अध्याय 62

सर्गः 62

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
श्लोक 1
संस्कृत

एवमुक्ता मुनिश्रेष्ठ मरुदं दुःखितो भृशं। अथ ध्यात्वा मुहूर्तं तु भगवानिदमब्रवीत्।।4.62.1।।

अङ्ग्रेजी

'When thus I spoke to the venerable sage in that manner roaring very painfully the divine sage replied after reflecting silently for a moment:

हिन्दी

'जब मैंने अत्यन्त पीड़ा से कराहते हुए पूज्य मुनि से इस प्रकार कहा, तब दिव्य मुनि ने क्षणभर मौन रहकर विचार करने के पश्चात् उत्तर दिया —

नेपाली

'जब मैले अत्यन्त पीडाले कन्दै पूज्य मुनिसँग यसरी भनेँ, तब दिव्य मुनिले क्षणभर मौन रही विचार गरेपछि उत्तर दिए —

श्लोक 2
संस्कृत

पक्षौ तु ते प्रपक्षौ च पुनरन्यौभविष्यतः। प्राणाश्च चक्षुषी चैव विक्रमश्च बलं च ते।।4.62.2।।

अङ्ग्रेजी

'You will get new wings and feathers and also other parts.You will attain vision, life, prowess and strength.

हिन्दी

'तुम्हें नए पंख और पर प्राप्त होंगे तथा अन्य अङ्ग भी। तुम्हें दृष्टि, आयु, पराक्रम और बल भी प्राप्त होंगे।

नेपाली

'तिमीलाई नयाँ पखेटा र प्वाँख प्राप्त हुनेछन् तथा अन्य अङ्ग पनि। तिमीले दृष्टि, आयु, पराक्रम र बल पनि पाउनेछौ।

श्लोक 3
संस्कृत

पुराणे सुमहत्कार्यं भविष्यति मया श्रुतं। दृष्टं मे तपसा चैव श्रुत्वा च विदितं मम4.62.3।।

अङ्ग्रेजी

'I have foreseen with the power of my penance that a great task will be done by you. I have also heard about it in the Puranas and came to know of it.

हिन्दी

'मैंने अपने तप के बल से देख लिया है कि तुमसे एक महान् कार्य होने वाला है। पुराणों में भी मैंने इसे सुना है और इस प्रकार जान लिया है।

नेपाली

'मैले आफ्नो तपको बलले देखिसकेको छु कि तिमीबाट एउटा महान् कार्य हुनेछ। पुराणहरूमा पनि मैले यो सुनेको छु र यसरी थाहा पाएको छु।

rama dasharatha
श्लोक 4
संस्कृत

राजा दशरथो नाम कश्चिदिक्ष्वाकुनन्दनः। तस्य पुत्रो महातेजा रमोनाम भविष्यति।।4.62.4।।

अङ्ग्रेजी

'Indeed in the Ikshvaku family there will be a king named Dasaratha. He will beget a brilliant son named Rama.

हिन्दी

'निस्सन्देह इक्ष्वाकु कुल में दशरथ नामक एक राजा होंगे। उनके राम नामक एक तेजस्वी पुत्र होगा।

नेपाली

'निस्सन्देह इक्ष्वाकु कुलमा दशरथ नामक एक राजा हुनेछन्। उनको राम नामक एक तेजस्वी छोरा हुनेछ।

rama lakshmana
श्लोक 5
संस्कृत

अरण्यं च सह र्भात्रा लक्ष्मणेनगमिष्यति। अस्मिन्नर्थे नियुक्त स्सन्पित्रा सत्यपराक्रमः।।4.62.5।।

अङ्ग्रेजी

'On account of the command of his father, Rama armed with the strength of truth will proceed to the forest with his brother Lakshmana.

हिन्दी

'पिता की आज्ञा के कारण सत्य के बल से युक्त राम अपने भाई लक्ष्मण के साथ वन को जाएँगे।

नेपाली

'पिताको आज्ञाका कारण सत्यको बलले युक्त राम आफ्ना भाइ लक्ष्मणसँग वनतिर जानेछन्।

ravana
श्लोक 6
संस्कृत

नैऋतो रावणो नाम तस्य भार्यां हरिष्यति। राक्षसेन्द्रो जनस्थनादवध्य स्सुरदानवैः4.62.6।।

अङ्ग्रेजी

'The king of demons, Ravana who is indestructible even by gods and demons will be abducting his wife from Janastahana.

