सर्गः 67
किष्किन्धाकाण्ड · अध्याय 67
संस्कृत
1तं दृष्ट्वा जृम्भमाणं ते क्रमितुं शतयोजनम्। वीर्येणापूर्यमाणं च सहसा वानरोत्तमम्।।4.67.1।। सहसा शोकमुत्सृज्य प्रहर्षेण समन्विताः। विनेदुस्तुष्टुवुश्चापि हनूमन्तं महाबलम्।।4.67.2।।
2तं दृष्ट्वा जृम्भमाणं ते क्रमितुं शतयोजनम्। वीर्येणापूर्यमाणं च सहसा वानरोत्तमम्।।4.67.1।। सहसा शोकमुत्सृज्य प्रहर्षेण समन्विताः। विनेदुस्तुष्टुवुश्चापि हनूमन्तं महाबलम्।।4.67.2।।
3प्रहृष्टा विस्मिताश्चैव वीक्षन्ते स्म समन्ततः। त्रिविक्रमकृतोत्साहं नारायणमिव प्रजाः।।4.67.3।।
4संस्तूयमानो हनुमान्व्यवर्धत महाबलः। समाविध्य च लाङ्गूलं हर्षाद्बलमुपेयिवान्।।4.67.4।।
5तस्य संस्तूयमानस्य सर्वैर्वानरपुङ्गवैः। तेजसापूर्यमाणस्य रूपमासीदनुत्तमम्।।4.67.5।।
6यथा विजृम्भते सिंहो विवृद्धो गिरिगह्वरे। मारुतस्यौरसः पुत्रस्तथा सम्प्रति जृम्भते।।4.67.6।।
7अशोभत मुखं तस्य जृम्भमाणस्य धीमतः। अम्बरीषमिवाऽदीप्तं विधूम इव पावकः।।4.67.7।।
8हरीणामुत्थितो मध्यात्सम्प्रहृष्टतनूरुहः। अभिवाद्य हरीन्वृद्धान्हनुमानिदमब्रवीत्।।4.67.8।।
9अरुजत्सर्वताग्राणि हुताशनसखोऽनिलः। बलवानप्रमेयश्च वायुराकाशगोचरः।।4.67.9।।
10तस्याहं शीघ्रवेगस्य शीघ्रगस्य महात्मनः। मारुतस्यौरसः पुत्रः प्लवनेनास्मि तत्समः।।4.67.10।।
11उत्सहेयं हि विस्तीर्णमालिखन्तमिवाम्बरम्। मेरुं गिरिमसङ्गेन परिगन्तुं सहस्रशः।।4.67.11।।
12बाहुवेगप्रणुन्नेन सागरेणाहमुत्सहे। समाप्लावयितुं लोकं सपर्वतनदीह्रदम्।।4.67.12।।
13ममोरुजङ्घावेगेन भविष्यति समुत्थितः। सम्मूर्च्छितमहाग्राहस्समुद्रो वरुणालयः।।4.67.13।।
14पन्नगाशनमाकाशे पतन्तं पक्षिसेविते। वैनतेयमहं शक्तः परिगन्तुं सहस्रशः।।4.67.14।।
15उदयात्प्रस्थितं वापि ज्वलन्तं रश्मिमालिनम्। अनस्तमितमादित्यमभिगन्तुं समुत्सहे।।4.67.15।। ततो भूमिमसंस्पृश्य पुनरागन्तुमुत्सहे। प्रवेगेनैव महता भीमेन प्लवगर्षभाः।।4.67.16।।
16उदयात्प्रस्थितं वापि ज्वलन्तं रश्मिमालिनम्। अनस्तमितमादित्यमभिगन्तुं समुत्सहे।।4.67.15।। ततो भूमिमसंस्पृश्य पुनरागन्तुमुत्सहे। प्रवेगेनैव महता भीमेन प्लवगर्षभाः।।4.67.16।।
17उत्सहेयमतिक्रान्तुं सर्वानाकाशगोचरान्। सागरं क्षोभयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम्।।4.67.17।।
18पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि प्लवमानः प्लवङ्गमाः। हरिष्याम्यूरुवेगेन प्लवमानो महार्णवम्।।4.67.18।।
19लतानां विविधं पुष्पं पादपानां च सर्वशः। अनुयास्यन्ति मामद्य प्लवमानं विहायसा।।4.67.19।।
20भविष्यति हि मे पन्थास्स्वातेः पन्था इवाम्बरे। चरन्तं घोरमाकाशमुत्पतिष्यन्तमेव वा।।4.67.20।। द्रक्ष्यन्ति निपतिष्यन्तं च सर्वभूतानि वानराः।
21महामेरुप्रतीकाशं मां द्रक्ष्यथ वानराः।।4.67.21।। दिवमावृत्य गच्छन्तं ग्रसमानमिवाम्बरम्।
22विधमिष्यामि जीमूतान्कम्पयिष्यामि पर्वतान्।।4.67.22।। सागरं शोषयिष्यामि प्लवमानस्समाहितः।
23वैनतेयस्य या शक्तिर्मम सा मारुतस्य वा।।4.67.23।। ऋते सुपर्णराजानं मारुतं वा महाजवम्। न तद्भूतं प्रपश्यामि यन्मां प्लुतमनुव्रजेत्।।4.67.24।।
24वैनतेयस्य या शक्तिर्मम सा मारुतस्य वा।।4.67.23।। ऋते सुपर्णराजानं मारुतं वा महाजवम्। न तद्भूतं प्रपश्यामि यन्मां प्लुतमनुव्रजेत्।।4.67.24।।
25निमेषान्तरमात्रेण निरालम्बनमम्बरम्। सहसा निपतिष्यामि घनाद्विद्युदिवोत्थिता।।4.67.25।।
26भविष्यति हि मे रूपं प्लवमानस्य सागरे। विष्णोर्विक्रममाणस्य पुरा त्रीन्विक्रमानिव।।4.67.26।।
27बुद्ध्या चाहं प्रपश्यामि मनश्चेष्टा च मे तथा। अहं द्रक्ष्यामि वैदेहीं प्रमोदध्वं प्लवङ्गमाः।।4.67.27।।
28मारुतस्य समो वेगे गरुडस्य समो जवे। अयुतं योजनानां तु गमिष्यामीति मे मतिः।।4.67.28।।
