Sarga 9
Ayodhya Kanda · Chapter 9
Sanskrit
1एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना। दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.1।।
2अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्। यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये।।2.9.2।।
3इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे। भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।2.9.3।।
4एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी। रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्।।2.9.4।।
5हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे। यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्।।2.9.5।।
6किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे। यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि।।2.9.6।।
7मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि। श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम्।।2.9.7।।
8श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी। किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्।।2.9.8।।
9कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे। भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।2.9.9।।
10एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी। रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत्।।2.9.10।।
11तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः। अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।2.9.11।। दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति। वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।2.9.12।।
12तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः। अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।2.9.11।। दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति। वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।2.9.12।।
13स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः। ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः।।2.9.13।।
14तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान्। रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः।।2.9.14।।
15तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा। असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः।।2.9.15।।
16अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः। तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया।।2.9.16।।
17तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने। स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ।।2.9.17।। गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना।
18अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।2.9.18।। कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया। रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।2.9.19।।
19अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।2.9.18।। कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया। रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।2.9.19।।
20तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्। प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश।।2.9.20।।
21चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्। प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति।।2.9.21।।
22क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते। शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी।।2.9.22।।
23मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः। रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा।।2.9.23।।
24दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः। त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम्।।2.9.24।।
25न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम्। तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत्।।2.9.25।।
26न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः। मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः।।2.9.26।।
27मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च। दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः।।2.9.27।।
28यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात्। तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत्।।2.9.28।।
29यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः। व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्।।2.9.29।।
30रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च। भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः।।2.9.30।।
31चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्। रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः।।2.9.31।।
32रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम्। एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि।।2.9.32।।
33एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति। भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति।।2.9.33।।
34येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति। तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति।।2.9.34।। सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान्।
35प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा।।2.9.35।। रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय।
36अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया।।2.9.36।। हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।
37सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता।।2.9.37।। कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना।
38कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम्।।2.9.38।। पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये।
39त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी।।2.9.39।। नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम्।
40सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः।।2.9.40।। त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना। त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना।
41उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतं।।2.9.41।। अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम्।
42परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ।।2.9.42।। विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे।
43जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम्।।2.9.43।। जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ।
44त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी।।2.9.44।। अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे।
45आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे।।2.9.45।। सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः।
46तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम्।।2.9.46।। मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते।
47अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्।।2.9.47।। अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते।
48जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे।।2.9.48।। लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु।
49मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्।।2.9.49।। कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च।
50परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।। चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना। गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।2.9.51।।
51परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।। चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना। गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।2.9.51।।
52तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः। पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम।।2.9.52।।
53इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत्। शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव।।2.9.53।।
54गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते। उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय।।2.9.54।।
55तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह। क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।। अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना। अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।। ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता। संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
56तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह। क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।। अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना। अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।। ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता। संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
57तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह। क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।। अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना। अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।। ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता। संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
58इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि। वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम्।।2.9.58।।
59न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः। एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।।2.9.59।।
60अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः। उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं हितं वचो राममुपेत्य चाहितम्।।2.9.60।।
61प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे। अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते।।2.9.61।।
62तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः। निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः।।2.9.62।।
63यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि। वनं गते वा सुचिराय राघवे समृद्धकामो भरतो भविष्यति।।2.9.63।।
64अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम्। न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितं न चेदितो गच्छति राघवो वनम्।।2.9.64।।
65अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी। असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी।।2.9.65।।
66उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा। नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका।।2.9.66।।
English
1Thus spoken to, Kaikeyi, her face burning with anger, breathed a deep, hot sigh and said these words to Manthara:
2Today I shall at once banish Rama from here into the forest and get Bharata coronated as heirapparent without delay.
3O Manthara now see, for sure, Bharata and not Rama will get the kingdom by any means.
4Thus addressed by queen Kaikeyi, that evil minded Manthara said this to Kaikeyi in order to spoil the interest of Rama:
5O Kaikeyi, what a joy I shall now tell you how your son Bharata alone will secure the kingdom. Listen to me:
6O Kaikeyi, don't you remember in your own interest what I'm going to tell you or are you hiding it, wishing to hear from me?
7O lovely Kaikeyi if it pleases you to hear from me, I shall tell you. Listen and think over it, too.
8After hearing Manthara's words, Kaikeyi got up a little from her wellspread bed and said this:
9O Manthara, tell me the means by which Bharata and not Rama will secure the kingdom in any circumstances.
10Thus addressed by the queen (Kaikeyi), the evileyed hunchback, Manthara, said with the intention to damage Rama's interest.
11O queen during the war between gods and asuras, your husband went with royal saints intending to render assistance to Indra, king of the gods, taking you along with him. He set off in the southern direction of Dandaka forest to a renowned city called Vaijayanta where asura Timidhvaja lived.
12O queen during the war between gods and asuras, your husband went with royal saints intending to render assistance to Indra, king of the gods, taking you along with him. He set off in the southern direction of Dandaka forest to a renowned city called Vaijayanta where asura Timidhvaja lived.
13That mighty asura wellknown as Sambara, capable of a hundred deceitful forms, challenged Indra to a battle which could not be conquered by hosts of gods.
14In that great battle, the rakshasas used to kill by force the warriors wounded by the weapons and those fast asleep during the night.
15There in that great battle the mightyarmed king Dasaratha lay wounded with weapons (used) by the asuras.
16O queen you had protected your husband by carrying him away from the battlefield when he lost his consciousness. He was saved by you. Once again you saved him when he lay wounded with weapons (hurled) by the asuras.
