सर्गः 33
किष्किन्धाकाण्ड · अध्याय 33
संस्कृत
1अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा। प्रविवेश गुहां घोरां किष्किन्धां रामशासनात्।।4.33.1।।
2द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः। बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलय स्थिताः।।4.33.2।।
3निश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम्। बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन्।।4.33.3।।
4स तां रत्नमयीं श्रीमान्दिव्यां पुष्पितकाननाम्। रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम्।।4.33.4।।
5हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानापण्योपशोभिताम्। सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम्।।4.33.5।।
6देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः। दिव्यमाल्याम्बरधरै श्शोभितां प्रियदर्शनैः।।4.33.6।।
7चन्दनागरुपद्मानां गन्धैस्सुरभिगन्धिनाम्। मैरेयाणां मधूनां च सम्मोदितमहापथाम्।।4.33.7।।
8विन्ध्यमेरुगिरिप्रख्यै: प्रासादैर्नैकभूमिभिः। ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः।।4.33.8।।
9अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविधस्य च। गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च।।4.33.9।। विद्युन्मालेश्च सम्पाते स्सूर्याक्षस्य हनूमतः। वीरबाहो स्सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः।।4.33.10।। कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा। दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः।।4.33.11।। एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम्। ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः।।4.33.12।।
10अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविधस्य च। गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च।।4.33.9।। विद्युन्मालेश्च सम्पाते स्सूर्याक्षस्य हनूमतः। वीरबाहो स्सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः।।4.33.10।। कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा। दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः।।4.33.11।। एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम्। ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः।।4.33.12।।
11अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविधस्य च। गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च।।4.33.9।। विद्युन्मालेश्च सम्पाते स्सूर्याक्षस्य हनूमतः। वीरबाहो स्सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः।।4.33.10।। कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा। दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः।।4.33.11।। एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम्। ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः।।4.33.12।।
12अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविधस्य च। गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च।।4.33.9।। विद्युन्मालेश्च सम्पाते स्सूर्याक्षस्य हनूमतः। वीरबाहो स्सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः।।4.33.10।। कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा। दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः।।4.33.11।। एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम्। ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः।।4.33.12।।
13पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च। प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नै श्शोभितानि च।।4.33.13।।
14पाण्डुरेण तु सालेन परिक्षिप्तं दुरासदम्। वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम्।।4.33.14।। शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः। सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम्।।4.33.15।। महेन्द्रदत्तैश्श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसन्निभैः। दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैशीतच्छायैर्मनोरमैः।।4.33.16।। हरिभिस्संवृतद्वारं बलिभिश्शस्त्रपाणिभिः। दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम्।।4.33.17।। सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः। अवार्यमाणस्सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः।।4.33.18।।
15पाण्डुरेण तु सालेन परिक्षिप्तं दुरासदम्। वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम्।।4.33.14।। शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः। सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम्।।4.33.15।। महेन्द्रदत्तैश्श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसन्निभैः। दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैशीतच्छायैर्मनोरमैः।।4.33.16।। हरिभिस्संवृतद्वारं बलिभिश्शस्त्रपाणिभिः। दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम्।।4.33.17।। सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः। अवार्यमाणस्सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः।।4.33.18।।
16पाण्डुरेण तु सालेन परिक्षिप्तं दुरासदम्। वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम्।।4.33.14।। शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः। सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम्।।4.33.15।। महेन्द्रदत्तैश्श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसन्निभैः। दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैशीतच्छायैर्मनोरमैः।।4.33.16।। हरिभिस्संवृतद्वारं बलिभिश्शस्त्रपाणिभिः। दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम्।।4.33.17।। सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः। अवार्यमाणस्सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः।।4.33.18।।
17पाण्डुरेण तु सालेन परिक्षिप्तं दुरासदम्। वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम्।।4.33.14।। शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः। सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम्।।4.33.15।। महेन्द्रदत्तैश्श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसन्निभैः। दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैशीतच्छायैर्मनोरमैः।।4.33.16।। हरिभिस्संवृतद्वारं बलिभिश्शस्त्रपाणिभिः। दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम्।।4.33.17।। सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः। अवार्यमाणस्सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः।।4.33.18।।
18पाण्डुरेण तु सालेन परिक्षिप्तं दुरासदम्। वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम्।।4.33.14।। शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः। सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम्।।4.33.15।। महेन्द्रदत्तैश्श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसन्निभैः। दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैशीतच्छायैर्मनोरमैः।।4.33.16।। हरिभिस्संवृतद्वारं बलिभिश्शस्त्रपाणिभिः। दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम्।।4.33.17।। सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः। अवार्यमाणस्सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः।।4.33.18।।
19स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा नानाजनसमाकुलाः। प्रविश्य सुमहद्गगुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत्।।4.33.19।। हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः। महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम्।।4.33.20।।
20स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा नानाजनसमाकुलाः। प्रविश्य सुमहद्गगुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत्।।4.33.19।। हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः। महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम्।।4.33.20।।
21प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वरम्। तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समगीतपदाक्षरम्।।4.33.21।।
22बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः। स्त्रियस्सुग्रीवभवने ददर्श सुमहाबलः।।4.33.22।।
23दृष्ट्वाऽभिजनसम्पन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः। फलमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः।।4.33.23।। नातृप्तान्नापि चाव्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान्। सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः।।4.33.24।।
24दृष्ट्वाऽभिजनसम्पन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः। फलमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः।।4.33.23।। नातृप्तान्नापि चाव्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान्। सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः।।4.33.24।।
25कूजितं नूपुराणां च काञ्चीनां निनदं तथा। सन्निशम्य तत श्रीमान्सौमित्रिर्लज्जितोऽभवत्।।4.33.25।।
26रोषवेगप्रकुपितशश्रुत्वा चाभरणस्वनम्। चकार ज्यास्वनं वीरो दिशश्शब्देन पूरयन्।।4.33.26।।
27चारित्रेण महाबाहुरपकृष्ट स्सलक्ष्मणः। तस्थावेकान्तमाश्रित्य रामकोपसमन्वितः।।4.33.27।।
28तेन चापस्वनेनाथ सुग्रीवः प्लवगाधिपः। विज्ञायाऽगमनं त्रस्त स्सञ्चचाल वरासनात्।।4.33.28।।
29अङ्गदेन यथा मह्यं पुरस्तात्प्रतिवेदितम्। सुव्यक्तमेष सम्प्राप्त स्सौमित्रिर्भ्रातृवत्सलः।।4.33.29।।