29वासवस्य सवज्रस्य ब्रह्मणो वा स्वयम्भुवः। विक्रम्य सहसा हस्तादमृतं तदिहानये।।4.67.29।। लङ्कां वापि समुत्क्षिप्य गच्छेयमिति मे मतिः।
30तमेवं वानरश्रेष्ठं गर्जन्तममितौजसम्।।4.67.30।। प्रहृष्टा हरयस्तत्र समुदैक्षन्त विस्मिताः।
31तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञातीनां शोकनाशनम्।।4.67.31।। उवाच परिसंहृष्टो जाम्बवान्हरिसत्तमः।
32वीर केसरिणः पुत्र हनुमान्मारुतात्मज।।4.67.32।। ज्ञातीनां विपुलश्शोकस्त्वया तात प्रणाशितः।
33तव कल्याणरुचयः कपिमुख्यास्समागताः।।4.67.33।। मङ्गलं कार्यसिद्ध्यर्थं करिष्यन्ति समाहिताः।
34ऋषीणां च प्रसादेन कपिवृद्धमतेन च।।4.67.34।। गुरूणां च प्रसादेन प्लवस्व त्वं महार्णवम्।
35स्थास्यामश्चैकपादेन यावदागमनं तव।।4.67.35।। त्वद्गतानि च सर्वेषां जीवनानि वनौकसाम्।
36ततस्तु हरिशार्दूलस्तानुवाच वनौकसः।।4.67.36।। नेयं मम मही वेगं लङ्घने धारयिष्यति।
37एतानीह नगस्यास्य शिलासङ्कटशालिनः।।4.67.37।। शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि सुमहान्ति च।
38एषु वेगं करिष्यामि महेन्द्रशिखरेष्वहम्।।4.67.38।। नानाद्रुमविकीर्णेषु धातुनिष्यन्दशोभिषु।
39एतानि मम निष्पेषं पादयोः प्लवतां वराः।।4.67.39।। प्लवतो धारयिष्यन्ति योजनानामितश्शतम्।
40ततस्तं मारुतप्रख्यस्सहरिर्मारुतात्मजः।।4.67.40।। आरुरोह नगश्रेष्ठं महेन्द्रमरिमर्दनः। वृतं नानाविधैः वृक्षैर्मृगसेवितशाद्वलम्।।4.67.41।। लताकुसुमसम्बाधं नित्यपुष्पफलद्रुमम्। सिंहशार्दूलचरितं मत्तमातङ्गसेवितम्।।4.67.42।। मत्तद्विजगणोद्घुष्टं सलिलोत्पीडसङ्कुलम्।
41ततस्तं मारुतप्रख्यस्सहरिर्मारुतात्मजः।।4.67.40।। आरुरोह नगश्रेष्ठं महेन्द्रमरिमर्दनः। वृतं नानाविधैः वृक्षैर्मृगसेवितशाद्वलम्।।4.67.41।। लताकुसुमसम्बाधं नित्यपुष्पफलद्रुमम्। सिंहशार्दूलचरितं मत्तमातङ्गसेवितम्।।4.67.42।। मत्तद्विजगणोद्घुष्टं सलिलोत्पीडसङ्कुलम्।
42ततस्तं मारुतप्रख्यस्सहरिर्मारुतात्मजः।।4.67.40।। आरुरोह नगश्रेष्ठं महेन्द्रमरिमर्दनः। वृतं नानाविधैः वृक्षैर्मृगसेवितशाद्वलम्।।4.67.41।। लताकुसुमसम्बाधं नित्यपुष्पफलद्रुमम्। सिंहशार्दूलचरितं मत्तमातङ्गसेवितम्।।4.67.42।। मत्तद्विजगणोद्घुष्टं सलिलोत्पीडसङ्कुलम्।
43महद्भिरुच्छ्रितं शृङ्गैर्महेन्द्रं स महाबलः।।4.67.43।। विचचार हरिश्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः।
44पादाभ्यां पीडितस्तेन महाशैलो महात्मना।।4.67.44।। रराज सिंहाभिहतो महान्मत्त इव द्विपः।
45मुमोच सलिलोत्पीडान्विप्रकीर्णशिलोच्चयः।।4.67.45।। वित्रस्तमृगमातङ्गः प्रकम्पितमहाद्रुमः।
46नानागन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः।।4.67.46।। उत्पतद्भिश्च विहगैर्विद्याधरगणैरपि। त्यज्यमानमहासानुस्सन्निलीनमहोरगः।।4.67.47।। चलशृङ्गशिलोद्घातस्तदाऽभूत्स महागिरिः।
47नानागन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः।।4.67.46।। उत्पतद्भिश्च विहगैर्विद्याधरगणैरपि। त्यज्यमानमहासानुस्सन्निलीनमहोरगः।।4.67.47।। चलशृङ्गशिलोद्घातस्तदाऽभूत्स महागिरिः।
48निश्श्वसद्भिस्तदाऽर्तैस्तु भुजङ्गैरर्धनि:सृतैः।।4.67.48।। सपताक इवाभाति स तदा धरणीधरः।
49ऋषिभिस्त्राससम्भ्रान्तैस्त्यज्यमानः शिलोच्चयः।।4.67.49।। सीदन्महति कान्तारे सार्थहीन इवाध्वगः।
50सवेगवान् वेगसमाहितात्मा हरिप्रवीरः परवीरहन्ता। मनस्समाधाय महानुभावो जगाम लङ्कां मनसा मनस्वी।।4.67.50।।
अङ्ग्रेजी
1'In order to cross a hundred yojanas, Hanuman, the best of monkeys expanded his might and strength. Seeing him, a warrior of great strength, all the monkeys, filled with enthusiasm at once gave up grief and collected together.They rejoiced and propitiated him screaming aloud.