17O auspiciouslooking one out of gratitude he had granted two boons to you (for saving him on two occasions). O queen then you told your husband that whenever you desire, you will ask for those boons. The magnanimous king said, 'So be it'.
18O queen I did not know this indeed. Only you had related it to me earlier. Because of my affection towards you, I have retained it in my memory. (Now) prevent preparations for Rama's consecration by force.
19O queen I did not know this indeed. Only you had related it to me earlier. Because of my affection towards you, I have retained it in my memory. (Now) prevent preparations for Rama's consecration by force.
20Ask your husband for those two boons namely consecration of Bharata and banishment of Rama for fourteen years.
21If Rama is banished into the forest for fourteen years your son will be firmly established in the kingdom by affectionately winning the hearts of the people.
22O Kaikeyi ,daughter of Ashwapati enter now the chamber of wrath like one in angry mood, wearing soiled garments and lie down on the bare ground.
23Immersed in grief and in tears, neither look at him (Dasaratha) nor even talk to him when you see him.
24No doubt, you have always been a beloved wife to your husband. For your sake the great king will even enter into the burning fire.
25The king is afraid of inciting your ire. When you are angry, he dare not look at your indignant countenance. Indeed he will forsake even his life for your pleasure.
26The king would not dare transgress your words. O wicked woman, recognise the power of your beauty.
27King Dasaratha may give you gems, pearls, gold and different kinds of precious stones. Do not pay them any attention.
28O fortunate Kaikeyi, make him recollect the two boons he had granted you in the war between gods and demons. You should not ignore your objective.
29When Dasaratha personally lifts you from the floor and asks you what you want you may make him settle down and ask him for these boons:
30'O best of kings exile Rama into the forest for fourteen years and make Bharata king of the land'.
31After Rama has been exiled into the forest for fourteen years your son grown strong and deeprooted will remain (king) for the rest of his life.
32O Devi demand Rama's exile as a boon. O lovely queen this way all the interests of your son will be fulfilled (protected).
33Thus, if Rama is exiled he will no longer be Rama (be able to cause delight to the people). Bharata will become king with his enemy subdued.
34By the time Rama returns from the forest, your son (now) confident, would have become deep rooted by gaining the company of friends and the acceptability of the people.
35I think the proper time has come (to ask for the boons). Without fear refrain the king forcibly from his intention of installing Rama.
36Thus, having been made to accept the evil design as a beneficial objective, Kaikeyi understood (the entire matter) and in delight spoke to Manthara.
37That Kaikeyi, even though endowed with sound foresight, expressed her sense of wonder at the words of the hunchback and chose a wrong path like a young (immature) girl.
38(She said) O hunchback, I never knew that you can speak such excellent words or decide things intelligently. You are the best among the hunchbacks of this world.
39O hunchback you alone always show interest in my affairs and seek my welfare. I might not have known the intended (deceptive) action of the king (without you).
40There are many hunchbacks in this world, terribly ugly with their bodies misshaped and crooked. But you look beautiful like a lotus bent by the breeze.
41Your breasts are thick and are as high as your shoulders. Beneath them lies your belly with its beautiful navel (waist) looking slender as if out of bashfulness.
42You have full hips, round and plump breasts. Your countenance equals the bright moon. How passionate you look, Manthara
43Your hips, glitter with the jingling girdle. Strong are the calfs of your legs and long are your feet.
44O Manthara when clad in silk garment you walk in front of me with your heavy thighs, you look like a female royal swan.
45In you reside a thousand deceitful means more than all the thousand mayas (tricks) of Sambara, king of the asuras, was capable of.
46Your clever thoughts, magic powers and also the skills of kshatriyas are stored in your huge hump which is as wide as the hub of a chariot wheel.
47O hunchback, with Rama gone to the forest and Bharata consecrated, I shall drape this hump with a golden garland.
48O Manthara, when my objective is accomplished and I am fully satisfied, I will smear your hump with the best of refined liquid gold.
49O Manthara, I shall get a tilaka made of gold for your auspicious, lovely face and shall also order exquisite ornaments (for you).
50You shall move about wearing lovely garments like a goddess. With a peerless countenance, as if challenging the Moon and feeling proud, you will attain a state of eminence amidst your enemies.
51You shall move about wearing lovely garments like a goddess. With a peerless countenance, as if challenging the Moon and feeling proud, you will attain a state of eminence amidst your enemies.
52Other hunchbacks adorned with all sorts of ornament shall also serve you in the same manner as you are serving me.
53Flattered in this manner, Manthara addressed Kaikeyi who was lying on a white couch and looking like a flaming fire on the sacrificial altar:
54O fortunate one construction of a dike is not undertaken after the water has flowed down. Act before the king to the best of your interest.
55That beautiful, largeeyed Kaikeyi, puffed with the pride of her intoxicating beauty, encourged and influenced by the words of that hunchback, entered the chamber of wrath. She cast off her highly precious pearl necklace worth many hundreds of thousands (of rupees) and other costly, beautiful ornaments. Thereafter that goldenhued Kaikeyi lay down on the floor and said to Manthara:
56That beautiful, largeeyed Kaikeyi, puffed with the pride of her intoxicating beauty, encourged and influenced by the words of that hunchback, entered the chamber of wrath. She cast off her highly precious pearl necklace worth many hundreds of thousands (of rupees) and other costly, beautiful ornaments. Thereafter that goldenhued Kaikeyi lay down on the floor and said to Manthara:
57That beautiful, largeeyed Kaikeyi, puffed with the pride of her intoxicating beauty, encourged and influenced by the words of that hunchback, entered the chamber of wrath. She cast off her highly precious pearl necklace worth many hundreds of thousands (of rupees) and other costly, beautiful ornaments. Thereafter that goldenhued Kaikeyi lay down on the floor and said to Manthara:
58O hunchback, tell the king, either Bharata shall secure the kingdom on Rama's departure to the forest or else I will die here.
59I do not aspire for gold, nor gems nor ornaments. If Rama is installed, that will be the end of my life.
