशमा उफ्रिएँ।
34'त्यसै बेला म कसैको छायाँले समातिएँ। मैले केही देख्न सकिनँ; मैले आफ्नो वेग घटाएँ र दसै दिशामा वरिपरि हेरेँ। मलाई समात्नेलाई मैले देख्न सकिनँ।
35'त्यसै बेला म कसैको छायाँले समातिएँ। मैले केही देख्न सकिनँ; मैले आफ्नो वेग घटाएँ र दसै दिशामा वरिपरि हेरेँ। मलाई समात्नेलाई मैले देख्न सकिनँ।
36'तब मेरो मनमा यो विचार उठ्यो — आकाशमा यो को हो, र यहाँ कस्तो विचित्र बाधा उत्पन्न भएको छ, जसमा कुनै रूप देखिँदैन?
37'यसो सोचेर मैले पानीमा तल हेरेँ र त्यहाँ मैले एउटी भयङ्कर राक्षसी देखेँ।
38'त्यो डरलाग्दी थिई र कुनै सङ्कोच नगरी उच्च स्वरमा हाँसिरहेकी थिई। दृढतापूर्वक उसले मलाई यी अशुभ वचन भनी —
39'हे विशाल वानर! तिमी कहाँ जाँदै छौ? म धेरै समयदेखि भोकाएकी छु। म आहारविना बाँचिरहेकी छु र मैले तिमीलाई खानै पर्छ। मलाई तृप्त पार।'
40'मैले 'हुन्छ' भनेँ र आफ्नो शरीर उसको मुखले अटाउन सक्नेभन्दा पनि बढी बढाएँ।
41'उसले मलाई खान आफ्नो विशाल मुख खोली, किनभने उसलाई थाहा थिएन कि मैले पहिले नै आफैँ विशाल र विकराल रूप धारण गरिसकेको छु।
42'क्षणभरमै म विशाल रूपबाट सानो रूपमा आएँ, उसको हृदयभित्र पसेँ र आकाशमा उफ्रिएँ।
43'जब मैले उसको हृदय बाहिर तानेँ, तब पर्वतजस्तै देखिने ऊ पाखुरा झुन्ड्याएर समुद्रमा खसी।
44'मैले आकाशमा बस्ने चारण र सिद्धहरूले एकअर्कासँग यसो भनेको सुनेँ कि क्रूर राक्षसी सिंहिका हनुमान्द्वारा क्षणभरमै मारिइन्।
45'सिंहिकाको वध गरेपछि मैले आफूले गरेको त्यो महान् पराक्रमबारे सोचेँ। मलाई आफ्नो अगाडि रहेको महान् कार्यको सम्झना भयो र म समुद्रको दक्षिण किनारामा गएँ तथा रूखहरूले भरिएको लङ्का देखेँ।
46'सूर्यास्तपछि भयङ्कर पराक्रम भएको मैले त्यो सुरक्षित नगरी, राक्षसहरूको निवासस्थानमा कसैले नदेखी प्रवेश गरेँ।
47'म नगरीमा पस्नेबित्तिकै प्रलयकालीन मेघजस्ती एउटी स्त्री मेरो अगाडि उठिन् र चिच्याउँदै तथा उन्मत्त भई हाँस्दै मेरो विरोध गर्न थालिन्।
48'तब त्यो डरलाग्दो रूप, जसका केश यज्ञाग्निझैँ बलिरहेका थिए, मलाई मार्न प्रकट भयो। मैले आफ्नो देब्रे मुड्कीको प्रहारले उसलाई परास्त गरेँ र सूर्यास्तको समयमा नगरीमा प्रवेश गरेँ।
49'तब त्यो डरलाग्दो रूप, जसका केश यज्ञाग्निझैँ बलिरहेका थिए, मलाई मार्न प्रकट भयो। मैले आफ्नो देब्रे मुड्कीको प्रहारले उसलाई परास्त गरेँ र सूर्यास्तको समयमा नगरीमा प्रवेश गरेँ।
50'हे वीर! म लङ्काकी अधिष्ठात्री देवी हुँ, जसलाई तिमीले आफ्नो पराक्रमले जितेका छौ। त्यसैले तिमीले अनेक राक्षसलाई जित्नेछौ' — उसले यस्तो भविष्यवाणी गरी।
51'त्यहाँ जब म रावणको अन्तःपुरमा गएँ र रातभरि खोजेँ, तब मैले सुन्दर कटि भएकी जनकपुत्रीलाई कतै भेटिनँ।
