अध्याय 61

सर्गः 61

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
श्लोक 1
संस्कृत

ततस्तद्दारुणं कर्म दुष्करं सहसात्कृतम्। आचचक्षे मुनेस्सर्वं सूर्यानुगमनं तथा।।4.61.1।।

अङ्ग्रेजी

'Then I revealed everything to the sage,including the arrogant, impetuous action of rashly following the Sun (for challenging Indra).

हिन्दी

'तब मैंने मुनि को सब कुछ बता दिया, जिसमें सूर्य के पीछे उतावली से दौड़ने का वह अहङ्कारपूर्ण, उद्धत कर्म भी था (जो इन्द्र को चुनौती देने के लिए किया गया था)।

नेपाली

'तब मैले मुनिलाई सबै कुरा बताएँ, जसमा सूर्यको पछि हतारिएर दौडने त्यो अहङ्कारपूर्ण, उद्धत कर्म पनि थियो (जुन इन्द्रलाई चुनौती दिन गरिएको थियो)।

श्लोक 2
संस्कृत

भगवन्व्रणयुक्तत्वाल्लज्जया व्याकुलेन्द्रियः। परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनं परिभाषितुम्।।4.61.2।।

अङ्ग्रेजी

'O revered sage I am exhausted and my senses are depressed. I am ashamed of myself. My body is wounded. Therefore I am not able to reply.

हिन्दी

'हे पूज्य मुनि! मैं थका हुआ हूँ और मेरी इन्द्रियाँ शिथिल हैं। मुझे स्वयं पर लज्जा है। मेरा शरीर घायल है। इसीलिए मैं उत्तर देने में असमर्थ हूँ।

नेपाली

'हे पूज्य मुनि! म थाकेको छु र मेरा इन्द्रिय शिथिल छन्। मलाई आफैँप्रति लाज छ। मेरो शरीर घाइते छ। त्यसैले म उत्तर दिन असमर्थ छु।

श्लोक 3
संस्कृत

अहं चैव जटायुश्च सङ्घर्षाद्धर्पमोहितौ। आकाशं पतितौ वीरौ जिज्ञासन्तौ पराक्रमम्।।4.61.3।।

अङ्ग्रेजी

'Deluded by pride, I and my brother Jatayu challenging each other to test our relative strength flew far into the sky.

हिन्दी

'गर्व से मोहित होकर मैंने और मेरे भाई जटायु ने अपने-अपने बल की परीक्षा के लिए एक-दूसरे को चुनौती दी और आकाश में बहुत दूर तक उड़ गए।

नेपाली

'गर्वले मोहित भई मैले र मेरा भाइ जटायुले आ-आफ्नो बलको परीक्षाका लागि एकअर्कालाई चुनौती दियौँ र आकाशमा धेरै टाढासम्म उड्यौँ।

श्लोक 4
संस्कृत

कैलासशिखरे बद्ध्वा मुनीनामग्रतः पणम्। रविस्स्यादनुयातव्यो यावदस्तं महागिरिम्।।4.61.4।।

अङ्ग्रेजी

'Both of us made a bet on the peak of mount Kailasa in the presence of sages to follow the Sungod until he sets on the western mountain.

हिन्दी

'हम दोनों ने कैलास पर्वत के शिखर पर ऋषियों के समक्ष यह होड़ लगाई कि सूर्यदेव के पश्चिमाचल पर अस्त होने तक उनका अनुसरण करेंगे।

नेपाली

'हामी दुवैले कैलास पर्वतको शिखरमा ऋषिहरूको अगाडि यो होड लगायौँ कि सूर्यदेव पश्चिमाचलमा अस्ताउञ्जेल उनको अनुसरण गर्नेछौँ।

श्लोक 5
संस्कृत

अथाऽवां युगपत्प्राप्तावपश्याव महीतले। रथचक्रप्रमाणानि नगराणि पृथक्पृथक्।।4.61.5।।

अङ्ग्रेजी

'And from there both of us looked at all the cities on the land which seemed like the size of chariot wheels one after the other.