60Addressing queen Kaikeyi, the mother of Bharata, with extremely powerful words, that hunchback again made these utterances beneficial to Bharata and detrimental to Rama:
61It is true that if Rama secures this kingdom, you along with your son are bound to suffer. O auspicious one, hence act in a way your son Bharata will be installed.
62Repeatedly struck down by that hunchback's arrowsharp words greatly grieved queen Kaikeyi was inflamed against the king. Laying her hands on the chest again and again and expressing her amazement, she praised that hunchback.
63Tell the king that he will see either the fulfilment of Bharata's desire after Rama is banished into the forest for a long period or me gone to Yama's abode.
64If Rama does not go from here to the forest, I want neither a bed nor garlands nor sandalpaste nor unguents nor food nor water nor even life.
65Saying these ruthless words, that lovely Kaikeyi cast off all her ornaments like a fallen 'kinnara' woman, and lay down on the floor with the carpet removed.
66Thus queen Kaikeyi's face enveloped by the darkness of violent anger and her body stripped of all valuable ornaments, she lay restless, looking like the dark sky without stars. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे नवमस्सर्गः।। Thus ends of the ninth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1इस प्रकार कहे जाने पर क्रोध से मुख जलती कैकेयी ने गहरी, तप्त साँस छोड़कर मन्थरा से ये वचन कहे:
2"आज मैं तत्काल राम को यहाँ से वन भेज दूँगी और बिना विलम्ब भरत का युवराज के पद पर अभिषेक करा दूँगी।
3हे मन्थरा! अब निश्चय ही देख, किसी भी उपाय से राज्य भरत को मिलेगा, राम को नहीं।"
4रानी कैकेयी द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उस दुर्बुद्धि मन्थरा ने राम के हित को नष्ट करने के अभिप्राय से कैकेयी से यह कहा:
5"हे कैकेयी! कैसा हर्ष! अब मैं तुझे बताऊँगी कि तेरा पुत्र भरत ही किस प्रकार राज्य प्राप्त करेगा। मेरी बात सुन।
6हे कैकेयी! जो मैं तुझे बताने जा रही हूँ, वह क्या तुझे अपने ही हित में स्मरण नहीं है, अथवा तू उसे छिपा रही है और मुझसे सुनना चाहती है?
7हे सुन्दरी कैकेयी! यदि तुझे मुझसे सुनना अच्छा लगता है तो मैं बताती हूँ। सुन और इस पर विचार भी कर।"
8मन्थरा के वचन सुनकर कैकेयी अपनी भलीभाँति बिछी शय्या से कुछ उठ बैठीं और बोलीं:
9"हे मन्थरा! मुझे वह उपाय बता जिससे किसी भी परिस्थिति में राज्य राम को नहीं, अपितु भरत को प्राप्त हो।"
10रानी (कैकेयी) द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उस कुटिलदृष्टि कुब्जा मन्थरा ने राम के हित को हानि पहुँचाने के अभिप्राय से कहा:
11"हे रानी! देवताओं और असुरों के युद्ध के समय तेरे पति राजर्षियों के साथ देवराज इन्द्र की सहायता करने के अभिप्राय से गए थे और तुझे भी साथ ले गए थे। वे दण्डक वन की दक्षिण दिशा में वैजयन्त नामक उस विख्यात नगर की ओर गए थे जहाँ तिमिध्वज नामक असुर रहता था।
12हे रानी! देवताओं और असुरों के युद्ध के समय तेरे पति राजर्षियों के साथ देवराज इन्द्र की सहायता करने के अभिप्राय से गए थे और तुझे भी साथ ले गए थे। वे दण्डक वन की दक्षिण दिशा में वैजयन्त नामक उस विख्यात नगर की ओर गए थे जहाँ तिमिध्वज नामक असुर रहता था।
13सौ प्रकार की माया रचने में समर्थ शम्बर नाम से विख्यात उस महाबली असुर ने इन्द्र को युद्ध के लिए ललकारा, जिसे देवताओं के समूह भी जीत नहीं सके।
14उस महायुद्ध में राक्षस अस्त्रों से घायल हुए योद्धाओं तथा रात्रि में गहरी निद्रा में सोए हुए वीरों को बलपूर्वक मार डालते थे।
15वहीं उस महायुद्ध में महाबाहु राजा दशरथ असुरों द्वारा (चलाए गए) अस्त्रों से घायल होकर पड़े थे।
16हे रानी! जब वे चेतना खो बैठे थे तब तूने उन्हें युद्धभूमि से बाहर ले जाकर अपने पति की रक्षा की थी। वे तेरे द्वारा बचाए गए। असुरों द्वारा (चलाए गए) अस्त्रों से घायल पड़े रहने पर तूने उन्हें एक बार फिर बचाया।
