अङ्ग्रेजी
1Seeing the indomitable hero, his elder brother, son of a king, lovesick, dejected and overcome by anger and grief, spoke prince Lakshmana:
2'Sugriva has not stuck to the conduct of the virtuous, of sharing the fruits of action equally. He does not realize that he obtained the prosperous kingship of vanaras as a result of your (friendly) action. He does not have the intelligence of conducting himself in your favour (of searching Sita). Therefore he will not enjoy the kingship for long.
3'O hero he is too ungrateful to return the favour done to him, Engaged in rustic, vulgar pleasures, he is not thinking of it. Let him see his killed elder brother. Kingship should not be given to an individual who is a destitute of virtues.
4'I cannot hold my overflowing anger. I shall kill this untruthful Sugriva. Let Vali's son along with the foremost of monkeys search for the queen (Sita).'
5Rama, a slayer of enemy heroes but not of those who seek his refuge, spoke in a conciliatory tone to Lakshmana who jumped, wielding bow and arrows, inspired with his fierce fighting spirit.
6A man like you would not commit such a sin in this world; he who destroys evil by noble means is a true hero, the best of men.
7'O Lakshmana with your good conduct you should not do so. Keeping in view the affectionate friendship extended (by Sugriva) earlier, be friendly.
8'Sugriva has exceeded the time limit. Avoiding harsh words, you ought to speak to him in a conciliatory manner.
9Having been duly briefed by his elder brother, the heroic Lakshmana, destroyer of enemies, a bull among men entered the city.
10The noblehearted, benevolent and wise Lakshmana, eager to please Rama, picked up his bow looking like a mountain peak, comparable to the bow of Indra and agitated with the anger of the god of Death entered the mansion of Sugriva which stood like the mountain peak of Mandara.
11The noblehearted, benevolent and wise Lakshmana, eager to please Rama, picked up his bow looking like a mountain peak, comparable to the bow of Indra and agitated with the anger of the god of Death entered the mansion of Sugriva which stood like the mountain peak of Mandara.
12Then Lakshmana, obedient, intelligent like Brihaspati, like a tempest, encompassed by the fire of anger and deliberating in his mind as to the possible questions from Sugriva and the reply from him.
13Then Lakshmana, obedient, intelligent like Brihaspati, like a tempest, encompassed by the fire of anger and deliberating in his mind as to the possible questions from Sugriva and the reply from him.
14'Lakshmana rushed on foot speedily, cutting the branches of sala, tala and asvakarna and other trees on the way and forcibly turning and crushing the mountain rocks into pieces with a single foot, like a swiftmoving elephant taking long strides, to carry out the task.
15'Lakshmana rushed on foot speedily, cutting the branches of sala, tala and asvakarna and other trees on the way and forcibly turning and crushing the mountain rocks into pieces with a single foot, like a swiftmoving elephant taking long strides, to carry out the task.
16The tiger of the Ikshvaku race saw the inaccessible Kishkinda, the capital of vanara kingdom, located between mountains and fortified with the army.
17His lips trembling in anger, Lakshmana saw fierceful monkey guards of Sugriva at the entrance of Kishkinda city.
18Hundreds of monkeys of the size of elephants stood holding huge trees and boulders of rocks on seeing Lakshmana, the bull among men.
19On seeing the monkeys wielding weapons, Lakshmana's anger doubled like logs of firewood put to burning.
20Seeing enraged Lakshmana, who looked like a veritable god of Death at the time of dissolution of the universe, hundreds of monkeys, their limbs trembling in fear ran in different directions.
21Having entered Sugriva's palace, the monkeychiefs reported the arrival of angry Lakshmana.
22But Sugriva who was engrossed in overtures with passionate Tara, did not heed the words of the monkeychiefs.
23Commanded by the ministers, the monkeys who looked like fierce mountains, elephants and clouds that caused horripilation, left the place at once.
24The monkeys, their faces, deformed, their nails and teeth like weapons were dreadful and horrifying in appearance, proud as tigers
25Of them some possessed the strength of ten, some a hundred and some a thousand elephants. All of them were of equal valour.
26Enraged Lakshmana saw the huge inacccessible city of Kishkinda filled with mighty strong and fierce monkeys holding trees in hand.