हिन्दी

'वहाँ से हम दोनों ने भूमि पर बसे सब नगरों को एक के बाद एक देखा, जो रथ के पहियों के आकार के जान पड़ते थे।

नेपाली

'त्यहाँबाट हामी दुवैले भूमिमा बसेका सबै नगर एकपछि अर्को गरी देख्यौँ, जुन रथका पाङ्ग्राको आकारका जस्ता देखिन्थे।

श्लोक 6
संस्कृत

क्वचिद्वादित्रघोषांश्च ब्रह्मघोषांश्च शुश्रुवः। गायन्तीश्चाङ्गना बह्वीः पश्यावो रक्तवाससः।।4.61.6।।

अङ्ग्रेजी

'We heard at some places sounds of musical instruments, sounds of Vedic chanting, and many lovely young women dressed in redsinging.

हिन्दी

'कहीं-कहीं हमने वाद्यों की ध्वनि, वेदपाठ के स्वर और लाल वस्त्र पहने अनेक सुन्दर तरुणियों का गान सुना।

नेपाली

'कतैकतै हामीले बाजाको ध्वनि, वेदपाठको स्वर र रातो वस्त्र लगाएका अनेक सुन्दर तरुणीको गान सुन्यौँ।

श्लोक 7
संस्कृत

तूर्णमुत्पत्य चाकाशमादित्यपथमाश्रितौ। आवामालोकयावस्तद्वनं शाद्वलसन्निभम्।।4.61.7।।

अङ्ग्रेजी

'We flew quickly into the sky and reached the path of the Sun and looked down at the forest which looked like a green lawn.

हिन्दी

'हम शीघ्रता से आकाश में उड़े और सूर्य के पथ तक पहुँचकर नीचे उस वन को देखा, जो हरी घास के बिछौने के समान दिखाई देता था।

नेपाली

'हामी हतारिएर आकाशमा उड्यौँ र सूर्यको पथसम्म पुगेर तल त्यो वन देख्यौँ, जुन हरियो घाँसको ओछ्यानझैँ देखिन्थ्यो।

श्लोक 8
संस्कृत

उपलैरिव सञ्छन्ना दृश्यते भूश्शिलोच्चयैः। आपगाभिश्च संवीता सूत्रैरिव वसुन्धरा।।4.61.8।।

अङ्ग्रेजी

'The earth filled with lofty mountains appeared as if it is covered with pebbles. Surrounded by rivers meandering, it looked as though it was entwined with threads.

हिन्दी

'ऊँचे पर्वतों से भरी पृथ्वी ऐसी लगती थी मानो कंकड़ों से ढकी हो। घुमावदार नदियों से घिरी वह ऐसी जान पड़ती थी मानो धागों से लिपटी हो।

नेपाली

'अग्ला पर्वतले भरिएको पृथ्वी यस्तो लाग्थ्यो मानौँ ढुङ्गाका टुक्राले ढाकिएको छ। घुमाउरा नदीले घेरिएकी ऊ यस्ती देखिन्थिन् मानौँ धागोले बेरिएकी छिन्।

श्लोक 9
संस्कृत

हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्च सुमहान्नगः। भूतले सम्प्रकाशन्ते नागा इव जलाशये।।4.61.9।।

अङ्ग्रेजी

'The mountains of the earth, Himavan and Vindhya and the great Meru looked like huge elephants in a huge pond.

हिन्दी

'पृथ्वी के पर्वत — हिमवान्, विन्ध्य और महान् मेरु — किसी विशाल सरोवर में खड़े विशाल हाथियों के समान दिखते थे।

नेपाली

'पृथ्वीका पर्वत — हिमवान्, विन्ध्य र महान् मेरु — कुनै विशाल तलाउमा उभिएका विशाल हात्तीझैँ देखिन्थे।

श्लोक 10
संस्कृत

तीव्रस्स्वेदश्च खेदश्च भयं चासीत्तदाऽऽवयोः। समाविशति मोहश्च तमो मूर्छा च दारुणा।।4.61.10।।

अङ्ग्रेजी

'Much sweat, pain and fear generated in us while we went on and up. This led to terrific confusion and stupor.