17हे शुभदर्शने! कृतज्ञतावश उन्होंने तुझे दो वरदान दिए थे (दोनों अवसरों पर रक्षा करने के लिए)। हे रानी! तब तूने अपने पति से कहा था कि जब तेरी इच्छा होगी तब तू वे वरदान माँगेगी। उन उदारचेता राजा ने कहा था, 'ऐसा ही हो।'
18हे रानी! मुझे तो यह वास्तव में ज्ञात न था। तूने ही पहले मुझे यह सुनाया था। तेरे प्रति स्नेह के कारण मैंने इसे अपनी स्मृति में सँजोए रखा। (अब) राम के अभिषेक की तैयारियों को बलपूर्वक रोक दे।
19हे रानी! मुझे तो यह वास्तव में ज्ञात न था। तूने ही पहले मुझे यह सुनाया था। तेरे प्रति स्नेह के कारण मैंने इसे अपनी स्मृति में सँजोए रखा। (अब) राम के अभिषेक की तैयारियों को बलपूर्वक रोक दे।
20अपने पति से वे दो वरदान माँग — भरत का अभिषेक और राम का चौदह वर्ष का वनवास।
21यदि राम चौदह वर्ष के लिए वन भेज दिए जाएँ, तो तेरा पुत्र प्रजा के हृदय स्नेह से जीतकर राज्य में दृढ़ता से प्रतिष्ठित हो जाएगा।
22हे अश्वपति की पुत्री कैकेयी! अब तू क्रुद्ध स्त्री के समान मलिन वस्त्र पहनकर कोपभवन में प्रवेश कर और नंगी भूमि पर लेट जा।
23शोक में डूबी और अश्रुओं से भरी हुई, जब तू उन्हें (दशरथ को) देखे तब न उनकी ओर देखना और न उनसे बात करना।
24निःसन्देह तू सदा अपने पति की प्रिय पत्नी रही है। तेरे लिए वे महाराज प्रज्वलित अग्नि में भी प्रवेश कर जाएँगे।
25राजा तेरा क्रोध जगाने से डरते हैं। जब तू क्रुद्ध होती है, तब वे तेरे रोषपूर्ण मुख की ओर देखने का साहस नहीं करते। निश्चय ही वे तेरी प्रसन्नता के लिए अपने प्राण भी त्याग देंगे।
26राजा तेरे वचनों का उल्लंघन करने का साहस नहीं करेंगे। हे दुष्ट स्त्री! अपने सौन्दर्य की शक्ति को पहचान।
27राजा दशरथ तुझे रत्न, मोती, स्वर्ण और विविध प्रकार की बहुमूल्य मणियाँ दे सकते हैं। उन पर तनिक भी ध्यान मत देना।
28हे सौभाग्यशालिनी कैकेयी! उन्हें देवासुर संग्राम में दिए गए उन दो वरदानों का स्मरण करा। तुझे अपना उद्देश्य उपेक्षित नहीं करना चाहिए।
29जब दशरथ स्वयं तुझे भूमि से उठाएँ और पूछें कि तू क्या चाहती है, तब तू उन्हें बिठाकर ये वरदान माँग लेना:
30'हे नरश्रेष्ठ! राम को चौदह वर्ष के लिए वन भेज दीजिए और भरत को इस देश का राजा बना दीजिए।'
31राम के चौदह वर्ष के लिए वन भेज दिए जाने के पश्चात् तेरा पुत्र बलवान और गहरी जड़ें जमाए हुए जीवन भर (राजा) बना रहेगा।
32हे देवि! राम के वनवास को वरदान के रूप में माँग। हे सुन्दरी रानी! इस प्रकार तेरे पुत्र के समस्त हित सिद्ध (सुरक्षित) हो जाएँगे।
33इस प्रकार यदि राम निर्वासित कर दिए जाएँ तो वे 'राम' (प्रजा को आनन्द देने वाले) नहीं रह जाएँगे। भरत अपने शत्रु को दबाकर राजा बन जाएँगे।
34जब तक राम वन से लौटेंगे, तब तक तेरा (अब) आत्मविश्वासी पुत्र मित्रों का साथ और प्रजा की स्वीकृति पाकर गहरी जड़ें जमा चुका होगा।
35मैं समझती हूँ कि उपयुक्त समय आ गया है (वरदान माँगने का)। बिना भय के राजा को राम के अभिषेक के संकल्प से बलपूर्वक विरत कर दे।"
36इस प्रकार उस दुष्ट अभिप्राय को हितकर उद्देश्य के रूप में स्वीकार करा दिए जाने पर कैकेयी ने (सारा विषय) समझ लिया और हर्ष से मन्थरा से कहा।
37यद्यपि वे कैकेयी उत्तम दूरदर्शिता से सम्पन्न थीं, तथापि उन्होंने उस कुब्जा के वचनों पर विस्मय प्रकट किया और एक तरुण (अपरिपक्व) बालिका के समान कुमार्ग चुन लिया।
38(उन्होंने कहा) "हे कुब्जे! मैं तो कभी जानती ही न थी कि तू ऐसे उत्तम वचन बोल सकती है अथवा बुद्धिपूर्वक निर्णय कर सकती है। तू इस संसार की कुब्जाओं में श्रेष्ठ है।
39हे कुब्जे! तू ही सदा मेरे कार्यों में रुचि लेती है और मेरा कल्याण चाहती है। (तेरे बिना) मुझे राजा के अभीष्ट (कपटपूर्ण) कर्म का पता ही न चलता।
40इस संसार में अनेक कुब्जाएँ हैं, जो अपने विकृत और टेढ़े शरीरों से अत्यन्त कुरूप हैं। किन्तु तू पवन से झुकी कमलिनी के समान सुन्दर दिखाई देती है।
41तेरे वक्षःस्थल पुष्ट हैं और तेरे कन्धों जितने ही ऊँचे हैं। उनके नीचे तेरा उदर है, जिसकी सुन्दर नाभि (कटि) मानो लज्जावश कृश प्रतीत होती है।
42तेरे नितम्ब पूर्ण हैं और वक्षःस्थल गोल तथा पुष्ट हैं। तेरा मुख उज्ज्वल चन्द्रमा के तुल्य है। हे मन्थरा! तू कितनी आकर्षक दिखाई देती है!
