अध्याय 9

सर्गः 9

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
kaikeyi
श्लोक 1
संस्कृत

एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना। दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.1।।

अङ्ग्रेजी

Thus spoken to, Kaikeyi, her face burning with anger, breathed a deep, hot sigh and said these words to Manthara:

हिन्दी

इस प्रकार कहे जाने पर क्रोध से मुख जलती कैकेयी ने गहरी, तप्त साँस छोड़कर मन्थरा से ये वचन कहे:

नेपाली

यसरी भनिएपछि क्रोधले मुख जलिरहेकी कैकेयीले गहिरो, तातो सास फेरेर मन्थरालाई यी वचन भनिन्:

rama bharata
श्लोक 2
संस्कृत

अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्। यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये।।2.9.2।।

अङ्ग्रेजी

Today I shall at once banish Rama from here into the forest and get Bharata coronated as heirapparent without delay.

हिन्दी

"आज मैं तत्काल राम को यहाँ से वन भेज दूँगी और बिना विलम्ब भरत का युवराज के पद पर अभिषेक करा दूँगी।

नेपाली

"आज म तत्कालै रामलाई यहाँबाट वन पठाइदिनेछु र ढिलाइबिना भरतको युवराजको पदमा अभिषेक गराउनेछु।

rama bharata
श्लोक 3
संस्कृत

इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे। भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।2.9.3।।

अङ्ग्रेजी

O Manthara now see, for sure, Bharata and not Rama will get the kingdom by any means.

हिन्दी

हे मन्थरा! अब निश्चय ही देख, किसी भी उपाय से राज्य भरत को मिलेगा, राम को नहीं।"

नेपाली

हे मन्थरा! अब निश्चय नै हेर्, कुनै पनि उपायले राज्य भरतलाई मिल्नेछ, रामलाई होइन।"

rama kaikeyi
श्लोक 4
संस्कृत

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी। रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्।।2.9.4।।

अङ्ग्रेजी

Thus addressed by queen Kaikeyi, that evil minded Manthara said this to Kaikeyi in order to spoil the interest of Rama:

हिन्दी

रानी कैकेयी द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उस दुर्बुद्धि मन्थरा ने राम के हित को नष्ट करने के अभिप्राय से कैकेयी से यह कहा:

नेपाली

रानी कैकेयीद्वारा यसरी भनिएपछि त्यस दुर्बुद्धि मन्थराले रामको हित नष्ट पार्ने अभिप्रायले कैकेयीलाई यो भनी:

bharata kaikeyi
श्लोक 5
संस्कृत

हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे। यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्।।2.9.5।।

अङ्ग्रेजी

O Kaikeyi, what a joy I shall now tell you how your son Bharata alone will secure the kingdom. Listen to me:

हिन्दी

"हे कैकेयी! कैसा हर्ष! अब मैं तुझे बताऊँगी कि तेरा पुत्र भरत ही किस प्रकार राज्य प्राप्त करेगा। मेरी बात सुन।

नेपाली

"हे कैकेयी! कस्तो हर्ष! अब म तँलाई बताउनेछु कि तेरो पुत्र भरतले नै कसरी राज्य प्राप्त गर्नेछ। मेरो कुरा सुन्।

kaikeyi
श्लोक 6
संस्कृत

किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे। यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि।।2.9.6।।

अङ्ग्रेजी

O Kaikeyi, don't you remember in your own interest what I'm going to tell you or are you hiding it, wishing to hear from me?

हिन्दी

हे कैकेयी! जो मैं तुझे बताने जा रही हूँ, वह क्या तुझे अपने ही हित में स्मरण नहीं है, अथवा तू उसे छिपा रही है और मुझसे सुनना चाहती है?

नेपाली

हे कैकेयी! जुन कुरा म तँलाई बताउन लागेकी छु, के त्यो तँलाई आफ्नै हितमा सम्झना छैन, अथवा तँ त्यो लुकाइरहेकी छेस् र मबाट सुन्न चाहन्छेस्?

kaikeyi
श्लोक 7
संस्कृत

मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि। श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम्।।2.9.7।।

अङ्ग्रेजी

O lovely Kaikeyi if it pleases you to hear from me, I shall tell you. Listen and think over it, too.

हिन्दी

हे सुन्दरी कैकेयी! यदि तुझे मुझसे सुनना अच्छा लगता है तो मैं बताती हूँ। सुन और इस पर विचार भी कर।"

नेपाली

हे सुन्दरी कैकेयी! यदि तँलाई मबाट सुन्न मन लाग्छ भने म बताउँछु। सुन् र यसमा विचार पनि गर्।"

kaikeyi
श्लोक 8
संस्कृत

श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी। किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्।।2.9.8।।

अङ्ग्रेजी

After hearing Manthara's words, Kaikeyi got up a little from her wellspread bed and said this:

हिन्दी

मन्थरा के वचन सुनकर कैकेयी अपनी भलीभाँति बिछी शय्या से कुछ उठ बैठीं और बोलीं:

नेपाली

मन्थराका वचन सुनेर कैकेयी आफ्नो राम्ररी ओछ्याइएको ओछ्यानबाट केही उठिन् र भनिन्:

rama bharata
श्लोक 9
संस्कृत

कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे। भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।2.9.9।।

अङ्ग्रेजी

O Manthara, tell me the means by which Bharata and not Rama will secure the kingdom in any circumstances.

हिन्दी

"हे मन्थरा! मुझे वह उपाय बता जिससे किसी भी परिस्थिति में राज्य राम को नहीं, अपितु भरत को प्राप्त हो।"

नेपाली

"हे मन्थरा! मलाई त्यो उपाय बता जसबाट कुनै पनि परिस्थितिमा राज्य रामलाई होइन, बरु भरतलाई प्राप्त होस्।"

rama kaikeyi
श्लोक 10
संस्कृत

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी। रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत्।।2.9.10।।

अङ्ग्रेजी

Thus addressed by the queen (Kaikeyi), the evileyed hunchback, Manthara, said with the intention to damage Rama's interest.

हिन्दी

रानी (कैकेयी) द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उस कुटिलदृष्टि कुब्जा मन्थरा ने राम के हित को हानि पहुँचाने के अभिप्राय से कहा:

नेपाली

रानी (कैकेयी) द्वारा यसरी भनिएपछि त्यस कुटिलदृष्टि कुब्जा मन्थराले रामको हितलाई हानि पुर्‍याउने अभिप्रायले भनी:

श्लोक 11
संस्कृत

तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः। अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।2.9.11।। दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति। वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।2.9.12।।

अङ्ग्रेजी

O queen during the war between gods and asuras, your husband went with royal saints intending to render assistance to Indra, king of the gods, taking you along with him. He set off in the southern direction of Dandaka forest to a renowned city called Vaijayanta where asura Timidhvaja lived.