27The mighty monkeys came out of the entrance of the ironboundary wall from beneath and made their appearance and stood in full attention.
28The sensible warrior, recognising Sugriva's dereliction of duty and his own brother's agony once again flew into fury.
29Sighing hot, deep breath, eyes turned red in anger, this tiger among men appeared like fire with smoke (The sigh was smoke and red eyes, fire).
30His bow was like the hood of a snake,with the iron nails fixed on the tip of his arrows like moving fangs and his own brightness like the venom of the fivehooded snake.
31Dismayed, Angada approached Lakshmana, who was glowing like fire at the time of dissolution of the world and enraged like the lord of serpents.
32Renowned Lakshmana, with his eyes turned red in anger said to Angada 'O dear, inform Sugriva, about my arrival'.
33'O subduer of enemies speak in this way: 'Lakshmana, the dear younger brother of Rama has come to you and waits for your presence at the entrance, burning in grief of his elder brother. Well, if you like to hear his words, do as you please.' 'Return swiftly after saying so.'
34'O subduer of enemies speak in this way: 'Lakshmana, the dear younger brother of Rama has come to you and waits for your presence at the entrance, burning in grief of his elder brother. Well, if you like to hear his words, do as you please.' 'Return swiftly after saying so.'
35On hearing Lakshmana's words Angada became sad. He approached his father (Sugriva) and said 'Saumitri has come'. (This sloka appears an interpolation).
36On hearing Lakshmana's words powerful Angada felt agitated. His face turned pale. He went and prostrated at once to the king and then to the queen, Ruma.
37Highly brilliant Angada holding his father's feet first, then mother's and thereafter Ruma's, reported the matter to Sugriva.
38The monkey was too drowsy with drink, too intoxicated with passion to come back to his senses.
39Looking at angry Lakshmana, and scared at heart, the monkeys started making a noise in order to please him.
40They saw Lakshmana advancing like a mighty flood and went near him making sounds like the thunderbolt or a lion.
41By the great sound (of the monkeys) the drunken redeyed vanara king awakened, his garlands and ornaments in disarray.
42On hearing Angada's words the two ministers named Plaksha and Prabhava who were perrmitted to have audience with the queens went to the harem on invitation from Angada. They reported to Sugriva about the arrival of Lakshmana who had come to speak to him about matters regading wealth and righteousness.
43On hearing Angada's words the two ministers named Plaksha and Prabhava who were perrmitted to have audience with the queens went to the harem on invitation from Angada. They reported to Sugriva about the arrival of Lakshmana who had come to speak to him about matters regading wealth and righteousness.
44Both of them sat close by Sugriva who was like Indra and said these pleasing words:
45'Rama and Lakshmana, both the brothers venerable and true to their promise, have conferred on you sovereignty and have extended friendship.'
46'Of the two, only Lakshmana is standing at the entrance wielding his bow in hand. The monkeys are trembling in fear and running about, making a loud noise'.
47'By the command of Rama, his brother has come to you, Rama's words as charioteer and his work as chariot'.
48'O blameless king Tara's son, Angada, has sent us into your presence. Lakshmana has come.'
49'O lord of monkeys Valiant Lakshmana is standing at the entrance,eyes filled with anger as if he would burn the vanaras'.
50'O great king Go at once with your son and relations, salute him now and avert his anger'.