43तेरे नितम्ब खनकती करधनी से देदीप्यमान हैं। तेरी पिंडलियाँ सुदृढ़ और चरण लम्बे हैं।
44हे मन्थरा! जब तू रेशमी वस्त्र पहनकर अपनी पुष्ट जंघाओं सहित मेरे आगे चलती है, तब तू राजहंसी के समान प्रतीत होती है।
45असुरराज शम्बर जितनी सहस्र मायाएँ रच सकता था, उन सबसे भी अधिक सहस्र कपटपूर्ण उपाय तुझमें निवास करते हैं।
46तेरे उस विशाल कूबड़ में, जो रथचक्र की नाभि जितना चौड़ा है, तेरे चतुर विचार, मायाशक्तियाँ और क्षत्रियों की कुशलताएँ भी संचित हैं।
47हे कुब्जे! राम के वन चले जाने और भरत के अभिषिक्त हो जाने पर मैं इस कूबड़ को स्वर्णमाला से आच्छादित कर दूँगी।
48हे मन्थरा! जब मेरा उद्देश्य सिद्ध हो जाएगा और मैं पूर्णतः संतुष्ट हो जाऊँगी, तब मैं तेरे कूबड़ को उत्तम शुद्ध द्रवस्वर्ण से लेप दूँगी।
49हे मन्थरा! मैं तेरे मंगलमय, सुन्दर मुख के लिए स्वर्ण का तिलक बनवाऊँगी और तेरे लिए उत्तम आभूषणों की भी आज्ञा दूँगी।
50तू देवी के समान सुन्दर वस्त्र पहनकर विचरण करेगी। अनुपम मुख से मानो चन्द्रमा को ललकारती और गर्व अनुभव करती हुई तू अपनी शत्रुओं के बीच श्रेष्ठता की स्थिति प्राप्त करेगी।
51तू देवी के समान सुन्दर वस्त्र पहनकर विचरण करेगी। अनुपम मुख से मानो चन्द्रमा को ललकारती और गर्व अनुभव करती हुई तू अपनी शत्रुओं के बीच श्रेष्ठता की स्थिति प्राप्त करेगी।
52सब प्रकार के आभूषणों से अलंकृत अन्य कुब्जाएँ भी तेरी वैसे ही सेवा करेंगी जैसे तू मेरी सेवा करती है।"
53इस प्रकार प्रशंसा पाकर मन्थरा ने श्वेत शय्या पर लेटी और यज्ञवेदी पर प्रज्वलित अग्नि के समान दिखाई देती कैकेयी से कहा:
54"हे सौभाग्यशालिनी! जल बह जाने के पश्चात् बाँध नहीं बाँधा जाता। राजा के समक्ष अपने परम हित के अनुसार कर्म कर।"
55अपने मादक सौन्दर्य के गर्व से फूली, उस कुब्जा के वचनों से प्रोत्साहित और प्रभावित उन सुन्दरी विशालनयना कैकेयी ने कोपभवन में प्रवेश किया। उन्होंने कई लाख (मुद्राओं) मूल्य का अपना अत्यन्त बहुमूल्य मुक्ताहार तथा अन्य महँगे, सुन्दर आभूषण उतार फेंके। तत्पश्चात् उन स्वर्णवर्णा कैकेयी ने भूमि पर लेटकर मन्थरा से कहा:
56अपने मादक सौन्दर्य के गर्व से फूली, उस कुब्जा के वचनों से प्रोत्साहित और प्रभावित उन सुन्दरी विशालनयना कैकेयी ने कोपभवन में प्रवेश किया। उन्होंने कई लाख (मुद्राओं) मूल्य का अपना अत्यन्त बहुमूल्य मुक्ताहार तथा अन्य महँगे, सुन्दर आभूषण उतार फेंके। तत्पश्चात् उन स्वर्णवर्णा कैकेयी ने भूमि पर लेटकर मन्थरा से कहा:
57अपने मादक सौन्दर्य के गर्व से फूली, उस कुब्जा के वचनों से प्रोत्साहित और प्रभावित उन सुन्दरी विशालनयना कैकेयी ने कोपभवन में प्रवेश किया। उन्होंने कई लाख (मुद्राओं) मूल्य का अपना अत्यन्त बहुमूल्य मुक्ताहार तथा अन्य महँगे, सुन्दर आभूषण उतार फेंके। तत्पश्चात् उन स्वर्णवर्णा कैकेयी ने भूमि पर लेटकर मन्थरा से कहा:
58"हे कुब्जे! राजा से कह दे कि या तो राम के वन चले जाने पर भरत राज्य प्राप्त करेंगे, अथवा मैं यहीं मर जाऊँगी।
59मुझे न स्वर्ण की अभिलाषा है, न रत्नों की और न आभूषणों की। यदि राम अभिषिक्त हुए तो वही मेरे जीवन का अन्त होगा।"
60भरत की माता रानी कैकेयी को अत्यन्त प्रबल वचनों से सम्बोधित करते हुए उस कुब्जा ने भरत के लिए हितकर और राम के लिए अहितकर ये वचन पुनः कहे:
61"यह सत्य है कि यदि राम को यह राज्य प्राप्त हो गया तो तुझे अपने पुत्र सहित दुःख भोगना ही पड़ेगा। हे मंगलमयी! इसलिए ऐसा कर्म कर जिससे तेरा पुत्र भरत अभिषिक्त हो।"
62उस कुब्जा के बाण के समान तीक्ष्ण वचनों से बार-बार आहत होकर अत्यन्त शोकाकुल रानी कैकेयी राजा के प्रति क्रोध से भड़क उठीं। बार-बार अपने वक्षःस्थल पर हाथ रखकर और विस्मय प्रकट करते हुए उन्होंने उस कुब्जा की प्रशंसा की।
63"राजा से कह दे कि वे या तो राम के दीर्घकाल के लिए वन भेज दिए जाने पर भरत की कामना की पूर्ति देखेंगे, अथवा मुझे यमराज के धाम गया हुआ।
64यदि राम यहाँ से वन नहीं जाते, तो मुझे न शय्या चाहिए, न मालाएँ, न चन्दन, न अंगराग, न अन्न, न जल और न प्राण ही।"
65ये निर्मम वचन कहकर उन सुन्दरी कैकेयी ने पतित किन्नरी के समान अपने सब आभूषण उतार फेंके और कालीन हटाकर भूमि पर लेट गईं।
66इस प्रकार प्रचण्ड क्रोध के अन्धकार से आच्छादित मुख वाली और समस्त बहुमूल्य आभूषणों से विरहित शरीर वाली रानी कैकेयी बेचैन पड़ी रहीं और तारों से रहित काले आकाश के समान प्रतीत हुईं। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का नवम सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1यसरी भनिएपछि क्रोधले मुख जलिरहेकी कैकेयीले गहिरो, तातो सास फेरेर मन्थरालाई यी वचन भनिन्:
2"आज म तत्कालै रामलाई यहाँबाट वन पठाइदिनेछु र ढिलाइबिना भरतको युवराजको पदमा अभिषेक गराउनेछु।
3हे मन्थरा! अब निश्चय नै हेर्, कुनै पनि उपायले राज्य भरतलाई मिल्नेछ, रामलाई होइन।"
4रानी कैकेयीद्वारा यसरी भनिएपछि त्यस दुर्बुद्धि मन्थराले रामको हित नष्ट पार्ने अभिप्रायले कैकेयीलाई यो भनी:
5"हे कैकेयी! कस्तो हर्ष! अब म तँलाई बताउनेछु कि तेरो पुत्र भरतले नै कसरी राज्य प्राप्त गर्नेछ। मेरो कुरा सुन्।
6हे कैकेयी! जुन कुरा म तँलाई बताउन लागेकी छु, के त्यो तँलाई आफ्नै हितमा सम्झना छैन, अथवा तँ त्यो लुकाइरहेकी छेस् र मबाट सुन्न चाहन्छेस्?