30अङ्गदेन समाख्यातं ज्यास्वनेन च वानरः। बुबुधे लक्ष्मणं प्राप्तं मुखं चास्यव्यशुष्यत।।4.33.30।।
31ततस्तारां हरिश्रेष्ठस्सुग्रीवः प्रियदर्शनाम्। उवाच हितमव्यग्रस्त्रास सम्भ्रान्तमानसः।।4.33.31।।
32किन्नु तत्कारणं सुभ्रु प्रकृत्या मृदुमानसः। सरोष इव सम्प्राप्तो येनायं राघवानुजः।।4.33.32।।
33किं पश्यसि कुमारस्य रोषस्थानमनिन्दिते। न खल्वकारणे कोपमाहरेन्नरसत्तमः।।4.33.33।।
34यदस्य कृतमस्माभिर्बुध्यसे किञ्चिदप्रियम्। तदबुद्ध्या सम्प्रधार्याशु क्षिप्रमर्हसि भाषितुम्।।4.33.34।।
35अथवा स्वयमेवैनं द्रष्टुमर्हसि भामिनि। वचनै स्सान्त्वयुक्तैश्च प्रसादयितुमर्हसि।।4.33.35।।
36त्वद्दर्शन विशुद्धात्मा न स कोपं करिष्यति। न हि स्त्रीषु महात्मानः क्वचित्कुर्वन्ति दारुणम्।।4.33.36।।
37त्वया सान्त्वैरुपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसम्। ततः कमलपत्राक्षं द्रक्ष्याम्यहमरिन्दमम्।।4.33.37।।
38सा प्रस्खलन्ती मदविह्वलाक्षी प्रलम्बकाञ्चीगुण हेमसूत्रा। सलक्षणा लक्ष्मणसन्निधानं जगाम तारा नमिताङ्गयष्टिः।।4.33.38।।
39स तां समीक्ष्यैव हरीशपन्तीं तस्थावुदासीनतया महात्मा। अवाङ्मुखोऽभून्मनुजेन्द्रपुत्रः स्त्रीसन्निकर्षाद्विनिवृत्तकोपः।।4.33.39।।
40सा पानयोगाद्विनिवृत्तलज्जा दृष्टिप्रसादाच्च नरेन्द्रसूनोः। उवाच तारा प्रणयप्रगल्भं वाक्यं महार्थं परिसान्त्वपूर्वम्।।4.33.40।।
41किं कोपमूलं मनुजेन्द्रपुत्र कस्ते न सन्तिष्ठति वाङ्निदेशे। क श्शुष्कवृक्षं वनमापतन्तं दवाग्निमासीदति निर्विशङ्कः।।4.33.41।।
42स तस्या वचनं श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमशङ्कितम्। भूयः प्रणयदृष्टार्थं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।।4.33.42।।
43किमयं कामवृत्तस्ते लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः। भर्ता भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुद्ध्यसे।।4.33.43।।
44न चिन्तयति राज्यार्थं नास्मान् शोकपरायणान्। सामात्यपरिषत्तारे पानमेवोपसेवते।।4.33.44।।
45स मासांश्चतुरः कृत्वा प्रमाणं प्लवगेश्वरः। व्यतीतां स्तान्मदव्यग्रो विहरन्नावबुध्यते।।4.33.45।।
46न हि धर्मार्थसिद्ध्यर्थं पानमेवं प्रशस्यते। पानादर्थश्च धर्मश्च कामश्च परिहीयते।।4.33.46।।
47धर्मलोपो महांस्तावत्कृते ह्यप्रतिकुर्वतः। अर्थलोपश्च मित्रस्य नाशे गुणवतो महान्।।4.33.47।।
48मित्रं ह्यर्थगुणश्रेष्ठं सत्यधर्मपरायणम्। तद्द्वयं तु परित्यक्तं न तु धर्मे व्यवस्थितम्।।4.33.48।।
49तदेवं प्रस्तुते कार्ये कार्यमस्माभिरुत्तरम्। यत्कार्यं कार्यतत्त्वज्ञे तदुदाहर्तुमर्हसि।।4.33.49।।
50सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तं निशम्य वाक्यं मधुरस्वभावम्। तारा गतार्थे मनुजेन्द्रकार्ये विश्वासयुक्तं तमुवाच भूयः।।4.33.50।।
51न कोपकालः क्षितिपालपुत्र न चाति कोप स्स्वजने विधेयः। त्वदर्थकामस्य जनस्य तस्य प्रमादमप्यर्हसि वीर सोढुम्।।4.33.51।।
52कोपं कथं नाम गुणप्रकृष्टः कुमार कुर्यादपकृष्टसत्त्वे। कस्त्वद्विधः कोपवशं हि गच्छे त्सत्त्वावरुद्धस्तपसः प्रसूतिः।।4.33.52।।
53जानामि रोषं हरिवीरबन्धो र्जानामि कार्यस्य च कालसङ्गम्। जानामि कार्यं त्वयि यत्कृतं न स्तच्चापि जानामि यदत्र कार्यम्।।4.33.53।।
54तच्चापि जानामि यथविषह्यं बलं नरश्रेष्ठ शरीरजस्य। जानामि यस्मिंश्च जनेऽवबद्धं कामेन सुग्रीवमसक्तमद्य।।4.33.54।।
55न कामतन्त्रे तव बुद्धिरस्ति त्वं वै यथा मन्युवशं प्रपन्नः। न देशकालौ हि न चार्थधर्मा ववेक्षते कामरतिर्मनुष्यः।।4.33.55।।
56तं कामवृत्तं मम सन्निकृष्टं कामाभियोगाच्च निवृत्तलज्जम्। क्षमस्व तावत्परवीरहन्त स्त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथम्।।4.33.56।।
57महर्षयो धर्मतपोऽभिकामाः कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः। अयं प्रकृत्या चपलः कपिस्तु कथं न सज्जेत सुखेषु राजा।।4.33.57।।
58इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं सा वानरी लक्ष्मणमप्रमेयम्। पुन स्सखेदं मदविह्वलञ्च भर्तुर्हितं वाक्यमिदं बभाषे।।4.33.58।।
59उद्योगस्तु चिराज्ञप्त स्सुग्रीवेण नरोत्तम। कामस्यापि विधेयेन तवार्थप्रतिसाधने।।4.33.59।।
60आगता हि महावीर्या हरयः कामरूपिणः। कोटीशतसहस्राणि नानानगनिवासिनः।।4.33.60।।
61तदागच्छ महाबाहो चारित्रं रक्षितं त्वया। अच्छलं मित्रभावेन सतां दारावलोकनम्।।4.33.61।।
62तारया चाभ्यनुज्ञातस्त्वरया चापि चोदितः। प्रविवेश महाबाहुरभ्यन्तरमरिन्दमः।।4.33.62।।
63तत स्सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने। महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसन्निभम्।।4.33.63।। दिव्याभणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम्। दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम्।।4.33.64।। दिव्याभरणमालाभिः प्रमदाभि स्समावृतम्। संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसन्निभः।।4.33.65।।
64तत स्सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने। महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसन्निभम्।।4.33.63।। दिव्याभणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम्। दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम्।।4.33.64।। दिव्याभरणमालाभिः प्रमदाभि स्समावृतम्। संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसन्निभः।।4.33.65।।
65तत स्सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने। महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसन्निभम्।।4.33.63।। दिव्याभणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम्। दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम्।।4.33.64।। दिव्याभरणमालाभिः प्रमदाभि स्समावृतम्। संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसन्निभः।।4.33.65।।
अङ्ग्रेजी
1Instructed by Rama, and having been permitted, Lakshmana, the slayer of enemies entered the frightful cave of Kishkinda.
2Seeing Lakshmana, the huge and mighty monkey gatekeepers stood at the entrance and greeted him with folded hands.
3The monkeys kept away out of fear to see the son of Dasaratha, who was angry and sighing deeply.
4Lakshmana, the bestower of fortune, saw the mammoth cave inlaid with gems and precious stones and forests full of delightful flowers.
5The palace was thronged with elevated mansions and illumined with jewels of all kinds. The trees were in bloom and the fruits satisfied every one's wish.It was splendid.
6The inhabitants of Kishkinda being sons of gods and gandharvas, were of beautiful appearance wearing wonderful garlands. They could change their form at their free will. They were delightful.
7The royal roads were filled with fragrant unguents, like sandal, agaru and lotus incenses, finesmelling honey of several kinds and happy inhabitants.
8Lakshmana saw tall buildings comparable to Vindhya and Meru mountains and pure water flowing from the mountain streams.
9On the royal road, Lakshmna saw beautiful homes of monkeychiefs Angada, Mainda, Dwivida, Gavaya, Gavaksha, Gaja, Sarabha, Vidyunmalin, Sampati, Suryaksha, Hanuman, Veerabahu, Subahu, the great Nala, Kumuda and Sushena. Similarly he saw the homes of Tara and Jambavan, Dadhivaktra, Nila, Supatala and Sunetra. (Tara mentioned here is a male monkey.)
10On the royal road, Lakshmna saw beautiful homes of monkeychiefs Angada, Mainda, Dwivida, Gavaya, Gavaksha, Gaja, Sarabha, Vidyunmalin, Sampati, Suryaksha, Hanuman, Veerabahu, Subahu, the great Nala, Kumuda and Sushena. Similarly he saw the homes of Tara and Jambavan, Dadhivaktra, Nila, Supatala and Sunetra. (Tara mentioned here is a male monkey.)
11On the royal road, Lakshmna saw beautiful homes of monkeychiefs Angada, Mainda, Dwivida, Gavaya, Gavaksha, Gaja, Sarabha, Vidyunmalin, Sampati, Suryaksha, Hanuman, Veerabahu, Subahu, the great Nala, Kumuda and Sushena. Similarly he saw the homes of Tara and Jambavan, Dadhivaktra, Nila, Supatala and Sunetra. (Tara mentioned here is a male monkey.)
12On the royal road, Lakshmna saw beautiful homes of monkeychiefs Angada, Mainda, Dwivida, Gavaya, Gavaksha, Gaja, Sarabha, Vidyunmalin, Sampati, Suryaksha, Hanuman, Veerabahu, Subahu, the great Nala, Kumuda and Sushena. Similarly he saw the homes of Tara and Jambavan, Dadhivaktra, Nila, Supatala and Sunetra. (Tara mentioned here is a male monkey.)
13These homes were shining like white clouds, with wonderful garlands hung on, filled with abundance of wealth, grains and best of females.
14The abode of Sugriva was encircled by a white rampart and unapproachable.It was enchanting like the abode of Indra. The mansion tops were like the white peaks of Kailas mountain filled with blossoming trees which could yield all kinds of fruits to suit one's taste. The trees were huge like dark clouds, cool and shady with wonderful flowers in full bloom, the riches gifted by Indra, were delightful. The entrance was guarded by mighty monkeys holding weapons in hand. It had a golden archway at the entrance decorated with wonderful garlands and strings of golden flowers. Saumitri of great prowess entered the rich abode of Sugriva just as the Sun enters huge clouds unobstructed.