2'In order to cross a hundred yojanas, Hanuman, the best of monkeys expanded his might and strength. Seeing him, a warrior of great strength, all the monkeys, filled with enthusiasm at once gave up grief and collected together.They rejoiced and propitiated him screaming aloud.
3The monkeys collected together happily, gazing at Hanuman.They were wonderstruck to see Hanuman in that huge form, just as all beings were when they saw Lord Narayana in his incarnation of Vamana.
4The monkeys praised the mighty Hanuman as he grew in size whirling his tail around joyfully.
5As Hanuman was being praised by the monkey leaders, his body filled with lustre. It looked excellent.
6Just as a lion grown in a mountain cave stretches its body, the Windgod's son stretched (his limbs) at that time.
7On expansion, wise Hanuman's face was bright, glowing like a burning oven and shining like smokeless fire.
8Hanuman risen from the midst of the monkeys with his hair bristling on the body (due to expansion of body), saluted reverentially to the elderly monkey Jambavan and said :
9'The Windgod is a friend of fire who is a powerful consumer of oblations. His strength is immeasurable. He wanders in the sky and shatters the mountain tops.
10'I am the lawfulson of the swiftmoving Windgod, Maruta, comparable to him in leaping.
11'I can with all enthusiasm go round the vast mount Meru a thousand times without resting on it which is as though scratching the sky.
12'I can submerge this world including its mountains rivers and lakes. I can push back the sea waters quickly with my arms.
13'Thrust by my thighs,the ocean will rise up, carrying with it the shanks and mighty crocodiles stunned by the force.
14'I am capable of circumambulating a thousand times the great Garuda who consumes snakes and flies in the sky, the abode of birds.
15'O bull among monkeys when the Sun rises from behind the eastern mountain it is possible for me to start with him and go to the western horizon and return before the blazing Sun with its beams of light sets. It is also possible for me to descend to the earth with the same speed and return to the Sun without touching the earth.
16'O bull among monkeys when the Sun rises from behind the eastern mountain it is possible for me to start with him and go to the western horizon and return before the blazing Sun with its beams of light sets. It is also possible for me to descend to the earth with the same speed and return to the Sun without touching the earth.
17'If I rise up, I can overtake all those creatures flying in the sky and from there I can stir up the ocean and tear up the earth easily.
18'O monkeys when I leap, I can crush the mountains into powder and pull the vast ocean with me with the force of my thighs.
19And then as I leap through the sky flowers of many kinds of creepers and trees will follow me.
20'O monkey when I fly upward in the dreadful sky or descend down, all creatures will see me, for my path will be the path of the constellation of Swati (a group of stars).
21'O monkeys when I fly in the sky like the great mount Meru, you will see me as if I am swallowing the sky because I will be enveloping it with my strides.
22Leaping in concentration, I shall scatter the clouds, shake the mountains, and dry up the ocean.
23'Only Garuda and Maruta have the capacity to fly like me. No one other than the king of vultures and the Windgod have the speed to fly like me.
24'Only Garuda and Maruta have the capacity to fly like me. No one other than the king of vultures and the Windgod have the speed to fly like me.
25'Just as the lightning generated by the clouds lands at once flying in the sky without any support I can also land in less than a moment.
26As I leap over the ocean, my form will be like that of Vishnu of old measuring out his three strides.
27'O monkeys I have a feeling in my mind that I will see Vaidehi. Be happy.
28'I am equal to Maruta and Garuda in speed. I feel I can cover ten thousand yojanas (at a stretch).
29'I think I can encounter Indra, wielder of the thunderbolt and obtain nectar from his hands. I can even confront Brahma, the selfborn creator courageously. I can even uproot Lanka and carry it.'
30The monkeys looked at him and were amazed, happy to see him roaring and shining in brilliance.
31Jambavan, the finest of the monkeys, felt very glad on hearing his words which put an end to the sorrow of the kith and kin and said:
32'O son of Kesari O son of Maruta O hero you have removed the great grief of your race, dear
33Your well-wishers, the monkey chiefs, have gathered and will with one mind offer auspicious prayers for the success of your mission.
34'By the blessings of the sages and by the grace of the elderly monkeys may you cross over the vast ocean.
35We will stand poised on one foot awaiting your return, for the lives of all us forest-dwellers depend upon you.
36Then the tiger among monkeys, Hanuman said to those forestdwellers (monkeys), 'The earth cannot bear the thrust of my leaping.
37'The rocks on the peaks of the ranges of mount Mahendra cannot with stand it, although they are huge and firm.
38'I will pick up speed on the peaks of mount Mahendra filled with different kinds of trees and minerals.
39'O great monkeys these mountain peaks can withstand the crushing force of my feet as I leap over a hundred yojanas.
40The son of Maruta, who was as eminent as the Windgod, the crusher of enemies ascended the great mountain Mahendra, full of grassland inhabited by deer, thickly grown with various trees and creepers full of fragrant flowers and fruits, where roam lions and tigers and proud elephants, a place that echoes with sounds of intoxicated birds and waterfalls.
