सर्गः 11
किष्किन्धाकाण्ड · अध्याय 11
संस्कृत
1रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्। सुग्रीवः पूजयाञ्चक्रे राघवं प्रशशंस च4.11.1।।
2असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैश्शरैः। त्वं दहेः कुपितो लोकान्युगान्त इव भास्करः4.11.2।।
3वालिनः पौरुषं यत्तद्यच्च वीर्यं धृतिश्च या। तन्ममैकमनाश्श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम्4.11.3।।
4समुद्रात्पश्चिमात्पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम्। क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः4.11.4।।
5अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि। ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान्4.11.5।।
6बहवस्सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः। वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽत्मनः4.11.6।।
7महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः। बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान्4.11.7।।
8वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच्च मोहितः। जगाम सुमहाकाय स्समुद्रं सरितां पतिम्।।4.11.8।।
9ऊर्मिमन्तमभिक्रम्य सागरं रत्नसञ्चयम्। मह्यं युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम्4.11.9।।
10ततस्समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः। अब्रवीद्वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम्4.11.10।।
11समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद। श्रूयतां चाभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति4.11.11।।
12शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम्। शङ्करश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः4.11.12।। गुहाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्दरः। स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे4.11.13।।
13शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम्। शङ्करश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः4.11.12।। गुहाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्दरः। स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे4.11.13।।
14तं भीत इति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः। हिमवद्वनमागच्छच्छरश्चापादिव च्युतः4.11.14।। ततस्तस्य गिरेश्श्वेता गजेन्द्रविप्रलाश्शिलाः। चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च4.11.15।।
15तं भीत इति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः। हिमवद्वनमागच्छच्छरश्चापादिव च्युतः4.11.14।। ततस्तस्य गिरेश्श्वेता गजेन्द्रविप्रलाश्शिलाः। चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च4.11.15।।
16ततश्श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः। हिमवानब्रवीद्वाक्यं स्वे एव शिखरे स्थितः4.11.16।।
17क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल। रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणं ह्यहम्4.11.17।।
18तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः। उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः4.11.18।।
19यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद्वा निरुद्यमः। समाचक्ष्व प्रदद्यान्मे योऽद्य युद्धं युयुत्सतः4.11.19।।
20हिमवानब्रवीद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः। अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात्तमसुरोत्तमम्4.11.20।।
21वाली नाम महाप्राज्ञश्शक्रतुल्य पराक्रमः। अध्यास्ते वानरश्श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम्4.11.21।।
22स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः। द्वन्द्वयुद्धं महद्दातुं नमुचेरिव वासवः4.11.22।।
23तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि। स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरस्समरकर्मणि4.11.23।।
24श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोधाविष्टस्स दुन्दुभिः। जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा4.11.24।।
25धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः। प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्स्थले4.11.25।। ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः। ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा4.11.26।।
26धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः। प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्स्थले4.11.25।। ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः। ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा4.11.26।।
27समीपस्थान्द्रुमान्भञ्जन्वसुधां दारयन्खुरैः। विषाणेनोल्लिखन् दर्पात्तद्द्वारं द्विरदो यथा4.11.27।।
28अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः। निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः4.11.28।।
29मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाचाथ दुन्दुभिम्। हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम्4.11.29।।
30किमर्थं नगरद्वारमिदं रुध्द्वा विनर्दसि। दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्षप्राणान्महाबल4.11.30।।
31तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः। उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं रोषात्संरक्तलोचनः4.11.31।।
32न त्वं स्त्रीसन्निधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि। मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम्4.11.32।।
33अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम्। गृह्यतामुदयस्स्वैरं कामभोगेषु वानर4.11.33।।
34दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान्। सर्वशाखामृगेन्द्र स्त्वं संसादय सुहृज्जनान्4.11.34।।
35सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे। क्रीडस्व च सह स्त्रीभिरहं ते दर्पनाशनः4.11.35।।
36यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम्। हन्यात्स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम्4.11.36।।
37स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात्तमसुरोत्तमम्। विसृज्य ताः स्त्रियस्सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा4.11.37।।
38मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे। मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन्वीरपानं समर्थ्यताम्4.11.38।।
39तमेवमुक्त्वा सङ्कृद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम्। पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत4.11.39।।
40विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसन्निभम्। आविध्यत तदा वाली विनदन्कपिकुञ्जरः4.11.40।।
41वाली व्यापातयाञ्चक्रे ननर्द च महास्वनम्। श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः4.11.41।।
42तयोस्तु क्रोधसंरम्भात्परस्परजयैषिणोः। युद्धं समभवद्घोरं दुन्दुभेर्वानरस्यच4.11.42।।
43अयुद्ध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः। मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव शिलाभिः पादपैस्तथा4.11.43।।
44परस्परं घ्नतो स्तत्र वानरासुरयोस्तदा। आसीदसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत4.11.44।।
45व्यापारवीर्यधैर्यैश्च परिक्षीणं पराक्रमैः। तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत्।।4.11.45।। युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा। पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वमागतः4.11.46।।
46व्यापारवीर्यधैर्यैश्च परिक्षीणं पराक्रमैः। तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत्।।4.11.45।। युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा। पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वमागतः4.11.46।।
47तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम्। चिक्षेप बलवान्वाली वेगेनैकेन योजनम्4.11.47।।
48तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात्क्षतजबिन्दवः। प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गप्याश्रमं प्रति4.11.48।।
49तान्दृष्ट्वा पतितांस्तस्य मुनिश्शोणितविप्रुषः। क्रुद्धस्तत्र महाभागश्चिन्तयामास कोन्वयम्4.11.49।।
50येनाहं सहसा स्पृष्टश्शोणितेन दुरात्मना। कोऽयं दुरात्मा दुर्भुदि्घरकृतात्मा च बालिशः4.11.50।।
51इत्युक्त्वाऽथ विनिष्क्रम्य ददर्श मुनिसत्तमः। महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि4.11.51।।
52स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत्। उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति4.11.52।।
53इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत्। वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः4.11.53।।
54सम्भग्नाः पादपाश्चैमेक्षिपतेहासुरीं तनुम्। समन्तादाद्योजनं पूर्णमाश्रमं मामकं यदि4.11.54।। आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति।
55ये चापि सचिवाः स्तस्य संश्रिता मामकं वनम्4.11.55।। न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम्।
56यदि तेऽपी ह तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम्4.11.56।। वनेऽस्मिन्मामके नित्यं पुत्रवत्परिरक्षिते। पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च4.11.57।।
57यदि तेऽपी ह तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम्4.11.56।। वनेऽस्मिन्मामके नित्यं पुत्रवत्परिरक्षिते। पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च4.11.57।।
58दिवसश्चास्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम्। बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति4.11.58।।
59ततस्ते वानराश्श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम्। निश्चक्रमुर्वनात्तस्मात्तान्दृष्ट्वा वालिरब्रवीत्4.11.59।।
60किं भवन्तस्समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः। मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम्4.11.60।।
61ततस्ते कारणं सर्वं तदा शापं च वालिनः। शशंसुर्वानरास्सर्वे वालिने हेममालिने4.11.61।।
62एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम्। स महर्षिंतदाऽसाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः4.11.62।।
63महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं तदा। शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः4.11.63।।
64ततश्शापभयाद्भीत ऋश्यमूकं महागिरिम्। प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर4.11.64।।
65तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाऽहमिदं राम महावनम्। विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः4.11.65।।
66एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेस्सम्प्रकाशते। वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटोपमो महान्4.11.66।।
67इमे च विपुलास्सालास्सप्त शाखावलम्बिनः। यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा4.11.67।।
68एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकीर्तितम्। कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप4.11.68।।
69तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसन् लक्ष्मणोऽब्रवीत्। कस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम्4.11.69।।
70तमुवाचाथ सुग्रीवस्सप्त सालानिमान्पुरा। एवमेकैकशो वाली विव्याथाथ स चासकृत्। 4.11.70।।
71रामोऽपिदारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम्। वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम्4.11.71।।
72हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण। उद्यम्याथ प्रक्षिपेच्चेत्तरसा द्वे धनुश्शते4.11.72।।
73एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम्। ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत्4.11.73।।
74शूरश्च शूरघाती च प्रख्यातबलपौरुषः। बलवान्वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः4.11.74।।
75दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि। यानि सञ्चिन्त्य भीतोऽहमृश्यमूकं समाश्रितः4.11.75।।
76तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम्। विचिन्तयन्न मुञ्चामि ऋश्यमूकमहन्विमम्4.11.76।।
77उद्विग्नश्शङ्कितश्चापि विचरामि महावने। अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः4.11.77।।
78उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल। त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः4.11.78।।
79किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः। अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव4.11.79।।
80न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये। कर्मभिस्तस्य भीमैस्तु कातर्यं जनितं मम4.11.80।।
81कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः। सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम्4.11.81।।
82तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः। स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रभुः4.11.82।।
83यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर। प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते4.11.83।।
84एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वं लक्ष्मणपूर्वजः। राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया4.11.84।। तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम्। असुरस्य तनुं शुष्कं पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान्4.11.85।।
85एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वं लक्ष्मणपूर्वजः। राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया4.11.84।। तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम्। असुरस्य तनुं शुष्कं पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान्4.11.85।।
86क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत्। लक्ष्मणस्याग्रतो राममिदं वचनमर्थवत्4.11.86।।
87आर्द्रस्समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे4.11.87।। लघुस्सम्प्रति निर्मांस स्तृणभूतश्च राघव। परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा4.11.88।। क्षिप्तमेवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन।
88आर्द्रस्समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे4.11.87।। लघुस्सम्प्रति निर्मांस स्तृणभूतश्च राघव। परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा4.11.88।। क्षिप्तमेवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन।
89नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाऽधिकम्। आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत्सुमहद्राघवान्तरम्4.11.89।।
90स एव संशयस्तात तव तस्य च यद्बले4.11.90।। सालमेकं तु निर्भिद्या भवेद्व्यक्तिर्बलाबले।
91कृत्वेदं कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्त मिवाततम्4.11.91।। आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम्।
92इमं हि सालं सहित स्त्वया शरो न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति। अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं कुरुष्व राजात्मज शापितो मया4.11.92।।
93यथा हि तेजस्सु वरस्सदा रवि र्यथा हि शैलो हिमवान्महाद्रिषु। यथा चतुष्पात्सु च केसरी वर स्तथा नरणामसि विक्रमे वरः4.11.93।।
अङ्ग्रेजी
1The words of Rama boosted Sugriva's joy and manliness. He offered him prayers and praise:
2'There is no doubt that your sharp, blazing arrows will pierce through the vital parts of the body once you are angry, just as the Sungod burns all worlds at the end of the Yuga.
3Listen with single-minded attention as I tell of Vali's manliness, valour and fortitude, and then do what should be done thereafter.
4'In the early hours before Sunrise Vali crosses over the oceans from the west to the east and moving from south to north (performing sandhya) without getting fatigued.
5'Climbing up speedily, valiant Vali would catch the huge mountain peaks.
6'Vali would break several sturdy trees in the forest with his vigour and speed, exhibiting his strength.
7'Massive like the shining peak of mount Kailas and valiant like the mightybuffalo in form, Dundubhi possessed the strength of a thousand elephants.
8'Wicked Dundubhi of huge body was proud of his valour and deluded by virtue of the boons, went to the ocean, the lord of rivers.
9'Reaching the mighty ocean, he implored the sea with (high) waves and hoards of gems for a fight.
10'O king, then the powerful and righteous king of the ocean came out and spoke to the demon (Dundubhi) who was driven to death by fate.'
11'You are proficient in warfare. I am not competent enough to challenge you to a duel. But I will name the one who can.
12'Himavan, the supreme abode of ascetics is the fatherinlaw of Lord Siva. He is wellknown as king of mountains, who has, waterfalls, caves, caverns and great forests.He is competent to match your incomparable love for war.
13'Himavan, the supreme abode of ascetics is the fatherinlaw of Lord Siva. He is wellknown as king of mountains, who has, waterfalls, caves, caverns and great forests.He is competent to match your incomparable love for war.
14'Dundubhi, the most powerful of demons, aware that the ocean is frightened of him went swiftly to Himavan like an arrow released from a bow. He raised many huge white cliffs of the size of great elephants to the ground and roared.
15'Dundubhi, the most powerful of demons, aware that the ocean is frightened of him went swiftly to Himavan like an arrow released from a bow. He raised many huge white cliffs of the size of great elephants to the ground and roared.
16'Then the gentle Himavan of pleasing appearance stood in the form of a white cloud on the peak and spoke:
17'Dundubhi, it is not proper for you to trouble me, for I am devoted to righteousness. I am the resort of ascetics and not adept in warfare'.
18"At these words of Himavan, the wise king of mountains, Dundubhi whose eyes turned red in anger replied:
19'If you are unable or unwilling to fight me out of fear, tell me who wants to challenge me to a duel.
20'On hearing such words, which no one had spoken earlier, righteous Himavan, skilful in conversation, flew into a rage and said to Dundubhi,the best of demons:
21'Vali, son of Indra, is a wise, powerful and prosperous monkey. He resides at Kishkinda, a city of incomparable glory.
22'Vali is profoundly wise, an expert in warfare. He is capable of challenging you to a duel like Indra to Namuchi.
23'If you wish to fight, go to him quickly.He is ever heroic and difficult to combat.
24'Having heard Himavan, Dundubhi, seized with anger, went to Kishkindha, the city of Vali.
25'Mighty Dundubhi assuming the form of a frightening buffalo with pointed horns looking like a huge, dark raincloud in the sky in monsoon marched to the entrance of Kishkinda and roared like a wardrum as if shaking the earth.
26'Mighty Dundubhi assuming the form of a frightening buffalo with pointed horns looking like a huge, dark raincloud in the sky in monsoon marched to the entrance of Kishkinda and roared like a wardrum as if shaking the earth.
27'Dundubhi felled the trees nearby, rent the earth with its hoofs, scratched the entrance gate of the city as an elephant would do with its horns in arrogance.
28'Unable to tolerate the sound, Vali jumped out of the harem along with the women like the Moon with stars.
29'Vali, king of the monkeys who roam the forest, saw Dundubhi and addressed, but briefly:
30'O Dundubhi why are you roaring, blocking the entrance of the city? I know you are powerful. Go and save your life.'
31'Dundubhi whose eyes turned red in anger when he heard the words of Vali ,the wise king of the monkeys, said:
32'O hero speaking such words in the presence of women is not proper. Come to me for a combat and I will let you know your strength.
33'O monkey I will restrain my anger tonight and give you time for your indulgence in sensual pleasures till morning.
34'O king of monkeys, hug them and give them any gift you want. Spend the night with your dear ones.
35'Have a good look a Kishkinda. Assign some one like you kingship. Sport freely with women and come, I shall destroy your arrogance.
36'Whoever kills a person, who is drunk or is heedless or is asleep or without weapons or stupified by lust in this world, is equal to a killer of a foetus in the womb.'
37'Then, Vali sent away Tara and all other women slowly and replied angrily to the foolish demon with a mischievous smile:
38'Do not consider me drunken. This drink will serve as a warrior's drink in the combat. Be ready, if you are not afraid of a combat.'
39'Having addressed thus in a rage, Vali removed the golden garland gifted by Indra, his father, and stood ready for the combat.
40'Vali, the elephantlike monkey then held the mountainlike Dundubhi by the horns and struck him down, roaring loudly.
41'Vali whirled him round and round and threw him downroaring. Blood flowed from Dundubhi's ears.
42'Each one of them was highly agitated and angry trying to win over the other. A terrific fight took place between Dundubhi and Vali.
43'Then Vali who was equal to Indra in prowess fought, hitting him with fists, knees, rocks and trees.