15The abode of Sugriva was encircled by a white rampart and unapproachable.It was enchanting like the abode of Indra. The mansion tops were like the white peaks of Kailas mountain filled with blossoming trees which could yield all kinds of fruits to suit one's taste. The trees were huge like dark clouds, cool and shady with wonderful flowers in full bloom, the riches gifted by Indra, were delightful. The entrance was guarded by mighty monkeys holding weapons in hand. It had a golden archway at the entrance decorated with wonderful garlands and strings of golden flowers. Saumitri of great prowess entered the rich abode of Sugriva just as the Sun enters huge clouds unobstructed.
16The abode of Sugriva was encircled by a white rampart and unapproachable.It was enchanting like the abode of Indra. The mansion tops were like the white peaks of Kailas mountain filled with blossoming trees which could yield all kinds of fruits to suit one's taste. The trees were huge like dark clouds, cool and shady with wonderful flowers in full bloom, the riches gifted by Indra, were delightful. The entrance was guarded by mighty monkeys holding weapons in hand. It had a golden archway at the entrance decorated with wonderful garlands and strings of golden flowers. Saumitri of great prowess entered the rich abode of Sugriva just as the Sun enters huge clouds unobstructed.
17The abode of Sugriva was encircled by a white rampart and unapproachable.It was enchanting like the abode of Indra. The mansion tops were like the white peaks of Kailas mountain filled with blossoming trees which could yield all kinds of fruits to suit one's taste. The trees were huge like dark clouds, cool and shady with wonderful flowers in full bloom, the riches gifted by Indra, were delightful. The entrance was guarded by mighty monkeys holding weapons in hand. It had a golden archway at the entrance decorated with wonderful garlands and strings of golden flowers. Saumitri of great prowess entered the rich abode of Sugriva just as the Sun enters huge clouds unobstructed.
18The abode of Sugriva was encircled by a white rampart and unapproachable.It was enchanting like the abode of Indra. The mansion tops were like the white peaks of Kailas mountain filled with blossoming trees which could yield all kinds of fruits to suit one's taste. The trees were huge like dark clouds, cool and shady with wonderful flowers in full bloom, the riches gifted by Indra, were delightful. The entrance was guarded by mighty monkeys holding weapons in hand. It had a golden archway at the entrance decorated with wonderful garlands and strings of golden flowers. Saumitri of great prowess entered the rich abode of Sugriva just as the Sun enters huge clouds unobstructed.
19Righteous Lakshmana crossed the seven enclosures filled with different kinds of people and saw a great harem full of several bright gold and silver cots, excellent seats here and there with best of cushions spread.
20Righteous Lakshmana crossed the seven enclosures filled with different kinds of people and saw a great harem full of several bright gold and silver cots, excellent seats here and there with best of cushions spread.
21As he entered, he heard melodious sounds of string instruments and music worded to metre with different kinds of tunes.
22Powerful Lakshmana saw many females of different forms proud of their youth and charm at the palace of Sugriva.
23Lakshmana saw women with a good lineage adorned with colourful flower garlands and choicest ornaments engaged in making garlands and arranging fruits. He also saw at Sugriva's palace attendants, gentle, welldressed, contented and not too busy.
24Lakshmana saw women with a good lineage adorned with colourful flower garlands and choicest ornaments engaged in making garlands and arranging fruits. He also saw at Sugriva's palace attendants, gentle, welldressed, contented and not too busy.
25Illustrious Lakshmana felt abashed on hearing the jingling of girdle bells and tinkling of the women's anklets.
26On hearing the sounds of ornaments (of females), heroic Lakshmana lost his temper quickly. He pulled his bowstring forcefully in wrath producing frightening sound filling all quarters.
27Aware of the anger of Rama (who likes it not), the longarmed Lakshmana moved away from the spot (abstained from entering private apartments) as per tradition, receded to a lonely place and stood.
28Then, sensing the arrival of Lakshmana, by the sound of his bow string, Sugriva the lord of vanaras, alighted at once from the throne.
29'Truly Saumitri, the loving brother of Rama has arrived as announced by Angada earlier'.
30As proclaimed by Angada and also from the sound of the twang, Sugriva knew about the arrival of Lakshmana. His mouth parched (with fear).
31Then Sugriva, the best of monkeys got agitated at heart out of fear. He saw the pleasing Tara and said to her these good words clearly:
32'O Tara with beautiful eyebrows this younger brother of Rama is normally softhearted. But today he arrived here angry. What could be the reason?
33'O blemishless Tara What is the cause of young Lakshmana's anger? Great men do not display anger without reason.
34'If anything displeasing has been done by us, you should know and tell me quickly. You ought to speak to him at once.
35'O lovely lady or else, you should see him personally and propitiate him with your soothing words.
36'Lakshmana will be clear of all doubts on seeing you and will not be angry. Great men are not harsh to women.
37'Start talking to him with pleasing words and make him happy. Then I shall see Lakshmana with eyes like lotuspetals, a subduer of enemies'.
38Tara, whose eyes were drowsy with drink, whose long gold string of the girdle was hanging loose appeared before Lakshmana with faltering steps and bent low, bashful of her appearance. (It suggests a state of exhaustion after sexual pleasures).
39Since prince Lakshmana is a great man, he stood with his face down and showing no reaction, controlled his anger due to the presence of a female standing close by.
40Setting aside her shyness for being in a drunken state, and observing Lakshmana's favourable disposition, she spoke meaningful words in a pleasing manner with friendly eloquence:
41'O noble prince what is the cause of your anger? Who has disrespected your command? Who can approach without fear forest fire rushing towards a thicket of dried pieces of wood?'
42Having heard Tara's unhesitant submission spoken in a pleasant and friendly manner, Lakshmana replied:
43'O lady, your husband engrossed in sensual pleasures, has lost sight of dharma and artha. Why don't you understand it in the interest of your husband whose wellwisher you are?
44'O Tara that we are in grief Sugriva does not realize. He is not attending to state affairs. He is only enjoying drinking in the company of ministers.
45'The king of monkeys has already spent four months, enjoying drinks. He does not realize that he has flouted his promise.
46'Drinking this way does not help accomplishment of dharma and artha. It destroys wealth, ambition and righteousness.
47'Dharma is violated when we help not one who has helped. Loss of a virtuous friend leads to great loss of wealth. It results in destruction.
48He has cast aside both a friend who excelled in attaining wealth and abode in truth and righteousness, and no longer stands firm in dharma.
49'You have a strong sense of duty. You ought to tell him his duty and what we should do in this situation.
50Tara heard the sweet words of Lakshmana which showed his good understanding of dharma and artha. What she said to him in reply reflects her faith in Sugriva's effort to help Rama's cause:
51'O prince this is not the time to get angry with your own people. He (Sugriva) is your friend and wishes to do your work. You should bear with him even if he makes a mistake.
52'O prince how can you, richly endowed with virtues be angry with an inferior person? How can a person like you, preeminent in virtues,and a source of great penance fall a victim to anger?
53'I know about the anger of (Rama), the friend of Sugriva. I am aware of the time limit set for his work. I am aware of our omissions in this regard. I also know about the mission.
54'O Lakshmana I am aware of the irresistible strength of lust born out of the body. I am aware of Sugriva's indifference to his duty due to his passion with whomsoever it be.
55'You are under the grip of anger and your mind is not involved in carnal desire. One who is engaged in sensual pleasures does not reckon time and place, nor does he consider artha and dharma.
56'O slayer of enemy heroes pardon Sugriva, the lord of vanara clan, who is to you a brother. He is here indulging in sports of love with me. He has no sense of shame about his passion.
57'Even sages committed to piety and austerity are sometimes deluded by sensual gratification. He is a king and a monkey who is fickle by nature. How can he be not tempted by sensual pleasures'?
58Overcome by drunkenness, Tara once again spoke to Lakshmana of unfathomable prowess, in a meaningful way keeping in view the welfare of her playful and drunken lord:
59'O best of men although overpowered by sense pleasures, Sugriva has already initiated efforts for the accomplishment of your work.
60'O great warrior monkeys residing at different mountains who can assume any form they like have arrived in hundreds and thousands of crores.
61'O longarmed one come in. You have been standing out guarding your character. It is not a mistake to see the wife of a pious person with a friendly feeling.
62Strongarmed Lakshmana, a subduer of enemies, permitted by Tara entered the harem immediately (thinking of the urgency of the task).
63Lakshmana saw famous Sugriva, difficult to be conquered, seated on a golden throne strewn around with cushions, decorated with ornaments of different colours, endearing in appearance, decked with beautiful garlands and clothes. He was surrounded by women adorned with most fascinating ornaments and garlands. Bewildered at the sight, Lakshmana's eyes turned red in anger. He appeared like Yama, lord of death.