हिन्दी

'ऊपर और आगे बढ़ते हुए हममें बहुत स्वेद, पीड़ा और भय उत्पन्न हुआ। इससे भयंकर मोह और मूर्च्छा छा गई।

नेपाली

'माथि र अगाडि बढ्दै जाँदा हामीमा धेरै पसिना, पीडा र भय उत्पन्न भयो। यसले भयङ्कर मोह र मूर्च्छा छायो।

श्लोक 11
संस्कृत

न दिग्विज्ञायते याम्या नाग्नेयी न च वारुणी। युगान्ते नियतो लोको हतो दग्ध इवाग्निना।।4.61.11।।

अङ्ग्रेजी

'I did not know which the southern direction was or the southeast or the west. It looked as if the world had been consumed by fire and dissolved, as if it was the end of the yuga.

हिन्दी

'मुझे यह भी न सूझता था कि दक्षिण दिशा कौन-सी है, आग्नेय कौन-सी और पश्चिम कौन-सी। ऐसा लगता था मानो संसार अग्नि से भस्म होकर विलीन हो गया हो, मानो युगान्त उपस्थित हो।

नेपाली

'मलाई यो पनि थाहा हुँदैनथ्यो कि दक्षिण दिशा कुन हो, आग्नेय कुन र पश्चिम कुन। यस्तो लाग्थ्यो मानौँ संसार आगोले भस्म भई विलीन भएको छ, मानौँ युगान्त उपस्थित छ।

श्लोक 12
संस्कृत

मनश्च मे हतं भूयस्सन्निवर्त्यतु संश्रयम्। यत्नेन महता ह्यस्मिन्पुनस्सन्धाय चक्षुषी।।4.61.12।। यत्नेन महता भूयो भास्करः प्रतिलोकितः। तुल्यः पृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ।।4.61.13।।

अङ्ग्रेजी

'My mind was disturbed and I turned my attention from the object. Once again I focused my attention (on the Sun) and could see the Sungod with great effort. The Sun appeared to us equal in size to earth.

हिन्दी

'मेरा मन विचलित हो गया और मैंने लक्ष्य से ध्यान हटा लिया। फिर मैंने अपना ध्यान (सूर्य पर) केन्द्रित किया और बड़े प्रयत्न से सूर्यदेव को देख सका। सूर्य हमें पृथ्वी के बराबर आकार का प्रतीत हुआ।

नेपाली

'मेरो मन विचलित भयो र मैले लक्ष्यबाट ध्यान हटाएँ। फेरि मैले आफ्नो ध्यान (सूर्यमा) केन्द्रित गरेँ र ठूलो प्रयत्नले सूर्यदेवलाई देख्न सकेँ। सूर्य हामीलाई पृथ्वीबराबरको आकारको लाग्यो।

श्लोक 13
संस्कृत

मनश्च मे हतं भूयस्सन्निवर्त्यतु संश्रयम्। यत्नेन महता ह्यस्मिन्पुनस्सन्धाय चक्षुषी।।4.61.12।। यत्नेन महता भूयो भास्करः प्रतिलोकितः। तुल्यः पृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ।।4.61.13।।

अङ्ग्रेजी

'My mind was disturbed and I turned my attention from the object. Once again I focused my attention (on the Sun) and could see the Sungod with great effort. The Sun appeared to us equal in size to earth.