52'रावणको निवासमा सीतालाई नभेटेर म अपार शोकको समुद्रमा डुबेँ र मलाई के गर्ने भन्ने केही सुझेन।
53'यसरी चिन्ता गर्दै गर्दा मैले एउटा रमणीय उपवनलाई घेरेको लामो सुनौलो पर्खाल देखेँ।
54'म त्यो पर्खाल नाघेँ र मैले अनेक प्रकारका रूख देखेँ तथा त्यो अशोकवाटिकाको बीचमा एउटा विशाल शिंशपा वृक्ष देखेँ। म त्यसमा चढेँ र मैले केराका बोटहरूका पङ्क्ति देखेँ।
55'शिंशपा वृक्षबाट थोरै टाढा मैले सुन्दरी सीतालाई देखेँ — श्याम वर्णकी, कमलका पत्रजस्ता नेत्र भएकी, जसको मुख उपवासले कृश भएको थियो, जसले एउटै मात्र साडी (अपहरणदेखि त्यही एउटै) लगाउनुभएको थियो, जसका केश धूलोले भरिएका थिए, जो करुण देखिनुहुन्थ्यो, शोकमा निमग्न हुनुहुन्थ्यो, आफ्ना पतिको ध्यान गर्दै व्याघ्रीहरूले घेरिएकी मृगीझैँ बस्नुभएको थियो, र मासु तथा रगत खाने कुरूप एवं क्रूर राक्षसीहरूले घेरिनुभएको थियो।
56'शिंशपा वृक्षबाट थोरै टाढा मैले सुन्दरी सीतालाई देखेँ — श्याम वर्णकी, कमलका पत्रजस्ता नेत्र भएकी, जसको मुख उपवासले कृश भएको थियो, जसले एउटै मात्र साडी (अपहरणदेखि त्यही एउटै) लगाउनुभएको थियो, जसका केश धूलोले भरिएका थिए, जो करुण देखिनुहुन्थ्यो, शोकमा निमग्न हुनुहुन्थ्यो, आफ्ना पतिको ध्यान गर्दै व्याघ्रीहरूले घेरिएकी मृगीझैँ बस्नुभएको थियो, र मासु तथा रगत खाने कुरूप एवं क्रूर राक्षसीहरूले घेरिनुभएको थियो।
57'शिंशपा वृक्षबाट थोरै टाढा मैले सुन्दरी सीतालाई देखेँ — श्याम वर्णकी, कमलका पत्रजस्ता नेत्र भएकी, जसको मुख उपवासले कृश भएको थियो, जसले एउटै मात्र साडी (अपहरणदेखि त्यही एउटै) लगाउनुभएको थियो, जसका केश धूलोले भरिएका थिए, जो करुण देखिनुहुन्थ्यो, शोकमा निमग्न हुनुहुन्थ्यो, आफ्ना पतिको ध्यान गर्दै व्याघ्रीहरूले घेरिएकी मृगीझैँ बस्नुभएको थियो, र मासु तथा रगत खाने कुरूप एवं क्रूर राक्षसीहरूले घेरिनुभएको थियो।
58'धेरै खोजेपछि अन्ततः मैले उहाँलाई राक्षसीहरूको बीचमा देखेँ, जसलाई बारम्बार धम्क्याइँदै थियो — एउटै वेणी धारण गरेकी, दीन, आफ्ना पतिको ध्यानमा लीन, नाङ्गो भुइँमा पल्टिएकाले हिउँदको आरम्भमा कमलझैँ फुस्रो, रावणबाट मुख फर्काएकी र मर्ने निश्चय गरेकी।
59'धेरै खोजेपछि अन्ततः मैले उहाँलाई राक्षसीहरूको बीचमा देखेँ, जसलाई बारम्बार धम्क्याइँदै थियो — एउटै वेणी धारण गरेकी, दीन, आफ्ना पतिको ध्यानमा लीन, नाङ्गो भुइँमा पल्टिएकाले हिउँदको आरम्भमा कमलझैँ फुस्रो, रावणबाट मुख फर्काएकी र मर्ने निश्चय गरेकी।