64Lakshmana saw famous Sugriva, difficult to be conquered, seated on a golden throne strewn around with cushions, decorated with ornaments of different colours, endearing in appearance, decked with beautiful garlands and clothes. He was surrounded by women adorned with most fascinating ornaments and garlands. Bewildered at the sight, Lakshmana's eyes turned red in anger. He appeared like Yama, lord of death.
65Lakshmana saw famous Sugriva, difficult to be conquered, seated on a golden throne strewn around with cushions, decorated with ornaments of different colours, endearing in appearance, decked with beautiful garlands and clothes. He was surrounded by women adorned with most fascinating ornaments and garlands. Bewildered at the sight, Lakshmana's eyes turned red in anger. He appeared like Yama, lord of death.
हिन्दी
1राम के आदेश से और अनुमति पाकर शत्रुहन्ता लक्ष्मण ने किष्किन्धा की भयंकर गुफा में प्रवेश किया।
2लक्ष्मण को देखकर विशालकाय और बलवान् वानर द्वारपाल द्वार पर खड़े होकर हाथ जोड़कर उनका अभिवादन करने लगे।
3क्रोध में गहरी साँसें भरते दशरथपुत्र को देखकर वानर भय से दूर हट गए।
4कल्याणदाता लक्ष्मण ने रत्नों और मणियों से जड़ी उस विशाल गुफा तथा मनोहर पुष्पों से भरे उपवनों को देखा।
5वह भवन ऊँचे प्रासादों से भरा और सब प्रकार के रत्नों से आलोकित था। वृक्ष पुष्पित थे और उनके फल सबकी कामना पूरी करते थे। वह अत्यन्त शोभायमान था।
6किष्किन्धा के निवासी देवताओं और गन्धर्वों के पुत्र होने के कारण सुन्दर रूप वाले थे और अद्भुत मालाएँ धारण करते थे। वे इच्छानुसार रूप बदल सकते थे। वे मनोहर थे।
7राजमार्ग चन्दन, अगरु और कमल की सुगन्धियों जैसे सुवासित अनुलेपनों, नाना प्रकार के सुगन्धित मधु तथा प्रसन्न निवासियों से भरे थे।
8लक्ष्मण ने विन्ध्य और मेरु पर्वतों के समान ऊँचे भवन तथा पर्वतीय झरनों से बहता निर्मल जल देखा।
9राजमार्ग पर लक्ष्मण ने वानरनायकों — अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ, विद्युन्माली, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुबाहु, महाबली नल, कुमुद और सुषेण — के सुन्दर घर देखे। इसी प्रकार उन्होंने तार और जाम्बवान्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल तथा सुनेत्र के घर भी देखे।
10राजमार्ग पर लक्ष्मण ने वानरनायकों — अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ, विद्युन्माली, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुबाहु, महाबली नल, कुमुद और सुषेण — के सुन्दर घर देखे। इसी प्रकार उन्होंने तार और जाम्बवान्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल तथा सुनेत्र के घर भी देखे।
11राजमार्ग पर लक्ष्मण ने वानरनायकों — अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ, विद्युन्माली, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुबाहु, महाबली नल, कुमुद और सुषेण — के सुन्दर घर देखे। इसी प्रकार उन्होंने तार और जाम्बवान्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल तथा सुनेत्र के घर भी देखे।
12राजमार्ग पर लक्ष्मण ने वानरनायकों — अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ, विद्युन्माली, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुबाहु, महाबली नल, कुमुद और सुषेण — के सुन्दर घर देखे। इसी प्रकार उन्होंने तार और जाम्बवान्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल तथा सुनेत्र के घर भी देखे।
13वे घर श्वेत मेघों के समान चमक रहे थे, उन पर अद्भुत मालाएँ लटकी थीं और वे प्रचुर धन, धान्य तथा श्रेष्ठ स्त्रियों से भरे थे।
14सुग्रीव का भवन श्वेत प्राचीर से घिरा और दुर्गम था। वह इन्द्र के धाम के समान मनोहर था। प्रासादों के शिखर कैलास पर्वत के श्वेत शिखरों के समान थे और वहाँ ऐसे पुष्पित वृक्ष भरे थे जो रुचि के अनुसार सब प्रकार के फल दे सकते थे। वे वृक्ष काले मेघों के समान विशाल, शीतल छाया वाले और पूर्ण खिले अद्भुत पुष्पों से युक्त थे; इन्द्र के दिए वे ऐश्वर्य मनोहर थे। द्वार पर हाथों में शस्त्र लिए बलवान् वानर पहरा दे रहे थे। प्रवेशद्वार पर अद्भुत मालाओं और स्वर्णपुष्पों की लड़ियों से सजा स्वर्णतोरण था। महापराक्रमी सौमित्रि सुग्रीव के उस ऐश्वर्यशाली भवन में वैसे ही प्रविष्ट हुए जैसे सूर्य विशाल मेघों में निर्बाध प्रवेश करते हैं।
15सुग्रीव का भवन श्वेत प्राचीर से घिरा और दुर्गम था। वह इन्द्र के धाम के समान मनोहर था। प्रासादों के शिखर कैलास पर्वत के श्वेत शिखरों के समान थे और वहाँ ऐसे पुष्पित वृक्ष भरे थे जो रुचि के अनुसार सब प्रकार के फल दे सकते थे। वे वृक्ष काले मेघों के समान विशाल, शीतल छाया वाले और पूर्ण खिले अद्भुत पुष्पों से युक्त थे; इन्द्र के दिए वे ऐश्वर्य मनोहर थे। द्वार पर हाथों में शस्त्र लिए बलवान् वानर पहरा दे रहे थे। प्रवेशद्वार पर अद्भुत मालाओं और स्वर्णपुष्पों की लड़ियों से सजा स्वर्णतोरण था। महापराक्रमी सौमित्रि सुग्रीव के उस ऐश्वर्यशाली भवन में वैसे ही प्रविष्ट हुए जैसे सूर्य विशाल मेघों में निर्बाध प्रवेश करते हैं।
16सुग्रीव का भवन श्वेत प्राचीर से घिरा और दुर्गम था। वह इन्द्र के धाम के समान मनोहर था। प्रासादों के शिखर कैलास पर्वत के श्वेत शिखरों के समान थे और वहाँ ऐसे पुष्पित वृक्ष भरे थे जो रुचि के अनुसार सब प्रकार के फल दे सकते थे। वे वृक्ष काले मेघों के समान विशाल, शीतल छाया वाले और पूर्ण खिले अद्भुत पुष्पों से युक्त थे; इन्द्र के दिए वे ऐश्वर्य मनोहर थे। द्वार पर हाथों में शस्त्र लिए बलवान् वानर पहरा दे रहे थे। प्रवेशद्वार पर अद्भुत मालाओं और स्वर्णपुष्पों की लड़ियों से सजा स्वर्णतोरण था। महापराक्रमी सौमित्रि सुग्रीव के उस ऐश्वर्यशाली भवन में वैसे ही प्रविष्ट हुए जैसे सूर्य विशाल मेघों में निर्बाध प्रवेश करते हैं।
17सुग्रीव का भवन श्वेत प्राचीर से घिरा और दुर्गम था। वह इन्द्र के धाम के समान मनोहर था। प्रासादों के शिखर कैलास पर्वत के श्वेत शिखरों के समान थे और वहाँ ऐसे पुष्पित वृक्ष भरे थे जो रुचि के अनुसार सब प्रकार के फल दे सकते थे। वे वृक्ष काले मेघों के समान विशाल, शीतल छाया वाले और पूर्ण खिले अद्भुत पुष्पों से युक्त थे; इन्द्र के दिए वे ऐश्वर्य मनोहर थे। द्वार पर हाथों में शस्त्र लिए बलवान् वानर पहरा दे रहे थे। प्रवेशद्वार पर अद्भुत मालाओं और स्वर्णपुष्पों की लड़ियों से सजा स्वर्णतोरण था। महापराक्रमी सौमित्रि सुग्रीव के उस ऐश्वर्यशाली भवन में वैसे ही प्रविष्ट हुए जैसे सूर्य विशाल मेघों में निर्बाध प्रवेश करते हैं।
