सर्गः 15
बालकाण्ड · अध्याय 15
संस्कृत
1मेथावी तु ततो ध्यात्वा स किञ्चिदिदमुत्तरम्। लब्धसंज्ञस्ततस्तं तु वेदज्ञो नृपमब्रवीत्।।1.15.1।।
2इष्टिं तेऽहं करिष्यामि पुत्रीयां पुत्रकारणात्। अथर्वशिरसि प्रोक्तैर्मन्त्रैस्सिद्धां विधानत:।।1.15.2।।
3तत: प्राक्रमदिष्टिं तां पुत्रीयां पुत्रकारणात्। जुहाव चाग्नौ तेजस्वी मन्त्रदृष्टेन कर्मणा।।1.15.3।।
4ततो देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षय: । भागप्रतिग्रहार्थं वै समवेता यथाविधि।।1.15.4।।
5तास्समेत्य यथान्यायं तस्मिन्सदसि देवता:। अब्रुवन् लोककर्तारं ब्रह्माणं वचनं महत्।।1.15.5।।
6भगवन्त्वत्प्रसादेन रावणो नाम राक्षस:। सर्वान्नो बाधते वीर्याच्छासितुं तं न शक्नुम:।।1.15.6।।
7त्वया तस्मै वरो दत्त: प्रीतेन भगवन्पुरा। मानयन्तश्च तं नित्यं सर्वं तस्य क्षमामहे।।1.15.7।।
8उद्वेजयति लोकान्स्तीनुच्छ्रितान्द्वेष्टि दुर्मति:। शक्रं त्रिदशराजानं प्रधर्षयितुमिच्छति।।1.15.8।।
9ऋषीन्यक्षान्सगन्धर्वानसुरान्ब्राह्मणांस्तथा। अतिक्रामति दुर्धर्षो वरदानेन मोहित:।।1.15.9।।
10नैनं सूर्य: प्रतपति पार्श्वे वाति न मारुत:। चलोर्मिमाली तं दृष्ट्वा समुद्रोऽपि न कम्पते।।1.15.10।।
11तन्महन्नो भयं तस्माद्राक्षसाद्घोरदर्शनात्। वधार्थं तस्य भगवन्नुपायं कर्तुमर्हसि।।1.15.11।।
12एवमुक्तस्सुरैस्सर्वैश्चिन्तयित्वा ततोऽब्रवीत्। हन्तायं विदितस्तस्य वधोपायो दुरात्मन:।।1.15.12।।
13तेन गन्धर्वयक्षाणां देवदानवरक्षसाम्। अवध्योऽस्मीति वागुक्ता तथेत्युक्तं च तन्मया।।1.15.13।।
14नाकीर्तयदवज्ञानात्तद्रक्षो मानुषान् प्रति। तस्मात्स मानुषाद्वध्यो मृत्युर्नान्योऽस्य विद्यते।।1.15.14।।
15एतच्छ्रुत्वा प्रियं वाक्यं ब्रह्मणा समुदाहृतम्। सर्वे महर्षयो देवाः प्रहृष्टास्तेऽभवंस्तदा।।1.15.15।।
16एतस्मिन्नन्तरे विष्णुरुपयातो महाद्युति:। शङ्खचक्रगदापाणि: पीतवासा जगत्पति:।।1.15.16।।
17ब्रह्मणा च समागम्य तत्र तस्थौ समाहित:। 1 तमब्रुवन्सुरास्सर्वे समभिष्टूय सन्नता:।।1.15.17।।
18त्वान्नियोक्ष्यामहे विष्णो लोकानां हितकाम्यया। 1 राज्ञो दशरथस्य त्वमयोध्याधिपते: प्रभो:।।1.15.18। धर्मज्ञस्य वदान्यस्य महर्षिसमतेजस: । 18 तस्य भार्यासु तिसृषु ह्रीश्रीकीर्त्युपमासु च।।1.15.19।। विष्णो पुत्रत्वमागच्छ कृत्वाऽऽत्मानं चतुर्विधम्। 1