51'O king be true to your promise to his brother, righteous Rama without fail. Honour the agreement.' इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtyfirst sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic, composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1अपने अदम्य वीर बड़े भाई, उस राजपुत्र को विरहव्याकुल, खिन्न और क्रोध तथा शोक से अभिभूत देखकर राजकुमार लक्ष्मण बोले —
2'सुग्रीव ने कर्म के फल को समान रूप से बाँटने के सज्जनोचित आचरण का पालन नहीं किया। वह यह नहीं समझता कि वानरों का समृद्ध राज्य उसे आपके (मित्रतापूर्ण) कर्म के फलस्वरूप मिला। उसमें आपके पक्ष में आचरण करने की बुद्धि नहीं। अतः वह अधिक समय तक राज्य नहीं भोगेगा।
3'हे वीर! वह इतना कृतघ्न है कि किए गए उपकार का प्रत्युपकार नहीं करता। ग्राम्य, नीच भोगों में लगा वह इस विषय में सोचता ही नहीं। वह अपने मारे गए बड़े भाई को देख ले। गुणहीन व्यक्ति को राज्य नहीं देना चाहिए।
4'मैं अपने उमड़ते क्रोध को रोक नहीं सकता। मैं इस असत्यवादी सुग्रीव का वध करूँगा। वालि का पुत्र वानरश्रेष्ठों के साथ रानी (सीता) की खोज करे।'
5शत्रुवीरों का संहार करने वाले किन्तु शरणागतों का नहीं, राम ने अपने प्रचण्ड युद्धोत्साह से भरकर धनुष-बाण लिए उछलते लक्ष्मण से सान्त्वनापूर्ण स्वर में कहा —
6तुम जैसा पुरुष इस लोक में ऐसा पाप नहीं करेगा; जो श्रेष्ठ उपायों से बुराई का नाश करता है, वही सच्चा वीर और पुरुषों में श्रेष्ठ है।
7'हे लक्ष्मण! अपने सदाचार के अनुरूप तुम्हें ऐसा नहीं करना चाहिए। (सुग्रीव द्वारा) पहले दिखाई गई स्नेहपूर्ण मित्रता को ध्यान में रखकर मैत्रीपूर्ण रहो।
8'सुग्रीव ने समय की सीमा लाँघ दी है। कठोर वचनों से बचते हुए तुम्हें उससे सान्त्वनापूर्ण ढंग से बात करनी चाहिए।'
9अपने बड़े भाई से यथोचित समझा दिए जाने पर शत्रुनाशक वीर, नरश्रेष्ठ लक्ष्मण ने नगर में प्रवेश किया।
10राम को प्रसन्न करने के लिए उत्सुक उदारहृदय, हितैषी और बुद्धिमान् लक्ष्मण ने पर्वतशिखर के समान, इन्द्र के धनुष के तुल्य अपना धनुष उठाया और यमराज के क्रोध से क्षुब्ध होकर मन्दराचल के शिखर के समान खड़े सुग्रीव के भवन में प्रवेश किया।
11राम को प्रसन्न करने के लिए उत्सुक उदारहृदय, हितैषी और बुद्धिमान् लक्ष्मण ने पर्वतशिखर के समान, इन्द्र के धनुष के तुल्य अपना धनुष उठाया और यमराज के क्रोध से क्षुब्ध होकर मन्दराचल के शिखर के समान खड़े सुग्रीव के भवन में प्रवेश किया।
12तब आज्ञाकारी, बृहस्पति के समान बुद्धिमान् लक्ष्मण प्रचण्ड आँधी के समान क्रोध की अग्नि से घिरे हुए मन में विचार कर रहे थे कि सुग्रीव क्या-क्या पूछ सकते हैं और उन्हें क्या उत्तर देना है।