60'धेरै खोजेपछि अन्ततः मैले उहाँलाई राक्षसीहरूको बीचमा देखेँ, जसलाई बारम्बार धम्क्याइँदै थियो — एउटै वेणी धारण गरेकी, दीन, आफ्ना पतिको ध्यानमा लीन, नाङ्गो भुइँमा पल्टिएकाले हिउँदको आरम्भमा कमलझैँ फुस्रो, रावणबाट मुख फर्काएकी र मर्ने निश्चय गरेकी।
61'म त्यहीँ शिंशपा वृक्षबाट रामकी ती यशस्विनी पत्नीलाई हेरिरहेँ।
62'त्यसै बेला मैले रावणको निवासबाट आउने सुनौला करधनी र पाउजुका झङ्कारसँग मिसिएको एउटा गम्भीर ध्वनि सुनेँ।
63'म त्रसित भएँ र आफ्नो शरीरको आकार खुम्च्याएर आकाशमा चराझैँ शिंशपा वृक्षमा बसेँ।
64'तब बलशाली रावण आफ्ना रानीहरूसहित सीता हुनुभएको त्यो ठाउँमा आयो र त्यहाँ उभियो।
65'राक्षसराज रावणलाई देखेर भयले भरिनुभएकी सुन्दरी सीताले आफ्नो मुख र पीन वक्षस्थल आफ्ना तिघ्राबीच लुकाउनुभयो।
66'सीता भय र चिन्ताले भरिनुभएको थियो; सान्त्वना दिने कुनै रक्षकविना उहाँले यताउता हेर्नुभयो। उहाँ भयले काँपिरहनुभएको थियो। ती सीतालाई दशमुख रावणले टाउको निहुराएर भन्यो — 'ममाथि विश्वास गर र मेरो आदर गर।'
67'सीता भय र चिन्ताले भरिनुभएको थियो; सान्त्वना दिने कुनै रक्षकविना उहाँले यताउता हेर्नुभयो। उहाँ भयले काँपिरहनुभएको थियो। ती सीतालाई दशमुख रावणले टाउको निहुराएर भन्यो — 'ममाथि विश्वास गर र मेरो आदर गर।'
68'हे सीते! यदि तिमीले आफ्नो अभिमानमा मेरो आदर गरिनौ भने म दुई महिनामा तिम्रो रगत हेर्नेछु (पिउनेछु)।'
69'दुष्टबुद्धि रावणका वचन सुनेर सीता अत्यन्त क्रुद्ध हुनुभयो र उहाँले यी उचित वचन भन्नुभयो —
70'हे नीच राक्षस! म पराक्रमी रामकी पत्नी र इक्ष्वाकुवंशका राजा दशरथकी बुहारी हुँ। जुन जिब्रोले यी अकथनीय वचन बोल्यो, त्यो अझै किन झरेको छैन?
71'हे अधम! मेरा पति टाढा हुनुहुँदा तँ आइस् र महात्मा रामको दृष्टिबाट लुकेर मेरो अपहरण गरिस्। तँमा अलिकति पनि साहस छैन (कि सोझै युद्धमा मलाई जित्न सक्)।
72'तँ रामसमान छैनस्, उहाँको सेवक हुन पनि योग्य छैनस्। उहाँ यज्ञ गर्नुहुन्छ र सधैँ सत्यमा स्थित रहनुहुन्छ। उहाँ युद्धमा पराक्रमी हुनुहुन्छ।'
73'जानकीले यसरी कठोर वचन भनेपछि दशमुख रावण अचानक चिताको ज्वालाझैँ क्रोधले दन्कियो।
74'तब त्यो दुष्ट रावणले आफ्ना आँखीभौँ तन्कायो र सीतामाथि प्रहार गर्न आफ्नो दाहिने मुड्की उठायो; तब त्यहाँका राक्षसीहरूले पनि 'हाय, हाय' भन्दै स्वर उठाए।
75'दुष्टबुद्धि रावणकी पत्नी मन्दोदरी, जो स्त्रीहरूमा श्रेष्ठ थिइन्, बीचबाट अगाडि आइन् र उसलाई रोकिन्।
76'कामदेवले सन्तप्त रावणलाई उनले मधुर स्वरमा भनिन् — 'तपाईं कुन प्रयोजनले सीताको कामना गर्नुहुन्छ? तपाईं बलमा महेन्द्रसमान हुनुहुन्छ।
77'हे स्वामी! तपाईं देवता र गन्धर्वहरूका कन्या तथा यक्षहरूका युवतीहरूसँग पनि विहार गर्नुहुन्छ। तपाईंलाई सीताको के आवश्यकता?'