19त्वान्नियोक्ष्यामहे विष्णो लोकानां हितकाम्यया। 1 राज्ञो दशरथस्य त्वमयोध्याधिपते: प्रभो:।।1.15.18। धर्मज्ञस्य वदान्यस्य महर्षिसमतेजस: । 18 तस्य भार्यासु तिसृषु ह्रीश्रीकीर्त्युपमासु च।।1.15.19।। विष्णो पुत्रत्वमागच्छ कृत्वाऽऽत्मानं चतुर्विधम्। 1
20तत्र त्वं मानुषो भूत्वा प्रवृद्धं लोककण्टकम्। अवध्यं दैवतैर्विष्णो समरे जहि रावणम्।।1.15.20।।
21स हि देवांश्च गन्धर्वान्सिद्धांश्च मुनिसत्तमान्। राक्षसो रावणो मूर्खो वीर्योत्सेकेन बाधते।।1.15.21।।
22ऋषयश्च ततस्तेन गन्धर्वाप्सरसस्तथा। क्रीडन्तो नन्दनवने क्रूरेण किल हिंसिता:।।1.15.22।।
23वधार्थं वयमायातास्तस्य वै मुनिभिस्सह। सिद्धगन्धर्वयक्षाश्च ततस्त्वां शरणं गता:।।1.15.23।।
24त्वं गति: परमा देव सर्वेषां न: परन्तप:। वधाय देवशत्रूणां नृणां लोके मन: कुरु।।1.15.24।।
25एवमुक्तस्तु देवेशो विष्णुस्त्रिदशपुङ्गव:। पितामहपुरोगांस्तान्सर्वलोकनमस्कृत:।।1.15.25।। अब्रवीत्त्रिदशान्सर्वान्समेतान्धर्मसंहितान् ।।1.15.26।।
26एवमुक्तस्तु देवेशो विष्णुस्त्रिदशपुङ्गव:। पितामहपुरोगांस्तान्सर्वलोकनमस्कृत:।।1.15.25।। अब्रवीत्त्रिदशान्सर्वान्समेतान्धर्मसंहितान् ।।1.15.26।।
27भयं त्यजत भद्रं वो हितार्थं युधि रावणम्। सपुत्रपौत्रं सामात्यं समित्रज्ञातिबान्धवम्।।1.15.27।। हत्वा क्रूरं दुरात्मानं देवर्षीणां भयावहम्। दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च। वत्स्यामि मानुषे लोके पालयन्पृथिवीमिमाम्।।1.15.28।।
28भयं त्यजत भद्रं वो हितार्थं युधि रावणम्। सपुत्रपौत्रं सामात्यं समित्रज्ञातिबान्धवम्।।1.15.27।। हत्वा क्रूरं दुरात्मानं देवर्षीणां भयावहम्। दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च। वत्स्यामि मानुषे लोके पालयन्पृथिवीमिमाम्।।1.15.28।।
29एवं दत्वा वरं देवो देवानां विष्णुरात्मवान्। मानुषे चिन्तयामास जन्मभूमिमथात्मन:।।1.15.29।।
30तत: पद्मपलाशाक्ष: कृत्वाऽऽत्मानं चतुर्विधम्। पितरं रोचयामास तथा दशरथन्नृपम्।।1.15.30।।
31तदा देवर्षि गन्धर्वास्सरुद्रास्साप्सरोगणा:। स्तुतिभिर्दिव्यरूपाभिस्तुष्टुवुर्मधुसूदनम्।।1.15.31।।
32तमुद्धतं रावणमुग्रतेजसं प्रवृद्धदर्पं त्रिदशेश्वरद्विषम्। विरावणं साधुतपस्विकण्टकं तपस्विनामुद्धर तं भयावहम्।।1.15.32।।
33तमेव हत्वा सबलं सबान्धवं विरावणं रावणमग्य्रपौरुषम्। स्वर्लोकमागच्छ गतज्वरश्चिरं सुरेन्द्रगुप्तं गतदोषकल्मषम्।।1.15.33।।
अङ्ग्रेजी
1Rsyasringa, a highly intellectual and knowledgeable one in the Vedas, pondered for a while, revived his memory and said to the king.