हिन्दी

"हे रानी! देवताओं और असुरों के युद्ध के समय तेरे पति राजर्षियों के साथ देवराज इन्द्र की सहायता करने के अभिप्राय से गए थे और तुझे भी साथ ले गए थे। वे दण्डक वन की दक्षिण दिशा में वैजयन्त नामक उस विख्यात नगर की ओर गए थे जहाँ तिमिध्वज नामक असुर रहता था।

नेपाली

"हे रानी! देवता र असुरहरूको युद्धका बेला तेरा पति राजर्षिहरूसँग देवराज इन्द्रलाई सहायता गर्ने अभिप्रायले गएका थिए र तँलाई पनि साथै लगेका थिए। उनी दण्डक वनको दक्षिण दिशामा वैजयन्त नामक त्यस विख्यात नगरतर्फ गएका थिए जहाँ तिमिध्वज नामक असुर बस्थ्यो।

श्लोक 12
संस्कृत

तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः। अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।2.9.11।। दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति। वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।2.9.12।।

अङ्ग्रेजी

O queen during the war between gods and asuras, your husband went with royal saints intending to render assistance to Indra, king of the gods, taking you along with him. He set off in the southern direction of Dandaka forest to a renowned city called Vaijayanta where asura Timidhvaja lived.

हिन्दी

हे रानी! देवताओं और असुरों के युद्ध के समय तेरे पति राजर्षियों के साथ देवराज इन्द्र की सहायता करने के अभिप्राय से गए थे और तुझे भी साथ ले गए थे। वे दण्डक वन की दक्षिण दिशा में वैजयन्त नामक उस विख्यात नगर की ओर गए थे जहाँ तिमिध्वज नामक असुर रहता था।

नेपाली

हे रानी! देवता र असुरहरूको युद्धका बेला तेरा पति राजर्षिहरूसँग देवराज इन्द्रलाई सहायता गर्ने अभिप्रायले गएका थिए र तँलाई पनि साथै लगेका थिए। उनी दण्डक वनको दक्षिण दिशामा वैजयन्त नामक त्यस विख्यात नगरतर्फ गएका थिए जहाँ तिमिध्वज नामक असुर बस्थ्यो।

श्लोक 13
संस्कृत

स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः। ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः।।2.9.13।।

अङ्ग्रेजी

That mighty asura wellknown as Sambara, capable of a hundred deceitful forms, challenged Indra to a battle which could not be conquered by hosts of gods.

हिन्दी

सौ प्रकार की माया रचने में समर्थ शम्बर नाम से विख्यात उस महाबली असुर ने इन्द्र को युद्ध के लिए ललकारा, जिसे देवताओं के समूह भी जीत नहीं सके।

नेपाली

सय प्रकारका माया रच्न सक्ने शम्बर नामले विख्यात त्यस महाबली असुरले इन्द्रलाई युद्धका लागि ललकार्‍यो, जसलाई देवताहरूका समूहले पनि जित्न सकेनन्।

श्लोक 14
संस्कृत

तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान्। रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः।।2.9.14।।

अङ्ग्रेजी

In that great battle, the rakshasas used to kill by force the warriors wounded by the weapons and those fast asleep during the night.

हिन्दी

उस महायुद्ध में राक्षस अस्त्रों से घायल हुए योद्धाओं तथा रात्रि में गहरी निद्रा में सोए हुए वीरों को बलपूर्वक मार डालते थे।

नेपाली

त्यस महायुद्धमा राक्षसहरूले अस्त्रले घाइते भएका योद्धा तथा रातमा गहिरो निद्रामा सुतेका वीरहरूलाई बलपूर्वक मारिदिन्थे।

dasharatha
श्लोक 15
संस्कृत

तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा। असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः।।2.9.15।।

अङ्ग्रेजी

There in that great battle the mightyarmed king Dasaratha lay wounded with weapons (used) by the asuras.

हिन्दी

वहीं उस महायुद्ध में महाबाहु राजा दशरथ असुरों द्वारा (चलाए गए) अस्त्रों से घायल होकर पड़े थे।

नेपाली

त्यहीँ त्यस महायुद्धमा महाबाहु राजा दशरथ असुरहरूद्वारा (चलाइएका) अस्त्रले घाइते भई पल्टिएका थिए।

श्लोक 16
संस्कृत

अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः। तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया।।2.9.16।।

अङ्ग्रेजी

O queen you had protected your husband by carrying him away from the battlefield when he lost his consciousness. He was saved by you. Once again you saved him when he lay wounded with weapons (hurled) by the asuras.

हिन्दी

हे रानी! जब वे चेतना खो बैठे थे तब तूने उन्हें युद्धभूमि से बाहर ले जाकर अपने पति की रक्षा की थी। वे तेरे द्वारा बचाए गए। असुरों द्वारा (चलाए गए) अस्त्रों से घायल पड़े रहने पर तूने उन्हें एक बार फिर बचाया।

नेपाली

हे रानी! जब उनले चेतना गुमाएका थिए तब तैँले उनलाई युद्धभूमिबाट बाहिर लगेर आफ्ना पतिको रक्षा गरिस्। उनी तँबाट बचाइए। असुरहरूद्वारा (चलाइएका) अस्त्रले घाइते भई पल्टिरहँदा तैँले उनलाई एक पटक फेरि बचाइस्।

श्लोक 17
संस्कृत

तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने। स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ।।2.9.17।। गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना।

अङ्ग्रेजी

O auspiciouslooking one out of gratitude he had granted two boons to you (for saving him on two occasions). O queen then you told your husband that whenever you desire, you will ask for those boons. The magnanimous king said, 'So be it'.

हिन्दी

हे शुभदर्शने! कृतज्ञतावश उन्होंने तुझे दो वरदान दिए थे (दोनों अवसरों पर रक्षा करने के लिए)। हे रानी! तब तूने अपने पति से कहा था कि जब तेरी इच्छा होगी तब तू वे वरदान माँगेगी। उन उदारचेता राजा ने कहा था, 'ऐसा ही हो।'

नेपाली

हे शुभदर्शने! कृतज्ञतावश उनले तँलाई दुई वरदान दिएका थिए (दुवै अवसरमा रक्षा गरेकाले)। हे रानी! तब तैँले आफ्ना पतिलाई भनेकी थिइस् कि जब तेरो इच्छा हुनेछ तब तैँले ती वरदान माग्नेछेस्। ती उदारचेता राजाले भनेका थिए, 'यस्तै होस्।'

rama
श्लोक 18
संस्कृत

अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।2.9.18।। कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया। रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।2.9.19।।

अङ्ग्रेजी

O queen I did not know this indeed. Only you had related it to me earlier. Because of my affection towards you, I have retained it in my memory. (Now) prevent preparations for Rama's consecration by force.