13तब आज्ञाकारी, बृहस्पति के समान बुद्धिमान् लक्ष्मण प्रचण्ड आँधी के समान क्रोध की अग्नि से घिरे हुए मन में विचार कर रहे थे कि सुग्रीव क्या-क्या पूछ सकते हैं और उन्हें क्या उत्तर देना है।
14लक्ष्मण कार्य पूरा करने के लिए लम्बे डग भरते शीघ्रगामी हाथी के समान वेग से पैदल दौड़े, मार्ग में साल, ताल, अश्वकर्ण आदि वृक्षों की शाखाएँ काटते और पर्वत की शिलाओं को बलपूर्वक उलटकर एक ही पैर से चूर-चूर करते हुए।
15लक्ष्मण कार्य पूरा करने के लिए लम्बे डग भरते शीघ्रगामी हाथी के समान वेग से पैदल दौड़े, मार्ग में साल, ताल, अश्वकर्ण आदि वृक्षों की शाखाएँ काटते और पर्वत की शिलाओं को बलपूर्वक उलटकर एक ही पैर से चूर-चूर करते हुए।
16इक्ष्वाकुकुल के व्याघ्र ने पर्वतों के बीच स्थित और सेना से सुरक्षित वानरराज्य की दुर्गम राजधानी किष्किन्धा को देखा।
17क्रोध से काँपते ओठों वाले लक्ष्मण ने किष्किन्धा नगरी के द्वार पर सुग्रीव के भयंकर वानररक्षकों को देखा।
18नरश्रेष्ठ लक्ष्मण को देखकर हाथियों के समान विशाल सैकड़ों वानर बड़े-बड़े वृक्ष और शिलाखण्ड लिए खड़े हो गए।
19शस्त्र धारण किए वानरों को देखकर लक्ष्मण का क्रोध वैसे ही दुगुना हो गया जैसे जलती अग्नि में लकड़ियाँ डालने पर वह बढ़ जाती है।
20प्रलयकाल के साक्षात् यमराज के समान दिखाई देते क्रुद्ध लक्ष्मण को देखकर सैकड़ों वानर भय से अङ्ग काँपते हुए भिन्न-भिन्न दिशाओं में भाग गए।
21सुग्रीव के भवन में प्रवेश कर वानरनायकों ने क्रुद्ध लक्ष्मण के आगमन की सूचना दी।
22किन्तु अनुरागवती तारा के साथ प्रणयक्रीड़ा में लीन सुग्रीव ने वानरनायकों की बात पर ध्यान नहीं दिया।
23मन्त्रियों की आज्ञा पाकर रोमाञ्च उत्पन्न करने वाले भयंकर पर्वतों, हाथियों और मेघों के समान दिखाई देने वाले वानर तत्काल वहाँ से चल पड़े।
24वे वानर विकृत मुख वाले, शस्त्रों के समान नख और दाँतों वाले, देखने में भयंकर और डरावने तथा बाघों के समान गर्वीले थे।
25उनमें कुछ में दस हाथियों का बल था, कुछ में सौ का और कुछ में सहस्र का। वे सब समान पराक्रम वाले थे।
26क्रुद्ध लक्ष्मण ने हाथों में वृक्ष लिए बलवान् और भयंकर वानरों से भरी विशाल, दुर्गम किष्किन्धा नगरी को देखा।
27बलवान् वानर लोहे की प्राचीर के द्वार से नीचे से निकलकर सामने आ गए और पूर्ण सावधान होकर खड़े रहे।
28विवेकशील उस योद्धा ने सुग्रीव के कर्तव्य से च्युत होने और अपने भाई की वेदना का स्मरण कर एक बार फिर क्रोध किया।
29गरम, गहरी साँसें भरते और क्रोध से लाल हुए नेत्रों वाले वे नरश्रेष्ठ धूम सहित अग्नि के समान प्रतीत होते थे।
30उनका धनुष सर्प के फण के समान था, बाणों की नोक पर लगे लोहे के फल चलती दाढ़ों के समान थे और उनका अपना तेज पञ्चमुखी सर्प के विष के समान था।
31व्याकुल होकर अङ्गद प्रलयकाल की अग्नि के समान जलते और सर्पराज के समान क्रुद्ध लक्ष्मण के पास गए।