2"I shall perform putriyeshti to help you beget sons. This is to be done in accordance with tradition for fulfilment of desires through mantras as declared in a portion of the Vedas, 'atharva siras'" .
3To help Dasaratha beget sons, brilliant Rsyasringa commenced putriyeshti, a sacrifice for begetting children, by pouring oblations into sacrificial fire and chanting mantras in accordance with traditions.
4All the celestial deities etc., along with gandharvas according to tradition, gathered at the sacrifice to receive their share of offerings.
5All devatas assembled there as per tradition and thus addressed Lord Brahma the creator of the worlds:
6"O lord a rakshasa by name Ravana who had obtained prowess through your grace is oppressing us. We are unable to punish him.
7Pleased with his penance, Lord, you had granted him a boon. By honour that boon and daily endure all his cruelty.
8The evilminded Ravana is inflicting pains on the three worlds. He hates the guardians of the earth and intends to assault Indra, lord of the celestials.
9Because of your boon he has become unassailable and puffed with pride deties sages, yakshas, gandharvas, demons and brahmins.
10The Sun does not scorch him and the wind does not blow by him. Even the ocean with its incessantly moving waves becomes still in his presence.
11His dreamful appearance of that rakshasa strikes terror into us. O Lord do find some means to kill him".
12After listening to the words of the devatas and reflecting over the matter, Brahma said, "Oh, the means of destruction of that wicked (rakshasa) has struck my mind".
13When he asked gandharvas, yakshas, gods, demons or rakshasas should never be able to kill him, I said, "So be it".
14"The rakshasa did not include man monkey and bear because of his disdain for men. As such he is fit to be destroyed by a man and not by any other means".
15Having heard these pleasing words uttered by Brahma, all the devatas and maharshis were overwhelmed with joy.
16At this juncture Visnu the lord of the world, highly effulgent and bearing conch, discus and mace in his hands and in yellow apparel arrived.
17Lord Visnu stayed there with a composed mind after meeting Brahma Then thus spoke the devatas prostrated before Visnu and paying him homage with hymns.
18"O Visnu we pray for the welfare of all the worlds. The sovereign of Ayodhya, king Dasaratha is a righteous, virtuous and generous king equal with rishis in lusture. Pray form into four and incarnate in the of four sons of his three wives, resembling hri (modesty), shree (auspiciousness), kirti (fame).
19"O Visnu we pray for the welfare of all the worlds. The sovereign of Ayodhya, king Dasaratha is a righteous, virtuous and generous king equal with rishis in lusture. Pray form into four and incarnate in the of four sons of his three wives, resembling hri (modesty), shree (auspiciousness), kirti (fame).
20"O Visnu assuring human form, kill Ravana in the battle. He has become a source of torment to the worlds and is invincible by gods.
21"That stupid rakshasa, Ravana, with his haughty prowess, is terrorising the gods, gandharvas, siddhas and great rishis.
22It is reported that a cruel rakshasa with his haughty prowess has tortured rishis, gandharvas and apsaras sporting in Nandana groves.
23We siddhas, gandharvas and yakshas along with ascetics, have hence come here to devise ways of his death. We take refuge in you.
24O tormentor of enemies, O Visnu, you are the supreme, refuge for all of us. Resolve to be born in the world of men for the destruction of enemies of the gods (rakshasas)".
25Visnu, the lord of the celestials, foremost among the gods and bowed by all in the worlds addressed the assembled devatas who were guided by the law of righteousness and were led by the grand sire, Brahma.
26Visnu, the lord of the celestials, foremost among the gods and bowed by all in the worlds addressed the assembled devatas who were guided by the law of righteousness and were led by the grand sire, Brahma.