44'Then as the monkey and demon fought pouncing on each other, the prowess of Dundubhi got diminished and that of Vali, the son of Indra, increased.
45In the fight, Dundubhi fell down, with his strength, courage and prowess dwindled. Vali lifted his huge body and dashed it down on the ground. The body of Dundubhi dissolved into the five elements.
46In the fight, Dundubhi fell down, with his strength, courage and prowess dwindled. Vali lifted his huge body and dashed it down on the ground. The body of Dundubhi dissolved into the five elements.
47'Mighty Vali lifted on both shoulders the insensate body drained of life and hurled it speedily to a distance of a yojana.
48'Scattered by the wind, drops of blood fell at the hermitage of Matanga from the mouth of the deadbody flung.
49'The venerable sage became furious to see drops of blood fallen there. He started thinking who could he be?
50'Who is that petty, wicked, evil minded one who caused the drops of blood to touch (fall on) me suddenly?
51'The venerable sage came out of the hermitage and saw a mountaneous buffalo fallen dead on the floor.
52'Having known through his ascetic vision that it was the act of a monkey, he pronounced a curse on Vali who had hurled (the body):
53'Whoever has desecrated this forest, protected by me, with drops of blood is forbidden to enter this place. Once he does it, he will die.
54'Whoever has broken the trees all over this forest and has thrown the demon's body will not survive if he enters within a radius of one yojana of my hermitage.
55'Indeed his counsellors who are here must leave this forest. Let them depart safely.
56'If the monkeys stay back to destroy the leaves and shoots and plunder the fruits and roots of this forest which I have protected just like my son will also certainly invite my curse.
57'If the monkeys stay back to destroy the leaves and shoots and plunder the fruits and roots of this forest which I have protected just like my son will also certainly invite my curse.
58'I give one day's time for the monkeys (to leave). Whomsoever, I see tomorrow will get transformed into a mountain for many thousands of years'
59'The monkeys fled on hearing the words spoken by the sage. Said Vali:
60'Why have you, residents of the groves of Matanga, come to me? Hope all are safe'
61'Then all the monkeys collected together and narrated everything about the curse given to Vali , adorned with a golden chain(on his neck).
62'On hearing the monkeys, Vali went to the sage and begged forgiveness with folded hands.
63'The sage went into the hermitage without obliging Vali who became apprehensive of the curse of the sage.
64'O Lord Rama because of the fear of the curse, Vali will not enter the great Rishyamuka mountain nor will he like to see it.
65'O Rama aware of the prohibition of Vali from entering the place, I roam about this great forest accompanied by my ministers without any apprehension.
66'Hurled with the pride of his(Vali's) prowess is this heap of bones of Dundubhi here, which shines like a huge mountain peak.
67'Look at these seven sturdy Sala trees with branches of one overlapping the other. Vali was able to remove all the leaves of one Sala tree with just one arrow.
68'O Rama Vali's strength and fame related by me is unequalled. O king how is it possible for you to kill him in a combat?'
69Smiling, Lakshmana asked Sugriva, 'By what action will you trust?. By the fulfilment of which task (by Rama) will you have faith?'
70Then Sugriva told Lakshmana that earlier Vali had split through these seven Sala trees one after the other, several times.
71'If I see Rama splitting these trees with one arrow, I will believe he can kill Vali with his prowess.
72'O Lakshmana and if Rama can also lift the dead buffalo's (Dundubhi's) skeleton and hurl it to a distance of two hundred bows with one of his feet.
73Having said this and thinking for a moment, Sugriva again said to the heroic Rama whose eyes had turned red.
74'Powerful Vali is valiant and has killed brave fighters. He is wellknown for his prowess and valour. He has not faced defeat in war.
75'Even gods cannot do what he has done. Thinking of all this and being afraid of him, I have taken refuge at Rishyamuka.
76'Thinking that this indignant, invincible lord of the monkeys, cannot be overpowered, I have not stepped out of Rishyamuka.
77Agitated and fearful, I roam this great forest together with my devoted, excellent ministers headed by Hanuman.
78'I have discovered in you a faithful friend. O tiger among men, O venerable one, you are to me like the Himalayas.
79'What to do? I know the strength of my mighty bad brother. But so far I have not seen your power in a battle.
80'The dreadful acts of Vali have made me feel timid. This is not to compare you with him or your strength with his or insult you and scare you.
81'Rama your word and your courage indicate your supreme strength which is like fire covered with ashes.'
82Having heard the great Sugriva, Rama replied with a gentle smile:
83'If you have no confidence in my strength in fight, O monkey, I will create it in you so much so that you will admire it.'
84Rama,the mighty elder brother of Lakshmana, having said so to Sugriva in a pleasing manner, lifted the dried body of Dundubhi easily with his toe, shook it and flung it with ease to a distance of ten yojanas.
85Rama,the mighty elder brother of Lakshmana, having said so to Sugriva in a pleasing manner, lifted the dried body of Dundubhi easily with his toe, shook it and flung it with ease to a distance of ten yojanas.
86Having seen Rama flinging the body, Sugriva said to him again in the presence of Lakshmanameaningfully:
87'O friend, when Vali my brother flung the body, he was tired and intoxicated and the body was fresh with flesh (meaning heavy), but now, O Delight of the Raghu race, it is fleshless and light like a bunch of (dry) grass (for) which you could throw it playfully.
88'O friend, when Vali my brother flung the body, he was tired and intoxicated and the body was fresh with flesh (meaning heavy), but now, O Delight of the Raghu race, it is fleshless and light like a bunch of (dry) grass (for) which you could throw it playfully.
89'I was unable to gauge whether your strength is more than his (Vali's) since there is a great difference between a dry body and a wet one.
90'O Dear, therefore, I have my doubt about your relative strength. If you can split a sala tree with a single arrow then can your strength or weakness be demonstrated.
91'Now string your bow, draw it like the trunk of an elephant up to your ear and release the great arrow.
92'It will be enough and my doubt will be cleared. If you can pierce the sala tree with your arrow it will be my pleasure and not a test of your strength.
