सर्गः 52
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 52
संस्कृत
1प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः। उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।।2.52.1।।
2भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा। असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति।।2.52.2।।
3बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने। तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम्।।2.52.3।।
4विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः। गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः।।2.52.4।।
5स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च। स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत्।।2.52.5।।
6अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम्। सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर।।2.52.6।।
7तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान्। उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत्।।2.52.7।।
8ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत्। उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते।।2.52.8।।
9तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम्। नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत।।2.52.9।।
10अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः। कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति।।2.52.10।।
11ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ। जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ।।2.52.11।।
12राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत्। किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।2.52.12।।
13ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन। सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः।।2.52.13।।
14निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम। रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम्।।2.52.14।।
15आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः। सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।2.52.15।।
16नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित्। तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने।।2.52.16।।
17न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः। मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम्।।2.52.17।।
18सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन्। त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव।।2.52.18।।
19वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः। कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः।।2.52.19।।
20इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा। दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम्।।2.52.20।।
21ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम्। रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम्।।2.52.21।।
22इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये। यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु।।2.52.22।।
23शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः। कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते।।2.52.23।।
24यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः। कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया।।2.52.24।।
25एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः। यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते।।2.52.25।।
26यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति। न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा।।2.52.26।।
27अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम्। ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः।।2.52.27।।
28नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली। अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च।।2.52.28।।
29चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः। लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान्।।2.52.29।।
30एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे। अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः।।2.52.30।। आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम्। सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च।।2.52.31।।
31एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे। अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः।।2.52.30।। आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम्। सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च।।2.52.31।।
32ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय। आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे।।2.52.32।।
33भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च। अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति।।2.52.33।।
34भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे। तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः।।2.52.34।।
35यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः। तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः।।2.2.35।।
36तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता। लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम्।।2.52.36।।
37निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः। तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत्।।2.52.37।।
38यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः। भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि।।2.52.38।।
39कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम्। तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव।।2.52.39।।
40सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः। विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी।।2.52.40।।
41दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम्। सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे।।2.52.41।।
42दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम्। चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः।।2.52.42।।
43दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने। प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम्।।2.52.43।।
44आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने। सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः।।2.52.44।।
45अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया। नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति।।2.52.45।।
46असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम्। कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः।।2.52.46।।
47मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः। कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः।।2.52.47।।
48तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ। वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि।।2.52.48।।
49यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि। सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया।।2.52.49।।
50भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते। रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव।।2.52.50।।
51त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम्। आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम्।।2.52.51।।
52प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः। प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः।।2.52.52।।
53इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः। परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम्।।2.52.53।।
54तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन्। अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम्।।2.52.54।।
55न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना। राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा।।2.52.55।।
56वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः। यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः।।2.52.56।।
57चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने। क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा।।2.52.57।।
58भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि। भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि।।2.52.58।।
59एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः। रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।2.52.59।।
60जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल। शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः।।2.52.60।।
61नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी। कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः।।2.52.61।।
62परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि। राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम्।।2.52.62।।
63एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी। भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात्।।2.52.63।।
64मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज। सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा।।2.52.64।।
65इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः। गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत्।।2.52.65।।
66नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने। आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः।।2.52.66।।
67सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम्। हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.52.67।। जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय।
68तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत्।।2.52.68।। लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः।
69दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।। तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ। आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.52.70।।
70दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।। तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ। आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.52.70।।
71ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः। व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत्।।2.52.71।।
72अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा। भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम्।।2.52.72।।
73ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः। जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः।।2.52.73।।
74स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः। तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत्।।2.52.74।।
75आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः। सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम्।।2.52.75।।
76स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन्। आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः।।2.52.76।।
77अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः। ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत्।।2.52.77।।
78राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः। ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः।।2.52.78।।
79आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया। प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः।।2.52.79।।
80अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम्। आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान्।।2.52.80।।
81ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता। शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात्।।2.52.81.।।
82मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता। वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत्।।2.52.82।।
83पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः। निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।। चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने। भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।। ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता। यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।
84पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः। निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।। चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने। भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।। ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता। यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।
85पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः। निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।। चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने। भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।। ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता। यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।
86त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे। भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे।।2.52.86।।
87सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने। प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते।।2.52.87।। गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्। ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया।।2.52.88।।
88सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने। प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते।।2.52.87।। गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्। ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया।।2.52.88।।
89सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च। यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता।।2.52.89।।
90यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि। तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च।।2.52.90।।
91पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः। अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे।।2.52.91।।
92तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता। दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत्।।2.52.92।।
93तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः। प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः।।2.52.93।।
94अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम्। भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा।।2.52.94।।
95अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने। अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु।।.2.52.95।।
96पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन्। अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ।।2.52.96।।
97न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया। अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति।।2.52.97।।
98प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम्। विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति।।2.52.98।।
99श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः। अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः।।2.52.99।।
100गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य। अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी।।2.52.100।।
101स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम्। ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत्।।2.52.101।।
102तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम्। आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम्।।2.52.102।।
अङ्ग्रेजी
1As the night advanced towards dawn, broadchested Rama of great renown said to Lakshmana, son of Sumitra, who had auspicious marks on his body:
2O dear Lakshmana the holy night is over and it is time for sunrise. The deep dark bird, the cuckoo is singing.
3Listen to the screams of the peacocks in the forest. The Ganga is flowing fast to merge in the sea. We need to cross it.
4In response to Rama's desire, Lakshmana, son of Sumitra, one who brings joy to his friends, called Guha and the charioteer (Sumantra) and stood before his brother.
5Having heard and accepted Rama's proposal, the king of the nisadas called his ministers at once and said:
6Get quickly to the sacred bank (of Ganga) a strong, auspicious boat equipped with rowing rods and helmsmen who can help cross the river with ease
7The ministers heard the orders, soon brought a beautiful boat and informed Guha (that his orders have been carried out).
8Then Guha with folded palms said to Rama: O king, the boat ready. Tell me what else can I do for you.
9O best among men, renowned like a god's son and constantly engaged in vows, here is the boat for you to cross the Ganga flowing into the sea. Do board it.
10Thereafter the radiant Rama said to Guha, You have fulfilled my desire. Keep all our belongings in the boat.
11Rama and Lakshmana then put on their quivers, fastened their swords and holding their bows went towards Ganga along with Sita.
12The charioteer (Sumantra) approached the righteous Rama and asked him with folded hands: What can I do?
13Rama then caressed Sumantra with his right hand and said, Sumantra, go back immediately and never be inattentive in serving the king.
14You have done enough. I shall now leave the chariot and walk into the great forest.
15Having been permitted to go, Sumantra, the distressed charioteer, said to Rama, the best among men, and a descendant of the Ikshvaku race:
16None else in this world would be able to live in the forest as you have resolved to, like a common man, along with your brother and spouse.
17If your celibacy and your grief are the consequences of your study of the Vedic lore, your compassionate nature and simplicity of character, I think there is no use of all these (virtues).
18Valiant scion of the Raghus dwelling in the forest along with Vaidehi (Sita) and brother Lakshmana you will attain the status as if you have won the three worlds.
19Deprived of you, O Rama we will come under the control of that sinful Kaikeyi. We will suffer and die.
20Rama was like his (Sumantra's) own self. When Sumantra, the charioteer, saw that Rama was preparing to go afar for a long time, he started weeping aloud in deep distress.
21After the flow of tears ceased Sumantra took a sip of water and became sanctified. Then Rama addressed him with sweet words over and over again:
22I find none else like you as friendly as you are to the Ikshvaku race. So do whatever you like to see that king Dasaratha does not brood over me.
23I tell you this because the lord of the earth (Dasaratha), is in deep distress. He is old. And he is under the control of his passion.
24To make Kaikeyi happy, do whatever little the great king Dasaratha orders you to do.
25The minds of kings create no hurdles in all that they want to do. That is why they rule kingdoms.
26Sumantra do things exactly in the manner the great king desires so that he does not feel sad or disappointed.