18सुग्रीव का भवन श्वेत प्राचीर से घिरा और दुर्गम था। वह इन्द्र के धाम के समान मनोहर था। प्रासादों के शिखर कैलास पर्वत के श्वेत शिखरों के समान थे और वहाँ ऐसे पुष्पित वृक्ष भरे थे जो रुचि के अनुसार सब प्रकार के फल दे सकते थे। वे वृक्ष काले मेघों के समान विशाल, शीतल छाया वाले और पूर्ण खिले अद्भुत पुष्पों से युक्त थे; इन्द्र के दिए वे ऐश्वर्य मनोहर थे। द्वार पर हाथों में शस्त्र लिए बलवान् वानर पहरा दे रहे थे। प्रवेशद्वार पर अद्भुत मालाओं और स्वर्णपुष्पों की लड़ियों से सजा स्वर्णतोरण था। महापराक्रमी सौमित्रि सुग्रीव के उस ऐश्वर्यशाली भवन में वैसे ही प्रविष्ट हुए जैसे सूर्य विशाल मेघों में निर्बाध प्रवेश करते हैं।
19धर्मात्मा लक्ष्मण भाँति-भाँति के लोगों से भरे सात परकोटे पार कर उस विशाल अन्तःपुर में पहुँचे, जो अनेक चमकते स्वर्ण और रजत के पलङ्गों तथा यहाँ-वहाँ बिछे श्रेष्ठ गद्दों वाले उत्तम आसनों से भरा था।
20धर्मात्मा लक्ष्मण भाँति-भाँति के लोगों से भरे सात परकोटे पार कर उस विशाल अन्तःपुर में पहुँचे, जो अनेक चमकते स्वर्ण और रजत के पलङ्गों तथा यहाँ-वहाँ बिछे श्रेष्ठ गद्दों वाले उत्तम आसनों से भरा था।
21भीतर प्रवेश करते ही उन्होंने वीणा के मधुर स्वर और भाँति-भाँति की रागिनियों में छन्दबद्ध गीत सुने।
22बलवान् लक्ष्मण ने सुग्रीव के भवन में यौवन और सौन्दर्य पर गर्व करने वाली भिन्न-भिन्न रूप की अनेक स्त्रियाँ देखीं।
23लक्ष्मण ने रंगबिरंगी पुष्पमालाओं और श्रेष्ठ आभूषणों से सजी कुलीन स्त्रियों को मालाएँ गूँथते और फल सजाते देखा। सुग्रीव के भवन में उन्होंने विनम्र, सुवेशधारी, सन्तुष्ट और अधिक व्यस्त न रहने वाले परिचरों को भी देखा।
24लक्ष्मण ने रंगबिरंगी पुष्पमालाओं और श्रेष्ठ आभूषणों से सजी कुलीन स्त्रियों को मालाएँ गूँथते और फल सजाते देखा। सुग्रीव के भवन में उन्होंने विनम्र, सुवेशधारी, सन्तुष्ट और अधिक व्यस्त न रहने वाले परिचरों को भी देखा।
25करधनियों की घंटियों की झनकार और स्त्रियों के नूपुरों की रुनझुन सुनकर यशस्वी लक्ष्मण संकोच से भर गए।
26(स्त्रियों के) आभूषणों की ध्वनि सुनकर वीर लक्ष्मण का धैर्य शीघ्र ही छूट गया। क्रोध में उन्होंने अपने धनुष की प्रत्यंचा बलपूर्वक खींची और सब दिशाओं को भरने वाली भयंकर ध्वनि उत्पन्न की।
27राम के क्रोध (अर्थात् उनकी अरुचि) का ध्यान रखते हुए विशालबाहु लक्ष्मण परम्परा के अनुसार वहाँ से हट गए और एकान्त स्थान में जाकर खड़े हो गए।
28तब धनुष की टंकार से लक्ष्मण के आगमन का भान होते ही वानरराज सुग्रीव तत्काल सिंहासन से उतर पड़े।
29'निश्चय ही राम के स्नेही भाई सौमित्रि आ गए हैं, जैसा अङ्गद ने पहले सूचित किया था।'
30अङ्गद की सूचना से और टंकार की ध्वनि से भी सुग्रीव को लक्ष्मण के आगमन का पता चल गया। (भय से) उनका मुख सूख गया।
31तब वानरश्रेष्ठ सुग्रीव भय से हृदय में विचलित हो उठे। उन्होंने मनोहर तारा की ओर देखा और उनसे स्पष्ट रूप से ये उत्तम वचन कहे —
32'हे सुन्दर भ्रूवाली तारा! राम के ये छोटे भाई स्वभाव से कोमलहृदय हैं। किन्तु आज वे क्रुद्ध होकर आए हैं। इसका क्या कारण हो सकता है?
33'हे निर्दोष तारा! युवक लक्ष्मण के क्रोध का क्या कारण है? महापुरुष बिना कारण क्रोध नहीं दिखाते।
34'यदि हमसे कोई अप्रिय कार्य हुआ हो तो तुम्हें जानकर शीघ्र मुझे बताना चाहिए। तुम्हें तत्काल उनसे बात करनी चाहिए।
35'हे सुन्दरी! अथवा तुम स्वयं उनसे मिलकर अपने सान्त्वनापूर्ण वचनों से उन्हें प्रसन्न करो।
36'तुम्हें देखकर लक्ष्मण के सब सन्देह दूर हो जाएँगे और वे क्रुद्ध न रहेंगे। महापुरुष स्त्रियों से कठोर व्यवहार नहीं करते।
37'प्रिय वचनों से उनसे बात आरम्भ करो और उन्हें प्रसन्न करो। तब मैं कमलदल के समान नेत्रों वाले शत्रुदमन लक्ष्मण से मिलूँगा।'
38मद्य से जिनके नेत्र निद्रालु थे और जिनकी करधनी की लम्बी स्वर्णलड़ी ढीली लटक रही थी, वे तारा डगमगाते पगों से और अपनी दशा से लजाकर झुकी हुई लक्ष्मण के समक्ष उपस्थित हुईं।
39राजकुमार लक्ष्मण महापुरुष थे, अतः वे मुख नीचा किए बिना किसी प्रतिक्रिया के खड़े रहे और समीप खड़ी स्त्री की उपस्थिति के कारण अपना क्रोध वश में रखा।
40मद्यमत्त अवस्था में होने की लज्जा त्यागकर और लक्ष्मण का अनुकूल भाव देखकर तारा ने मैत्रीपूर्ण वाग्मिता के साथ प्रिय रीति से अर्थपूर्ण वचन कहे —
41'हे उदार राजकुमार! आपके क्रोध का क्या कारण है? किसने आपकी आज्ञा का अनादर किया? सूखी लकड़ियों के ढेर की ओर बढ़ती दावाग्नि के पास निर्भय होकर कौन जा सकता है?'
42प्रिय और मैत्रीपूर्ण ढंग से कहे गए तारा के निःसंकोच निवेदन को सुनकर लक्ष्मण ने उत्तर दिया —
43'हे देवि! विषयभोगों में डूबे तुम्हारे पति धर्म और अर्थ की दृष्टि खो बैठे हैं। तुम उनकी हितैषिणी हो, फिर उनके हित में तुम यह क्यों नहीं समझतीं?
44'हे तारा! हम शोक में हैं, यह सुग्रीव नहीं समझते। वे राजकाज पर ध्यान नहीं देते। वे केवल मन्त्रियों के सङ्ग मद्यपान का आनन्द ले रहे हैं।
45'वानरराज मद्यपान का आनन्द लेते हुए चार मास बिता चुके हैं। उन्हें यह भान नहीं कि उन्होंने अपनी प्रतिज्ञा भंग की है।
46'इस प्रकार का मद्यपान धर्म और अर्थ की सिद्धि में सहायक नहीं होता। वह धन, महत्त्वाकांक्षा और धर्म का नाश करता है।
47'जिसने सहायता की हो उसकी सहायता न करने से धर्म का उल्लंघन होता है। सद्गुणी मित्र के खो जाने से महान् अर्थहानि होती है। इसका परिणाम विनाश है।
48उन्होंने उस मित्र को त्याग दिया जो धन प्राप्त कराने में श्रेष्ठ था और सत्य तथा धर्म में स्थित था, और अब वे स्वयं भी धर्म में स्थिर नहीं रहे।
49'तुममें कर्तव्य की प्रबल भावना है। तुम्हें उन्हें उनका कर्तव्य बताना चाहिए और यह भी कि इस स्थिति में हमें क्या करना चाहिए।'
50तारा ने लक्ष्मण के वे मधुर वचन सुने जो धर्म और अर्थ के विषय में उनकी गहरी समझ प्रकट करते थे। उत्तर में उन्होंने जो कहा, वह राम के कार्य में सहायता के लिए सुग्रीव के प्रयत्न पर उनके विश्वास को दर्शाता है —
51'हे राजकुमार! यह अपने जनों पर क्रोध करने का समय नहीं। वे (सुग्रीव) आपके मित्र हैं और आपका कार्य करना चाहते हैं। भूल हो जाने पर भी आपको उन्हें सह लेना चाहिए।
52'हे राजकुमार! गुणों से समृद्ध आप अपने से हीन व्यक्ति पर कैसे क्रुद्ध हो सकते हैं? गुणों में अग्रगण्य और महान् तपस्या के स्रोत आप जैसे पुरुष क्रोध के वश कैसे हो सकते हैं?