हिन्दी

'देवताओं और असुरों से भी अवध्य राक्षसराज रावण जनस्थान से उनकी पत्नी का अपहरण करेगा।

नेपाली

'देवता र असुरहरूबाट पनि अवध्य राक्षसराज रावणले जनस्थानबाट उनकी पत्नीको अपहरण गर्नेछ।

sita
श्लोक 7
संस्कृत

सा च कामैः प्रलोभ्यन्ती भक्ष्यै:भोज्यैश्च मैथिली। नभोक्ष्यति महाभागा दुःखे मग्ना यशस्विनी।।4.62.7।।

अङ्ग्रेजी

'Immersed in grief, chaste and famed Sita, will not take any food or enjoy pleasures however much she is tempted.

हिन्दी

'शोक में डूबी हुई पतिव्रता और यशस्विनी सीता कितना ही प्रलोभन दिए जाने पर भी न अन्न ग्रहण करेगी, न किसी सुख का उपभोग।

नेपाली

'शोकमा डुबेकी पतिव्रता र यशस्विनी सीताले जति नै प्रलोभन दिइए पनि न अन्न ग्रहण गर्नेछिन्, न कुनै सुखको उपभोग।

sita ravana
श्लोक 8
संस्कृत

परमान्नंतु वैदेह्या ज्ञात्वा दास्यति वा सः। यदन्नममृतप्रख्यं सुराणामपिदुर्लभम्4.62.8।।

अङ्ग्रेजी

'Knowing that Vaidehi is not eating food(given by Ravana) Indra,the ruler of gods, will offer nectarlike food rare even for gods.

हिन्दी

'वैदेही अन्न नहीं ले रही है, यह जानकर देवराज इन्द्र उसे देवताओं के लिए भी दुर्लभ अमृत-तुल्य भोजन देंगे।

नेपाली

'वैदेहीले अन्न लिइरहेकी छैनन् भन्ने थाहा पाएर देवराज इन्द्रले उनलाई देवताहरूका लागि पनि दुर्लभ अमृततुल्य भोजन दिनेछन्।

rama sita
श्लोक 9
संस्कृत

तदन्नं मैथिलीप्राप्य विज्ञायेन्द्रादिदंत्विति। अग्रमुदृत्य रामाय भूतले निर्वपिष्यति।।4.62.9।।

अङ्ग्रेजी

'Having understood that it has been provided by Indra, Sita will take out a large portion of it and pour it on the ground (as an offering to Rama) and say 'I offer it to Rama wherever he is on earth'.

हिन्दी

'यह इन्द्र द्वारा दिया गया है, यह समझकर सीता उसका एक बड़ा भाग निकालकर भूमि पर अर्पित करेगी (राम के निमित्त) और कहेगी — 'पृथ्वी पर राम जहाँ कहीं हों, मैं यह उन्हें अर्पित करती हूँ।'

नेपाली

'यो इन्द्रले दिएको हो भन्ने बुझेर सीताले त्यसको एउटा ठूलो भाग निकालेर भूमिमा अर्पण गर्नेछिन् (रामका निम्ति) र भन्नेछिन् — 'पृथ्वीमा राम जहाँ भए पनि, म यो उहाँलाई अर्पण गर्दछु।'

sita lakshmana
श्लोक 10
संस्कृत

यदि जीवति मे भर्ता लक्ष्मणेन सह प्रभुः। देवत्वं गच्छ्तो र्वापि तयो रन्नमिदंत्विति4.62.10।।

अङ्ग्रेजी

'If my husband and Lakshmana are living or else even if they have attained heaven let this food be enjoyed by them', Sita will say.

हिन्दी

'यदि मेरे पति और लक्ष्मण जीवित हैं, अथवा यदि वे स्वर्ग को प्राप्त हो चुके हों, तो भी यह भोजन उन्हीं को प्राप्त हो' — ऐसा सीता कहेगी।

नेपाली

'यदि मेरा पति र लक्ष्मण जीवित छन्, अथवा यदि उहाँहरू स्वर्ग पुगिसक्नुभएको छ भने पनि, यो भोजन उहाँहरूलाई नै प्राप्त होस्' — यस्तो सीताले भन्नेछिन्।

rama
श्लोक 11
संस्कृत

एष्यन्त्यन्वेषका स्तस्या रामदूताः प्लवांगमाः। आख़्येया राम महीषी त्वया तेभ्यो विहंगम4.62.11।।

अङ्ग्रेजी

'Rama's messenger and other monkeys will be coming to search for the his queen. O Sampati you should narrate this to them.