हिन्दी

हे रानी! मुझे तो यह वास्तव में ज्ञात न था। तूने ही पहले मुझे यह सुनाया था। तेरे प्रति स्नेह के कारण मैंने इसे अपनी स्मृति में सँजोए रखा। (अब) राम के अभिषेक की तैयारियों को बलपूर्वक रोक दे।

नेपाली

हे रानी! मलाई त यो वास्तवमा थाहा थिएन। तैँले नै पहिले मलाई यो सुनाएकी थिइस्। तँप्रतिको स्नेहका कारण मैले यो आफ्नो स्मृतिमा सँगालेर राखेँ। (अब) रामको अभिषेकको तयारी बलपूर्वक रोकिदे।

rama
श्लोक 19
संस्कृत

अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।2.9.18।। कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया। रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।2.9.19।।

अङ्ग्रेजी

O queen I did not know this indeed. Only you had related it to me earlier. Because of my affection towards you, I have retained it in my memory. (Now) prevent preparations for Rama's consecration by force.

हिन्दी

हे रानी! मुझे तो यह वास्तव में ज्ञात न था। तूने ही पहले मुझे यह सुनाया था। तेरे प्रति स्नेह के कारण मैंने इसे अपनी स्मृति में सँजोए रखा। (अब) राम के अभिषेक की तैयारियों को बलपूर्वक रोक दे।

नेपाली

हे रानी! मलाई त यो वास्तवमा थाहा थिएन। तैँले नै पहिले मलाई यो सुनाएकी थिइस्। तँप्रतिको स्नेहका कारण मैले यो आफ्नो स्मृतिमा सँगालेर राखेँ। (अब) रामको अभिषेकको तयारी बलपूर्वक रोकिदे।

rama bharata
श्लोक 20
संस्कृत

तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्। प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश।।2.9.20।।

अङ्ग्रेजी

Ask your husband for those two boons namely consecration of Bharata and banishment of Rama for fourteen years.

हिन्दी

अपने पति से वे दो वरदान माँग — भरत का अभिषेक और राम का चौदह वर्ष का वनवास।

नेपाली

आफ्ना पतिसँग ती दुई वरदान माग् — भरतको अभिषेक र रामको चौध वर्षको वनवास।

rama
श्लोक 21
संस्कृत

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्। प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति।।2.9.21।।

अङ्ग्रेजी

If Rama is banished into the forest for fourteen years your son will be firmly established in the kingdom by affectionately winning the hearts of the people.

हिन्दी

यदि राम चौदह वर्ष के लिए वन भेज दिए जाएँ, तो तेरा पुत्र प्रजा के हृदय स्नेह से जीतकर राज्य में दृढ़ता से प्रतिष्ठित हो जाएगा।

नेपाली

यदि राम चौध वर्षका लागि वन पठाइए भने, तेरो पुत्रले प्रजाका हृदय स्नेहले जितेर राज्यमा दृढतापूर्वक प्रतिष्ठित हुनेछ।

kaikeyi
श्लोक 22
संस्कृत

क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते। शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी।।2.9.22।।

अङ्ग्रेजी

O Kaikeyi ,daughter of Ashwapati enter now the chamber of wrath like one in angry mood, wearing soiled garments and lie down on the bare ground.

हिन्दी

हे अश्वपति की पुत्री कैकेयी! अब तू क्रुद्ध स्त्री के समान मलिन वस्त्र पहनकर कोपभवन में प्रवेश कर और नंगी भूमि पर लेट जा।

नेपाली

हे अश्वपतिकी पुत्री कैकेयी! अब तँ क्रुद्ध स्त्रीझैँ मलिन वस्त्र लगाएर कोपभवनमा प्रवेश गर् र नाङ्गो भुइँमा पल्टी।

dasharatha
श्लोक 23
संस्कृत

मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः। रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा।।2.9.23।।

अङ्ग्रेजी

Immersed in grief and in tears, neither look at him (Dasaratha) nor even talk to him when you see him.

हिन्दी

शोक में डूबी और अश्रुओं से भरी हुई, जब तू उन्हें (दशरथ को) देखे तब न उनकी ओर देखना और न उनसे बात करना।

नेपाली

शोकमा डुबेकी र आँसुले भरिएकी, जब तँ उनलाई (दशरथलाई) देख्छेस् तब न उनीतिर हेर्नू न उनीसँग बोल्नू।

श्लोक 24
संस्कृत

दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः। त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम्।।2.9.24।।

अङ्ग्रेजी

No doubt, you have always been a beloved wife to your husband. For your sake the great king will even enter into the burning fire.

हिन्दी

निःसन्देह तू सदा अपने पति की प्रिय पत्नी रही है। तेरे लिए वे महाराज प्रज्वलित अग्नि में भी प्रवेश कर जाएँगे।

नेपाली

निःसन्देह तँ सधैँ आफ्ना पतिकी प्रिय पत्नी रहिस्। तेरा लागि ती महाराज प्रज्वलित अग्निमा पनि पस्नेछन्।

श्लोक 25
संस्कृत

न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम्। तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत्।।2.9.25।।

अङ्ग्रेजी

The king is afraid of inciting your ire. When you are angry, he dare not look at your indignant countenance. Indeed he will forsake even his life for your pleasure.

हिन्दी

राजा तेरा क्रोध जगाने से डरते हैं। जब तू क्रुद्ध होती है, तब वे तेरे रोषपूर्ण मुख की ओर देखने का साहस नहीं करते। निश्चय ही वे तेरी प्रसन्नता के लिए अपने प्राण भी त्याग देंगे।

नेपाली

राजा तेरो क्रोध जगाउन डराउँछन्। जब तँ क्रुद्ध हुन्छेस्, तब उनी तेरो रोषपूर्ण मुखतर्फ हेर्ने साहस गर्दैनन्। निश्चय नै उनले तेरो प्रसन्नताका लागि आफ्ना प्राण पनि त्यागिदिनेछन्।

श्लोक 26
संस्कृत

न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः। मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः।।2.9.26।।

अङ्ग्रेजी

The king would not dare transgress your words. O wicked woman, recognise the power of your beauty.

हिन्दी

राजा तेरे वचनों का उल्लंघन करने का साहस नहीं करेंगे। हे दुष्ट स्त्री! अपने सौन्दर्य की शक्ति को पहचान।

नेपाली

राजाले तेरा वचनको उल्लङ्घन गर्ने साहस गर्नेछैनन्। हे दुष्ट स्त्री! आफ्नो सौन्दर्यको शक्ति चिन्।

dasharatha
श्लोक 27
संस्कृत

मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च। दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः।।2.9.27।।

अङ्ग्रेजी

King Dasaratha may give you gems, pearls, gold and different kinds of precious stones. Do not pay them any attention.