78'तब सबै स्त्रीहरूले मिलेर त्यो बलशाली निशाचर रावणलाई रोके र चाँडै उसलाई उसकै भवनमा फिर्ता लगे।
79'त्यो दशमुख गएपछि कुरूप मुख भएका राक्षसीहरूले क्रूर र भयङ्कर वचनले सीतालाई धम्क्याए।
80'जानकीले उनीहरूका धम्कीपूर्ण वचनको अलिकति पनि चिन्ता गर्नुभएन, मानौँ ती घाँसको त्यान्द्रोझैँ हुन् र उहाँका लागि निरर्थक छन्।
81'राक्षसीहरूका धम्की व्यर्थ भएकाले मासु र रगतमा बाँच्ने ती राक्षसीहरूले महान् सीताको दृढ निश्चयबारे रावणलाई खबर गरे।
82'तब उनीहरू सबैले आफ्ना प्रयत्नको आशा छाडे र उहाँको वरिपरि छरिएर निद्राको वशमा परे।
83'उनीहरू निदाएपछि पतिव्रता सीता दीन र शोकाकुल भई करुणापूर्वक विलाप गर्न थाल्नुभयो।
84'ती सबैको बीचबाट त्रिजटा उठिन् र भनिन् — 'चाहन्छौ भने मलाई खाऊ। जान कि जनककी पुत्री पतिव्रता स्त्री हुनुहुन्छ र दशरथकी बुहारी हुनुहुन्छ। उहाँ नष्ट गर्न सकिँदैन।
85'ती सबैको बीचबाट त्रिजटा उठिन् र भनिन् — 'चाहन्छौ भने मलाई खाऊ। जान कि जनककी पुत्री पतिव्रता स्त्री हुनुहुन्छ र दशरथकी बुहारी हुनुहुन्छ। उहाँ नष्ट गर्न सकिँदैन।
86'आज मैले सपनामा राक्षसहरूको विनाश तथा सीताका पतिको विजयको भयङ्कर र रोमाञ्चकारी दृश्य देखेँ।
87'रामद्वारा राक्षसकुलको विनाशबाट बच्न यति नै पर्याप्त छ कि हामी उहाँसँग (क्षमाको) याचना गरौँ। साँच्चै म त्यस्तै सम्झन्छु।
88'जसले शोकग्रस्त अवस्थामा यस्तो सपना देख्छ, ऊ सबै शोकबाट मुक्त हुनुका साथै अपार सुख पनि भोग्छ। यदि हामीले प्रार्थना गर्यौँ भने जनकपुत्री सीताले हामीलाई रक्षाको आशीर्वाद दिनुहुनेछ।'
89''राम सफल हुनुहुनेछ' भन्ने वचन सुनेर युवती र लजालु सीता प्रसन्न हुनुभयो र भन्नुभयो — 'यदि यो सत्य भयो भने म तिमीलाई रक्षा गर्नेछु।'
90'सीताको शोचनीय दशा, उहाँको दुर्भाग्य र उहाँको भय देखेर म चिन्तित भएँ र मलाई मनमा शान्ति मिलेन।
91'मैले जानकीसँग वार्तालाप सुरु गर्ने एउटा उपाय सोचेँ — इक्ष्वाकुवंशको स्तुति गर्नु।
92'ती दिव्य देवीले राजर्षिहरूलाई पवित्र पार्ने मेरो त्यो वंशवर्णन सुन्नुभयो। आँसुले धमिलिएका आँखाले उहाँले मलाई उत्तर दिनुभयो —
93'हे वानरश्रेष्ठ! तिमी को हौ? यहाँ किन र कसरी आयौ? रामसँग तिम्रो मित्रता कसरी भयो? यो सबै मलाई विस्तारपूर्वक भन।'
94'उहाँको कुरा सुनेर मैले पनि भनेँ — 'हे देवी! भयङ्कर पराक्रम भएका योद्धा र वानरराज सुग्रीवले तपाईंका पतिसँग मित्रता गर्नुभएको छ।