53'मैं सुग्रीव के मित्र (राम) के क्रोध को जानती हूँ। उनके कार्य के लिए नियत समय की सीमा भी जानती हूँ। इस विषय में हमारी चूक भी जानती हूँ। उस कार्य को भी जानती हूँ।
54'हे लक्ष्मण! देह से उत्पन्न काम के अप्रतिरोध्य बल को मैं जानती हूँ। जिस किसी के प्रति भी हो, अनुराग के कारण सुग्रीव की अपने कर्तव्य के प्रति उदासीनता को भी मैं जानती हूँ।
55'आप क्रोध के वश में हैं और आपका मन कामवासना में नहीं लगता। जो विषयभोगों में लगा रहता है, वह न देश-काल का विचार करता है, न अर्थ और धर्म का।
56'हे शत्रुवीरहन्ता! वानरकुल के स्वामी सुग्रीव को क्षमा कीजिए, जो आपके लिए भाई के समान हैं। वे यहाँ मेरे साथ प्रणयक्रीड़ा में लगे हैं। उन्हें अपने अनुराग की कोई लज्जा नहीं।
57'धर्म और तप में लगे ऋषि भी कभी-कभी विषयसुख से मोहित हो जाते हैं। ये तो राजा हैं और वानर हैं, जो स्वभाव से चञ्चल होते हैं। फिर वे विषयभोगों से कैसे न ललचाएँ?'
58मद्य से अभिभूत तारा ने एक बार फिर अगाध पराक्रम वाले लक्ष्मण से अपने क्रीड़ारत और मद्यमत्त स्वामी के हित को ध्यान में रखकर अर्थपूर्ण वचन कहे —
59'हे नरश्रेष्ठ! यद्यपि सुग्रीव विषयसुखों से अभिभूत हैं, तथापि उन्होंने आपके कार्य की सिद्धि के लिए प्रयत्न पहले ही आरम्भ कर दिए हैं।
60'हे महावीर! भिन्न-भिन्न पर्वतों पर रहने वाले और इच्छानुसार रूप धारण करने वाले वानर सैकड़ों-सहस्रों करोड़ों की संख्या में आ पहुँचे हैं।
61'हे विशालबाहु! भीतर आइए। आप अपने शील की रक्षा करते हुए बाहर खड़े हैं। धर्मात्मा पुरुष की पत्नी को मैत्रीभाव से देखना दोष नहीं है।'
62तारा की अनुमति पाकर महाबाहु शत्रुदमन लक्ष्मण (कार्य की तात्कालिकता का विचार कर) तत्काल अन्तःपुर में प्रविष्ट हुए।
63लक्ष्मण ने यशस्वी, दुर्जय सुग्रीव को स्वर्णसिंहासन पर बैठे देखा, जिसके चारों ओर गद्दे बिछे थे। वे भाँति-भाँति के रंगों के आभूषणों से सजे, देखने में मनोहर तथा सुन्दर मालाओं और वस्त्रों से अलंकृत थे। वे परम मनोहर आभूषणों और मालाओं से सजी स्त्रियों से घिरे थे। यह दृश्य देखकर लक्ष्मण विस्मित हो गए और उनके नेत्र क्रोध से लाल हो उठे। वे यमराज के समान प्रतीत होने लगे।
64लक्ष्मण ने यशस्वी, दुर्जय सुग्रीव को स्वर्णसिंहासन पर बैठे देखा, जिसके चारों ओर गद्दे बिछे थे। वे भाँति-भाँति के रंगों के आभूषणों से सजे, देखने में मनोहर तथा सुन्दर मालाओं और वस्त्रों से अलंकृत थे। वे परम मनोहर आभूषणों और मालाओं से सजी स्त्रियों से घिरे थे। यह दृश्य देखकर लक्ष्मण विस्मित हो गए और उनके नेत्र क्रोध से लाल हो उठे। वे यमराज के समान प्रतीत होने लगे।
65लक्ष्मण ने यशस्वी, दुर्जय सुग्रीव को स्वर्णसिंहासन पर बैठे देखा, जिसके चारों ओर गद्दे बिछे थे। वे भाँति-भाँति के रंगों के आभूषणों से सजे, देखने में मनोहर तथा सुन्दर मालाओं और वस्त्रों से अलंकृत थे। वे परम मनोहर आभूषणों और मालाओं से सजी स्त्रियों से घिरे थे। यह दृश्य देखकर लक्ष्मण विस्मित हो गए और उनके नेत्र क्रोध से लाल हो उठे। वे यमराज के समान प्रतीत होने लगे।
नेपाली
1रामको आदेशले र अनुमति पाएर शत्रुहन्ता लक्ष्मणले किष्किन्धाको भयंकर गुफामा प्रवेश गरे।
2लक्ष्मणलाई देखेर विशालकाय र बलवान् वानर द्वारपालहरू ढोकामा उभिएर हात जोडी उनको अभिवादन गर्न थाले।
3क्रोधमा गहिरो सास फेर्दै गरेका दशरथपुत्रलाई देखेर वानरहरू डरले टाढा हटे।
4कल्याणदाता लक्ष्मणले रत्न र मणिले जडिएको त्यो विशाल गुफा तथा मनोहर फूलले भरिएका उपवन देखे।
5त्यो भवन अग्ला प्रासादले भरिएको र सबै प्रकारका रत्नले आलोकित थियो। रूखहरू फुलेका थिए र तिनका फलले सबैको कामना पूरा गर्थे। त्यो अत्यन्त शोभायमान थियो।
6किष्किन्धाका बासिन्दा देवता र गन्धर्वका सन्तान भएकाले सुन्दर रूपका थिए र अद्भुत माला धारण गर्थे। तिनीहरू इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्थे। तिनीहरू मनोहर थिए।
7राजमार्गहरू चन्दन, अगरु र कमलका सुगन्धजस्ता सुवासित अनुलेपन, नानाथरी सुगन्धित मह तथा प्रसन्न बासिन्दाहरूले भरिएका थिए।
8लक्ष्मणले विन्ध्य र मेरु पर्वतझैँ अग्ला भवन तथा पहाडी झरनाबाट बग्ने निर्मल पानी देखे।
9राजमार्गमा लक्ष्मणले वानरनायकहरू — अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ, विद्युन्माली, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुबाहु, महाबली नल, कुमुद र सुषेण — का सुन्दर घर देखे। त्यसै गरी उनले तार र जाम्बवान्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल तथा सुनेत्रका घर पनि देखे।
10राजमार्गमा लक्ष्मणले वानरनायकहरू — अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ, विद्युन्माली, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुबाहु, महाबली नल, कुमुद र सुषेण — का सुन्दर घर देखे। त्यसै गरी उनले तार र जाम्बवान्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल तथा सुनेत्रका घर पनि देखे।
11राजमार्गमा लक्ष्मणले वानरनायकहरू — अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ, विद्युन्माली, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुबाहु, महाबली नल, कुमुद र सुषेण — का सुन्दर घर देखे। त्यसै गरी उनले तार र जाम्बवान्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल तथा सुनेत्रका घर पनि देखे।
12राजमार्गमा लक्ष्मणले वानरनायकहरू — अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ, विद्युन्माली, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुबाहु, महाबली नल, कुमुद र सुषेण — का सुन्दर घर देखे। त्यसै गरी उनले तार र जाम्बवान्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल तथा सुनेत्रका घर पनि देखे।