32क्रोध से लाल हुए नेत्रों वाले यशस्वी लक्ष्मण ने अङ्गद से कहा — 'हे प्रिय! सुग्रीव को मेरे आगमन की सूचना दो।'
33'हे शत्रुदमन! इस प्रकार कहो — "राम के प्रिय छोटे भाई लक्ष्मण अपने बड़े भाई के शोक में जलते हुए आपके पास आए हैं और द्वार पर आपकी उपस्थिति की प्रतीक्षा कर रहे हैं। यदि आप उनकी बात सुनना चाहें तो जैसा चाहें वैसा कीजिए।" ऐसा कहकर शीघ्र लौट आओ।'
34'हे शत्रुदमन! इस प्रकार कहो — "राम के प्रिय छोटे भाई लक्ष्मण अपने बड़े भाई के शोक में जलते हुए आपके पास आए हैं और द्वार पर आपकी उपस्थिति की प्रतीक्षा कर रहे हैं। यदि आप उनकी बात सुनना चाहें तो जैसा चाहें वैसा कीजिए।" ऐसा कहकर शीघ्र लौट आओ।'
35लक्ष्मण के वचन सुनकर अङ्गद उदास हो गए। वे अपने पिता (सुग्रीव) के पास जाकर बोले — 'सौमित्रि आए हैं।'
36लक्ष्मण के वचन सुनकर बलवान् अङ्गद विचलित हो उठे। उनका मुख विवर्ण हो गया। उन्होंने जाकर तत्काल राजा को और फिर रानी रुमा को प्रणाम किया।
37अत्यन्त तेजस्वी अङ्गद ने पहले अपने पिता के चरण पकड़े, फिर माता के और उसके पश्चात् रुमा के, और तब सुग्रीव को सारी बात बताई।
38वह वानर मद्य से इतना निद्रालु और काम से इतना उन्मत्त था कि होश में नहीं आया।
39क्रुद्ध लक्ष्मण को देखकर और हृदय में भयभीत होकर वानर उन्हें प्रसन्न करने के लिए कोलाहल करने लगे।
40उन्होंने लक्ष्मण को प्रचण्ड बाढ़ के समान आते देखा और वज्र अथवा सिंह के समान गर्जना करते हुए उनके पास गए।
41(वानरों के) उस महान् कोलाहल से मद्यमत्त, लाल नेत्रों वाला वानरराज जागा, जिसकी मालाएँ और आभूषण अस्तव्यस्त थे।
42अङ्गद के वचन सुनकर प्लक्ष और प्रभाव नामक वे दो मन्त्री, जिन्हें रानियों के दर्शन की अनुमति थी, अङ्गद के निमन्त्रण पर अन्तःपुर में गए। उन्होंने सुग्रीव को लक्ष्मण के आगमन की सूचना दी, जो उनसे अर्थ और धर्म के विषय में बात करने आए थे।
43अङ्गद के वचन सुनकर प्लक्ष और प्रभाव नामक वे दो मन्त्री, जिन्हें रानियों के दर्शन की अनुमति थी, अङ्गद के निमन्त्रण पर अन्तःपुर में गए। उन्होंने सुग्रीव को लक्ष्मण के आगमन की सूचना दी, जो उनसे अर्थ और धर्म के विषय में बात करने आए थे।
44वे दोनों इन्द्र के समान सुग्रीव के समीप बैठे और ये प्रिय वचन कहे —
45'राम और लक्ष्मण, दोनों भाई पूजनीय और प्रतिज्ञा के पक्के हैं। उन्होंने आपको राज्य दिया और मित्रता का हाथ बढ़ाया।
46'उनमें से केवल लक्ष्मण हाथ में धनुष लिए द्वार पर खड़े हैं। वानर भय से काँपते हुए ऊँचा कोलाहल करते इधर-उधर भाग रहे हैं।
47'राम की आज्ञा से उनके भाई आपके पास आए हैं — राम के वचन सारथी हैं और उनका कार्य रथ।
48'हे निर्दोष राजन्! तारा के पुत्र अङ्गद ने हमें आपके पास भेजा है। लक्ष्मण आ गए हैं।
49'हे वानरराज! पराक्रमी लक्ष्मण द्वार पर खड़े हैं, जिनके नेत्र क्रोध से ऐसे भरे हैं मानो वे वानरों को जला डालेंगे।