95'उहाँको कुरा सुनेर मैले पनि भनेँ — 'हे देवी! भयङ्कर पराक्रम भएका योद्धा र वानरराज सुग्रीवले तपाईंका पतिसँग मित्रता गर्नुभएको छ।
96'म तपाईंलाई खोज्न तपाईंका अथक पतिद्वारा पठाइएको सेवक भई यहाँ आएको हुँ।
97'हे यशस्विनी! पुरुषहरूमा व्याघ्र, दशरथका यशस्वी पुत्रले आफैँ पहिचानको चिन्हका रूपमा यो औँठी तपाईंका लागि पठाउनुभएको छ।
98'हे पूज्ये! म तपाईंको आज्ञा चाहन्छु। म के गरूँ? के म तपाईंलाई राम र लक्ष्मणकहाँ लगूँ? तपाईं के भन्नुहुन्छ?'
99'यो सबै (हनुमान्को भनाइ) सुनेर जनकको आनन्दस्वरूपा सीताले विचार गरेर भन्नुभयो — 'रामले रावणको वध गरेर मलाई लैजानुपर्छ।'
100'तब मैले निहुरेर ती श्रेष्ठ र निर्दोष रानी सीतालाई प्रणाम गरेँ कि उहाँले कुनै यस्तो चिन्ह दिनुभएको होस् जुन रामलाई अत्यन्त प्रिय हुनेछ।
101'तब सीताले मलाई भन्नुभयो — 'यो श्रेष्ठ रत्न लैजाऊ र चिन्हका रूपमा महाबाहु रामलाई अर्पण गर।'
102'यसो भनेर ती श्रेष्ठ देवीले शोकाकुल भावमा मलाई परम सन्देशसहित एउटा अद्भुत रत्न सुम्पनुभयो।
103'उहाँले फेरि (यो) सम्झाउनुभएपछि (कि राम चाँडै उहाँलाई लैजान आउनुहोस्) मैले उहाँको परिक्रमा गरी श्रद्धापूर्वक प्रणाम गरेँ।
104'मनमा निश्चय गरेर उहाँले मलाई एकपटक फेरि भन्नुभयो — 'हे हनुमान्! तिमीले मेरो दशा रामलाई सुनाउनुपर्छ।
105'हे वीर हनुमान्! यसरी सुनाऊ कि सुनेर राम र लक्ष्मण दुवै सुग्रीवसहित चाँडै यहाँ आऊन्।
106'नत्र मेरो रक्षा गर्ने कोही नभएकाले म दुई महिना मात्र बाँच्नेछु। म अनाथझैँ मर्नेछु र उहाँले मलाई देख्न पाउनुहुनेछैन।'
107'उहाँको त्यो करुण प्रार्थना सुनेर म क्रोधले अभिभूत भएँ। मैले बुझेँ कि मेरा लागि अझै कुन कार्य बाँकी छ।
108'त्यसपछि मैले युद्धको सङ्कल्पले आफ्नो शरीर पर्वतजत्रो बढाएँ र त्यो क्रीडावन नष्ट गर्न थालेँ।
109'ती कुरूप मुख भएका राक्षसीहरू ब्युँझिए र उनीहरूले उजाडिएको उपवन तथा त्रसित पशुपक्षी देखे।
110'त्यो उपवनमा मलाई देखेर र यताउताबाट जम्मा भएर ती राक्षसीहरूले तुरुन्तै स्थिति बुझे र रावणलाई खबर गरे —
111'हे बलशाली राजन्! एउटा दुष्टबुद्धि वानरले तपाईंको पराक्रम नजानी यो अगम्य क्रीडावन नष्ट गरेको छ।
112'हे राजन्! निरुद्देश्य घुमिरहेको यो दुष्टबुद्धि वानरको वधको आज्ञा दिइयोस्। उसले तपाईंको हितविरुद्ध कार्य गरेको छ।'
113'राक्षसराज रावणले (राक्षसीहरूको कुरा) सुनेर किङ्कर नामका अजेय राक्षसहरू पठायो, जसले उसको मन जान्दथे।