13ती घर सेता मेघझैँ चम्किरहेका थिए, तिनमा अद्भुत माला झुन्ड्याइएका थिए र ती प्रशस्त धन, धान्य तथा श्रेष्ठ स्त्रीहरूले भरिएका थिए।
14सुग्रीवको भवन सेतो पर्खालले घेरिएको र दुर्गम थियो। त्यो इन्द्रको धामझैँ मनोहर थियो। प्रासादका शिखर कैलास पर्वतका सेता शिखरझैँ थिए र त्यहाँ रुचिअनुसार सबै प्रकारका फल दिन सक्ने फुलेका रूख भरिएका थिए। ती रूख कालो मेघझैँ विशाल, शीतल छायादार र पूर्ण फुलेका अद्भुत फूलले युक्त थिए; इन्द्रले दिएका ती ऐश्वर्य मनोहर थिए। ढोकामा हातमा शस्त्र लिएका बलवान् वानरहरूले पहरा दिइरहेका थिए। प्रवेशद्वारमा अद्भुत माला र सुनका फूलका लहरले सजिएको सुनको तोरण थियो। महापराक्रमी सौमित्रि सुग्रीवको त्यो ऐश्वर्यशाली भवनमा त्यसरी नै प्रविष्ट भए जसरी सूर्य विशाल मेघमा निर्बाध प्रवेश गर्छन्।
15सुग्रीवको भवन सेतो पर्खालले घेरिएको र दुर्गम थियो। त्यो इन्द्रको धामझैँ मनोहर थियो। प्रासादका शिखर कैलास पर्वतका सेता शिखरझैँ थिए र त्यहाँ रुचिअनुसार सबै प्रकारका फल दिन सक्ने फुलेका रूख भरिएका थिए। ती रूख कालो मेघझैँ विशाल, शीतल छायादार र पूर्ण फुलेका अद्भुत फूलले युक्त थिए; इन्द्रले दिएका ती ऐश्वर्य मनोहर थिए। ढोकामा हातमा शस्त्र लिएका बलवान् वानरहरूले पहरा दिइरहेका थिए। प्रवेशद्वारमा अद्भुत माला र सुनका फूलका लहरले सजिएको सुनको तोरण थियो। महापराक्रमी सौमित्रि सुग्रीवको त्यो ऐश्वर्यशाली भवनमा त्यसरी नै प्रविष्ट भए जसरी सूर्य विशाल मेघमा निर्बाध प्रवेश गर्छन्।
16सुग्रीवको भवन सेतो पर्खालले घेरिएको र दुर्गम थियो। त्यो इन्द्रको धामझैँ मनोहर थियो। प्रासादका शिखर कैलास पर्वतका सेता शिखरझैँ थिए र त्यहाँ रुचिअनुसार सबै प्रकारका फल दिन सक्ने फुलेका रूख भरिएका थिए। ती रूख कालो मेघझैँ विशाल, शीतल छायादार र पूर्ण फुलेका अद्भुत फूलले युक्त थिए; इन्द्रले दिएका ती ऐश्वर्य मनोहर थिए। ढोकामा हातमा शस्त्र लिएका बलवान् वानरहरूले पहरा दिइरहेका थिए। प्रवेशद्वारमा अद्भुत माला र सुनका फूलका लहरले सजिएको सुनको तोरण थियो। महापराक्रमी सौमित्रि सुग्रीवको त्यो ऐश्वर्यशाली भवनमा त्यसरी नै प्रविष्ट भए जसरी सूर्य विशाल मेघमा निर्बाध प्रवेश गर्छन्।
17सुग्रीवको भवन सेतो पर्खालले घेरिएको र दुर्गम थियो। त्यो इन्द्रको धामझैँ मनोहर थियो। प्रासादका शिखर कैलास पर्वतका सेता शिखरझैँ थिए र त्यहाँ रुचिअनुसार सबै प्रकारका फल दिन सक्ने फुलेका रूख भरिएका थिए। ती रूख कालो मेघझैँ विशाल, शीतल छायादार र पूर्ण फुलेका अद्भुत फूलले युक्त थिए; इन्द्रले दिएका ती ऐश्वर्य मनोहर थिए। ढोकामा हातमा शस्त्र लिएका बलवान् वानरहरूले पहरा दिइरहेका थिए। प्रवेशद्वारमा अद्भुत माला र सुनका फूलका लहरले सजिएको सुनको तोरण थियो। महापराक्रमी सौमित्रि सुग्रीवको त्यो ऐश्वर्यशाली भवनमा त्यसरी नै प्रविष्ट भए जसरी सूर्य विशाल मेघमा निर्बाध प्रवेश गर्छन्।
18सुग्रीवको भवन सेतो पर्खालले घेरिएको र दुर्गम थियो। त्यो इन्द्रको धामझैँ मनोहर थियो। प्रासादका शिखर कैलास पर्वतका सेता शिखरझैँ थिए र त्यहाँ रुचिअनुसार सबै प्रकारका फल दिन सक्ने फुलेका रूख भरिएका थिए। ती रूख कालो मेघझैँ विशाल, शीतल छायादार र पूर्ण फुलेका अद्भुत फूलले युक्त थिए; इन्द्रले दिएका ती ऐश्वर्य मनोहर थिए। ढोकामा हातमा शस्त्र लिएका बलवान् वानरहरूले पहरा दिइरहेका थिए। प्रवेशद्वारमा अद्भुत माला र सुनका फूलका लहरले सजिएको सुनको तोरण थियो। महापराक्रमी सौमित्रि सुग्रीवको त्यो ऐश्वर्यशाली भवनमा त्यसरी नै प्रविष्ट भए जसरी सूर्य विशाल मेघमा निर्बाध प्रवेश गर्छन्।
19धर्मात्मा लक्ष्मण भाँतीभाँतीका मानिसले भरिएका सात पर्खाल नाघेर त्यो विशाल अन्तःपुरमा पुगे, जुन अनेक चम्किला सुन र चाँदीका पलङ तथा यताउता ओछ्याइएका श्रेष्ठ गद्दा भएका उत्तम आसनले भरिएको थियो।
20धर्मात्मा लक्ष्मण भाँतीभाँतीका मानिसले भरिएका सात पर्खाल नाघेर त्यो विशाल अन्तःपुरमा पुगे, जुन अनेक चम्किला सुन र चाँदीका पलङ तथा यताउता ओछ्याइएका श्रेष्ठ गद्दा भएका उत्तम आसनले भरिएको थियो।
21भित्र प्रवेश गर्नेबित्तिकै उनले वीणाका मीठा स्वर र भाँतीभाँतीका रागिनीमा छन्दबद्ध गीत सुने।
22बलवान् लक्ष्मणले सुग्रीवको भवनमा यौवन र सौन्दर्यमा गर्व गर्ने भिन्नभिन्न रूपका अनेक स्त्री देखे।
23लक्ष्मणले रङ्गीचङ्गी फूलमाला र श्रेष्ठ गहनाले सजिएका कुलीन स्त्रीहरूलाई माला गाँस्दै र फल मिलाउँदै गरेको देखे। सुग्रीवको भवनमा उनले विनम्र, सुवेशधारी, सन्तुष्ट र धेरै व्यस्त नरहने परिचरहरू पनि देखे।
24लक्ष्मणले रङ्गीचङ्गी फूलमाला र श्रेष्ठ गहनाले सजिएका कुलीन स्त्रीहरूलाई माला गाँस्दै र फल मिलाउँदै गरेको देखे। सुग्रीवको भवनमा उनले विनम्र, सुवेशधारी, सन्तुष्ट र धेरै व्यस्त नरहने परिचरहरू पनि देखे।
25करधनीका घण्टीको झङ्कार र स्त्रीहरूका पाउजुको रुनझुन सुनेर यशस्वी लक्ष्मण सङ्कोचले भरिए।
26(स्त्रीहरूका) गहनाको ध्वनि सुनेर वीर लक्ष्मणको धैर्य चाँडै छुट्यो। क्रोधमा उनले आफ्नो धनुषको ताँदो बलपूर्वक तान्दै सबै दिशा भर्ने भयंकर ध्वनि उत्पन्न गरे।
27रामको क्रोध (अर्थात् उहाँको अरुचि) ध्यानमा राख्दै विशालबाहु लक्ष्मण परम्पराअनुसार त्यहाँबाट हटे र एकान्त ठाउँमा गएर उभिए।
28त्यसपछि धनुषको टङ्कारबाट लक्ष्मणको आगमनको भान हुनेबित्तिकै वानरराज सुग्रीव तत्कालै सिंहासनबाट ओर्लिए।
29'निश्चय नै रामका स्नेही भाइ सौमित्रि आइपुग्नुभयो, जस्तो अङ्गदले पहिले सूचित गरेका थिए।'
30अङ्गदको सूचनाबाट र टङ्कारको ध्वनिबाट पनि सुग्रीवले लक्ष्मणको आगमन थाहा पाए। (भयले) उनको मुख सुक्यो।
31त्यसपछि वानरश्रेष्ठ सुग्रीव भयले हृदयमा विचलित भए। उनले मनोहर तारातिर हेरे र उनीसँग स्पष्ट रूपमा यी उत्तम वचन भने —
32'हे सुन्दर आँखीभौँ भएकी तारा! रामका यी कान्छा भाइ स्वभावले कोमलहृदयी छन्। तर आज उनी क्रुद्ध भई आएका छन्। यसको के कारण होला?