50'हे महाराज! अपने पुत्र और बन्धुओं के साथ तत्काल जाइए, अभी उन्हें प्रणाम कीजिए और उनका क्रोध शान्त कीजिए।
51'हे राजन्! उनके भाई धर्मात्मा राम से की गई अपनी प्रतिज्ञा पर अवश्य ही खरे उतरिए। करार का सम्मान कीजिए।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का एकत्रिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1आफ्ना अदम्य वीर दाजु, ती राजपुत्रलाई विरहव्याकुल, खिन्न र क्रोध तथा शोकले अभिभूत देखेर राजकुमार लक्ष्मण बोले —
2'सुग्रीवले कर्मको फल समान रूपमा बाँड्ने सज्जनोचित आचरणको पालन गरेनन्। उनी यो बुझ्दैनन् कि वानरहरूको समृद्ध राज्य उनलाई तपाईंको (मित्रतापूर्ण) कर्मको फलस्वरूप मिल्यो। उनमा तपाईंको पक्षमा आचरण गर्ने बुद्धि छैन। अतः उनले धेरै समय राज्य भोग्नेछैनन्।
3'हे वीर! उनी यति कृतघ्न छन् कि गरिएको उपकारको प्रत्युपकार गर्दैनन्। ग्राम्य, नीच भोगमा लागेका उनी यसबारे सोच्दै सोच्दैनन्। उनले आफ्ना मारिएका दाजुलाई हेरून्। गुणहीन व्यक्तिलाई राज्य दिनुहुँदैन।
4'म आफ्नो उर्लिएको क्रोध रोक्न सक्दिनँ। म यो असत्यवादी सुग्रीवको वध गर्नेछु। वालिका छोराले वानरश्रेष्ठहरूसँग मिली रानी (सीता) को खोजी गरून्।'
5शत्रुवीरहरूको संहार गर्ने तर शरणागतको नगर्ने रामले आफ्नो प्रचण्ड युद्धोत्साहले भरिएर धनुषबाण लिई उफ्रिरहेका लक्ष्मणसँग सान्त्वनापूर्ण स्वरमा भन्नुभयो —
6तिमीजस्तो पुरुषले यस लोकमा त्यस्तो पाप गर्नेछैन; जसले श्रेष्ठ उपायद्वारा खराबीको नाश गर्छ, उही साँचो वीर र पुरुषहरूमा श्रेष्ठ हो।
7'हे लक्ष्मण! आफ्नो सदाचारअनुरूप तिमीले त्यसो गर्नुहुँदैन। (सुग्रीवले) पहिले देखाएको स्नेहपूर्ण मित्रता ध्यानमा राखेर मैत्रीपूर्ण रहू।
8'सुग्रीवले समयको सीमा नाघेका छन्। कठोर वचनबाट जोगिँदै तिमीले उनीसँग सान्त्वनापूर्ण ढङ्गले कुरा गर्नुपर्छ।'
9आफ्ना दाजुबाट यथोचित रूपमा बुझाइएपछि शत्रुनाशक वीर, नरश्रेष्ठ लक्ष्मणले नगरमा प्रवेश गरे।
10रामलाई प्रसन्न पार्न उत्सुक उदारहृदय, हितैषी र बुद्धिमान् लक्ष्मणले पर्वतशिखरझैँ, इन्द्रको धनुषतुल्य आफ्नो धनुष उठाए र यमराजको क्रोधले क्षुब्ध भई मन्दराचलको शिखरझैँ उभिएको सुग्रीवको भवनमा प्रवेश गरे।
11रामलाई प्रसन्न पार्न उत्सुक उदारहृदय, हितैषी र बुद्धिमान् लक्ष्मणले पर्वतशिखरझैँ, इन्द्रको धनुषतुल्य आफ्नो धनुष उठाए र यमराजको क्रोधले क्षुब्ध भई मन्दराचलको शिखरझैँ उभिएको सुग्रीवको भवनमा प्रवेश गरे।
12त्यसपछि आज्ञाकारी, बृहस्पतिझैँ बुद्धिमान् लक्ष्मण प्रचण्ड आँधीझैँ क्रोधको अग्निले घेरिएर मनमा विचार गरिरहेका थिए कि सुग्रीवले के-के सोध्न सक्छन् र उनले के जवाफ दिने।
13त्यसपछि आज्ञाकारी, बृहस्पतिझैँ बुद्धिमान् लक्ष्मण प्रचण्ड आँधीझैँ क्रोधको अग्निले घेरिएर मनमा विचार गरिरहेका थिए कि सुग्रीवले के-के सोध्न सक्छन् र उनले के जवाफ दिने।