7हे सुन्दरी कैकेयी! यदि तँलाई मबाट सुन्न मन लाग्छ भने म बताउँछु। सुन् र यसमा विचार पनि गर्।"
8मन्थराका वचन सुनेर कैकेयी आफ्नो राम्ररी ओछ्याइएको ओछ्यानबाट केही उठिन् र भनिन्:
9"हे मन्थरा! मलाई त्यो उपाय बता जसबाट कुनै पनि परिस्थितिमा राज्य रामलाई होइन, बरु भरतलाई प्राप्त होस्।"
10रानी (कैकेयी) द्वारा यसरी भनिएपछि त्यस कुटिलदृष्टि कुब्जा मन्थराले रामको हितलाई हानि पुर्याउने अभिप्रायले भनी:
11"हे रानी! देवता र असुरहरूको युद्धका बेला तेरा पति राजर्षिहरूसँग देवराज इन्द्रलाई सहायता गर्ने अभिप्रायले गएका थिए र तँलाई पनि साथै लगेका थिए। उनी दण्डक वनको दक्षिण दिशामा वैजयन्त नामक त्यस विख्यात नगरतर्फ गएका थिए जहाँ तिमिध्वज नामक असुर बस्थ्यो।
12हे रानी! देवता र असुरहरूको युद्धका बेला तेरा पति राजर्षिहरूसँग देवराज इन्द्रलाई सहायता गर्ने अभिप्रायले गएका थिए र तँलाई पनि साथै लगेका थिए। उनी दण्डक वनको दक्षिण दिशामा वैजयन्त नामक त्यस विख्यात नगरतर्फ गएका थिए जहाँ तिमिध्वज नामक असुर बस्थ्यो।
13सय प्रकारका माया रच्न सक्ने शम्बर नामले विख्यात त्यस महाबली असुरले इन्द्रलाई युद्धका लागि ललकार्यो, जसलाई देवताहरूका समूहले पनि जित्न सकेनन्।
14त्यस महायुद्धमा राक्षसहरूले अस्त्रले घाइते भएका योद्धा तथा रातमा गहिरो निद्रामा सुतेका वीरहरूलाई बलपूर्वक मारिदिन्थे।
15त्यहीँ त्यस महायुद्धमा महाबाहु राजा दशरथ असुरहरूद्वारा (चलाइएका) अस्त्रले घाइते भई पल्टिएका थिए।
16हे रानी! जब उनले चेतना गुमाएका थिए तब तैँले उनलाई युद्धभूमिबाट बाहिर लगेर आफ्ना पतिको रक्षा गरिस्। उनी तँबाट बचाइए। असुरहरूद्वारा (चलाइएका) अस्त्रले घाइते भई पल्टिरहँदा तैँले उनलाई एक पटक फेरि बचाइस्।
17हे शुभदर्शने! कृतज्ञतावश उनले तँलाई दुई वरदान दिएका थिए (दुवै अवसरमा रक्षा गरेकाले)। हे रानी! तब तैँले आफ्ना पतिलाई भनेकी थिइस् कि जब तेरो इच्छा हुनेछ तब तैँले ती वरदान माग्नेछेस्। ती उदारचेता राजाले भनेका थिए, 'यस्तै होस्।'
18हे रानी! मलाई त यो वास्तवमा थाहा थिएन। तैँले नै पहिले मलाई यो सुनाएकी थिइस्। तँप्रतिको स्नेहका कारण मैले यो आफ्नो स्मृतिमा सँगालेर राखेँ। (अब) रामको अभिषेकको तयारी बलपूर्वक रोकिदे।
19हे रानी! मलाई त यो वास्तवमा थाहा थिएन। तैँले नै पहिले मलाई यो सुनाएकी थिइस्। तँप्रतिको स्नेहका कारण मैले यो आफ्नो स्मृतिमा सँगालेर राखेँ। (अब) रामको अभिषेकको तयारी बलपूर्वक रोकिदे।
20आफ्ना पतिसँग ती दुई वरदान माग् — भरतको अभिषेक र रामको चौध वर्षको वनवास।
21यदि राम चौध वर्षका लागि वन पठाइए भने, तेरो पुत्रले प्रजाका हृदय स्नेहले जितेर राज्यमा दृढतापूर्वक प्रतिष्ठित हुनेछ।
22हे अश्वपतिकी पुत्री कैकेयी! अब तँ क्रुद्ध स्त्रीझैँ मलिन वस्त्र लगाएर कोपभवनमा प्रवेश गर् र नाङ्गो भुइँमा पल्टी।
23शोकमा डुबेकी र आँसुले भरिएकी, जब तँ उनलाई (दशरथलाई) देख्छेस् तब न उनीतिर हेर्नू न उनीसँग बोल्नू।