114'मैले एउटा फलामको डन्डाले ती असी हजार राक्षसको सेनाको वध गरेँ, जो त्रिशूल र गदाले उपवनको रक्षा गरिरहेका थिए।
115'जो बाँकी रहे, ती दुर्बल राक्षसहरू गएर रावणलाई खबर गर्न थाले कि महान् सेना मारियो।
116'तब मेरो मनमा एउटा विचार आयो। मैले लङ्काको एउटा अग्लो सुसज्जित भवनको खम्बा उखेलेँ र त्यसैले त्यहाँ नियुक्त सय राक्षसको वध गरेँ।
117'तब रावणले प्रहस्तका पुत्र जम्बुमालीलाई भयङ्कर र डरलाग्दो रूप भएका अनेक राक्षससहित पठायो।
118'एउटा भयङ्कर फलामको डन्डाले मैले महान् बलले सम्पन्न र युद्धमा निपुण जम्बुमालीको तथा उसका साथ आएका अन्य भयङ्कर राक्षसहरूको वध गरेँ।
119'राक्षसराज रावणले मन्त्रीपुत्रहरूको, बलवान् पैदल सिपाहीहरूको आफ्नो विशाल सेना पठायो।
120'मैले एउटै फलामको डन्डाले ती सबैलाई यमलोक पुर्याएँ। दुर्बलहरूको मृत्युको समाचार सुनेर रावणले पाँच वीर सेनापति पठायो।
121'मैले एउटै फलामको डन्डाले ती सबैलाई यमलोक पुर्याएँ। दुर्बलहरूको मृत्युको समाचार सुनेर रावणले पाँच वीर सेनापति पठायो।
122'मैले सेनासहित ती सबैको वध गरेकाले दशमुख रावणले अनेक राक्षससहित आफ्नो बलशाली पुत्र अक्षलाई पठायो।
123'युद्धमा निपुण मन्दोदरीका ती पुत्र आकाशमा उठेपछि मैले उसका खुट्टा समातेर सय पटक घुमाएँ र चूरचूर पारेँ।
124'युद्धमा निपुण मन्दोदरीका ती पुत्र आकाशमा उठेपछि मैले उसका खुट्टा समातेर सय पटक घुमाएँ र चूरचूर पारेँ।
125'अक्ष मारिएपछि दशमुख रावण क्रुद्ध भयो र उसले युद्धका लागि तिर्खाएका आफ्ना दोस्रा पुत्र इन्द्रजित्लाई आदेश दियो।
126'युद्धमा सेना र सेनापतिसमेत मारिएपछि म अत्यन्त प्रसन्न भएँ।
127'इन्द्रजित्ले निश्चय नै मलाई मार्नेछ भन्ने सोचेर महाबाहु बलशाली रावणले फेरि मदमत्त राक्षस योद्धाहरू पठायो।
128'म मारिन सक्दिनँ र उसको (इन्द्रजित्को) शक्ति क्षीण हुँदै छ भन्ने बुझेर उसले महान् वेगले ममाथि ब्रह्मास्त्र छोड्यो र मलाई बाँध्यो।
129'तब राक्षसहरूले मलाई डोरीले बाँधेर रावणको अगाडि ल्याए।
130'तब दुष्टबुद्धि रावणले मलाई सोध्यो कि म लङ्का किन आएँ र मैले राक्षसहरूको वध किन गरेँ।
131'मैले यो सबै सीताका लागि गरेको हुँ। हे राक्षसराज! म सीतालाई हेर्ने इच्छाले तिम्रो भवनमा आएको हुँ। म वायुदेवको औरस पुत्र हुँ। मेरो नाम हनुमान् हो।
132'मैले यो सबै सीताका लागि गरेको हुँ। हे राक्षसराज! म सीतालाई हेर्ने इच्छाले तिम्रो भवनमा आएको हुँ। म वायुदेवको औरस पुत्र हुँ। मेरो नाम हनुमान् हो।