33'हे निर्दोष तारा! युवक लक्ष्मणको क्रोधको के कारण छ? महापुरुषहरूले कारणविना क्रोध देखाउँदैनन्।
34'यदि हामीबाट कुनै अप्रिय काम भएको छ भने तिमीले थाहा पाएर चाँडै मलाई भन्नुपर्छ। तिमीले तत्कालै उनीसँग कुरा गर्नुपर्छ।
35'हे सुन्दरी! अथवा तिमी आफैँ उनलाई भेटेर आफ्ना सान्त्वनापूर्ण वचनले उनलाई प्रसन्न पार।
36'तिमीलाई देखेर लक्ष्मणका सबै सन्देह हट्नेछन् र उनी क्रुद्ध रहनेछैनन्। महापुरुषहरूले स्त्रीसँग कठोर व्यवहार गर्दैनन्।
37'प्रिय वचनले उनीसँग कुरा सुरु गर र उनलाई प्रसन्न पार। तब म कमलदलजस्ता आँखा भएका शत्रुदमन लक्ष्मणलाई भेट्नेछु।'
38मद्यले जसका आँखा निद्रालु थिए र जसको करधनीको लामो सुनको लहर खुकुलो झुन्डिएको थियो, ती तारा डग्मगाउँदो पाइलाले र आफ्नो दशाले लजाएर निहुरिएकी अवस्थामा लक्ष्मणको सामु उपस्थित भइन्।
39राजकुमार लक्ष्मण महापुरुष थिए, अतः उनी मुख निहुराएर कुनै प्रतिक्रियाविना उभिए र नजिकै उभिएकी स्त्रीको उपस्थितिका कारण आफ्नो क्रोध वशमा राखे।
40मद्यमत्त अवस्थामा भएको लाज त्यागेर र लक्ष्मणको अनुकूल भाव देखेर ताराले मैत्रीपूर्ण वाग्मिताका साथ प्रिय रीतिले अर्थपूर्ण वचन भनिन् —
41'हे उदार राजकुमार! तपाईंको क्रोधको के कारण छ? कसले तपाईंको आज्ञाको अनादर गर्यो? सुकेका दाउराको थुप्रोतिर बढ्दै गरेको दावानलको नजिक निर्भय भई को जान सक्छ?'
42प्रिय र मैत्रीपूर्ण ढङ्गले भनिएको ताराको निःसङ्कोच निवेदन सुनेर लक्ष्मणले जवाफ दिए —
43'हे देवी! विषयभोगमा डुबेका तिम्रा पतिले धर्म र अर्थको दृष्टि गुमाएका छन्। तिमी उनकी हितैषिणी हौ, अनि उनकै हितमा तिमी यो किन बुझ्दिनौ?
44'हे तारा! हामी शोकमा छौँ, यो सुग्रीव बुझ्दैनन्। उनी राजकाजमा ध्यान दिँदैनन्। उनी केवल मन्त्रीहरूको सङ्गमा मद्यपानको आनन्द लिइरहेका छन्।
45'वानरराजले मद्यपानको आनन्द लिँदै चार महिना बिताइसके। उनलाई यो भान छैन कि उनले आफ्नो प्रतिज्ञा भङ्ग गरेका छन्।
46'यस्तो मद्यपानले धर्म र अर्थको सिद्धिमा सहयोग गर्दैन। त्यसले धन, महत्त्वाकाङ्क्षा र धर्मको नाश गर्छ।
47'जसले सहायता गरेको छ, उसलाई सहायता नगर्दा धर्मको उल्लङ्घन हुन्छ। सद्गुणी मित्र गुमाउँदा महान् अर्थहानि हुन्छ। यसको परिणाम विनाश हो।
48उनले त्यो मित्रलाई त्यागिदिए जो धन प्राप्त गराउनमा श्रेष्ठ थियो र सत्य तथा धर्ममा स्थित थियो, अनि अब उनी आफैँ पनि धर्ममा स्थिर रहेनन्।
49'तिमीमा कर्तव्यको प्रबल भावना छ। तिमीले उनलाई उनको कर्तव्य बताउनुपर्छ र यो पनि कि यस अवस्थामा हामीले के गर्नुपर्छ।'
50ताराले लक्ष्मणका ती मीठा वचन सुनिन् जसले धर्म र अर्थबारे उनको गहिरो बुझाइ प्रकट गर्थे। जवाफमा उनले जे भनिन्, त्यसले रामको कार्यमा सहायताका लागि सुग्रीवको प्रयत्नमाथिको उनको विश्वास देखाउँछ —
51'हे राजकुमार! यो आफ्नै जनमाथि क्रोध गर्ने समय होइन। उनी (सुग्रीव) तपाईंका मित्र हुन् र तपाईंको काम गर्न चाहन्छन्। भूल भए पनि तपाईंले उनलाई सहनुपर्छ।
52'हे राजकुमार! गुणले समृद्ध तपाईं आफूभन्दा हीन व्यक्तिमाथि कसरी क्रुद्ध हुन सक्नुहुन्छ? गुणमा अग्रगण्य र महान् तपस्याका स्रोत तपाईंजस्ता पुरुष क्रोधको वशमा कसरी पर्न सक्नुहुन्छ?
53'म सुग्रीवका मित्र (राम) को क्रोध जान्दछु। उहाँको कामका लागि तोकिएको समयसीमा पनि जान्दछु। यस विषयमा हाम्रो चुक पनि जान्दछु। त्यो कामलाई पनि जान्दछु।
54'हे लक्ष्मण! देहबाट उब्जेको कामको अप्रतिरोध्य बल म जान्दछु। जोप्रति भए पनि, अनुरागका कारण सुग्रीवको आफ्नो कर्तव्यप्रतिको उदासीनता पनि म जान्दछु।
55'तपाईं क्रोधको वशमा हुनुहुन्छ र तपाईंको मन कामवासनामा लाग्दैन। जो विषयभोगमा लागिरहन्छ, उसले न देशकालको विचार गर्छ, न अर्थ र धर्मको।
56'हे शत्रुवीरहन्ता! वानरकुलका स्वामी सुग्रीवलाई क्षमा गर्नुहोस्, जो तपाईंका लागि भाइसरह हुन्। उनी यहाँ मसँग प्रणयक्रीडामा लागेका छन्। उनलाई आफ्नो अनुरागको कुनै लाज छैन।
57'धर्म र तपमा लागेका ऋषिहरू पनि कहिलेकाहीँ विषयसुखले मोहित हुन्छन्। उनी त राजा हुन् र वानर हुन्, जो स्वभावले चञ्चल हुन्छन्। अनि उनी विषयभोगबाट कसरी नललचाऊन्?'
58मद्यले अभिभूत ताराले एकपटक फेरि अगाध पराक्रम भएका लक्ष्मणसँग आफ्ना क्रीडारत र मद्यमत्त स्वामीको हित ध्यानमा राखेर अर्थपूर्ण वचन भनिन् —
59'हे नरश्रेष्ठ! यद्यपि सुग्रीव विषयसुखले अभिभूत छन्, तापनि उनले तपाईंको कामको सिद्धिका लागि प्रयत्न पहिले नै सुरु गरिसकेका छन्।
60'हे महावीर! भिन्नभिन्न पर्वतमा बस्ने र इच्छाअनुसार रूप धारण गर्ने वानरहरू सयौँहजारौँ करोडको सङ्ख्यामा आइपुगेका छन्।
61'हे विशालबाहु! भित्र आउनुहोस्। तपाईं आफ्नो शीलको रक्षा गर्दै बाहिर उभिनुभएको छ। धर्मात्मा पुरुषकी पत्नीलाई मैत्रीभावले हेर्नु दोष होइन।'
62ताराको अनुमति पाएर महाबाहु शत्रुदमन लक्ष्मण (कामको तात्कालिकता विचार गरी) तत्कालै अन्तःपुरमा प्रविष्ट भए।
63लक्ष्मणले यशस्वी, दुर्जय सुग्रीवलाई सुनको सिंहासनमा बसेको देखे, जसको वरिपरि गद्दा ओछ्याइएका थिए। उनी भाँतीभाँतीका रङका गहनाले सजिएका, हेर्दा मनोहर तथा सुन्दर माला र वस्त्रले अलङ्कृत थिए। उनी परम मनोहर गहना र मालाले सजिएका स्त्रीहरूले घेरिएका थिए। यो दृश्य देखेर लक्ष्मण विस्मित भए र उनका आँखा क्रोधले राता भए। उनी यमराजझैँ देखिन थाले।
64लक्ष्मणले यशस्वी, दुर्जय सुग्रीवलाई सुनको सिंहासनमा बसेको देखे, जसको वरिपरि गद्दा ओछ्याइएका थिए। उनी भाँतीभाँतीका रङका गहनाले सजिएका, हेर्दा मनोहर तथा सुन्दर माला र वस्त्रले अलङ्कृत थिए। उनी परम मनोहर गहना र मालाले सजिएका स्त्रीहरूले घेरिएका थिए। यो दृश्य देखेर लक्ष्मण विस्मित भए र उनका आँखा क्रोधले राता भए। उनी यमराजझैँ देखिन थाले।
65लक्ष्मणले यशस्वी, दुर्जय सुग्रीवलाई सुनको सिंहासनमा बसेको देखे, जसको वरिपरि गद्दा ओछ्याइएका थिए। उनी भाँतीभाँतीका रङका गहनाले सजिएका, हेर्दा मनोहर तथा सुन्दर माला र वस्त्रले अलङ्कृत थिए। उनी परम मनोहर गहना र मालाले सजिएका स्त्रीहरूले घेरिएका थिए। यो दृश्य देखेर लक्ष्मण विस्मित भए र उनका आँखा क्रोधले राता भए। उनी यमराजझैँ देखिन थाले।