हिन्दी

राजा दशरथ तुझे रत्न, मोती, स्वर्ण और विविध प्रकार की बहुमूल्य मणियाँ दे सकते हैं। उन पर तनिक भी ध्यान मत देना।

नेपाली

राजा दशरथले तँलाई रत्न, मोती, सुन र विविध प्रकारका बहुमूल्य मणि दिन सक्छन्। तीमाथि तनिक पनि ध्यान नदिनू।

kaikeyi
श्लोक 28
संस्कृत

यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात्। तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत्।।2.9.28।।

अङ्ग्रेजी

O fortunate Kaikeyi, make him recollect the two boons he had granted you in the war between gods and demons. You should not ignore your objective.

हिन्दी

हे सौभाग्यशालिनी कैकेयी! उन्हें देवासुर संग्राम में दिए गए उन दो वरदानों का स्मरण करा। तुझे अपना उद्देश्य उपेक्षित नहीं करना चाहिए।

नेपाली

हे सौभाग्यशालिनी कैकेयी! उनलाई देवासुर सङ्ग्राममा दिइएका ती दुई वरदानको सम्झना गराइदे। तैँले आफ्नो उद्देश्य उपेक्षा गर्नु हुँदैन।

dasharatha
श्लोक 29
संस्कृत

यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः। व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्।।2.9.29।।

अङ्ग्रेजी

When Dasaratha personally lifts you from the floor and asks you what you want you may make him settle down and ask him for these boons:

हिन्दी

जब दशरथ स्वयं तुझे भूमि से उठाएँ और पूछें कि तू क्या चाहती है, तब तू उन्हें बिठाकर ये वरदान माँग लेना:

नेपाली

जब दशरथले आफैँ तँलाई भुइँबाट उठाऊन् र सोधून् कि तँ के चाहन्छेस्, तब तैँले उनलाई बसालेर यी वरदान माग्नू:

rama bharata
श्लोक 30
संस्कृत

रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च। भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः।।2.9.30।।

अङ्ग्रेजी

'O best of kings exile Rama into the forest for fourteen years and make Bharata king of the land'.

हिन्दी

'हे नरश्रेष्ठ! राम को चौदह वर्ष के लिए वन भेज दीजिए और भरत को इस देश का राजा बना दीजिए।'

नेपाली

'हे नरश्रेष्ठ! रामलाई चौध वर्षका लागि वन पठाइदिनुहोस् र भरतलाई यस देशको राजा बनाइदिनुहोस्।'

rama
श्लोक 31
संस्कृत

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्। रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः।।2.9.31।।

अङ्ग्रेजी

After Rama has been exiled into the forest for fourteen years your son grown strong and deeprooted will remain (king) for the rest of his life.

हिन्दी

राम के चौदह वर्ष के लिए वन भेज दिए जाने के पश्चात् तेरा पुत्र बलवान और गहरी जड़ें जमाए हुए जीवन भर (राजा) बना रहेगा।

नेपाली

राम चौध वर्षका लागि वन पठाइएपछि तेरो पुत्र बलवान र गहिरो जरा गाडेर जीवनभर (राजा) रहनेछ।

rama
श्लोक 32
संस्कृत

रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम्। एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि।।2.9.32।।

अङ्ग्रेजी

O Devi demand Rama's exile as a boon. O lovely queen this way all the interests of your son will be fulfilled (protected).

हिन्दी

हे देवि! राम के वनवास को वरदान के रूप में माँग। हे सुन्दरी रानी! इस प्रकार तेरे पुत्र के समस्त हित सिद्ध (सुरक्षित) हो जाएँगे।

नेपाली

हे देवी! रामको वनवासलाई वरदानका रूपमा माग्। हे सुन्दरी रानी! यसरी तेरो पुत्रका सम्पूर्ण हित सिद्ध (सुरक्षित) हुनेछन्।

rama bharata
श्लोक 33
संस्कृत

एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति। भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति।।2.9.33।।

अङ्ग्रेजी

Thus, if Rama is exiled he will no longer be Rama (be able to cause delight to the people). Bharata will become king with his enemy subdued.

हिन्दी

इस प्रकार यदि राम निर्वासित कर दिए जाएँ तो वे 'राम' (प्रजा को आनन्द देने वाले) नहीं रह जाएँगे। भरत अपने शत्रु को दबाकर राजा बन जाएँगे।

नेपाली

यसरी यदि राम निर्वासित गरिए भने उनी 'राम' (प्रजालाई आनन्द दिने) रहनेछैनन्। भरत आफ्नो शत्रुलाई दबाएर राजा बन्नेछन्।

rama
श्लोक 34
संस्कृत

येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति। तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति।।2.9.34।। सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान्।

अङ्ग्रेजी

By the time Rama returns from the forest, your son (now) confident, would have become deep rooted by gaining the company of friends and the acceptability of the people.

हिन्दी

जब तक राम वन से लौटेंगे, तब तक तेरा (अब) आत्मविश्वासी पुत्र मित्रों का साथ और प्रजा की स्वीकृति पाकर गहरी जड़ें जमा चुका होगा।

नेपाली

जबसम्म राम वनबाट फर्कनेछन्, तबसम्म तेरो (अब) आत्मविश्वासी पुत्रले मित्रहरूको साथ र प्रजाको स्वीकृति पाएर गहिरो जरा गाडिसकेको हुनेछ।

rama
श्लोक 35
संस्कृत

प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा।।2.9.35।। रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय।

अङ्ग्रेजी

I think the proper time has come (to ask for the boons). Without fear refrain the king forcibly from his intention of installing Rama.

हिन्दी

मैं समझती हूँ कि उपयुक्त समय आ गया है (वरदान माँगने का)। बिना भय के राजा को राम के अभिषेक के संकल्प से बलपूर्वक विरत कर दे।"

नेपाली

म ठान्छु कि उपयुक्त समय आइसकेको छ (वरदान माग्ने)। भयबिना राजालाई रामको अभिषेकको सङ्कल्पबाट बलपूर्वक विरत गराइदे।"

kaikeyi
श्लोक 36
संस्कृत

अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया।।2.9.36।। हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।

अङ्ग्रेजी

Thus, having been made to accept the evil design as a beneficial objective, Kaikeyi understood (the entire matter) and in delight spoke to Manthara.