27Abandon your fear and may you be blessed; for your welfare I shall slay in battle the cruel, wicked Ravana, dreadful to gods and sages, together with his sons, grandsons, ministers, friends, kinsmen and allies, and then dwell in the world of men, ruling this earth for eleven thousand years.
28Abandon your fear and may you be blessed; for your welfare I shall slay in battle the cruel, wicked Ravana, dreadful to gods and sages, together with his sons, grandsons, ministers, friends, kinsmen and allies, and then dwell in the world of men, ruling this earth for eleven thousand years.
29Lord Visnu, supreme soul having given boon to devatas in this manner, reflected as to the place where he should take birth as a man in this world of men.
30Thereafter, the Lord with eyes like the lotus petal was pleased to transform himself into four forms and to choose king Dasaratha as his father.
31Then along with gandharvas, groups of apsaras, rishis, rudras and devatas sang in praise of the 'Lord Slayer of Madhu', with hymns of celestial beauty.
32"Therefore, uproot that mighty Ravana possessing frightful prowess, inflamed pride, limitless insolence causing agony to the three worlds, a source of vexation to ascetics and a dreadful enemy of Indra.
33Kill Ravana, the cause of distress in the worlds, kill his forces and relatives. Them return to heaven protected by Indra after freeing from distress, faults and sins". इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चदशस्सर्ग:।। Thus ends the fifteenth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1परम बुद्धिमान और वेदों के ज्ञाता ऋष्यशृंग ने कुछ क्षण विचार किया, अपनी स्मृति को जगाया और राजा से कहा।
2"आपको पुत्र प्राप्त कराने के लिए मैं पुत्रीयेष्टि यज्ञ करूँगा। यह यज्ञ अथर्वशिरस् नामक वेदभाग में कथित मन्त्रों द्वारा कामनाओं की पूर्ति के लिए परम्परा के अनुसार सम्पन्न किया जाता है।"
3दशरथ को पुत्र प्राप्त कराने के लिए तेजस्वी ऋष्यशृंग ने परम्परा के अनुसार मन्त्रोच्चार करते हुए यज्ञाग्नि में आहुतियाँ डालकर संतान प्राप्ति के लिए पुत्रीयेष्टि यज्ञ आरम्भ किया।
4सब देवता आदि गन्धर्वों सहित परम्परा के अनुसार अपना-अपना हविर्भाग ग्रहण करने के लिए उस यज्ञ में एकत्र हुए।
5वहाँ विधिपूर्वक एकत्र हुए सब देवताओं ने लोकस्रष्टा ब्रह्मा से इस प्रकार कहा:
6"हे प्रभो! रावण नामक एक राक्षस, जिसने आपकी कृपा से पराक्रम प्राप्त किया है, हमें पीड़ित कर रहा है। हम उसे दण्ड देने में असमर्थ हैं।