93'Just as the Sun is the best among the brilliant, the Himalayas among the great mountains, the lion among the quadrupeds, so also you are the best among men of valour.' इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकादशस्सर्गः।। Thus ends the eleventh sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic, composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1राम के वचनों ने सुग्रीव का हर्ष और पुरुषार्थ बढ़ा दिया। उसने उनकी वन्दना और प्रशंसा की:
2'इसमें सन्देह नहीं कि क्रुद्ध होने पर आपके तीखे, प्रज्वलित बाण शरीर के मर्मस्थलों को उसी प्रकार बींध देंगे जैसे युग के अन्त में सूर्यदेव समस्त लोकों को जला देते हैं।
3'एकाग्र मन से सुनिए, मैं वालि के पुरुषार्थ, पराक्रम और धैर्य का वर्णन करता हूँ; तत्पश्चात् जो करना उचित हो, वह कीजिए।
4'सूर्योदय से पूर्व के प्रारम्भिक घण्टों में वालि पश्चिम से पूर्व और दक्षिण से उत्तर तक समुद्रों को पार कर जाता है (सन्ध्या करते हुए), बिना थके।
5'वेग से चढ़ते हुए पराक्रमी वालि विशाल पर्वतशिखर पकड़ लेता।
6'वालि अपने तेज और वेग से वन के अनेक दृढ़ वृक्ष तोड़ देता, अपना बल प्रदर्शित करता।
7'कैलास के चमकते शिखर के समान विशाल और रूप में बलशाली महिष के समान पराक्रमी दुन्दुभि में सहस्र हाथियों का बल था।
8'विशाल शरीर वाला दुष्ट दुन्दुभि अपने पराक्रम पर गर्वित और वरदानों के कारण मोहग्रस्त होकर नदियों के स्वामी समुद्र के पास गया।
9'उस विशाल समुद्र तक पहुँचकर उसने (ऊँची) तरंगों और रत्नों के भण्डार वाले सागर को युद्ध के लिए ललकारा।
10'हे राजन्! तब बलशाली और धर्मात्मा समुद्रराज बाहर आए और नियति द्वारा मृत्यु की ओर हाँके गए उस राक्षस (दुन्दुभि) से बोले:
11'"तुम युद्धकला में निपुण हो। मैं तुम्हें द्वन्द्व के लिए ललकारने योग्य नहीं। किन्तु मैं उसका नाम बताऊँगा जो ऐसा कर सकता है।
12'"तपस्वियों के परम धाम हिमवान् भगवान् शिव के श्वसुर हैं। वे पर्वतराज के रूप में विख्यात हैं, जिनके पास झरने, गुफाएँ, कन्दराएँ और महान् वन हैं। वे युद्ध के प्रति तुम्हारे अनुपम प्रेम की समानता करने में समर्थ हैं।"
13'"तपस्वियों के परम धाम हिमवान् भगवान् शिव के श्वसुर हैं। वे पर्वतराज के रूप में विख्यात हैं, जिनके पास झरने, गुफाएँ, कन्दराएँ और महान् वन हैं। वे युद्ध के प्रति तुम्हारे अनुपम प्रेम की समानता करने में समर्थ हैं।"
14'राक्षसों में सर्वाधिक बलशाली दुन्दुभि यह जानकर कि समुद्र उससे भयभीत है, धनुष से छूटे बाण के समान शीघ्रता से हिमवान् के पास गया। उसने विशाल हाथियों के आकार की अनेक विशाल श्वेत चट्टानें उखाड़कर भूमि पर गिराईं और गरजा।
15'राक्षसों में सर्वाधिक बलशाली दुन्दुभि यह जानकर कि समुद्र उससे भयभीत है, धनुष से छूटे बाण के समान शीघ्रता से हिमवान् के पास गया। उसने विशाल हाथियों के आकार की अनेक विशाल श्वेत चट्टानें उखाड़कर भूमि पर गिराईं और गरजा।
16'तब मनोहर रूप वाले सौम्य हिमवान् शिखर पर श्वेत मेघ के रूप में खड़े हुए और बोले:
17'"हे दुन्दुभि! मुझे सताना तुम्हें शोभा नहीं देता, क्योंकि मैं धर्म में लगा हूँ। मैं तपस्वियों का आश्रय हूँ और युद्धकला में निपुण नहीं।"
18'पर्वतों के बुद्धिमान् राजा हिमवान् के इन वचनों पर क्रोध से लाल नेत्रों वाले दुन्दुभि ने उत्तर दिया:
19'"यदि तुम मुझसे युद्ध करने में असमर्थ हो अथवा भय से अनिच्छुक हो, तो बताओ कि कौन मुझे द्वन्द्व के लिए ललकारना चाहता है।"
20'ऐसे वचन सुनकर, जो पहले किसी ने नहीं कहे थे, वार्तालाप में निपुण धर्मात्मा हिमवान् क्रोध में आ गए और राक्षसों में श्रेष्ठ दुन्दुभि से बोले:
21'"इन्द्र के पुत्र वालि एक बुद्धिमान्, शक्तिशाली और समृद्ध वानर हैं। वे अनुपम वैभव वाली नगरी किष्किन्धा में निवास करते हैं।
22'"वालि परम बुद्धिमान् और युद्धकला में निपुण हैं। वे तुम्हें द्वन्द्व के लिए उसी प्रकार ललकार सकते हैं जैसे इन्द्र ने नमुचि को।
23'"यदि तुम युद्ध करना चाहते हो तो शीघ्र उनके पास जाओ। वे सदा वीर और युद्ध में दुर्जेय हैं।"
24'हिमवान् की बात सुनकर क्रोध से ग्रस्त दुन्दुभि वालि की नगरी किष्किन्धा गया।
25'बलशाली दुन्दुभि ने वर्षाकाल के आकाश में विशाल, श्याम वर्षामेघ के समान दिखते नुकीले सींगों वाले भयावह महिष का रूप धारण कर किष्किन्धा के प्रवेशद्वार तक कूच किया और मानो पृथ्वी को कँपाते हुए रणभेरी के समान गरजा।
26'बलशाली दुन्दुभि ने वर्षाकाल के आकाश में विशाल, श्याम वर्षामेघ के समान दिखते नुकीले सींगों वाले भयावह महिष का रूप धारण कर किष्किन्धा के प्रवेशद्वार तक कूच किया और मानो पृथ्वी को कँपाते हुए रणभेरी के समान गरजा।
27'दुन्दुभि ने समीप के वृक्ष गिरा दिए, अपने खुरों से भूमि विदीर्ण की, और नगर के प्रवेशद्वार को उसी प्रकार खरोंचा जैसे मदमत्त हाथी अपने दाँतों से करता है।
28'उस शब्द को सहन न कर पाने से वालि नक्षत्रों सहित चन्द्रमा के समान स्त्रियों सहित अन्तःपुर से बाहर कूद पड़े।
29'वन में विचरने वाले वानरों के राजा वालि ने दुन्दुभि को देखा और संक्षेप में सम्बोधित किया:
30'"हे दुन्दुभि! नगर का प्रवेशद्वार रोककर तुम क्यों गरज रहे हो? मैं जानता हूँ तुम बलशाली हो। जाओ, अपने प्राण बचाओ।"
31'वानरों के बुद्धिमान् राजा वालि के वचन सुनकर क्रोध से लाल नेत्रों वाले दुन्दुभि ने कहा:
32'"हे वीर! स्त्रियों की उपस्थिति में ऐसे वचन कहना उचित नहीं। द्वन्द्व के लिए मेरे पास आओ, मैं तुम्हें तुम्हारा बल बता दूँगा।
33'"हे वानर! मैं आज रात अपना क्रोध रोकूँगा और तुम्हें प्रातःकाल तक विषयभोग के लिए समय दूँगा।
34'"हे वानरराज! उनका आलिंगन करो और जो चाहो दान दो। अपने प्रियजनों के साथ रात्रि बिताओ।
35'"किष्किन्धा को भली-भाँति देख लो। अपने जैसे किसी को राजपद सौंप दो। स्त्रियों के साथ स्वच्छन्द क्रीड़ा कर लो और आओ, मैं तुम्हारा अहंकार नष्ट कर दूँगा।
36'"जो कोई इस संसार में मद्यपान किए हुए, असावधान, सोए हुए, अस्त्रहीन अथवा काम से मोहग्रस्त व्यक्ति का वध करता है, वह गर्भस्थ शिशु के हत्यारे के समान है।"
37'तब वालि ने तारा और अन्य समस्त स्त्रियों को धीरे-धीरे विदा किया और उस मूर्ख राक्षस को क्रोध में शरारती मुस्कान के साथ उत्तर दिया:
38'"मुझे मद्यपान किया हुआ मत समझो। यह पेय द्वन्द्व में योद्धा का पेय बनेगा। यदि तुम्हें द्वन्द्व का भय नहीं तो तैयार हो जाओ।"
39'क्रोध में ऐसा कहकर वालि ने अपने पिता इन्द्र द्वारा उपहार में दी गई स्वर्णमाला उतारी और द्वन्द्व के लिए तैयार खड़े हो गए।
40'तब वानरों में गजराज वालि ने पर्वत-समान दुन्दुभि को सींगों से पकड़ा और जोर से गरजते हुए उसे भूमि पर पटक दिया।
41'वालि ने उसे बार-बार घुमाया और गरजते हुए नीचे पटका। दुन्दुभि के कानों से रक्त बहने लगा।
42'उन दोनों में से प्रत्येक अत्यन्त उत्तेजित और क्रुद्ध होकर दूसरे पर विजय पाने का प्रयत्न कर रहा था। दुन्दुभि और वालि के बीच भयंकर युद्ध हुआ।
43'तब पराक्रम में इन्द्र के समान वालि ने मुक्कों, घुटनों, शिलाओं और वृक्षों से प्रहार करते हुए युद्ध किया।
44'तब जब वानर और राक्षस एक-दूसरे पर झपटते हुए लड़े, तब दुन्दुभि का पराक्रम क्षीण होता गया और इन्द्रपुत्र वालि का बढ़ता गया।
45'उस युद्ध में बल, साहस और पराक्रम क्षीण होकर दुन्दुभि गिर पड़ा। वालि ने उसका विशाल शरीर उठाया और भूमि पर पटक दिया। दुन्दुभि का शरीर पंचभूतों में विलीन हो गया।
46'उस युद्ध में बल, साहस और पराक्रम क्षीण होकर दुन्दुभि गिर पड़ा। वालि ने उसका विशाल शरीर उठाया और भूमि पर पटक दिया। दुन्दुभि का शरीर पंचभूतों में विलीन हो गया।
47'बलशाली वालि ने प्राणहीन, चेतनाहीन उस शरीर को दोनों कन्धों पर उठाया और वेग से एक योजन की दूरी तक फेंक दिया।
48'फेंके गए उस शव के मुख से वायु द्वारा बिखेरी गई रक्त की बूँदें मतंग के आश्रम में गिरीं।
49'वहाँ गिरी रक्त की बूँदें देखकर वे पूज्य मुनि क्रुद्ध हो उठे। वे सोचने लगे कि यह कौन हो सकता है?