हिन्दी

इस प्रकार उस दुष्ट अभिप्राय को हितकर उद्देश्य के रूप में स्वीकार करा दिए जाने पर कैकेयी ने (सारा विषय) समझ लिया और हर्ष से मन्थरा से कहा।

नेपाली

यसरी त्यस दुष्ट अभिप्रायलाई हितकर उद्देश्यका रूपमा स्वीकार गराइएपछि कैकेयीले (सारा विषय) बुझिन् र हर्षले मन्थरालाई भनिन्।

kaikeyi
श्लोक 37
संस्कृत

सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता।।2.9.37।। कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना।

अङ्ग्रेजी

That Kaikeyi, even though endowed with sound foresight, expressed her sense of wonder at the words of the hunchback and chose a wrong path like a young (immature) girl.

हिन्दी

यद्यपि वे कैकेयी उत्तम दूरदर्शिता से सम्पन्न थीं, तथापि उन्होंने उस कुब्जा के वचनों पर विस्मय प्रकट किया और एक तरुण (अपरिपक्व) बालिका के समान कुमार्ग चुन लिया।

नेपाली

यद्यपि ती कैकेयी उत्तम दूरदर्शिताले सम्पन्न थिइन्, तापनि उनले त्यस कुब्जाका वचनमा विस्मय प्रकट गरिन् र एक तरुण (अपरिपक्व) बालिकाझैँ कुमार्ग छानिन्।

श्लोक 38
संस्कृत

कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम्।।2.9.38।। पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये।

अङ्ग्रेजी

(She said) O hunchback, I never knew that you can speak such excellent words or decide things intelligently. You are the best among the hunchbacks of this world.

हिन्दी

(उन्होंने कहा) "हे कुब्जे! मैं तो कभी जानती ही न थी कि तू ऐसे उत्तम वचन बोल सकती है अथवा बुद्धिपूर्वक निर्णय कर सकती है। तू इस संसार की कुब्जाओं में श्रेष्ठ है।

नेपाली

(उनले भनिन्) "हे कुब्जे! म त कहिल्यै जान्दिनथेँ कि तँ यस्ता उत्तम वचन बोल्न सक्छेस् अथवा बुद्धिपूर्वक निर्णय गर्न सक्छेस्। तँ यस संसारकी कुब्जाहरूमध्ये श्रेष्ठ छेस्।

श्लोक 39
संस्कृत

त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी।।2.9.39।। नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम्।

अङ्ग्रेजी

O hunchback you alone always show interest in my affairs and seek my welfare. I might not have known the intended (deceptive) action of the king (without you).

हिन्दी

हे कुब्जे! तू ही सदा मेरे कार्यों में रुचि लेती है और मेरा कल्याण चाहती है। (तेरे बिना) मुझे राजा के अभीष्ट (कपटपूर्ण) कर्म का पता ही न चलता।

नेपाली

हे कुब्जे! तँ नै सधैँ मेरा कार्यमा रुचि लिन्छेस् र मेरो कल्याण चाहन्छेस्। (तँबिना) मलाई राजाको अभीष्ट (कपटपूर्ण) कर्मको पत्तै लाग्दैनथ्यो।

श्लोक 40
संस्कृत

सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः।।2.9.40।। त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना। त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना।

अङ्ग्रेजी

There are many hunchbacks in this world, terribly ugly with their bodies misshaped and crooked. But you look beautiful like a lotus bent by the breeze.

हिन्दी

इस संसार में अनेक कुब्जाएँ हैं, जो अपने विकृत और टेढ़े शरीरों से अत्यन्त कुरूप हैं। किन्तु तू पवन से झुकी कमलिनी के समान सुन्दर दिखाई देती है।

नेपाली

यस संसारमा अनेक कुब्जा छन्, जो आफ्ना विकृत र बाङ्गा शरीरले अत्यन्तै कुरूप छन्। तर तँ बतासले निहुरिएकी कमलिनीझैँ सुन्दर देखिन्छेस्।

श्लोक 41
संस्कृत

उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतं।।2.9.41।। अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम्।

अङ्ग्रेजी

Your breasts are thick and are as high as your shoulders. Beneath them lies your belly with its beautiful navel (waist) looking slender as if out of bashfulness.

हिन्दी

तेरे वक्षःस्थल पुष्ट हैं और तेरे कन्धों जितने ही ऊँचे हैं। उनके नीचे तेरा उदर है, जिसकी सुन्दर नाभि (कटि) मानो लज्जावश कृश प्रतीत होती है।

नेपाली

तेरा वक्षःस्थल पुष्ट छन् र तेरा काँधजत्तिकै अग्ला छन्। तिनीमुनि तेरो उदर छ, जसको सुन्दर नाभि (कम्मर) मानौँ लाजले कृश देखिन्छ।

श्लोक 42
संस्कृत

परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ।।2.9.42।। विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे।

अङ्ग्रेजी

You have full hips, round and plump breasts. Your countenance equals the bright moon. How passionate you look, Manthara

हिन्दी

तेरे नितम्ब पूर्ण हैं और वक्षःस्थल गोल तथा पुष्ट हैं। तेरा मुख उज्ज्वल चन्द्रमा के तुल्य है। हे मन्थरा! तू कितनी आकर्षक दिखाई देती है!

नेपाली

तेरा नितम्ब पूर्ण छन् र वक्षःस्थल गोला तथा पुष्ट छन्। तेरो मुख उज्ज्वल चन्द्रमातुल्य छ। हे मन्थरा! तँ कति आकर्षक देखिन्छेस्!

श्लोक 43
संस्कृत

जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम्।।2.9.43।। जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ।

अङ्ग्रेजी

Your hips, glitter with the jingling girdle. Strong are the calfs of your legs and long are your feet.

हिन्दी

तेरे नितम्ब खनकती करधनी से देदीप्यमान हैं। तेरी पिंडलियाँ सुदृढ़ और चरण लम्बे हैं।

नेपाली

तेरा नितम्ब खनखनाउने करधनीले देदीप्यमान छन्। तेरा पिँडुला सुदृढ र चरण लामा छन्।

श्लोक 44
संस्कृत

त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी।।2.9.44।। अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे।

अङ्ग्रेजी

O Manthara when clad in silk garment you walk in front of me with your heavy thighs, you look like a female royal swan.

हिन्दी

हे मन्थरा! जब तू रेशमी वस्त्र पहनकर अपनी पुष्ट जंघाओं सहित मेरे आगे चलती है, तब तू राजहंसी के समान प्रतीत होती है।

नेपाली

हे मन्थरा! जब तँ रेशमी वस्त्र लगाएर आफ्ना पुष्ट तिघ्रासहित मेरो अगाडि हिँड्छेस्, तब तँ राजहंसीसमान देखिन्छेस्।

श्लोक 45
संस्कृत

आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे।।2.9.45।। सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः।

अङ्ग्रेजी

In you reside a thousand deceitful means more than all the thousand mayas (tricks) of Sambara, king of the asuras, was capable of.