41The son of Maruta, who was as eminent as the Windgod, the crusher of enemies ascended the great mountain Mahendra, full of grassland inhabited by deer, thickly grown with various trees and creepers full of fragrant flowers and fruits, where roam lions and tigers and proud elephants, a place that echoes with sounds of intoxicated birds and waterfalls.
42The son of Maruta, who was as eminent as the Windgod, the crusher of enemies ascended the great mountain Mahendra, full of grassland inhabited by deer, thickly grown with various trees and creepers full of fragrant flowers and fruits, where roam lions and tigers and proud elephants, a place that echoes with sounds of intoxicated birds and waterfalls.
43The mighty, preeminent monkey who was equal to Indra in valour took a leap from the high peaks of the tall mountain, Mahendra৷৷
44Crushed by the feet of the great self, Hanuman, the huge mountain looked like a proud elephant struck by a lion.
45The rocks of the mountain got scattered by the force. The deer and elephants were terrified. The trees were shaken up violently and streams of water gushed forth.
46Shaken by the rude shock, couples of intoxicated gandharvas left in a huff the vast slopes of the great mountain. Flocks of birds and groups of vidyadharas flew away. The serpents went into hiding. Rocks fell off the shaken mountain.
47Shaken by the rude shock, couples of intoxicated gandharvas left in a huff the vast slopes of the great mountain. Flocks of birds and groups of vidyadharas flew away. The serpents went into hiding. Rocks fell off the shaken mountain.
48The serpents with their bodies half protruded out of the rocks and hissing looked like flags planted on the mountain.
49The alarmed and agitated sages abandonned the mountain peaks.The mountain appeared like a lone traveller separated from the caravan in the great forest.
50Magnanimous, wise and heroic Hanuman, destroyer of enemy warriors, fixed his attention on speed, betook himself mentally to Lanka (ere he reached it physically). इत्यार्षे श्रीमद्रामाणये वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तषष्टितमस्सर्गः।। Thus ends the sixtyseventh sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1सौ योजन पार करने के लिए वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने अपने बल और पराक्रम का विस्तार किया। महान् बल वाले उस वीर को देखकर सब वानर उत्साह से भर उठे, तत्काल शोक त्यागकर एकत्र हो गए। वे हर्षित हुए और ऊँचे स्वर में जयघोष करते हुए उनकी स्तुति करने लगे।
2सौ योजन पार करने के लिए वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने अपने बल और पराक्रम का विस्तार किया। महान् बल वाले उस वीर को देखकर सब वानर उत्साह से भर उठे, तत्काल शोक त्यागकर एकत्र हो गए। वे हर्षित हुए और ऊँचे स्वर में जयघोष करते हुए उनकी स्तुति करने लगे।
3वानर प्रसन्नतापूर्वक एकत्र होकर हनुमान् को निहारते रहे। उस विशाल रूप में हनुमान् को देखकर वे वैसे ही विस्मित हुए जैसे भगवान् नारायण को वामन अवतार में देखकर सब प्राणी विस्मित हुए थे।
4हनुमान् जब आनन्दपूर्वक अपनी पूँछ घुमाते हुए आकार में बढ़ने लगे, तब वानरों ने उन बलशाली की स्तुति की।
5वानरनायकों द्वारा स्तुति किए जाने पर हनुमान् का शरीर तेज से भर उठा। वह अत्यन्त शोभायमान लगने लगा।
6जैसे पर्वत की गुफा में पला सिंह अपना शरीर तानता है, वैसे ही उस समय वायुपुत्र ने अपने अङ्ग तान लिए।
7विस्तार पाने पर बुद्धिमान् हनुमान् का मुख उज्ज्वल हो उठा, जो प्रज्वलित भट्ठी के समान दीप्त और धूमरहित अग्नि के समान चमक रहा था।