50'"वह कौन क्षुद्र, दुष्ट, दुर्बुद्धि है जिसने सहसा रक्त की बूँदों को मुझ पर गिराया?"
51'वे पूज्य मुनि आश्रम से बाहर आए और भूमि पर मरा पड़ा एक पर्वत-समान महिष देखा।
52'अपनी तपोदृष्टि से यह जानकर कि यह किसी वानर का कर्म है, उन्होंने (शव) फेंकने वाले वालि को शाप दिया:
53'"जिसने मेरे द्वारा रक्षित इस वन को रक्त की बूँदों से अपवित्र किया है, उसका इस स्थान में प्रवेश निषिद्ध है। यदि वह ऐसा करेगा तो मर जाएगा।
54'"जिसने इस समस्त वन में वृक्ष तोड़े हैं और राक्षस का शव फेंका है, वह यदि मेरे आश्रम की एक योजन की परिधि में प्रवेश करेगा तो जीवित नहीं रहेगा।
55'"निश्चय ही उसके जो मन्त्री यहाँ हैं, उन्हें यह वन छोड़ देना चाहिए। वे सकुशल चले जाएँ।
56'"जिस वन की मैंने अपने पुत्र के समान रक्षा की है, उसके पत्ते और अंकुर नष्ट करने तथा फल और कन्दमूल लूटने के लिए यदि वानर यहाँ रुके, तो वे भी निश्चय ही मेरा शाप आमन्त्रित करेंगे।
57'"जिस वन की मैंने अपने पुत्र के समान रक्षा की है, उसके पत्ते और अंकुर नष्ट करने तथा फल और कन्दमूल लूटने के लिए यदि वानर यहाँ रुके, तो वे भी निश्चय ही मेरा शाप आमन्त्रित करेंगे।
58'"मैं वानरों को (जाने के लिए) एक दिन का समय देता हूँ। कल जिसे भी मैं देखूँगा, वह अनेक सहस्र वर्षों के लिए पर्वत में परिवर्तित हो जाएगा।"
59'मुनि द्वारा कहे गए वचन सुनकर वानर भाग खड़े हुए। वालि ने कहा:
60'"हे मतंग के उपवनों के निवासियो! तुम मेरे पास क्यों आए हो? आशा है सब सकुशल हैं।"
61'तब सब वानर एकत्र हुए और (गले में) स्वर्णमाला धारण किए वालि को शाप के विषय में सब कुछ सुनाया।
62'वानरों की बात सुनकर वालि मुनि के पास गए और हाथ जोड़कर क्षमा माँगी।
63'मुनि वालि पर कृपा किए बिना आश्रम के भीतर चले गए, और वालि मुनि के शाप से आशंकित हो उठे।
64'हे भगवान् राम! शाप के भय से वालि इस महान् ऋष्यमूक पर्वत पर न प्रवेश करेंगे, न इसे देखना चाहेंगे।
65'हे राम! वालि के इस स्थान में प्रवेश के निषेध को जानकर मैं अपने मन्त्रियों सहित बिना किसी आशंका के इस महान् वन में विचरण करता हूँ।
66'उनके (वालि के) पराक्रम के अभिमान से फेंकी गई दुन्दुभि की अस्थियों का यह ढेर है, जो विशाल पर्वतशिखर के समान चमकता है।
67'एक-दूसरे पर आच्छादित शाखाओं वाले इन सात दृढ़ साल वृक्षों को देखिए। वालि केवल एक बाण से एक साल वृक्ष के समस्त पत्ते हटा देते थे।
68'हे राम! मेरे द्वारा वर्णित वालि का बल और यश अतुलनीय है। हे राजन्! आपके लिए द्वन्द्व में उनका वध करना कैसे सम्भव है?'
69मुस्कराते हुए लक्ष्मण ने सुग्रीव से पूछा—'किस कर्म से तुम विश्वास करोगे? (राम द्वारा) कौन-सा कार्य पूर्ण होने पर तुम्हें श्रद्धा होगी?'
70तब सुग्रीव ने लक्ष्मण को बताया कि पहले वालि इन सातों साल वृक्षों को एक के बाद एक अनेक बार बींध चुके हैं।
71'यदि मैं राम को एक ही बाण से इन वृक्षों को बींधते देख लूँ, तो मैं विश्वास करूँगा कि वे अपने पराक्रम से वालि का वध कर सकते हैं।
72'हे लक्ष्मण! और यदि राम मरे हुए महिष (दुन्दुभि) का कंकाल भी अपने एक पैर से उठाकर दो सौ धनुष की दूरी तक फेंक सकें।'
73यह कहकर और क्षण भर विचार कर सुग्रीव ने पुनः उन वीर राम से कहा जिनके नेत्र लाल हो चुके थे।
74'बलशाली वालि पराक्रमी हैं और उन्होंने वीर योद्धाओं का वध किया है। वे अपने पराक्रम और वीरता के लिए विख्यात हैं। उन्होंने युद्ध में कभी पराजय नहीं देखी।
75'जो उन्होंने किया, वह देवता भी नहीं कर सकते। यह सब सोचकर और उनसे भयभीत होकर मैंने ऋष्यमूक में शरण ली है।
76'यह सोचकर कि वानरों के ये क्रोधी, अजेय स्वामी परास्त नहीं किए जा सकते, मैंने ऋष्यमूक से बाहर पग नहीं रखा।
77'व्याकुल और भयभीत मैं हनुमान के नेतृत्व वाले अपने समर्पित, श्रेष्ठ मन्त्रियों सहित इस महान् वन में विचरण करता हूँ।
78'मैंने आप में एक निष्ठावान् मित्र पाया है। हे पुरुषों में व्याघ्र! हे पूज्य! आप मेरे लिए हिमालय के समान हैं।
79'क्या करूँ? मैं अपने बलशाली दुष्ट भ्राता का बल जानता हूँ। किन्तु अब तक मैंने युद्ध में आपकी शक्ति नहीं देखी।
80'वालि के भयंकर कर्मों ने मुझे भीरु बना दिया है। यह आपकी उनसे अथवा आपके बल की उनके बल से तुलना करना अथवा आपका अपमान या आपको भयभीत करना नहीं है।
81'हे राम! आपके वचन और आपका साहस आपके परम बल का संकेत देते हैं, जो भस्म से ढकी अग्नि के समान है।'
82महात्मा सुग्रीव की बात सुनकर राम ने कोमल मुस्कान के साथ उत्तर दिया:
83'हे वानर! यदि तुम्हें युद्ध में मेरे बल पर विश्वास नहीं, तो मैं तुममें इतना विश्वास उत्पन्न कर दूँगा कि तुम उसकी प्रशंसा करोगे।'
84सुग्रीव से इस प्रकार प्रिय रीति से कहकर लक्ष्मण के बलशाली ज्येष्ठ भ्राता राम ने दुन्दुभि के सूखे शरीर को सहज ही अपने अँगूठे से उठाया, हिलाया और अनायास दस योजन की दूरी तक फेंक दिया।
85सुग्रीव से इस प्रकार प्रिय रीति से कहकर लक्ष्मण के बलशाली ज्येष्ठ भ्राता राम ने दुन्दुभि के सूखे शरीर को सहज ही अपने अँगूठे से उठाया, हिलाया और अनायास दस योजन की दूरी तक फेंक दिया।
86राम को वह शरीर फेंकते देखकर सुग्रीव ने लक्ष्मण की उपस्थिति में पुनः उनसे सार्थक रूप से कहा:
87'हे मित्र! जब मेरे भ्राता वालि ने वह शरीर फेंका था, तब वे थके और मद्यपान किए हुए थे तथा वह शरीर माँस सहित ताजा (अर्थात् भारी) था; किन्तु अब, हे रघुकुल के आनन्ददायक, वह माँसहीन और सूखी घास के गट्ठर के समान हल्का है, जिसे आपने क्रीड़ावश फेंक दिया।