हिन्दी

असुरराज शम्बर जितनी सहस्र मायाएँ रच सकता था, उन सबसे भी अधिक सहस्र कपटपूर्ण उपाय तुझमें निवास करते हैं।

नेपाली

असुरराज शम्बरले जति हजार माया रच्न सक्थ्यो, ती सबैभन्दा पनि बढी हजार कपटपूर्ण उपाय तँमा निवास गर्छन्।

श्लोक 46
संस्कृत

तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम्।।2.9.46।। मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते।

अङ्ग्रेजी

Your clever thoughts, magic powers and also the skills of kshatriyas are stored in your huge hump which is as wide as the hub of a chariot wheel.

हिन्दी

तेरे उस विशाल कूबड़ में, जो रथचक्र की नाभि जितना चौड़ा है, तेरे चतुर विचार, मायाशक्तियाँ और क्षत्रियों की कुशलताएँ भी संचित हैं।

नेपाली

तेरो त्यस विशाल कुप्रोमा, जो रथचक्रको नाभिजत्तिकै चौडा छ, तेरा चतुर विचार, मायाशक्ति र क्षत्रियका कुशलता पनि सञ्चित छन्।

rama bharata
श्लोक 47
संस्कृत

अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्।।2.9.47।। अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते।

अङ्ग्रेजी

O hunchback, with Rama gone to the forest and Bharata consecrated, I shall drape this hump with a golden garland.

हिन्दी

हे कुब्जे! राम के वन चले जाने और भरत के अभिषिक्त हो जाने पर मैं इस कूबड़ को स्वर्णमाला से आच्छादित कर दूँगी।

नेपाली

हे कुब्जे! राम वन गएपछि र भरत अभिषिक्त भएपछि म यो कुप्रोलाई सुनको मालाले ढाकिदिनेछु।

श्लोक 48
संस्कृत

जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे।।2.9.48।। लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु।

अङ्ग्रेजी

O Manthara, when my objective is accomplished and I am fully satisfied, I will smear your hump with the best of refined liquid gold.

हिन्दी

हे मन्थरा! जब मेरा उद्देश्य सिद्ध हो जाएगा और मैं पूर्णतः संतुष्ट हो जाऊँगी, तब मैं तेरे कूबड़ को उत्तम शुद्ध द्रवस्वर्ण से लेप दूँगी।

नेपाली

हे मन्थरा! जब मेरो उद्देश्य सिद्ध हुनेछ र म पूर्णतः सन्तुष्ट हुनेछु, तब म तेरो कुप्रोमा उत्तम शुद्ध तरल सुनको लेप लगाइदिनेछु।

श्लोक 49
संस्कृत

मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्।।2.9.49।। कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च।

अङ्ग्रेजी

O Manthara, I shall get a tilaka made of gold for your auspicious, lovely face and shall also order exquisite ornaments (for you).

हिन्दी

हे मन्थरा! मैं तेरे मंगलमय, सुन्दर मुख के लिए स्वर्ण का तिलक बनवाऊँगी और तेरे लिए उत्तम आभूषणों की भी आज्ञा दूँगी।

नेपाली

हे मन्थरा! म तेरो मङ्गलमय, सुन्दर मुखका लागि सुनको टीका बनाउनेछु र तेरा लागि उत्तम आभूषणको पनि आज्ञा दिनेछु।

श्लोक 50
संस्कृत

परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।। चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना। गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।2.9.51।।

अङ्ग्रेजी

You shall move about wearing lovely garments like a goddess. With a peerless countenance, as if challenging the Moon and feeling proud, you will attain a state of eminence amidst your enemies.

हिन्दी

तू देवी के समान सुन्दर वस्त्र पहनकर विचरण करेगी। अनुपम मुख से मानो चन्द्रमा को ललकारती और गर्व अनुभव करती हुई तू अपनी शत्रुओं के बीच श्रेष्ठता की स्थिति प्राप्त करेगी।

नेपाली

तँ देवीसमान सुन्दर वस्त्र लगाएर विचरण गर्नेछेस्। अनुपम मुखले मानौँ चन्द्रमालाई ललकार्दै र गर्व अनुभव गर्दै तँ आफ्ना शत्रुहरूका बीच श्रेष्ठताको स्थिति प्राप्त गर्नेछेस्।

श्लोक 51
संस्कृत

परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।। चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना। गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।2.9.51।।

अङ्ग्रेजी

You shall move about wearing lovely garments like a goddess. With a peerless countenance, as if challenging the Moon and feeling proud, you will attain a state of eminence amidst your enemies.

हिन्दी

तू देवी के समान सुन्दर वस्त्र पहनकर विचरण करेगी। अनुपम मुख से मानो चन्द्रमा को ललकारती और गर्व अनुभव करती हुई तू अपनी शत्रुओं के बीच श्रेष्ठता की स्थिति प्राप्त करेगी।

नेपाली

तँ देवीसमान सुन्दर वस्त्र लगाएर विचरण गर्नेछेस्। अनुपम मुखले मानौँ चन्द्रमालाई ललकार्दै र गर्व अनुभव गर्दै तँ आफ्ना शत्रुहरूका बीच श्रेष्ठताको स्थिति प्राप्त गर्नेछेस्।

श्लोक 52
संस्कृत

तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः। पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम।।2.9.52।।

अङ्ग्रेजी

Other hunchbacks adorned with all sorts of ornament shall also serve you in the same manner as you are serving me.

हिन्दी

सब प्रकार के आभूषणों से अलंकृत अन्य कुब्जाएँ भी तेरी वैसे ही सेवा करेंगी जैसे तू मेरी सेवा करती है।"

नेपाली

सबै प्रकारका आभूषणले अलङ्कृत अन्य कुब्जाहरूले पनि तेरो त्यसै गरी सेवा गर्नेछन् जसरी तँ मेरो सेवा गर्छेस्।"

kaikeyi
श्लोक 53
संस्कृत

इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत्। शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव।।2.9.53।।

अङ्ग्रेजी

Flattered in this manner, Manthara addressed Kaikeyi who was lying on a white couch and looking like a flaming fire on the sacrificial altar:

हिन्दी

इस प्रकार प्रशंसा पाकर मन्थरा ने श्वेत शय्या पर लेटी और यज्ञवेदी पर प्रज्वलित अग्नि के समान दिखाई देती कैकेयी से कहा:

नेपाली

यसरी प्रशंसा पाएर मन्थराले सेतो ओछ्यानमा पल्टिएकी र यज्ञवेदीमा प्रज्वलित अग्निसमान देखिने कैकेयीलाई भनी:

श्लोक 54
संस्कृत

गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते। उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय।।2.9.54।।

अङ्ग्रेजी

O fortunate one construction of a dike is not undertaken after the water has flowed down. Act before the king to the best of your interest.