7हे प्रभो! उसकी तपस्या से प्रसन्न होकर आपने उसे वरदान दिया था। उस वरदान का सम्मान करते हुए हम प्रतिदिन उसकी सब क्रूरताएँ सहते हैं।
8दुर्बुद्धि रावण तीनों लोकों को पीड़ा दे रहा है। वह लोकपालों से द्वेष करता है और देवराज इन्द्र पर आक्रमण करना चाहता है।
9आपके वरदान के कारण वह अजेय हो गया है और गर्व से फूलकर देवताओं, ऋषियों, यक्षों, गन्धर्वों, असुरों तथा ब्राह्मणों को सताता है।
10सूर्य उसे तपाता नहीं और वायु उसके समीप बहती नहीं। निरन्तर तरंगित रहने वाला समुद्र भी उसके सम्मुख स्थिर हो जाता है।
11उस राक्षस का भयंकर रूप हमारे हृदय में आतंक उत्पन्न करता है। हे प्रभो! उसके वध का कोई उपाय कीजिए।"
12देवताओं के वचन सुनकर और उस विषय पर विचार करके ब्रह्मा ने कहा, "अहो! उस दुष्ट (राक्षस) के विनाश का उपाय मेरे मन में आ गया है।"
13जब उसने वर माँगा था तब उसने कहा था कि गन्धर्व, यक्ष, देवता, असुर अथवा राक्षस उसका वध कभी न कर सकें, और मैंने कहा था, "ऐसा ही हो।"
14"मनुष्यों के प्रति अवज्ञा के कारण उस राक्षस ने मनुष्य, वानर और भालू को उसमें सम्मिलित नहीं किया। अतः वह मनुष्य के हाथों ही वध्य है, किसी अन्य उपाय से नहीं।"
15ब्रह्मा के मुख से ये प्रिय वचन सुनकर सब देवता और महर्षि हर्ष से भर गए।
16इसी अवसर पर लोकपति, परम तेजस्वी, हाथों में शंख, चक्र और गदा धारण किए तथा पीताम्बर पहने भगवान विष्णु वहाँ पधारे।
17ब्रह्मा से मिलकर भगवान विष्णु शान्तचित्त होकर वहाँ स्थित हुए। तब विष्णु को प्रणाम करके और स्तोत्रों से उनकी स्तुति करके देवताओं ने इस प्रकार कहा।
18"हे विष्णो! हम समस्त लोकों के कल्याण की प्रार्थना करते हैं। अयोध्या के अधिपति राजा दशरथ धर्मात्मा, सद्गुणसम्पन्न और उदार हैं तथा तेज में ऋषियों के समान हैं। कृपया अपने को चार रूपों में विभक्त करके उनकी तीन रानियों से ह्री (लज्जा), श्री (शोभा) और कीर्ति (यश) के समान चार पुत्रों के रूप में अवतार लीजिए।
19"हे विष्णो! हम समस्त लोकों के कल्याण की प्रार्थना करते हैं। अयोध्या के अधिपति राजा दशरथ धर्मात्मा, सद्गुणसम्पन्न और उदार हैं तथा तेज में ऋषियों के समान हैं। कृपया अपने को चार रूपों में विभक्त करके उनकी तीन रानियों से ह्री (लज्जा), श्री (शोभा) और कीर्ति (यश) के समान चार पुत्रों के रूप में अवतार लीजिए।
20हे विष्णो! मनुष्य रूप धारण करके युद्ध में रावण का वध कीजिए। वह लोकों के लिए संताप का कारण बन गया है और देवताओं के लिए अजेय है।
21वह मूर्ख राक्षस रावण अपने उद्दण्ड पराक्रम से देवताओं, गन्धर्वों, सिद्धों और महर्षियों को आतंकित कर रहा है।
22सुना जाता है कि उस क्रूर राक्षस ने अपने उद्दण्ड पराक्रम से नन्दन वन में विहार करने वाले ऋषियों, गन्धर्वों और अप्सराओं को पीड़ित किया है।