हिन्दी

'मेरा मन विचलित हो गया और मैंने लक्ष्य से ध्यान हटा लिया। फिर मैंने अपना ध्यान (सूर्य पर) केन्द्रित किया और बड़े प्रयत्न से सूर्यदेव को देख सका। सूर्य हमें पृथ्वी के बराबर आकार का प्रतीत हुआ।

नेपाली

'मेरो मन विचलित भयो र मैले लक्ष्यबाट ध्यान हटाएँ। फेरि मैले आफ्नो ध्यान (सूर्यमा) केन्द्रित गरेँ र ठूलो प्रयत्नले सूर्यदेवलाई देख्न सकेँ। सूर्य हामीलाई पृथ्वीबराबरको आकारको लाग्यो।

श्लोक 14
संस्कृत

जटायुर्मामनापृच्छ्य निपपात महीं ततः। तं दृष्ट्वा तूर्णमाकाशादात्मानं मुक्तवानहम्।।4.61.14।।

अङ्ग्रेजी

'Without taking leave of me Jatayu descended down to the earth. Seeing that, I also followed him down quickly from the sky.

हिन्दी

'मुझसे बिना पूछे ही जटायु पृथ्वी की ओर उतर गए। यह देखकर मैं भी शीघ्र ही आकाश से उनके पीछे नीचे उतरा।

नेपाली

'मलाई नसोधीकनै जटायु पृथ्वीतिर ओर्लिए। यो देखेर म पनि चाँडै आकाशबाट उनको पछिपछि तल ओर्लिएँ।

श्लोक 15
संस्कृत

पक्षाभ्यां च मया गुप्तो जटायुर्न प्रदह्यते। प्रमादात्तत्र निर्दग्धः पतन्वायुपथादहम्।।4.61.15।।

अङ्ग्रेजी

'I protected Jatayu with my wings so that he was not burnt. I, however, got burnt miserably and fell down from the aerial region.

हिन्दी

'मैंने अपने पंखों से जटायु की रक्षा की जिससे वे न जलें। किन्तु मैं स्वयं बुरी तरह जल गया और आकाशमार्ग से नीचे गिर पड़ा।

नेपाली

'मैले आफ्ना पखेटाले जटायुको रक्षा गरेँ जसले गर्दा उनी जलेनन्। तर म आफैँ नराम्ररी जलेँ र आकाशमार्गबाट तल खसेँ।

श्लोक 16
संस्कृत

आशङ्के तं निपतितं जनस्थाने जटायुषम्। अहं तु पतितो विन्ध्ये दग्धपक्षो जडीकृतः।।4.61.16।।

अङ्ग्रेजी

'I thought Jatayu had fallen down somewhere at Janasthana, but I fell on Vindhya, wings burnt, in an unconscious state.

हिन्दी

'मैंने सोचा कि जटायु कहीं जनस्थान में गिरे होंगे, किन्तु मैं जले हुए पंखों सहित अचेत अवस्था में विन्ध्य पर आ गिरा।

नेपाली

'मैले सोचेँ कि जटायु कतै जनस्थानमा खसेका होलान्, तर म जलेका पखेटासहित अचेत अवस्थामा विन्ध्यमा खसेँ।

valmiki
श्लोक 17
संस्कृत

राज्येन हीनो भ्रात्रा च पक्षाभ्यां विक्रमेण च। सर्वथा मर्तुमेवेच्छन्पतिष्ये शिखराद्गीरेः।।4.61.17।।

अङ्ग्रेजी

'Bereft of my kingdom, my brother and my wings, and having lost my strength I desire to fall down from the mountain top and die.' इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकषष्टितमस्सर्गः।। Thus ends the sixtyfirst sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.

हिन्दी

'राज्य, भाई और पंखों से वञ्चित तथा बल खो चुका मैं अब पर्वतशिखर से गिरकर प्राण त्यागना चाहता हूँ।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का एकषष्टितम सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

'राज्य, भाइ र पखेटाबाट वञ्चित तथा बल गुमाइसकेको म अब पर्वतशिखरबाट खसेर प्राण त्याग्न चाहन्छु।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको एकसठीऔँ सर्ग समाप्त भयो।