88'हे मित्र! जब मेरे भ्राता वालि ने वह शरीर फेंका था, तब वे थके और मद्यपान किए हुए थे तथा वह शरीर माँस सहित ताजा (अर्थात् भारी) था; किन्तु अब, हे रघुकुल के आनन्ददायक, वह माँसहीन और सूखी घास के गट्ठर के समान हल्का है, जिसे आपने क्रीड़ावश फेंक दिया।
89'मैं यह आँक न सका कि आपका बल उनके (वालि के) बल से अधिक है या नहीं, क्योंकि सूखे शरीर और गीले शरीर में महान् अन्तर होता है।
90'हे प्रिय! अतः आपके तुलनात्मक बल के विषय में मुझे सन्देह है। यदि आप एक ही बाण से साल वृक्ष को बींध सकें, तब आपका बल अथवा दुर्बलता प्रदर्शित हो सकेगी।
91'अब अपने धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ाइए, उसे हाथी की सूँड़ के समान कान तक खींचिए और वह महान् बाण छोड़िए।
92'इतना पर्याप्त होगा और मेरा सन्देह दूर हो जाएगा। यदि आप अपने बाण से साल वृक्ष बींध सकें, तो वह मेरा हर्ष होगा, आपके बल की परीक्षा नहीं।
93'जैसे तेजस्वियों में सूर्य श्रेष्ठ हैं, महान् पर्वतों में हिमालय, चतुष्पदों में सिंह—वैसे ही आप पराक्रमी पुरुषों में श्रेष्ठ हैं।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का एकादश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1रामका वचनले सुग्रीवको हर्ष र पुरुषार्थ बढाइदियो। उसले उनको वन्दना र प्रशंसा गर्यो:
2'यसमा सन्देह छैन कि क्रुद्ध हुँदा तपाईंका तीखा, प्रज्वलित बाणले शरीरका मर्मस्थल त्यसै गरी छेडिदिनेछन् जसरी युगको अन्त्यमा सूर्यदेवले समस्त लोक जलाइदिनुहुन्छ।
3'एकाग्र मनले सुन्नुहोस्, म वालिका पुरुषार्थ, पराक्रम र धैर्यको वर्णन गर्छु; त्यसपछि जे गर्नु उचित होस्, त्यो गर्नुहोस्।
4'सूर्योदयभन्दा पहिलेका सुरुका घडीमा वालि पश्चिमबाट पूर्व र दक्षिणबाट उत्तरसम्म समुद्रहरू पार गर्छ (सन्ध्या गर्दै), नथाकी।
5'वेगले चढ्दै पराक्रमी वालिले विशाल पर्वतशिखर समात्थ्यो।
6'वालिले आफ्नो तेज र वेगले वनका अनेक दह्रा रूख भाँचिदिन्थ्यो, आफ्नो बल प्रदर्शन गर्दै।
7'कैलासको चम्कने शिखरसमान विशाल र रूपमा बलशाली भैँसीसमान पराक्रमी दुन्दुभिमा हजार हात्तीको बल थियो।
8'विशाल शरीर भएको दुष्ट दुन्दुभि आफ्नो पराक्रममा गर्वित र वरदानका कारण मोहग्रस्त भई नदीहरूका स्वामी समुद्रकहाँ गयो।
9'त्यस विशाल समुद्रसम्म पुगेर उसले (अग्ला) छाल र रत्नका भण्डार भएको सागरलाई युद्धका लागि ललकार्यो।
10'हे राजन्! तब बलशाली र धर्मात्मा समुद्रराज बाहिर आए र नियतिद्वारा मृत्युतर्फ हाँकिएको त्यस राक्षस (दुन्दुभि) लाई भने:
11'"तिमी युद्धकलामा निपुण छौ। म तिमीलाई द्वन्द्वका लागि ललकार्न योग्य छैनँ। तर म त्यसको नाम बताउनेछु जसले त्यसो गर्न सक्छ।
12'"तपस्वीहरूको परम धाम हिमवान् भगवान् शिवका ससुरा हुन्। उनी पर्वतराजका रूपमा विख्यात छन्, जससँग झरना, गुफा, कन्दरा र महान् वन छन्। उनी युद्धप्रतिको तिम्रो अनुपम प्रेमको समानता गर्न समर्थ छन्।"
13'"तपस्वीहरूको परम धाम हिमवान् भगवान् शिवका ससुरा हुन्। उनी पर्वतराजका रूपमा विख्यात छन्, जससँग झरना, गुफा, कन्दरा र महान् वन छन्। उनी युद्धप्रतिको तिम्रो अनुपम प्रेमको समानता गर्न समर्थ छन्।"
14'राक्षसहरूमा सर्वाधिक बलशाली दुन्दुभिले समुद्र उससँग भयभीत छ भन्ने जानेर धनुषबाट छुटेको बाणसमान हतारसाथ हिमवान्कहाँ गयो। उसले विशाल हात्तीको आकारका अनेक विशाल सेता चट्टान उखेलेर भुइँमा खसाल्यो र गर्ज्यो।
15'राक्षसहरूमा सर्वाधिक बलशाली दुन्दुभिले समुद्र उससँग भयभीत छ भन्ने जानेर धनुषबाट छुटेको बाणसमान हतारसाथ हिमवान्कहाँ गयो। उसले विशाल हात्तीको आकारका अनेक विशाल सेता चट्टान उखेलेर भुइँमा खसाल्यो र गर्ज्यो।
16'तब मनोहर रूप भएका सौम्य हिमवान् शिखरमा सेतो बादलको रूपमा उभिए र भने:
17'"हे दुन्दुभि! मलाई सताउनु तिमीलाई शोभा दिँदैन, किनभने म धर्ममा लागेको छु। म तपस्वीहरूको आश्रय हुँ र युद्धकलामा निपुण छैनँ।"
18'पर्वतका बुद्धिमान् राजा हिमवान्का यी वचनमा क्रोधले राता आँखा भएको दुन्दुभिले उत्तर दियो:
19'"यदि तिमी मसँग युद्ध गर्न असमर्थ छौ वा भयले अनिच्छुक छौ भने, भन कि कसले मलाई द्वन्द्वका लागि ललकार्न चाहन्छ।"
20'यस्ता वचन सुनेर, जो पहिले कसैले भनेका थिएनन्, वार्तालापमा निपुण धर्मात्मा हिमवान् क्रोधमा आए र राक्षसहरूमा श्रेष्ठ दुन्दुभिलाई भने:
21'"इन्द्रका पुत्र वालि एक बुद्धिमान्, शक्तिशाली र समृद्ध वानर हुन्। उनी अनुपम वैभव भएको नगरी किष्किन्धामा बस्छन्।
22'"वालि परम बुद्धिमान् र युद्धकलामा निपुण छन्। उनले तिमीलाई द्वन्द्वका लागि त्यसै गरी ललकार्न सक्छन् जसरी इन्द्रले नमुचिलाई।
23'"यदि तिमी युद्ध गर्न चाहन्छौ भने छिट्टै उनीकहाँ जाऊ। उनी सदा वीर र युद्धमा दुर्जेय छन्।"
24'हिमवान्को कुरा सुनेर क्रोधले ग्रस्त दुन्दुभि वालिको नगरी किष्किन्धा गयो।
25'बलशाली दुन्दुभिले वर्षाकालको आकाशमा विशाल, कालो वर्षाबादलसमान देखिने चुच्चा सिङ भएको भयावह भैँसीको रूप धारण गरी किष्किन्धाको प्रवेशद्वारसम्म कूच गर्यो र मानौँ पृथ्वी कँपाउँदै रणभेरीसमान गर्ज्यो।
26'बलशाली दुन्दुभिले वर्षाकालको आकाशमा विशाल, कालो वर्षाबादलसमान देखिने चुच्चा सिङ भएको भयावह भैँसीको रूप धारण गरी किष्किन्धाको प्रवेशद्वारसम्म कूच गर्यो र मानौँ पृथ्वी कँपाउँदै रणभेरीसमान गर्ज्यो।