24निःसन्देह तँ सधैँ आफ्ना पतिकी प्रिय पत्नी रहिस्। तेरा लागि ती महाराज प्रज्वलित अग्निमा पनि पस्नेछन्।
25राजा तेरो क्रोध जगाउन डराउँछन्। जब तँ क्रुद्ध हुन्छेस्, तब उनी तेरो रोषपूर्ण मुखतर्फ हेर्ने साहस गर्दैनन्। निश्चय नै उनले तेरो प्रसन्नताका लागि आफ्ना प्राण पनि त्यागिदिनेछन्।
26राजाले तेरा वचनको उल्लङ्घन गर्ने साहस गर्नेछैनन्। हे दुष्ट स्त्री! आफ्नो सौन्दर्यको शक्ति चिन्।
27राजा दशरथले तँलाई रत्न, मोती, सुन र विविध प्रकारका बहुमूल्य मणि दिन सक्छन्। तीमाथि तनिक पनि ध्यान नदिनू।
28हे सौभाग्यशालिनी कैकेयी! उनलाई देवासुर सङ्ग्राममा दिइएका ती दुई वरदानको सम्झना गराइदे। तैँले आफ्नो उद्देश्य उपेक्षा गर्नु हुँदैन।
29जब दशरथले आफैँ तँलाई भुइँबाट उठाऊन् र सोधून् कि तँ के चाहन्छेस्, तब तैँले उनलाई बसालेर यी वरदान माग्नू:
30'हे नरश्रेष्ठ! रामलाई चौध वर्षका लागि वन पठाइदिनुहोस् र भरतलाई यस देशको राजा बनाइदिनुहोस्।'
31राम चौध वर्षका लागि वन पठाइएपछि तेरो पुत्र बलवान र गहिरो जरा गाडेर जीवनभर (राजा) रहनेछ।
32हे देवी! रामको वनवासलाई वरदानका रूपमा माग्। हे सुन्दरी रानी! यसरी तेरो पुत्रका सम्पूर्ण हित सिद्ध (सुरक्षित) हुनेछन्।
33यसरी यदि राम निर्वासित गरिए भने उनी 'राम' (प्रजालाई आनन्द दिने) रहनेछैनन्। भरत आफ्नो शत्रुलाई दबाएर राजा बन्नेछन्।
34जबसम्म राम वनबाट फर्कनेछन्, तबसम्म तेरो (अब) आत्मविश्वासी पुत्रले मित्रहरूको साथ र प्रजाको स्वीकृति पाएर गहिरो जरा गाडिसकेको हुनेछ।
35म ठान्छु कि उपयुक्त समय आइसकेको छ (वरदान माग्ने)। भयबिना राजालाई रामको अभिषेकको सङ्कल्पबाट बलपूर्वक विरत गराइदे।"
36यसरी त्यस दुष्ट अभिप्रायलाई हितकर उद्देश्यका रूपमा स्वीकार गराइएपछि कैकेयीले (सारा विषय) बुझिन् र हर्षले मन्थरालाई भनिन्।
37यद्यपि ती कैकेयी उत्तम दूरदर्शिताले सम्पन्न थिइन्, तापनि उनले त्यस कुब्जाका वचनमा विस्मय प्रकट गरिन् र एक तरुण (अपरिपक्व) बालिकाझैँ कुमार्ग छानिन्।
38(उनले भनिन्) "हे कुब्जे! म त कहिल्यै जान्दिनथेँ कि तँ यस्ता उत्तम वचन बोल्न सक्छेस् अथवा बुद्धिपूर्वक निर्णय गर्न सक्छेस्। तँ यस संसारकी कुब्जाहरूमध्ये श्रेष्ठ छेस्।
39हे कुब्जे! तँ नै सधैँ मेरा कार्यमा रुचि लिन्छेस् र मेरो कल्याण चाहन्छेस्। (तँबिना) मलाई राजाको अभीष्ट (कपटपूर्ण) कर्मको पत्तै लाग्दैनथ्यो।
40यस संसारमा अनेक कुब्जा छन्, जो आफ्ना विकृत र बाङ्गा शरीरले अत्यन्तै कुरूप छन्। तर तँ बतासले निहुरिएकी कमलिनीझैँ सुन्दर देखिन्छेस्।
41तेरा वक्षःस्थल पुष्ट छन् र तेरा काँधजत्तिकै अग्ला छन्। तिनीमुनि तेरो उदर छ, जसको सुन्दर नाभि (कम्मर) मानौँ लाजले कृश देखिन्छ।
42तेरा नितम्ब पूर्ण छन् र वक्षःस्थल गोला तथा पुष्ट छन्। तेरो मुख उज्ज्वल चन्द्रमातुल्य छ। हे मन्थरा! तँ कति आकर्षक देखिन्छेस्!