8(शरीर के विस्तार से) रोमाञ्चित शरीर वाले हनुमान् वानरों के बीच से उठे, वृद्ध वानर जाम्बवान् को श्रद्धापूर्वक प्रणाम किया और बोले —
9'वायुदेव हविष्य के प्रबल भोक्ता अग्नि के मित्र हैं। उनका बल अपरिमेय है। वे आकाश में विचरते हैं और पर्वतशिखरों को चूर कर देते हैं।
10'मैं शीघ्रगामी वायुदेव मरुत् का धर्मपुत्र हूँ और छलाँग लगाने में उनके समान हूँ।
11'मैं पूरे उत्साह से विशाल मेरु पर्वत की, जो मानो आकाश को खरोंचता है, बिना उस पर विश्राम किए सहस्र बार प्रदक्षिणा कर सकता हूँ।
12'मैं पर्वतों, नदियों और सरोवरों सहित इस संसार को डुबो सकता हूँ। मैं अपनी भुजाओं से समुद्र के जल को शीघ्र ही पीछे धकेल सकता हूँ।
13'मेरी जङ्घाओं के आघात से समुद्र ऊपर उठ जाएगा और उस वेग से स्तम्भित हुए मत्स्यों तथा विशाल घड़ियालों को अपने साथ लिए ऊपर उठेगा।
14'सर्पों को भक्षण करने वाले और पक्षियों के निवास आकाश में उड़ने वाले महान् गरुड़ की भी मैं सहस्र बार प्रदक्षिणा कर सकता हूँ।
15'हे वानरश्रेष्ठ! जब सूर्य पूर्व पर्वत के पीछे से उदय होते हैं, तब मेरे लिए यह सम्भव है कि मैं उनके साथ चलूँ, पश्चिम क्षितिज तक जाऊँ और अपनी किरणों से देदीप्यमान सूर्य के अस्त होने से पूर्व लौट आऊँ। मेरे लिए यह भी सम्भव है कि उसी वेग से पृथ्वी पर उतरूँ और पृथ्वी को छुए बिना ही सूर्य के पास लौट जाऊँ।
16'हे वानरश्रेष्ठ! जब सूर्य पूर्व पर्वत के पीछे से उदय होते हैं, तब मेरे लिए यह सम्भव है कि मैं उनके साथ चलूँ, पश्चिम क्षितिज तक जाऊँ और अपनी किरणों से देदीप्यमान सूर्य के अस्त होने से पूर्व लौट आऊँ। मेरे लिए यह भी सम्भव है कि उसी वेग से पृथ्वी पर उतरूँ और पृथ्वी को छुए बिना ही सूर्य के पास लौट जाऊँ।
17'यदि मैं ऊपर उठूँ, तो आकाश में उड़ने वाले उन सब प्राणियों को पीछे छोड़ सकता हूँ और वहाँ से समुद्र को मथ सकता हूँ तथा पृथ्वी को सहज ही विदीर्ण कर सकता हूँ।
18'हे वानरो! जब मैं छलाँग लगाऊँगा, तब पर्वतों को चूर्ण कर सकता हूँ और अपनी जङ्घाओं के वेग से विशाल समुद्र को अपने साथ खींच सकता हूँ।
19और जब मैं आकाश में उड़ूँगा, तब अनेक प्रकार की लताओं और वृक्षों के फूल मेरे पीछे-पीछे चलेंगे।
20'हे वानर! जब मैं उस भयङ्कर आकाश में ऊपर उड़ूँगा अथवा नीचे उतरूँगा, तब सब प्राणी मुझे देखेंगे, क्योंकि मेरा मार्ग स्वाति नक्षत्र (ताराओं के समूह) का मार्ग होगा।
21'हे वानरो! जब मैं महान् मेरु पर्वत के समान आकाश में उड़ूँगा, तब तुम मुझे ऐसे देखोगे मानो मैं आकाश को निगल रहा हूँ, क्योंकि मैं अपनी गति से उसे आवृत कर लूँगा।
22एकाग्र होकर छलाँग लगाते हुए मैं मेघों को छिन्न-भिन्न कर दूँगा, पर्वतों को हिला दूँगा और समुद्र को सुखा दूँगा।
23'मेरे समान उड़ने की सामर्थ्य केवल गरुड़ और वायु में है। गृध्रराज और वायुदेव के अतिरिक्त और किसी में मेरे समान उड़ने का वेग नहीं है।
24'मेरे समान उड़ने की सामर्थ्य केवल गरुड़ और वायु में है। गृध्रराज और वायुदेव के अतिरिक्त और किसी में मेरे समान उड़ने का वेग नहीं है।
25'जैसे मेघों से उत्पन्न बिजली बिना किसी आधार के आकाश में उड़ती हुई तत्काल भूमि पर आ गिरती है, वैसे ही मैं भी क्षणमात्र से भी कम समय में उतर सकता हूँ।
26जब मैं समुद्र के ऊपर से छलाँग लगाऊँगा, तब मेरा रूप उन प्राचीन विष्णु के समान होगा जो अपने तीन पग नाप रहे थे।
27'हे वानरो! मेरे मन में यह भाव है कि मैं वैदेही को अवश्य देखूँगा। प्रसन्न रहो।
28'वेग में मैं मरुत् और गरुड़ के समान हूँ। मुझे लगता है कि मैं (एक ही बार में) दस सहस्र योजन तय कर सकता हूँ।
29'मैं समझता हूँ कि मैं वज्रधारी इन्द्र का सामना कर उनके हाथों से अमृत ले सकता हूँ। मैं स्वयम्भू सृष्टिकर्ता ब्रह्मा के समक्ष भी साहसपूर्वक जा सकता हूँ। मैं लङ्का को उखाड़कर ले भी आ सकता हूँ।'
30वानर उन्हें देखकर विस्मित रह गए और गर्जते तथा तेज से देदीप्यमान उन्हें देखकर प्रसन्न हुए।
31बन्धु-बान्धवों का शोक दूर करने वाले उनके ये वचन सुनकर वानरश्रेष्ठ जाम्बवान् अत्यन्त प्रसन्न हुए और बोले —