23इसीलिए हम सिद्ध, गन्धर्व और यक्ष तपस्वियों सहित उसके वध का उपाय सोचने के लिए यहाँ आए हैं। हम आपकी शरण में हैं।
24हे शत्रुतापन! हे विष्णो! आप ही हम सबके परम आश्रय हैं। देवताओं के शत्रुओं (राक्षसों) के विनाश के लिए मनुष्यलोक में जन्म लेने का संकल्प कीजिए।"
25देवताओं के स्वामी, देवश्रेष्ठ तथा समस्त लोकों द्वारा वन्दित विष्णु ने धर्म के मार्ग पर चलने वाले और पितामह ब्रह्मा के नेतृत्व में एकत्र हुए उन देवताओं से कहा।
26देवताओं के स्वामी, देवश्रेष्ठ तथा समस्त लोकों द्वारा वन्दित विष्णु ने धर्म के मार्ग पर चलने वाले और पितामह ब्रह्मा के नेतृत्व में एकत्र हुए उन देवताओं से कहा।
27"भय त्याग दो, तुम्हारा कल्याण हो। तुम्हारे हित के लिए मैं देवताओं और ऋषियों के लिए भयंकर उस क्रूर, दुष्ट रावण का उसके पुत्रों, पौत्रों, मन्त्रियों, मित्रों, बन्धुओं और सहयोगियों सहित युद्ध में वध करूँगा और तत्पश्चात् ग्यारह हजार वर्षों तक इस पृथ्वी का शासन करते हुए मनुष्यलोक में निवास करूँगा।"
28"भय त्याग दो, तुम्हारा कल्याण हो। तुम्हारे हित के लिए मैं देवताओं और ऋषियों के लिए भयंकर उस क्रूर, दुष्ट रावण का उसके पुत्रों, पौत्रों, मन्त्रियों, मित्रों, बन्धुओं और सहयोगियों सहित युद्ध में वध करूँगा और तत्पश्चात् ग्यारह हजार वर्षों तक इस पृथ्वी का शासन करते हुए मनुष्यलोक में निवास करूँगा।"
29परमात्मा भगवान विष्णु इस प्रकार देवताओं को वरदान देकर विचार करने लगे कि इस मनुष्यलोक में उन्हें किस स्थान पर मनुष्य रूप में जन्म लेना चाहिए।
30तत्पश्चात् कमलदल के समान नेत्रों वाले भगवान ने प्रसन्नतापूर्वक अपने को चार रूपों में विभक्त करने तथा राजा दशरथ को अपना पिता चुनने का निश्चय किया।
31तब गन्धर्वों, अप्सराओं के समूहों, ऋषियों, रुद्रों और देवताओं ने दिव्य सौन्दर्य से युक्त स्तोत्रों द्वारा 'मधुसूदन भगवान' की स्तुति की।
32"अतः उस महाबली रावण को उखाड़ फेंकिए, जिसका पराक्रम भयंकर है, जिसका गर्व प्रज्वलित है और जिसकी उद्दण्डता असीम है, जो तीनों लोकों को पीड़ा देता है, तपस्वियों के लिए संताप का कारण है और इन्द्र का भयंकर शत्रु है।
33लोकों में क्लेश के कारणस्वरूप रावण का वध कीजिए, उसकी सेनाओं और बन्धुओं का भी वध कीजिए। तत्पश्चात् क्लेश, दोष और पापों से मुक्त होकर इन्द्र द्वारा रक्षित स्वर्ग को लौट आइए।" इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के बालकाण्ड का पञ्चदश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1परम बुद्धिमान र वेदका ज्ञाता ऋष्यशृङ्गले केही क्षण विचार गरे, आफ्नो स्मृति जगाए र राजालाई भने।
2"तपाईंलाई पुत्र प्राप्त गराउन म पुत्रीयेष्टि यज्ञ गर्नेछु। यो यज्ञ अथर्वशिरस् नामक वेदभागमा भनिएका मन्त्रद्वारा कामनाहरूको पूर्तिका लागि परम्पराअनुसार सम्पन्न गरिन्छ।"