हिन्दी

"हे सौभाग्यशालिनी! जल बह जाने के पश्चात् बाँध नहीं बाँधा जाता। राजा के समक्ष अपने परम हित के अनुसार कर्म कर।"

नेपाली

"हे सौभाग्यशालिनी! जल बगिसकेपछि बाँध बाँधिँदैन। राजाको सामु आफ्नो परम हितअनुसार कर्म गर्।"

kaikeyi
श्लोक 55
संस्कृत

तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह। क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।। अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना। अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।। ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता। संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।

अङ्ग्रेजी

That beautiful, largeeyed Kaikeyi, puffed with the pride of her intoxicating beauty, encourged and influenced by the words of that hunchback, entered the chamber of wrath. She cast off her highly precious pearl necklace worth many hundreds of thousands (of rupees) and other costly, beautiful ornaments. Thereafter that goldenhued Kaikeyi lay down on the floor and said to Manthara:

हिन्दी

अपने मादक सौन्दर्य के गर्व से फूली, उस कुब्जा के वचनों से प्रोत्साहित और प्रभावित उन सुन्दरी विशालनयना कैकेयी ने कोपभवन में प्रवेश किया। उन्होंने कई लाख (मुद्राओं) मूल्य का अपना अत्यन्त बहुमूल्य मुक्ताहार तथा अन्य महँगे, सुन्दर आभूषण उतार फेंके। तत्पश्चात् उन स्वर्णवर्णा कैकेयी ने भूमि पर लेटकर मन्थरा से कहा:

नेपाली

आफ्नो मादक सौन्दर्यको गर्वले फुलेकी, त्यस कुब्जाका वचनले प्रोत्साहित र प्रभावित ती सुन्दरी विशालनयना कैकेयीले कोपभवनमा प्रवेश गरिन्। उनले कैयौँ लाख (मुद्रा) मूल्यको आफ्नो अत्यन्तै बहुमूल्य मुक्ताहार तथा अन्य महँगा, सुन्दर आभूषण फुकालेर फ्याँकिदिइन्। त्यसपछि ती स्वर्णवर्णा कैकेयीले भुइँमा पल्टेर मन्थरालाई भनिन्:

kaikeyi
श्लोक 56
संस्कृत

तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह। क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।। अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना। अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।। ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता। संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।

अङ्ग्रेजी

That beautiful, largeeyed Kaikeyi, puffed with the pride of her intoxicating beauty, encourged and influenced by the words of that hunchback, entered the chamber of wrath. She cast off her highly precious pearl necklace worth many hundreds of thousands (of rupees) and other costly, beautiful ornaments. Thereafter that goldenhued Kaikeyi lay down on the floor and said to Manthara:

हिन्दी

अपने मादक सौन्दर्य के गर्व से फूली, उस कुब्जा के वचनों से प्रोत्साहित और प्रभावित उन सुन्दरी विशालनयना कैकेयी ने कोपभवन में प्रवेश किया। उन्होंने कई लाख (मुद्राओं) मूल्य का अपना अत्यन्त बहुमूल्य मुक्ताहार तथा अन्य महँगे, सुन्दर आभूषण उतार फेंके। तत्पश्चात् उन स्वर्णवर्णा कैकेयी ने भूमि पर लेटकर मन्थरा से कहा:

नेपाली

आफ्नो मादक सौन्दर्यको गर्वले फुलेकी, त्यस कुब्जाका वचनले प्रोत्साहित र प्रभावित ती सुन्दरी विशालनयना कैकेयीले कोपभवनमा प्रवेश गरिन्। उनले कैयौँ लाख (मुद्रा) मूल्यको आफ्नो अत्यन्तै बहुमूल्य मुक्ताहार तथा अन्य महँगा, सुन्दर आभूषण फुकालेर फ्याँकिदिइन्। त्यसपछि ती स्वर्णवर्णा कैकेयीले भुइँमा पल्टेर मन्थरालाई भनिन्:

kaikeyi
श्लोक 57
संस्कृत

तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह। क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।। अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना। अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।। ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता। संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।

अङ्ग्रेजी

That beautiful, largeeyed Kaikeyi, puffed with the pride of her intoxicating beauty, encourged and influenced by the words of that hunchback, entered the chamber of wrath. She cast off her highly precious pearl necklace worth many hundreds of thousands (of rupees) and other costly, beautiful ornaments. Thereafter that goldenhued Kaikeyi lay down on the floor and said to Manthara:

हिन्दी

अपने मादक सौन्दर्य के गर्व से फूली, उस कुब्जा के वचनों से प्रोत्साहित और प्रभावित उन सुन्दरी विशालनयना कैकेयी ने कोपभवन में प्रवेश किया। उन्होंने कई लाख (मुद्राओं) मूल्य का अपना अत्यन्त बहुमूल्य मुक्ताहार तथा अन्य महँगे, सुन्दर आभूषण उतार फेंके। तत्पश्चात् उन स्वर्णवर्णा कैकेयी ने भूमि पर लेटकर मन्थरा से कहा:

नेपाली

आफ्नो मादक सौन्दर्यको गर्वले फुलेकी, त्यस कुब्जाका वचनले प्रोत्साहित र प्रभावित ती सुन्दरी विशालनयना कैकेयीले कोपभवनमा प्रवेश गरिन्। उनले कैयौँ लाख (मुद्रा) मूल्यको आफ्नो अत्यन्तै बहुमूल्य मुक्ताहार तथा अन्य महँगा, सुन्दर आभूषण फुकालेर फ्याँकिदिइन्। त्यसपछि ती स्वर्णवर्णा कैकेयीले भुइँमा पल्टेर मन्थरालाई भनिन्:

rama bharata
श्लोक 58
संस्कृत

इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि। वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम्।।2.9.58।।

अङ्ग्रेजी

O hunchback, tell the king, either Bharata shall secure the kingdom on Rama's departure to the forest or else I will die here.

हिन्दी

"हे कुब्जे! राजा से कह दे कि या तो राम के वन चले जाने पर भरत राज्य प्राप्त करेंगे, अथवा मैं यहीं मर जाऊँगी।

नेपाली

"हे कुब्जे! राजालाई भनिदे कि या त राम वन गएपछि भरतले राज्य प्राप्त गर्नेछन्, अथवा म यहीँ मर्नेछु।

rama
श्लोक 59
संस्कृत

न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः। एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।।2.9.59।।

अङ्ग्रेजी

I do not aspire for gold, nor gems nor ornaments. If Rama is installed, that will be the end of my life.