हिन्दी

'राम के दूत और अन्य वानर उनकी रानी की खोज में यहाँ आएँगे। हे सम्पाति! तुम्हें यह वृत्तान्त उन्हें सुनाना चाहिए।

नेपाली

'रामका दूत र अन्य वानर उनकी रानीको खोजीमा यहाँ आउनेछन्। हे सम्पाति! तिमीले यो वृत्तान्त उनीहरूलाई सुनाउनुपर्छ।

श्लोक 12
संस्कृत

सर्वथा हि नगन्तव्यमीदृशः क्व गमिष्यसि। देशकालौ प्रतीक्षस्व पक्षौ त्वं प्रतिपत्स्यसे4.62.12।।

अङ्ग्रेजी

'It is good for you in all respects to remain here. Where can you go (without wings)? Wait for appropriate time and place. You will recover your wings'.

हिन्दी

'सब प्रकार से तुम्हारे लिए यहीं रहना ही श्रेयस्कर है। (पंखों के बिना) तुम जा भी कहाँ सकते हो? उचित काल और स्थान की प्रतीक्षा करो। तुम्हारे पंख फिर से उग आएँगे।

नेपाली

'सबै प्रकारले तिम्रा लागि यहीँ बस्नु नै श्रेयस्कर छ। (पखेटाविना) तिमी जान पनि कहाँ सक्छौ? उचित काल र स्थानको प्रतीक्षा गर। तिम्रा पखेटा फेरि उम्रनेछन्।

श्लोक 13
संस्कृत

नोत्सहेयमहंकर्तुमध्यैव त्वां सपक्षकम्। इहस्थ स्त्वं तु लोकानां हितं कार्यं करिष्यसि।।4.62.13।।

अङ्ग्रेजी

'I am not enthusiastic about giving you the wings now. Remain here and carry on the work for the welfare of the world.

हिन्दी

'इस समय तुम्हें पंख देने में मेरी रुचि नहीं है। यहीं रहो और लोककल्याण का कार्य करते रहो।

नेपाली

'यस बेला तिमीलाई पखेटा दिन मेरो रुचि छैन। यहीँ बस र लोककल्याणको कार्य गर्दै गर।

rama lakshmana
श्लोक 14
संस्कृत

त्वयापि खलु तत्कार्यं तयोश्चनृपपुत्रयोः। ब्राह्मणानां सुराणां च मुनीनां वासवस्य च।।4.62.14।।

अङ्ग्रेजी

'(Carry on) the work not only for the princes (Rama and Lakshmana) but also for the brahmins, sages, gods and others who live here.

हिन्दी

'यह कार्य केवल उन राजकुमारों (राम और लक्ष्मण) के लिए ही नहीं, अपितु यहाँ रहने वाले ब्राह्मणों, ऋषियों, देवताओं और अन्य सबके लिए भी है।

नेपाली

'यो कार्य केवल ती राजकुमार (राम र लक्ष्मण) का लागि मात्र होइन, अपितु यहाँ बस्ने ब्राह्मण, ऋषि, देवता र अरू सबैका लागि पनि हो।

rama lakshmana valmiki
श्लोक 15
संस्कृत

इच्छाम्यहमपिद्रष्टुं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। नेच्छेचिरं धारयुतुं प्राणां स्त्यक्ष्ये कलेबरं। महर्षि स्त्वब्रवीदेवं दृष्टतत्वार्थदर्शनः।।4.62.15।।

अङ्ग्रेजी

'I also want to see Rama and Lakshmana. But I do not like to hold on to my life for long. Hence I will give up my body'. The knower of self, the sage (Nishakara) said this to Sampati. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विषष्टितम स्सर्गः।। Thus ends the sixtysecond sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.

हिन्दी

'मैं भी राम और लक्ष्मण को देखना चाहता हूँ। किन्तु मुझे अपने प्राण अधिक काल तक धारण करना अच्छा नहीं लगता। अतः मैं अपना शरीर त्याग दूँगा।' आत्मज्ञानी मुनि (निशाकर) ने सम्पाति से ऐसा कहा। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का द्विषष्टितम सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

'म पनि राम र लक्ष्मणलाई देख्न चाहन्छु। तर मलाई आफ्ना प्राण धेरै समयसम्म धारण गर्न मन लाग्दैन। त्यसैले म आफ्नो शरीर त्याग्नेछु।' आत्मज्ञानी मुनि (निशाकर) ले सम्पातिसँग यसो भने। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको बयसठीऔँ सर्ग समाप्त भयो।