27'दुन्दुभिले छेउका रूख ढालिदियो, आफ्ना खुरले भुइँ चिर्यो, र नगरको प्रवेशद्वार त्यसै गरी कोतर्यो जसरी मदमत्त हात्तीले आफ्ना दाह्राले गर्छ।
28'त्यो आवाज सहन नसकेर वालि ताराहरूसहित चन्द्रमासमान स्त्रीहरूसहित अन्तःपुरबाट बाहिर हाम्फाले।
29'वनमा विचरण गर्ने वानरहरूका राजा वालिले दुन्दुभिलाई देखे र सङ्क्षेपमा सम्बोधन गरे:
30'"हे दुन्दुभि! नगरको प्रवेशद्वार रोकेर तिमी किन गर्जिरहेका छौ? म जान्दछु तिमी बलशाली छौ। जाऊ, आफ्नो प्राण बचाऊ।"
31'वानरहरूका बुद्धिमान् राजा वालिका वचन सुनेर क्रोधले राता आँखा भएको दुन्दुभिले भन्यो:
32'"हे वीर! स्त्रीहरूको उपस्थितिमा यस्ता वचन भन्नु उचित होइन। द्वन्द्वका लागि मकहाँ आऊ, म तिमीलाई तिम्रो बल बताइदिनेछु।
33'"हे वानर! म आज रात आफ्नो क्रोध रोक्नेछु र तिमीलाई बिहानसम्म विषयभोगका लागि समय दिनेछु।
34'"हे वानरराज! तिनलाई अङ्गालो हाल र जे चाहन्छौ दान देऊ। आफ्ना प्रियजनसँग रात बिताऊ।
35'"किष्किन्धालाई राम्ररी हेरिहाल। आफूजस्तै कसैलाई राजपद सुम्पिदेऊ। स्त्रीहरूसँग स्वच्छन्द क्रीडा गरिहाल र आऊ, म तिम्रो अहङ्कार नष्ट पारिदिनेछु।
36'"जसले यस संसारमा मद्यपान गरेको, असावधान, सुतिरहेको, अस्त्रविहीन वा कामले मोहग्रस्त व्यक्तिको वध गर्छ, ऊ गर्भस्थ शिशुको हत्यारासमान हो।"
37'तब वालिले तारा र अन्य समस्त स्त्रीलाई बिस्तारै बिदा गरे र त्यस मूर्ख राक्षसलाई क्रोधमा चञ्चल मुस्कानसहित उत्तर दिए:
38'"मलाई मद्यपान गरेको नठान। यो पेय द्वन्द्वमा योद्धाको पेय बन्नेछ। यदि तिमीलाई द्वन्द्वको भय छैन भने तयार होऊ।"
39'क्रोधमा यसो भनेर वालिले आफ्ना पिता इन्द्रले उपहारमा दिएको सुनको माला उतारे र द्वन्द्वका लागि तयार उभिए।
40'तब वानरहरूमा गजराज वालिले पर्वतसमान दुन्दुभिलाई सिङबाट समाते र चर्को गरी गर्जँदै उसलाई भुइँमा पछारे।
41'वालिले उसलाई बारम्बार घुमाए र गर्जँदै तल पछारे। दुन्दुभिका कानबाट रगत बग्न थाल्यो।
42'ती दुईमध्ये प्रत्येक अत्यन्तै उत्तेजित र क्रुद्ध भई अर्कोमाथि विजय पाउने प्रयत्न गरिरहेको थियो। दुन्दुभि र वालिबीच भयंकर युद्ध भयो।
43'तब पराक्रममा इन्द्रसमान वालिले मुक्का, घुँडा, ढुङ्गा र रूखले प्रहार गर्दै युद्ध गरे।
44'तब जब वानर र राक्षस एकअर्कामाथि झम्टिँदै लडे, तब दुन्दुभिको पराक्रम क्षीण हुँदै गयो र इन्द्रपुत्र वालिको बढ्दै गयो।
45'त्यस युद्धमा बल, साहस र पराक्रम क्षीण भई दुन्दुभि खस्यो। वालिले उसको विशाल शरीर उठाए र भुइँमा पछारे। दुन्दुभिको शरीर पञ्चभूतमा विलीन भयो।
46'त्यस युद्धमा बल, साहस र पराक्रम क्षीण भई दुन्दुभि खस्यो। वालिले उसको विशाल शरीर उठाए र भुइँमा पछारे। दुन्दुभिको शरीर पञ्चभूतमा विलीन भयो।
47'बलशाली वालिले प्राणविहीन, चेतनाविहीन त्यस शरीरलाई दुवै काँधमा उठाए र वेगले एक योजनको दूरीसम्म फ्याँकिदिए।
48'फ्याँकिएको त्यस शवको मुखबाट वायुले छरेका रगतका थोपा मतङ्गको आश्रममा खसे।
49'त्यहाँ खसेका रगतका थोपा देखेर ती पूज्य मुनि क्रुद्ध भए। उनी सोच्न थाले कि यो को हुन सक्छ?
50'"त्यो को क्षुद्र, दुष्ट, दुर्बुद्धि हो जसले एक्कासि रगतका थोपा ममाथि खसालिदियो?"
51'ती पूज्य मुनि आश्रमबाट बाहिर आए र भुइँमा मरेर पल्टिएको एउटा पर्वतसमान भैँसी देखे।
52'आफ्नो तपोदृष्टिले यो कुनै वानरको कर्म हो भन्ने जानेर उनले (शव) फ्याँक्ने वालिलाई शाप दिए:
53'"जसले मैले रक्षा गरेको यस वनलाई रगतका थोपाले अपवित्र पारेको छ, उसलाई यस ठाउँमा प्रवेश निषिद्ध छ। यदि उसले त्यसो गर्यो भने ऊ मर्नेछ।
54'"जसले यस समस्त वनमा रूख भाँचेको छ र राक्षसको शव फ्याँकेको छ, ऊ यदि मेरो आश्रमको एक योजनको परिधिभित्र प्रवेश गर्यो भने जीवित रहनेछैन।
55'"निश्चय नै उसका जुन मन्त्री यहाँ छन्, तिनले यो वन छोड्नुपर्छ। तिनी सकुशल जाऊन्।
56'"जुन वनको मैले आफ्नो पुत्रसमान रक्षा गरेको छु, त्यसका पात र मुना नष्ट पार्न तथा फल र कन्दमूल लुट्न यदि वानरहरू यहाँ रोकिए भने, तिनले पनि निश्चय नै मेरो शाप निम्त्याउनेछन्।
57'"जुन वनको मैले आफ्नो पुत्रसमान रक्षा गरेको छु, त्यसका पात र मुना नष्ट पार्न तथा फल र कन्दमूल लुट्न यदि वानरहरू यहाँ रोकिए भने, तिनले पनि निश्चय नै मेरो शाप निम्त्याउनेछन्।
58'"म वानरहरूलाई (जानका लागि) एक दिनको समय दिन्छु। भोलि जसलाई पनि मैले देखेँ भने, ऊ अनेक हजार वर्षका लागि पर्वतमा परिणत हुनेछ।"
59'मुनिले भनेका वचन सुनेर वानरहरू भागे। वालिले भने:
60'"हे मतङ्गका उपवनका बासिन्दाहरू! तिमीहरू मकहाँ किन आयौ? आशा छ सबै सकुशल छन्।"
61'तब सबै वानर भेला भए र (घाँटीमा) सुनको माला धारण गरेका वालिलाई शापको विषयमा सबै कुरा सुनाए।
62'वानरहरूको कुरा सुनेर वालि मुनिकहाँ गए र हात जोडेर क्षमा मागे।
63'मुनि वालिमाथि कृपा नगरी आश्रमभित्र गए, र वालि मुनिको शापबाट आशङ्कित भए।
64'हे भगवान् राम! शापको भयले वालि यस महान् ऋष्यमूक पर्वतमा न प्रवेश गर्नेछन्, न यसलाई हेर्न चाहनेछन्।
65'हे राम! वालिको यस ठाउँमा प्रवेशको निषेध जानेर म आफ्ना मन्त्रीसहित कुनै आशङ्काविना यस महान् वनमा विचरण गर्छु।
66'उनको (वालिको) पराक्रमको अभिमानले फ्याँकिएको दुन्दुभिका हड्डीको यो थुप्रो हो, जो विशाल पर्वतशिखरसमान चम्किन्छ।
67'एकअर्कामाथि छाइएका हाँगा भएका यी सात दह्रा साल रूख हेर्नुहोस्। वालिले केवल एउटा बाणले एउटा साल रूखका समस्त पात हटाइदिन्थे।
68'हे राम! मैले वर्णन गरेको वालिको बल र यश अतुलनीय छ। हे राजन्! तपाईंका लागि द्वन्द्वमा उनको वध गर्न कसरी सम्भव छ?'