32'हे केसरीनन्दन! हे मरुत्पुत्र! हे वीर! हे प्रिय! तुमने अपने कुल का महान् शोक दूर कर दिया।
33तुम्हारे हितैषी वानरनायक एकत्र हुए हैं और एक मन से तुम्हारे अभियान की सफलता के लिए मङ्गलकामना करेंगे।
34'ऋषियों के आशीर्वाद से और वृद्ध वानरों की कृपा से तुम इस विशाल समुद्र को पार कर जाओ।
35हम एक पैर पर खड़े होकर तुम्हारी प्रतीक्षा करेंगे, क्योंकि हम सब वनवासियों के प्राण तुम्हीं पर निर्भर हैं।
36तब वानरों में व्याघ्र हनुमान् ने उन वनवासियों (वानरों) से कहा — 'मेरी छलाँग का आघात पृथ्वी सह नहीं सकती।
37'महेन्द्र पर्वत की श्रेणियों के शिखरों की शिलाएँ भी उसे नहीं सह सकतीं, यद्यपि वे विशाल और दृढ़ हैं।
38'मैं अनेक प्रकार के वृक्षों और धातुओं से भरे महेन्द्र पर्वत के शिखरों पर वेग प्राप्त करूँगा।
39'हे महान् वानरो! जब मैं सौ योजन की छलाँग लगाऊँगा, तब ये पर्वतशिखर मेरे चरणों के कुचलने वाले वेग को सह सकेंगे।
40वायुदेव के समान श्रेष्ठ, शत्रुओं को चूर करने वाले मरुत्पुत्र उस महान् महेन्द्र पर्वत पर चढ़े, जो मृगों से बसे घास के मैदानों से पूर्ण था, अनेक प्रकार के वृक्षों और लताओं से सघन था, सुगन्धित फूलों और फलों से भरा था, जहाँ सिंह, व्याघ्र और मदमत्त हाथी विचरते थे और जो मत्त पक्षियों तथा जलप्रपातों की ध्वनि से गूँजता रहता था।
41वायुदेव के समान श्रेष्ठ, शत्रुओं को चूर करने वाले मरुत्पुत्र उस महान् महेन्द्र पर्वत पर चढ़े, जो मृगों से बसे घास के मैदानों से पूर्ण था, अनेक प्रकार के वृक्षों और लताओं से सघन था, सुगन्धित फूलों और फलों से भरा था, जहाँ सिंह, व्याघ्र और मदमत्त हाथी विचरते थे और जो मत्त पक्षियों तथा जलप्रपातों की ध्वनि से गूँजता रहता था।
42वायुदेव के समान श्रेष्ठ, शत्रुओं को चूर करने वाले मरुत्पुत्र उस महान् महेन्द्र पर्वत पर चढ़े, जो मृगों से बसे घास के मैदानों से पूर्ण था, अनेक प्रकार के वृक्षों और लताओं से सघन था, सुगन्धित फूलों और फलों से भरा था, जहाँ सिंह, व्याघ्र और मदमत्त हाथी विचरते थे और जो मत्त पक्षियों तथा जलप्रपातों की ध्वनि से गूँजता रहता था।
43पराक्रम में इन्द्र के समान उन बलशाली वानरश्रेष्ठ ने उस ऊँचे महेन्द्र पर्वत के उच्च शिखरों से छलाँग लगाई।
44महात्मा हनुमान् के चरणों से कुचला हुआ वह विशाल पर्वत सिंह के आघात से पीड़ित गर्वीले हाथी के समान लगने लगा।
45उस वेग से पर्वत की शिलाएँ बिखर गईं। मृग और हाथी भयभीत हो उठे। वृक्ष प्रचण्ड रूप से हिल गए और जलधाराएँ फूट पड़ीं।
46उस प्रचण्ड आघात से विचलित होकर मदमत्त गन्धर्वयुगल क्षुब्ध होकर उस महान् पर्वत की विशाल ढलानों को छोड़ गए। पक्षियों के झुंड और विद्याधरों के समूह उड़ गए। सर्प छिप गए। हिले हुए पर्वत से शिलाएँ गिर पड़ीं।
47उस प्रचण्ड आघात से विचलित होकर मदमत्त गन्धर्वयुगल क्षुब्ध होकर उस महान् पर्वत की विशाल ढलानों को छोड़ गए। पक्षियों के झुंड और विद्याधरों के समूह उड़ गए। सर्प छिप गए। हिले हुए पर्वत से शिलाएँ गिर पड़ीं।
48शिलाओं से आधे शरीर बाहर निकाले फुफकारते सर्प ऐसे लगते थे मानो पर्वत पर ध्वजाएँ गाड़ दी गई हों।
49भयभीत और उद्विग्न ऋषियों ने पर्वतशिखर छोड़ दिए। वह पर्वत महान् वन में सार्थ (कारवाँ) से बिछुड़े अकेले पथिक के समान प्रतीत होने लगा।
50उदार, बुद्धिमान् और वीर हनुमान् ने, जो शत्रुयोद्धाओं के विनाशक हैं, अपना ध्यान वेग पर केन्द्रित किया और (शरीर से पहुँचने से पूर्व ही) मन से लङ्का पहुँच गए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का सप्तषष्टितम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1सय योजन पार गर्न वानरश्रेष्ठ हनुमान्ले आफ्नो बल र पराक्रमको विस्तार गरे। महान् बल भएका ती वीरलाई देखेर सबै वानर उत्साहले भरिए, तत्काल शोक त्यागी भेला भए। उनीहरू हर्षित भए र ठूलो स्वरमा जयघोष गर्दै उनको स्तुति गर्न थाले।