3दशरथलाई पुत्र प्राप्त गराउन तेजस्वी ऋष्यशृङ्गले परम्पराअनुसार मन्त्रोच्चार गर्दै यज्ञाग्निमा आहुति दिएर सन्तान प्राप्तिका लागि पुत्रीयेष्टि यज्ञ आरम्भ गरे।
4सबै देवता आदि गन्धर्वहरूसहित परम्पराअनुसार आ-आफ्नो हविर्भाग ग्रहण गर्न त्यस यज्ञमा भेला भए।
5त्यहाँ विधिपूर्वक भेला भएका सबै देवताले लोकस्रष्टा ब्रह्मालाई यसरी भने:
6"हे प्रभो! रावण नामक एक राक्षस, जसले तपाईंको कृपाले पराक्रम प्राप्त गरेको छ, हामीलाई पीडित गरिरहेछ। हामी उसलाई दण्ड दिन असमर्थ छौँ।
7हे प्रभो! उसको तपस्याबाट प्रसन्न भई तपाईंले उसलाई वरदान दिनुभएको थियो। त्यस वरदानको सम्मान गर्दै हामी प्रतिदिन उसका सबै क्रूरता सहन्छौँ।
8दुर्बुद्धि रावणले तीनै लोकलाई पीडा दिइरहेछ। ऊ लोकपालहरूसँग द्वेष गर्छ र देवराज इन्द्रमाथि आक्रमण गर्न चाहन्छ।
9तपाईंको वरदानका कारण ऊ अजेय भएको छ र घमण्डले फुलेर देवता, ऋषि, यक्ष, गन्धर्व, असुर तथा ब्राह्मणहरूलाई सताउँछ।
10सूर्यले उसलाई तताउँदैन र वायु उसको छेउमा बग्दैन। निरन्तर तरङ्गित रहने समुद्र पनि उसको सामु स्थिर भइदिन्छ।
11त्यस राक्षसको भयङ्कर रूपले हाम्रो हृदयमा आतङ्क उत्पन्न गर्छ। हे प्रभो! उसको वधको कुनै उपाय गर्नुहोस्।"
12देवताहरूका वचन सुनेर र त्यस विषयमा विचार गरेर ब्रह्माले भने, "अहो! त्यस दुष्ट (राक्षस) को विनाशको उपाय मेरो मनमा आयो।"
13जब उसले वर माग्यो, तब उसले भन्यो कि गन्धर्व, यक्ष, देवता, असुर अथवा राक्षसले उसको वध कहिल्यै गर्न नसकून्, र मैले भनेँ, "यस्तै होस्।"
14"मानिसहरूप्रतिको अवज्ञाका कारण त्यस राक्षसले मानिस, वानर र भालुलाई त्यसमा समावेश गरेन। त्यसैले ऊ मानिसकै हातबाट वध्य छ, अन्य कुनै उपायबाट होइन।"
15ब्रह्माको मुखबाट यी प्रिय वचन सुनेर सबै देवता र महर्षि हर्षले भरिए।
16यसै अवसरमा लोकपति, परम तेजस्वी, हातमा शङ्ख, चक्र र गदा धारण गरेका तथा पीताम्बर लगाएका भगवान विष्णु त्यहाँ पधारे।
17ब्रह्मासँग भेटेर भगवान विष्णु शान्तचित्त भई त्यहाँ रहे। तब विष्णुलाई प्रणाम गरेर र स्तोत्रद्वारा उनको स्तुति गरेर देवताहरूले यसरी भने।
18"हे विष्णो! हामी सम्पूर्ण लोकको कल्याणको प्रार्थना गर्छौँ। अयोध्याका अधिपति राजा दशरथ धर्मात्मा, सद्गुणसम्पन्न र उदार छन् तथा तेजमा ऋषिहरूसमान छन्। कृपया आफूलाई चार रूपमा विभाजित गरेर उनका तीन रानीबाट ह्री (लज्जा), श्री (शोभा) र कीर्ति (यश) समान चार पुत्रका रूपमा अवतार लिनुहोस्।
19"हे विष्णो! हामी सम्पूर्ण लोकको कल्याणको प्रार्थना गर्छौँ। अयोध्याका अधिपति राजा दशरथ धर्मात्मा, सद्गुणसम्पन्न र उदार छन् तथा तेजमा ऋषिहरूसमान छन्। कृपया आफूलाई चार रूपमा विभाजित गरेर उनका तीन रानीबाट ह्री (लज्जा), श्री (शोभा) र कीर्ति (यश) समान चार पुत्रका रूपमा अवतार लिनुहोस्।