133'म वानर हुँ, रामको दूत र सुग्रीवको मन्त्री हुँ। तिमीले जान कि म यहाँ तिमीलाई रामको सन्देश दिन आएको हुँ।
134'परम बलशाली सुग्रीवले तिम्रो कुशल सोध्नुभएको छ। उहाँले तिम्रो धर्म, सुख र कल्याणका लागि तिमीलाई हितकर परामर्श पठाउनुभएको छ।
135'म ऋष्यमूकको वनाच्छादित पर्वतमा बस्दै गर्दा युद्धमा निपुण रामसँग मैत्रीको सन्धि भयो।
136'राजाले भन्नुभयो — 'मेरी पत्नीको एउटा राक्षसले अपहरण गरेको छ। उहाँलाई प्राप्त गर्न म सबै प्रकारले तिम्रो सहायता चाहन्छु।'
137'सुग्रीवले बदलामा वालिको कथा सुनाउनुभयो र सहायता माग्नुभयो तथा वालिको वध गर्ने सन्धि गर्नुभयो।
138'अग्निलाई साक्षी राखेर महान् स्वामी रामले लक्ष्मणसहित सुग्रीवसँग मित्रता गर्नुभयो, जसको राज्य खोसिएको थियो।
139'युद्धमा रामले एउटै बाणले वालिको वध गर्नुभयो र सुग्रीवलाई वानरराज बनाउनुभयो।
140'हामीले पनि यस कार्यमा उहाँलाई सहायता गर्नुपर्छ। त्यसैले धर्मको आधारमा तिमीलाई यो सन्देश पठाइएको छ।
141'वीर वानरहरूले तिम्रो सम्पूर्ण सेनाको संहार गर्नुअघि नै सीतालाई तुरुन्त रामलाई फिर्ता गर।
142'पूर्वकालमा वानरहरूको बल कसले जान्दैन? देवताहरूले पनि तिनको सहायता मागेका थिए।
143'तिम्रो कल्याण चाहने वानरराजले मलाई यो तिमीलाई भन्न भन्नुभएको थियो।' तब रावणले मलाई क्रोधले यसरी हेर्यो मानौँ भस्म पारिदिनेछ।
144'भयङ्कर कर्म गर्ने त्यो दुष्टबुद्धि राक्षस रावणले मेरो बल नजानी मेरो वधको आज्ञा दियो।
145'राक्षसराजका परम धर्मात्मा भाइ विभीषणले मेरो पक्षमा हस्तक्षेप गरे।
146'राक्षसहरूमा व्याघ्र विभीषणले रावणलाई आफ्नो निश्चय त्याग्न भने, किनभने राजनीतिशास्त्रअनुसार त्यो निषिद्ध मार्ग थियो।
147'राजनीतिले दूतको वधको निषेध गर्छ। हितैषी दूतले सत्य नै भन्नुपर्छ।
148'हे अपरिमेय साहस भएका रावण! दूतले कुनै अपकार गरेको भए पनि उसलाई अङ्गभङ्ग गर्न सकिन्छ, तर मार्न सकिँदैन। कतै पनि शास्त्रले (दूतको) वध गर्न अनुमति दिँदैन।'
149'विभीषणको कुरा सुनेर रावणले राक्षसहरूलाई मेरो पुच्छर बाल्ने आदेश दियो।
150'राजाका वचन सुनेर सबै राक्षस जम्मा भए र उनीहरूले मेरो पुच्छर समातेर त्यसलाई सुतीका साडी र च्यातिएका कपासका टालाले बेरिदिए।
151'अनेक अत्यन्त उग्र साहसी राक्षस तयार भए। उनीहरूले मलाई बाँधे र दाउरा तथा मुड्कीले हिर्काए। उनीहरूले मेरो पुच्छर डोरीले कसेर त्यसमा आगो लगाइदिए।