2सय योजन पार गर्न वानरश्रेष्ठ हनुमान्ले आफ्नो बल र पराक्रमको विस्तार गरे। महान् बल भएका ती वीरलाई देखेर सबै वानर उत्साहले भरिए, तत्काल शोक त्यागी भेला भए। उनीहरू हर्षित भए र ठूलो स्वरमा जयघोष गर्दै उनको स्तुति गर्न थाले।
3वानरहरू प्रसन्नतापूर्वक भेला भई हनुमान्लाई हेरिरहे। त्यस विशाल रूपमा हनुमान्लाई देखेर उनीहरू त्यसरी नै विस्मित भए जसरी भगवान् नारायणलाई वामन अवतारमा देखेर सबै प्राणी विस्मित भएका थिए।
4हनुमान् जब आनन्दपूर्वक आफ्नो पुच्छर घुमाउँदै आकारमा बढ्न थाले, तब वानरहरूले ती बलशालीको स्तुति गरे।
5वानरनायकहरूद्वारा स्तुति गरिँदा हनुमान्को शरीर तेजले भरियो। त्यो अत्यन्त शोभायमान देखिन थाल्यो।
6जसरी पर्वतको गुफामा हुर्केको सिंहले आफ्नो शरीर तन्काउँछ, त्यसरी नै त्यस बेला वायुपुत्रले आफ्ना अङ्ग तन्काए।
7विस्तार पाएपछि बुद्धिमान् हनुमान्को मुख उज्ज्वल भयो, जुन प्रज्वलित भट्टीझैँ दीप्त र धुवाँरहित आगोझैँ चम्किरहेको थियो।
8(शरीरको विस्तारले) रोमाञ्चित शरीर भएका हनुमान् वानरहरूको बीचबाट उठे, वृद्ध वानर जाम्बवान्लाई श्रद्धापूर्वक प्रणाम गरे र भने —
9'वायुदेव हविष्यका प्रबल भोक्ता अग्निका मित्र हुन्। उनको बल अपरिमेय छ। उनी आकाशमा विचरण गर्दछन् र पर्वतशिखरहरूलाई चूर पार्दछन्।
10'म शीघ्रगामी वायुदेव मरुत्का धर्मपुत्र हुँ र फड्को मार्नमा उनीसमान छु।
11'म पूरा उत्साहका साथ विशाल मेरु पर्वतको, जुन मानौँ आकाशलाई कोतर्दछ, त्यसमा विश्राम नगरी हजार पटक प्रदक्षिणा गर्न सक्छु।
12'म पर्वत, नदी र तलाउसहित यो संसारलाई डुबाउन सक्छु। म आफ्ना पाखुराले समुद्रको पानीलाई तुरुन्तै पछाडि धकेल्न सक्छु।
13'मेरा तिघ्राको आघातले समुद्र माथि उठ्नेछ र त्यस वेगले स्तम्भित भएका माछा तथा विशाल गोहीहरूलाई आफूसँगै लिएर माथि उठ्नेछ।
14'सर्पहरूलाई भक्षण गर्ने र पक्षीहरूको निवास आकाशमा उड्ने महान् गरुडको पनि म हजार पटक प्रदक्षिणा गर्न सक्छु।
15'हे वानरश्रेष्ठ! जब सूर्य पूर्वी पर्वतको पछाडिबाट उदाउँछन्, तब मेरा लागि यो सम्भव छ कि म उनीसँगै हिँडूँ, पश्चिम क्षितिजसम्म जाऊँ र आफ्ना किरणले देदीप्यमान सूर्य अस्ताउनुभन्दा पहिले फर्किआऊँ। मेरा लागि यो पनि सम्भव छ कि त्यही वेगले पृथ्वीमा ओर्लूँ र पृथ्वीलाई नछोईकनै सूर्यकहाँ फर्कूँ।
16'हे वानरश्रेष्ठ! जब सूर्य पूर्वी पर्वतको पछाडिबाट उदाउँछन्, तब मेरा लागि यो सम्भव छ कि म उनीसँगै हिँडूँ, पश्चिम क्षितिजसम्म जाऊँ र आफ्ना किरणले देदीप्यमान सूर्य अस्ताउनुभन्दा पहिले फर्किआऊँ। मेरा लागि यो पनि सम्भव छ कि त्यही वेगले पृथ्वीमा ओर्लूँ र पृथ्वीलाई नछोईकनै सूर्यकहाँ फर्कूँ।
17'यदि म माथि उठेँ भने, आकाशमा उड्ने ती सबै प्राणीलाई पछाडि छोड्न सक्छु र त्यहाँबाट समुद्रलाई मथ्न सक्छु तथा पृथ्वीलाई सहजै विदीर्ण गर्न सक्छु।
18'हे वानरहरू! जब म फड्को मार्नेछु, तब पर्वतहरूलाई धूलो पार्न सक्छु र आफ्ना तिघ्राको वेगले विशाल समुद्रलाई आफूसँगै तान्न सक्छु।
19र जब म आकाशमा उड्नेछु, तब अनेक प्रकारका लहरा र रूखका फूल मेरो पछिपछि आउनेछन्।
20'हे वानर! जब म त्यस भयङ्कर आकाशमा माथि उड्नेछु अथवा तल ओर्लनेछु, तब सबै प्राणीले मलाई देख्नेछन्, किनकि मेरो मार्ग स्वाति नक्षत्र (ताराहरूको समूह) को मार्ग हुनेछ।
21'हे वानरहरू! जब म महान् मेरु पर्वतझैँ आकाशमा उड्नेछु, तब तिमीहरूले मलाई यस्तो देख्नेछौ मानौँ म आकाशलाई निल्दै छु, किनकि म आफ्नो गतिले त्यसलाई आवृत गर्नेछु।
22एकाग्र भई फड्को मार्दै म मेघहरूलाई छिन्नभिन्न पार्नेछु, पर्वतहरूलाई हल्लाइदिनेछु र समुद्रलाई सुकाइदिनेछु।
23'मसमान उड्ने सामर्थ्य केवल गरुड र वायुमा छ। गृध्रराज र वायुदेवबाहेक अरू कसैमा मसमान उड्ने वेग छैन।
24'मसमान उड्ने सामर्थ्य केवल गरुड र वायुमा छ। गृध्रराज र वायुदेवबाहेक अरू कसैमा मसमान उड्ने वेग छैन।
25'जसरी मेघबाट उत्पन्न बिजुली कुनै आधारविना आकाशमा उड्दै तत्काल भुइँमा खस्दछ, त्यसरी नै म पनि क्षणभन्दा पनि कम समयमा ओर्लन सक्छु।
26जब म समुद्रमाथिबाट फड्को मार्नेछु, तब मेरो रूप ती प्राचीन विष्णुसमान हुनेछ जो आफ्ना तीन पाइला नापिरहेका थिए।