20हे विष्णो! मानव रूप धारण गरेर युद्धमा रावणको वध गर्नुहोस्। ऊ लोकहरूका लागि सन्तापको कारण बनेको छ र देवताहरूका लागि अजेय छ।
21त्यो मूर्ख राक्षस रावण आफ्नो उद्दण्ड पराक्रमले देवता, गन्धर्व, सिद्ध र महर्षिहरूलाई आतङ्कित पारिरहेछ।
22सुनिन्छ कि त्यस क्रूर राक्षसले आफ्नो उद्दण्ड पराक्रमले नन्दन वनमा विहार गर्ने ऋषि, गन्धर्व र अप्सराहरूलाई पीडित गरेको छ।
23त्यसैले हामी सिद्ध, गन्धर्व र यक्षहरू तपस्वीहरूसहित उसको वधको उपाय सोच्न यहाँ आएका छौँ। हामी तपाईंको शरणमा छौँ।
24हे शत्रुतापन! हे विष्णो! तपाईं नै हामी सबैका परम आश्रय हुनुहुन्छ। देवताहरूका शत्रु (राक्षस) हरूको विनाशका लागि मनुष्यलोकमा जन्म लिने सङ्कल्प गर्नुहोस्।"
25देवताहरूका स्वामी, देवश्रेष्ठ तथा सम्पूर्ण लोकद्वारा वन्दित विष्णुले धर्मको मार्गमा हिँड्ने र पितामह ब्रह्माको नेतृत्वमा भेला भएका ती देवताहरूलाई भने।
26देवताहरूका स्वामी, देवश्रेष्ठ तथा सम्पूर्ण लोकद्वारा वन्दित विष्णुले धर्मको मार्गमा हिँड्ने र पितामह ब्रह्माको नेतृत्वमा भेला भएका ती देवताहरूलाई भने।
27"भय त्याग, तिमीहरूको कल्याण होस्। तिमीहरूको हितका लागि म देवता र ऋषिहरूका लागि भयङ्कर त्यस क्रूर, दुष्ट रावणको उसका पुत्र, नाति, मन्त्री, मित्र, बन्धु र सहयोगीसहित युद्धमा वध गर्नेछु र त्यसपछि एघार हजार वर्षसम्म यस पृथ्वीको शासन गर्दै मनुष्यलोकमा निवास गर्नेछु।"
28"भय त्याग, तिमीहरूको कल्याण होस्। तिमीहरूको हितका लागि म देवता र ऋषिहरूका लागि भयङ्कर त्यस क्रूर, दुष्ट रावणको उसका पुत्र, नाति, मन्त्री, मित्र, बन्धु र सहयोगीसहित युद्धमा वध गर्नेछु र त्यसपछि एघार हजार वर्षसम्म यस पृथ्वीको शासन गर्दै मनुष्यलोकमा निवास गर्नेछु।"
29परमात्मा भगवान विष्णुले यसरी देवताहरूलाई वरदान दिएपछि विचार गर्न थाले कि यस मनुष्यलोकमा उनले कुन स्थानमा मानव रूपमा जन्म लिनुपर्ने हो।
30त्यसपछि कमलदलसमान आँखा भएका भगवानले प्रसन्नतापूर्वक आफूलाई चार रूपमा विभाजित गर्ने तथा राजा दशरथलाई आफ्नो पिता छान्ने निश्चय गरे।
31तब गन्धर्वहरू, अप्सराहरूका समूह, ऋषिहरू, रुद्रहरू र देवताहरूले दिव्य सौन्दर्यले युक्त स्तोत्रद्वारा 'मधुसूदन भगवान' को स्तुति गरे।
32"त्यसैले त्यस महाबली रावणलाई उखेलेर फाल्नुहोस्, जसको पराक्रम भयङ्कर छ, जसको घमण्ड प्रज्वलित छ र जसको उद्दण्डता असीम छ, जसले तीनै लोकलाई पीडा दिन्छ, जो तपस्वीहरूका लागि सन्तापको कारण छ र इन्द्रको भयङ्कर शत्रु छ।
33लोकहरूमा क्लेशको कारणस्वरूप रावणको वध गर्नुहोस्, उसका सेना र बन्धुहरूको पनि वध गर्नुहोस्। त्यसपछि क्लेश, दोष र पापबाट मुक्त भई इन्द्रद्वारा रक्षित स्वर्गमा फर्किनुहोस्।" यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको बालकाण्डको पन्ध्रौँ सर्ग समाप्त भयो।