14लक्ष्मण काम पूरा गर्न लामालामा पाइला चाल्ने शीघ्रगामी हात्तीझैँ वेगले पैदल दौडे, बाटोमा साल, ताल, अश्वकर्ण आदि रूखका हाँगा काट्दै र पर्वतका शिला बलपूर्वक उल्टाएर एउटै खुट्टाले चूरचूर पार्दै।
15लक्ष्मण काम पूरा गर्न लामालामा पाइला चाल्ने शीघ्रगामी हात्तीझैँ वेगले पैदल दौडे, बाटोमा साल, ताल, अश्वकर्ण आदि रूखका हाँगा काट्दै र पर्वतका शिला बलपूर्वक उल्टाएर एउटै खुट्टाले चूरचूर पार्दै।
16इक्ष्वाकुकुलका बाघले पर्वतबीच अवस्थित र सेनाले सुरक्षित वानरराज्यको दुर्गम राजधानी किष्किन्धा देखे।
17क्रोधले काँप्दै गरेका ओठ भएका लक्ष्मणले किष्किन्धा नगरीको ढोकामा सुग्रीवका भयंकर वानररक्षकहरू देखे।
18नरश्रेष्ठ लक्ष्मणलाई देखेर हात्तीजस्ता विशाल सयौँ वानर ठूलठूला रूख र शिलाखण्ड लिएर उभिए।
19शस्त्र धारण गरेका वानरहरू देखेर लक्ष्मणको क्रोध त्यसरी नै दोब्बर भयो जसरी बलिरहेको आगोमा दाउरा हाल्दा त्यो बढ्छ।
20प्रलयकालका साक्षात् यमराजझैँ देखिने क्रुद्ध लक्ष्मणलाई देखेर सयौँ वानर भयले अङ्ग काँप्दै विभिन्न दिशातिर भागे।
21सुग्रीवको भवनमा प्रवेश गरी वानरनायकहरूले क्रुद्ध लक्ष्मणको आगमनको सूचना दिए।
22तर अनुरागवती तारासँग प्रणयक्रीडामा लीन सुग्रीवले वानरनायकहरूको कुरामा ध्यान दिएनन्।
23मन्त्रीहरूको आज्ञा पाएर रोमाञ्च उत्पन्न गर्ने भयंकर पर्वत, हात्ती र मेघझैँ देखिने वानरहरू तत्कालै त्यहाँबाट हिँडे।
24ती वानर विकृत मुख भएका, शस्त्रजस्ता नङ र दाँत भएका, हेर्दा भयंकर र डरलाग्दा तथा बाघझैँ गर्वीला थिए।
25तिनीहरूमध्ये कतिमा दस हात्तीको बल थियो, कतिमा सयको र कतिमा हजारको। तिनीहरू सबै समान पराक्रमका थिए।
26क्रुद्ध लक्ष्मणले हातमा रूख लिएका बलवान् र भयंकर वानरहरूले भरिएको विशाल, दुर्गम किष्किन्धा नगरी देखे।
27बलवान् वानरहरू फलामको पर्खालको ढोकाबाट तलबाट निस्केर अगाडि आए र पूर्ण सावधान भई उभिए।
28विवेकशील ती योद्धाले सुग्रीवको कर्तव्यच्युति र आफ्ना दाजुको वेदना सम्झेर एकपटक फेरि क्रोध गरे।
29तातो, गहिरो सास फेर्दै र क्रोधले राता भएका आँखा भएका ती नरश्रेष्ठ धुवाँसहितको अग्निझैँ देखिन्थे।
30उनको धनुष सर्पको फणाझैँ थियो, बाणका टुप्पामा लागेका फलामका फलाहरू चल्ने दाह्राझैँ थिए र उनको आफ्नै तेज पञ्चमुखी सर्पको विषझैँ थियो।
31व्याकुल भई अङ्गद प्रलयकालको अग्निझैँ बलिरहेका र सर्पराजझैँ क्रुद्ध लक्ष्मणको नजिक गए।
32क्रोधले राता भएका आँखा भएका यशस्वी लक्ष्मणले अङ्गदसँग भने — 'हे प्रिय! सुग्रीवलाई मेरो आगमनको सूचना देऊ।'
33'हे शत्रुदमन! यसरी भन — "रामका प्रिय कान्छा भाइ लक्ष्मण आफ्ना दाजुको शोकमा जल्दै तपाईंकहाँ आउनुभएको छ र ढोकामा तपाईंको उपस्थितिको प्रतीक्षा गरिरहनुभएको छ। यदि तपाईं उहाँको कुरा सुन्न चाहनुहुन्छ भने जे चाहनुहुन्छ त्यही गर्नुहोस्।" यसो भनेर चाँडै फर्केर आऊ।'