27'हे वानरहरू! मेरो मनमा यो भाव छ कि म वैदेहीलाई अवश्य देख्नेछु। प्रसन्न रहो।
28'वेगमा म मरुत् र गरुडसमान छु। मलाई लाग्छ कि म (एकै पटकमा) दस हजार योजन तय गर्न सक्छु।
29'म ठान्दछु कि म वज्रधारी इन्द्रको सामना गरी उनका हातबाट अमृत लिन सक्छु। म स्वयम्भू सृष्टिकर्ता ब्रह्माको सामु पनि साहसपूर्वक जान सक्छु। म लङ्कालाई उखेलेर ल्याउन पनि सक्छु।'
30वानरहरू उनलाई देखेर विस्मित भए र गर्जिरहेका तथा तेजले देदीप्यमान उनलाई देखेर प्रसन्न भए।
31बन्धुबान्धवको शोक हटाउने उनका यी वचन सुनेर वानरश्रेष्ठ जाम्बवान् अत्यन्त प्रसन्न भए र भने —
32'हे केसरीनन्दन! हे मरुत्पुत्र! हे वीर! हे प्रिय! तिमीले आफ्नो कुलको महान् शोक हटाइदियौ।
33तिम्रा हितैषी वानरनायकहरू भेला भएका छन् र एकै मनले तिम्रो अभियानको सफलताका लागि मङ्गलकामना गर्नेछन्।
34'ऋषिहरूको आशीर्वादले र वृद्ध वानरहरूको कृपाले तिमी यो विशाल समुद्र पार गर।
35हामी एक खुट्टामा उभिएर तिम्रो प्रतीक्षा गर्नेछौँ, किनकि हामी सबै वनवासीका प्राण तिमीमै निर्भर छन्।
36तब वानरहरूमा बाघ हनुमान्ले ती वनवासी (वानर) हरूसँग भने — 'मेरो फड्कोको आघात पृथ्वीले सहन सक्दिन।
37'महेन्द्र पर्वतका श्रेणीका शिखरका शिलाहरूले पनि त्यो सहन सक्दैनन्, यद्यपि ती विशाल र दृढ छन्।
38'म अनेक प्रकारका रूख र धातुले भरिएका महेन्द्र पर्वतका शिखरहरूमा वेग प्राप्त गर्नेछु।
39'हे महान् वानरहरू! जब म सय योजनको फड्को मार्नेछु, तब यी पर्वतशिखरले मेरा चरणको कुल्चने वेग सहन सक्नेछन्।
40वायुदेवसमान श्रेष्ठ, शत्रुहरूलाई चूर पार्ने मरुत्पुत्र त्यस महान् महेन्द्र पर्वतमा चढे, जुन मृगहरूले भरिएका घाँसे मैदानले पूर्ण थियो, अनेक प्रकारका रूख र लहराले सघन थियो, सुगन्धित फूल र फलले भरिएको थियो, जहाँ सिंह, बाघ र मदमत्त हात्ती विचरण गर्थे र जुन मत्त पक्षी तथा झरनाको ध्वनिले गुञ्जिरहन्थ्यो।
41वायुदेवसमान श्रेष्ठ, शत्रुहरूलाई चूर पार्ने मरुत्पुत्र त्यस महान् महेन्द्र पर्वतमा चढे, जुन मृगहरूले भरिएका घाँसे मैदानले पूर्ण थियो, अनेक प्रकारका रूख र लहराले सघन थियो, सुगन्धित फूल र फलले भरिएको थियो, जहाँ सिंह, बाघ र मदमत्त हात्ती विचरण गर्थे र जुन मत्त पक्षी तथा झरनाको ध्वनिले गुञ्जिरहन्थ्यो।
42वायुदेवसमान श्रेष्ठ, शत्रुहरूलाई चूर पार्ने मरुत्पुत्र त्यस महान् महेन्द्र पर्वतमा चढे, जुन मृगहरूले भरिएका घाँसे मैदानले पूर्ण थियो, अनेक प्रकारका रूख र लहराले सघन थियो, सुगन्धित फूल र फलले भरिएको थियो, जहाँ सिंह, बाघ र मदमत्त हात्ती विचरण गर्थे र जुन मत्त पक्षी तथा झरनाको ध्वनिले गुञ्जिरहन्थ्यो।
43पराक्रममा इन्द्रसमान ती बलशाली वानरश्रेष्ठले त्यस अग्लो महेन्द्र पर्वतका उच्च शिखरबाट फड्को मारे।
44महात्मा हनुमान्का चरणले कुल्चिएको त्यो विशाल पर्वत सिंहको आघातले पीडित गर्वीलो हात्तीजस्तै देखिन थाल्यो।
45त्यस वेगले पर्वतका शिला छरपष्ट भए। मृग र हात्तीहरू भयभीत भए। रूखहरू प्रचण्ड रूपमा हल्लिए र जलधाराहरू फुटे।
46त्यस प्रचण्ड आघातले विचलित भई मदमत्त गन्धर्वयुगल क्षुब्ध भई त्यस महान् पर्वतका विशाल भिरालाहरू छोडेर गए। पक्षीका बथान र विद्याधरका समूह उडे। सर्पहरू लुके। हल्लिएको पर्वतबाट शिलाहरू खसे।
47त्यस प्रचण्ड आघातले विचलित भई मदमत्त गन्धर्वयुगल क्षुब्ध भई त्यस महान् पर्वतका विशाल भिरालाहरू छोडेर गए। पक्षीका बथान र विद्याधरका समूह उडे। सर्पहरू लुके। हल्लिएको पर्वतबाट शिलाहरू खसे।
48शिलाबाट आधा शरीर बाहिर निकालेर फुत्कारिरहेका सर्पहरू यस्ता देखिन्थे मानौँ पर्वतमा ध्वजाहरू गाडिएका छन्।
49भयभीत र उद्विग्न ऋषिहरूले पर्वतशिखर छोडे। त्यो पर्वत महान् वनमा सार्थ (काफिला) बाट छुट्टिएको एक्लो पथिकजस्तै देखिन थाल्यो।
50उदार, बुद्धिमान् र वीर हनुमान्ले, जो शत्रुयोद्धाहरूका विनाशक हुन्, आफ्नो ध्यान वेगमा केन्द्रित गरे र (शरीरले पुग्नुभन्दा पहिले नै) मनले लङ्का पुगे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको सत्सठीऔँ सर्ग समाप्त भयो।