43तेरा नितम्ब खनखनाउने करधनीले देदीप्यमान छन्। तेरा पिँडुला सुदृढ र चरण लामा छन्।
44हे मन्थरा! जब तँ रेशमी वस्त्र लगाएर आफ्ना पुष्ट तिघ्रासहित मेरो अगाडि हिँड्छेस्, तब तँ राजहंसीसमान देखिन्छेस्।
45असुरराज शम्बरले जति हजार माया रच्न सक्थ्यो, ती सबैभन्दा पनि बढी हजार कपटपूर्ण उपाय तँमा निवास गर्छन्।
46तेरो त्यस विशाल कुप्रोमा, जो रथचक्रको नाभिजत्तिकै चौडा छ, तेरा चतुर विचार, मायाशक्ति र क्षत्रियका कुशलता पनि सञ्चित छन्।
47हे कुब्जे! राम वन गएपछि र भरत अभिषिक्त भएपछि म यो कुप्रोलाई सुनको मालाले ढाकिदिनेछु।
48हे मन्थरा! जब मेरो उद्देश्य सिद्ध हुनेछ र म पूर्णतः सन्तुष्ट हुनेछु, तब म तेरो कुप्रोमा उत्तम शुद्ध तरल सुनको लेप लगाइदिनेछु।
49हे मन्थरा! म तेरो मङ्गलमय, सुन्दर मुखका लागि सुनको टीका बनाउनेछु र तेरा लागि उत्तम आभूषणको पनि आज्ञा दिनेछु।
50तँ देवीसमान सुन्दर वस्त्र लगाएर विचरण गर्नेछेस्। अनुपम मुखले मानौँ चन्द्रमालाई ललकार्दै र गर्व अनुभव गर्दै तँ आफ्ना शत्रुहरूका बीच श्रेष्ठताको स्थिति प्राप्त गर्नेछेस्।
51तँ देवीसमान सुन्दर वस्त्र लगाएर विचरण गर्नेछेस्। अनुपम मुखले मानौँ चन्द्रमालाई ललकार्दै र गर्व अनुभव गर्दै तँ आफ्ना शत्रुहरूका बीच श्रेष्ठताको स्थिति प्राप्त गर्नेछेस्।
52सबै प्रकारका आभूषणले अलङ्कृत अन्य कुब्जाहरूले पनि तेरो त्यसै गरी सेवा गर्नेछन् जसरी तँ मेरो सेवा गर्छेस्।"
53यसरी प्रशंसा पाएर मन्थराले सेतो ओछ्यानमा पल्टिएकी र यज्ञवेदीमा प्रज्वलित अग्निसमान देखिने कैकेयीलाई भनी:
54"हे सौभाग्यशालिनी! जल बगिसकेपछि बाँध बाँधिँदैन। राजाको सामु आफ्नो परम हितअनुसार कर्म गर्।"
55आफ्नो मादक सौन्दर्यको गर्वले फुलेकी, त्यस कुब्जाका वचनले प्रोत्साहित र प्रभावित ती सुन्दरी विशालनयना कैकेयीले कोपभवनमा प्रवेश गरिन्। उनले कैयौँ लाख (मुद्रा) मूल्यको आफ्नो अत्यन्तै बहुमूल्य मुक्ताहार तथा अन्य महँगा, सुन्दर आभूषण फुकालेर फ्याँकिदिइन्। त्यसपछि ती स्वर्णवर्णा कैकेयीले भुइँमा पल्टेर मन्थरालाई भनिन्:
56आफ्नो मादक सौन्दर्यको गर्वले फुलेकी, त्यस कुब्जाका वचनले प्रोत्साहित र प्रभावित ती सुन्दरी विशालनयना कैकेयीले कोपभवनमा प्रवेश गरिन्। उनले कैयौँ लाख (मुद्रा) मूल्यको आफ्नो अत्यन्तै बहुमूल्य मुक्ताहार तथा अन्य महँगा, सुन्दर आभूषण फुकालेर फ्याँकिदिइन्। त्यसपछि ती स्वर्णवर्णा कैकेयीले भुइँमा पल्टेर मन्थरालाई भनिन्:
57आफ्नो मादक सौन्दर्यको गर्वले फुलेकी, त्यस कुब्जाका वचनले प्रोत्साहित र प्रभावित ती सुन्दरी विशालनयना कैकेयीले कोपभवनमा प्रवेश गरिन्। उनले कैयौँ लाख (मुद्रा) मूल्यको आफ्नो अत्यन्तै बहुमूल्य मुक्ताहार तथा अन्य महँगा, सुन्दर आभूषण फुकालेर फ्याँकिदिइन्। त्यसपछि ती स्वर्णवर्णा कैकेयीले भुइँमा पल्टेर मन्थरालाई भनिन्:
58"हे कुब्जे! राजालाई भनिदे कि या त राम वन गएपछि भरतले राज्य प्राप्त गर्नेछन्, अथवा म यहीँ मर्नेछु।
59मलाई न सुनको अभिलाषा छ, न रत्नको र न आभूषणको। यदि राम अभिषिक्त भए भने त्यही मेरो जीवनको अन्त्य हुनेछ।"
60भरतकी माता रानी कैकेयीलाई अत्यन्तै प्रबल वचनले सम्बोधन गर्दै त्यस कुब्जाले भरतका लागि हितकर र रामका लागि अहितकर यी वचन पुनः भनी:
61"यो सत्य हो कि यदि रामले यो राज्य प्राप्त गरे भने तँले आफ्नो पुत्रसहित दुःख भोग्नै पर्नेछ। हे मङ्गलमयी! त्यसैले यस्तो कर्म गर् जसबाट तेरो पुत्र भरत अभिषिक्त होऊन्।"
62त्यस कुब्जाका बाणझैँ तीक्ष्ण वचनले बारम्बार आहत भई अत्यन्तै शोकाकुल रानी कैकेयी राजाप्रति क्रोधले भड्किन्। बारम्बार आफ्नो वक्षःस्थलमा हात राखेर र विस्मय प्रकट गर्दै उनले त्यस कुब्जाको प्रशंसा गरिन्।
63"राजालाई भनिदे कि उनले या त राम दीर्घकालका लागि वन पठाइएपछि भरतको कामनाको पूर्ति देख्नेछन्, अथवा मलाई यमराजको धाम गएकी।
64यदि राम यहाँबाट वन जाँदैनन् भने, मलाई न ओछ्यान चाहिन्छ, न माला, न चन्दन, न अङ्गराग, न अन्न, न जल र न प्राण नै।"
65यी निर्मम वचन भनेर ती सुन्दरी कैकेयीले पतित किन्नरीझैँ आफ्ना सबै आभूषण फुकालेर फ्याँकिदिइन् र गलैँचा हटाएर भुइँमा पल्टिन्।
66यसरी प्रचण्ड क्रोधको अन्धकारले ढाकिएको मुख भएकी र सम्पूर्ण बहुमूल्य आभूषणबाट विरहित शरीर भएकी रानी कैकेयी बेचैन पल्टिरहिन् र तारारहित कालो आकाशसमान देखिइन्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको नवौँ सर्ग समाप्त भयो।