69मुस्कुराउँदै लक्ष्मणले सुग्रीवलाई सोधे—'कुन कर्मले तिमी विश्वास गर्नेछौ? (रामद्वारा) कुन कार्य पूरा भएपछि तिमीलाई श्रद्धा हुनेछ?'
70तब सुग्रीवले लक्ष्मणलाई बतायो कि पहिले वालिले यी सातै साल रूख एकपछि अर्को गर्दै अनेक पटक छेडिसकेका छन्।
71'यदि मैले रामलाई एउटै बाणले यी रूख छेडेको देखेँ भने, म विश्वास गर्नेछु कि उहाँले आफ्नो पराक्रमले वालिको वध गर्न सक्नुहुन्छ।
72'हे लक्ष्मण! र यदि रामले मरेको भैँसी (दुन्दुभि) को कङ्काल पनि आफ्नो एउटै खुट्टाले उठाएर दुई सय धनुषको दूरीसम्म फ्याँक्न सक्नुभयो भने।'
73यो भनेर र क्षणभर विचार गरेर सुग्रीवले पुनः ती वीर रामलाई भन्यो जसका आँखा राता भइसकेका थिए।
74'बलशाली वालि पराक्रमी छन् र उनले वीर योद्धाहरूको वध गरेका छन्। उनी आफ्नो पराक्रम र वीरताका लागि विख्यात छन्। उनले युद्धमा कहिल्यै पराजय देखेका छैनन्।
75'जे उनले गरे, त्यो देवताले पनि गर्न सक्दैनन्। यो सबै सोचेर र उनीसँग भयभीत भई मैले ऋष्यमूकमा शरण लिएको छु।
76'वानरहरूका यी क्रोधी, अजेय स्वामी परास्त गर्न सकिँदैनन् भन्ने सोचेर मैले ऋष्यमूकबाट बाहिर पाइला राखेको छैनँ।
77'व्याकुल र भयभीत म हनुमानको नेतृत्वका आफ्ना समर्पित, श्रेष्ठ मन्त्रीसहित यस महान् वनमा विचरण गर्छु।
78'मैले तपाईंमा एक निष्ठावान् मित्र पाएको छु। हे मानिसहरूमा बाघ! हे पूज्य! तपाईं मेरा लागि हिमालयसमान हुनुहुन्छ।
79'के गरूँ? म आफ्नो बलशाली दुष्ट दाजुको बल जान्दछु। तर अहिलेसम्म मैले युद्धमा तपाईंको शक्ति देखेको छैनँ।
80'वालिका भयंकर कर्मले मलाई भीरु बनाइदिएको छ। यो तपाईंलाई उनीसँग वा तपाईंको बललाई उनको बलसँग तुलना गर्नु वा तपाईंको अपमान वा तपाईंलाई तर्साउनु होइन।
81'हे राम! तपाईंका वचन र तपाईंको साहसले तपाईंको परम बलको सङ्केत दिन्छन्, जो खरानीले ढाकिएको अग्निसमान छ।'
82महात्मा सुग्रीवको कुरा सुनेर रामले कोमल मुस्कानसहित उत्तर दिए:
83'हे वानर! यदि तिमीलाई युद्धमा मेरो बलमाथि विश्वास छैन भने, म तिमीमा यति विश्वास उत्पन्न गरिदिनेछु कि तिमीले त्यसको प्रशंसा गर्नेछौ।'
84सुग्रीवलाई यसरी प्रिय रीतिले भनेर लक्ष्मणका बलशाली जेठा दाजु रामले दुन्दुभिको सुकेको शरीर सजिलै आफ्नो बुढी औँलाले उठाए, हल्लाए र अनायास दस योजनको दूरीसम्म फ्याँकिदिए।
85सुग्रीवलाई यसरी प्रिय रीतिले भनेर लक्ष्मणका बलशाली जेठा दाजु रामले दुन्दुभिको सुकेको शरीर सजिलै आफ्नो बुढी औँलाले उठाए, हल्लाए र अनायास दस योजनको दूरीसम्म फ्याँकिदिए।
86रामले त्यो शरीर फ्याँकेको देखेर सुग्रीवले लक्ष्मणको उपस्थितिमा पुनः उनलाई सार्थक रूपमा भन्यो:
87'हे मित्र! जब मेरा दाजु वालिले त्यो शरीर फ्याँकेका थिए, तब उनी थाकेका र मद्यपान गरेका थिए तथा त्यो शरीर मासुसहित ताजा (अर्थात् गह्रौँ) थियो; तर अब, हे रघुकुलका आनन्ददायक, त्यो मासुविहीन र सुकेको घाँसको मुठासमान हल्का छ, जसलाई तपाईंले क्रीडावश फ्याँकिदिनुभयो।
88'हे मित्र! जब मेरा दाजु वालिले त्यो शरीर फ्याँकेका थिए, तब उनी थाकेका र मद्यपान गरेका थिए तथा त्यो शरीर मासुसहित ताजा (अर्थात् गह्रौँ) थियो; तर अब, हे रघुकुलका आनन्ददायक, त्यो मासुविहीन र सुकेको घाँसको मुठासमान हल्का छ, जसलाई तपाईंले क्रीडावश फ्याँकिदिनुभयो।
89'म आँक्न सकिनँ कि तपाईंको बल उनको (वालिको) भन्दा बढी छ कि छैन, किनभने सुकेको शरीर र भिजेको शरीरबीच महान् अन्तर हुन्छ।
90'हे प्रिय! त्यसैले तपाईंको तुलनात्मक बलको विषयमा मलाई सन्देह छ। यदि तपाईंले एउटै बाणले सालको रूख छेड्न सक्नुभयो भने, तब तपाईंको बल वा दुर्बलता प्रदर्शित हुन सक्नेछ।
91'अब आफ्नो धनुषमा ताँदो चढाउनुहोस्, त्यसलाई हात्तीको सुँडसमान कानसम्म तान्नुहोस् र त्यो महान् बाण छोड्नुहोस्।
92'यति पर्याप्त हुनेछ र मेरो सन्देह हट्नेछ। यदि तपाईंले आफ्नो बाणले सालको रूख छेड्न सक्नुभयो भने त्यो मेरो हर्ष हुनेछ, तपाईंको बलको परीक्षा होइन।
93'जसरी तेजस्वीहरूमा सूर्य श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, महान् पर्वतमा हिमालय, चतुष्पदमा सिंह—त्यसै गरी तपाईं पराक्रमी पुरुषहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको एघारौँ सर्ग समाप्त भयो।