152'ती साहसी राक्षसहरूले मलाई राजमार्गहरूबाट नगरीमा घुमाउन थाले र उच्च स्वरमा घोषणा गर्न थाले, जसबाट सबैले जानून् कि म बाँधिएको छु र मेरो पुच्छरमा आगो लगाइएको छ।
153'मैले आफ्नो रूप सानो पारेर बन्धनबाट मुक्ति पाएँ। त्यसपछि मैले फेरि आफ्नो विशाल मूल रूप धारण गरेँ र नजिकै रहेको एउटा फलामको डन्डा उठाएर त्यहाँ उपस्थित सबै राक्षसको वध गरेँ।
154'मैले आफ्नो रूप सानो पारेर बन्धनबाट मुक्ति पाएँ। त्यसपछि मैले फेरि आफ्नो विशाल मूल रूप धारण गरेँ र नजिकै रहेको एउटा फलामको डन्डा उठाएर त्यहाँ उपस्थित सबै राक्षसको वध गरेँ।
155'तब म विचलित नभई नगरीको प्रवेशद्वारमा हाम फालेँ। आफ्नो बल्दै गरेको पुच्छरले मैले पर्खाल र गगनचुम्बी भवनहरूमा आगो लगाइदिएँ, जसले गर्दा ती प्रलयकालको जगत्जस्तै देखिन थाले।
156'निश्चय नै जानकी नष्ट हुनुभयो — मलाई यही डर लाग्यो, किनभने लङ्कामा कुनै पनि ठाउँ नजली देखिँदैन र सम्पूर्ण नगरी भस्म भइसकेको छ।
157'लङ्का मैले जलाएँ र सीता पनि जल्नुभयो होला। यसमा सन्देह छैन। रामको महान् प्रयोजन मैले नष्ट गरेँ।'
158'यसरी म शोक र चिन्ताले अभिभूत भएँ। त्यसै बेला मैले चारणहरूका ती अद्भुत मङ्गलमय वचन सुनेँ जसले घोषणा गरिरहेका थिए कि सीता जल्नुभएन।
159'यसरी म शोक र चिन्ताले अभिभूत भएँ। त्यसै बेला मैले चारणहरूका ती अद्भुत मङ्गलमय वचन सुनेँ जसले घोषणा गरिरहेका थिए कि सीता जल्नुभएन।
160'चारणहरूका वचन सुन्नु आश्चर्यजनक थियो। जानकी नजल्नुभएको सुनेर मैले बुझेँ कि यो उहाँकै कारण हो (कि पुच्छर बलेको भए पनि म जलिनँ)।
161'मेरो पुच्छर बलिरहेको थियो, तर आगोले मलाई जलाएन। मेरो हृदयमा आनन्द थियो। हावाले मधुर सुगन्ध ल्याइरहेको थियो।
162'यी दुई शुभ चिन्हबाट तथा ऋषिहरूले भनेका परम मङ्गलमय वचनबाट म हृदयदेखि नै प्रसन्न भएँ।
163'वैदेहीलाई एकपटक फेरि भेटेर र उहाँबाट फेरि विदा लिएर म अरिष्ट पर्वतमा पुगेँ र तपाईं सबैलाई हेर्ने उत्कण्ठाले फर्कन उफ्रिएँ।
164'वायुदेव, चन्द्रमा, सूर्य, सिद्ध र गन्धर्वहरूको मार्ग हुँदै म तपाईंहरूलाई भेट्न आएँ।
165'रामको शक्तिले, तपाईंहरूको शुभकामनाले तथा सुग्रीवको महान् प्रयोजनका कारण मेरा लागि सबै कुरा अनुकूल रह्यो।
166'त्यहाँ जे हुन सकेन र अझै गर्न बाँकी छ, त्यो तपाईंहरूले सिद्ध गर्नुहोस्। मैले सम्पूर्ण वृत्तान्त निवेदन गरिसकेँ।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको अन्ठाउन्नौँ सर्ग समाप्त भयो।