हिन्दी

मुझे न स्वर्ण की अभिलाषा है, न रत्नों की और न आभूषणों की। यदि राम अभिषिक्त हुए तो वही मेरे जीवन का अन्त होगा।"

नेपाली

मलाई न सुनको अभिलाषा छ, न रत्नको र न आभूषणको। यदि राम अभिषिक्त भए भने त्यही मेरो जीवनको अन्त्य हुनेछ।"

rama bharata kaikeyi
श्लोक 60
संस्कृत

अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः। उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं हितं वचो राममुपेत्य चाहितम्।।2.9.60।।

अङ्ग्रेजी

Addressing queen Kaikeyi, the mother of Bharata, with extremely powerful words, that hunchback again made these utterances beneficial to Bharata and detrimental to Rama:

हिन्दी

भरत की माता रानी कैकेयी को अत्यन्त प्रबल वचनों से सम्बोधित करते हुए उस कुब्जा ने भरत के लिए हितकर और राम के लिए अहितकर ये वचन पुनः कहे:

नेपाली

भरतकी माता रानी कैकेयीलाई अत्यन्तै प्रबल वचनले सम्बोधन गर्दै त्यस कुब्जाले भरतका लागि हितकर र रामका लागि अहितकर यी वचन पुनः भनी:

rama bharata
श्लोक 61
संस्कृत

प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे। अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते।।2.9.61।।

अङ्ग्रेजी

It is true that if Rama secures this kingdom, you along with your son are bound to suffer. O auspicious one, hence act in a way your son Bharata will be installed.

हिन्दी

"यह सत्य है कि यदि राम को यह राज्य प्राप्त हो गया तो तुझे अपने पुत्र सहित दुःख भोगना ही पड़ेगा। हे मंगलमयी! इसलिए ऐसा कर्म कर जिससे तेरा पुत्र भरत अभिषिक्त हो।"

नेपाली

"यो सत्य हो कि यदि रामले यो राज्य प्राप्त गरे भने तँले आफ्नो पुत्रसहित दुःख भोग्नै पर्नेछ। हे मङ्गलमयी! त्यसैले यस्तो कर्म गर् जसबाट तेरो पुत्र भरत अभिषिक्त होऊन्।"

kaikeyi
श्लोक 62
संस्कृत

तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः। निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः।।2.9.62।।

अङ्ग्रेजी

Repeatedly struck down by that hunchback's arrowsharp words greatly grieved queen Kaikeyi was inflamed against the king. Laying her hands on the chest again and again and expressing her amazement, she praised that hunchback.

हिन्दी

उस कुब्जा के बाण के समान तीक्ष्ण वचनों से बार-बार आहत होकर अत्यन्त शोकाकुल रानी कैकेयी राजा के प्रति क्रोध से भड़क उठीं। बार-बार अपने वक्षःस्थल पर हाथ रखकर और विस्मय प्रकट करते हुए उन्होंने उस कुब्जा की प्रशंसा की।

नेपाली

त्यस कुब्जाका बाणझैँ तीक्ष्ण वचनले बारम्बार आहत भई अत्यन्तै शोकाकुल रानी कैकेयी राजाप्रति क्रोधले भड्किन्। बारम्बार आफ्नो वक्षःस्थलमा हात राखेर र विस्मय प्रकट गर्दै उनले त्यस कुब्जाको प्रशंसा गरिन्।

rama bharata
श्लोक 63
संस्कृत

यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि। वनं गते वा सुचिराय राघवे समृद्धकामो भरतो भविष्यति।।2.9.63।।

अङ्ग्रेजी

Tell the king that he will see either the fulfilment of Bharata's desire after Rama is banished into the forest for a long period or me gone to Yama's abode.

हिन्दी

"राजा से कह दे कि वे या तो राम के दीर्घकाल के लिए वन भेज दिए जाने पर भरत की कामना की पूर्ति देखेंगे, अथवा मुझे यमराज के धाम गया हुआ।

नेपाली

"राजालाई भनिदे कि उनले या त राम दीर्घकालका लागि वन पठाइएपछि भरतको कामनाको पूर्ति देख्नेछन्, अथवा मलाई यमराजको धाम गएकी।

rama
श्लोक 64
संस्कृत

अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम्। न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितं न चेदितो गच्छति राघवो वनम्।।2.9.64।।

अङ्ग्रेजी

If Rama does not go from here to the forest, I want neither a bed nor garlands nor sandalpaste nor unguents nor food nor water nor even life.

हिन्दी

यदि राम यहाँ से वन नहीं जाते, तो मुझे न शय्या चाहिए, न मालाएँ, न चन्दन, न अंगराग, न अन्न, न जल और न प्राण ही।"

नेपाली

यदि राम यहाँबाट वन जाँदैनन् भने, मलाई न ओछ्यान चाहिन्छ, न माला, न चन्दन, न अङ्गराग, न अन्न, न जल र न प्राण नै।"

kaikeyi
श्लोक 65
संस्कृत

अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी। असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी।।2.9.65।।

अङ्ग्रेजी

Saying these ruthless words, that lovely Kaikeyi cast off all her ornaments like a fallen 'kinnara' woman, and lay down on the floor with the carpet removed.

हिन्दी

ये निर्मम वचन कहकर उन सुन्दरी कैकेयी ने पतित किन्नरी के समान अपने सब आभूषण उतार फेंके और कालीन हटाकर भूमि पर लेट गईं।

नेपाली

यी निर्मम वचन भनेर ती सुन्दरी कैकेयीले पतित किन्नरीझैँ आफ्ना सबै आभूषण फुकालेर फ्याँकिदिइन् र गलैँचा हटाएर भुइँमा पल्टिन्।

kaikeyi valmiki
श्लोक 66
संस्कृत

उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा। नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका।।2.9.66।।

अङ्ग्रेजी

Thus queen Kaikeyi's face enveloped by the darkness of violent anger and her body stripped of all valuable ornaments, she lay restless, looking like the dark sky without stars. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे नवमस्सर्गः।। Thus ends of the ninth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

हिन्दी

इस प्रकार प्रचण्ड क्रोध के अन्धकार से आच्छादित मुख वाली और समस्त बहुमूल्य आभूषणों से विरहित शरीर वाली रानी कैकेयी बेचैन पड़ी रहीं और तारों से रहित काले आकाश के समान प्रतीत हुईं। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का नवम सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

यसरी प्रचण्ड क्रोधको अन्धकारले ढाकिएको मुख भएकी र सम्पूर्ण बहुमूल्य आभूषणबाट विरहित शरीर भएकी रानी कैकेयी बेचैन पल्टिरहिन् र तारारहित कालो आकाशसमान देखिइन्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको नवौँ सर्ग समाप्त भयो।