34'हे शत्रुदमन! यसरी भन — "रामका प्रिय कान्छा भाइ लक्ष्मण आफ्ना दाजुको शोकमा जल्दै तपाईंकहाँ आउनुभएको छ र ढोकामा तपाईंको उपस्थितिको प्रतीक्षा गरिरहनुभएको छ। यदि तपाईं उहाँको कुरा सुन्न चाहनुहुन्छ भने जे चाहनुहुन्छ त्यही गर्नुहोस्।" यसो भनेर चाँडै फर्केर आऊ।'
35लक्ष्मणका वचन सुनेर अङ्गद उदास भए। उनी आफ्ना बुबा (सुग्रीव) कहाँ गएर बोले — 'सौमित्रि आउनुभएको छ।'
36लक्ष्मणका वचन सुनेर बलवान् अङ्गद विचलित भए। उनको मुख विवर्ण भयो। उनले गएर तत्कालै राजालाई र त्यसपछि रानी रुमालाई प्रणाम गरे।
37अत्यन्त तेजस्वी अङ्गदले पहिले आफ्ना बुबाका चरण समाते, त्यसपछि आमाका र त्यसपछि रुमाका, अनि सुग्रीवलाई सबै कुरा बताए।
38त्यो वानर मद्यले यति निद्रालु र कामले यति उन्मत्त थियो कि होसमा आएन।
39क्रुद्ध लक्ष्मणलाई देखेर र हृदयमा भयभीत भई वानरहरू उनलाई प्रसन्न पार्न कोलाहल गर्न थाले।
40तिनीहरूले लक्ष्मणलाई प्रचण्ड बाढीझैँ आइरहेको देखे र वज्र वा सिंहझैँ गर्जन गर्दै उनको नजिक गए।
41(वानरहरूको) त्यो महान् कोलाहलले मद्यमत्त, राता आँखा भएका वानरराज ब्युँझे, जसका माला र गहना अस्तव्यस्त थिए।
42अङ्गदका वचन सुनेर प्लक्ष र प्रभाव नामका ती दुई मन्त्री, जसलाई रानीहरूको दर्शनको अनुमति थियो, अङ्गदको निम्तोमा अन्तःपुरमा गए। उनीहरूले सुग्रीवलाई लक्ष्मणको आगमनको सूचना दिए, जो उनीसँग अर्थ र धर्मका विषयमा कुरा गर्न आउनुभएको थियो।
43अङ्गदका वचन सुनेर प्लक्ष र प्रभाव नामका ती दुई मन्त्री, जसलाई रानीहरूको दर्शनको अनुमति थियो, अङ्गदको निम्तोमा अन्तःपुरमा गए। उनीहरूले सुग्रीवलाई लक्ष्मणको आगमनको सूचना दिए, जो उनीसँग अर्थ र धर्मका विषयमा कुरा गर्न आउनुभएको थियो।
44ती दुवै इन्द्रझैँ सुग्रीवको छेउमा बसे र यी प्रिय वचन भने —
45'राम र लक्ष्मण, दुवै भाइ पूजनीय र प्रतिज्ञाका पक्का हुनुहुन्छ। उहाँहरूले तपाईंलाई राज्य दिनुभयो र मित्रताको हात बढाउनुभयो।
46'तीमध्ये केवल लक्ष्मण हातमा धनुष लिएर ढोकामा उभिनुभएको छ। वानरहरू भयले काँप्दै ठूलो कोलाहल गर्दै यताउता भागिरहेका छन्।
47'रामको आज्ञाले उहाँका भाइ तपाईंकहाँ आउनुभएको छ — रामका वचन सारथि हुन् र उहाँको काम रथ।
48'हे निर्दोष राजन्! ताराका छोरा अङ्गदले हामीलाई तपाईंकहाँ पठाएका हुन्। लक्ष्मण आइपुग्नुभएको छ।
49'हे वानरराज! पराक्रमी लक्ष्मण ढोकामा उभिनुभएको छ, जसका आँखा क्रोधले यसरी भरिएका छन् मानौँ उहाँले वानरहरूलाई जलाइदिनुहुनेछ।
50'हे महाराज! आफ्ना छोरा र बन्धुहरूसँग तत्कालै जानुहोस्, अहिले नै उहाँलाई प्रणाम गर्नुहोस् र उहाँको क्रोध शान्त पार्नुहोस्।
51'हे राजन्! उहाँका भाइ धर्मात्मा रामसँग गरेको आफ्नो प्रतिज्ञामा अवश्य नै खरो उत्रनुहोस्। सम्झौताको सम्मान गर्नुहोस्।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको एकतीसौँ सर्ग समाप्त भयो।