27After offering your salutations, tell these words, on my behalf, to the king who is respectable, bent with age and who has conquered his senses and never experienced any sorrow before.
28I do not regret my banishment from Ayodhya to live in the forest. Neither Lakshmana nor Sita does.
29Very quickly these fourteen years will come to an end and we will return (to Ayodhya). Then you will see me, Lakshmana and Sita off and on.
30Having said this to the king, O Sumantra tell my mother, the other queens including Kaikeyi again and again about my wellbeing and the wellbeing of Lakshmana and Sita. Convey our respectful salutations at the feet of mother Kausalya.
31Having said this to the king, O Sumantra tell my mother, the other queens including Kaikeyi again and again about my wellbeing and the wellbeing of Lakshmana and Sita. Convey our respectful salutations at the feet of mother Kausalya.
32Tell the king to send for Bharata quickly, and on his arrival, he be placed in the position of the king as per his own desire.
33On embracing Bharata and making him the crownprince the sorrow due to our departure will not affect you.
34You should tell Bharata that just as he treats the king so should he treat all the mothers without differentiating betwen them.
35Just as you treat Kaikeyi and Sumitra in a special manner, so should you treat Devi Kausalya, my mother.
36Princeregency is awaiting you because of our father's loving desire. See that through you (your actions) he is able to attain happiness in both the worlds.
37When Sumantra was asked by Rama to go back, he grew griefstricken. Having heard all that was said by the scion of the Kakutsthas, he replied:
38I beg your pardon for what I have told you out of love. Accept it as the words of a devotee expressed without fear or formality.
39Without you how can I go back to the city (of Ayodhya) which, separated from you, is grieving like a lady who has lost her son?
40The people who had seen Rama board the chariot will be brokenhearted to see it without him.
41Seeing the empty chariot the people of the city will look pitiable just like an army left only with the charioteer after its hero is killed in the war.
42Although living at a distance, the subjects feel in their minds that you are just ahead of them. Today they will certainly go without food, brooding over you.
43At the time of your departure, O Rama, you have seen all that happened, the hearts of the people exhausted with grief.
44You have witnessed the cry of agony raised by the citizens at the time of your banishment. Now when they see the (empty) chariot, they will make it (raise their cry) a hundredfold.
45What shall I say to Kausalya? Shall I say 'O venerable queen I have left your son at his maternal uncle's, hence don't grieve'.
46How can I lie to her? How can I tell her the unpleasent truth?
47How can these excellent horses who used to carry you and your friends till now draw this chariot without you even though they are at my command?
48That is why, O sinless one I cannot go back to Ayodhya without you. Allow me to accompany you into your exile.
49If you forsake me in spite of my request I shall immediately enter fire along with my chariot.
50With my chariot I shall retaliate and prevent all those animals in the forest causing obstacles to your austerities, O Rama
51By your grace I experienced the pleasure of driving your chariot, and by your grace, too, I am looking forward to deriving the pleasure of dwelling in the forest.
52Be pleased. I wish to stay with you in the forest I long to hear from you these favourable words, 'Stay with me'.
53O valiant one, if these horses too could render services to you while you dwell in the forest, they would attain the supreme state.
54As I dwell in the forest, I shall serve you with my head bowed. For this I may altogether relinquish Ayodhya or even heaven.
55Just as a sinner cannot enter the capital of Indra (heaven), it is impossible for me to enter Ayodhya without you.
56It is my cherished desire to take you after the completion of your exile, back to the city (Ayodhya) in this chariot alone.
57If I accompany you into the forest, fourteen years will pass like a moment, otherwise it will seem like a hundred years.
58O Rama you are affectionate towards your servants. I abide in the path followed by you, my master's son. I am your devoted servant. It does not behove you to forsake me who is faithful.
59Repeatedly implored in various ways by the miserable Sumantra, Rama who is compassionate to his servants replied:
60O Sumantra, listen I know your deep devotion to me (I also know) you are loyal to your master (Dasaratha). So I am sending you to the city (Ayodhya) from here.
61When my younger mother Kaikeyi sees that you have returned to Ayodhya, she will believe that Rama has really gone to the forest.
62If queen Kaikeyi is fully satisfied that I have gone to dwell in the forest, she will no longer have any doubt and will believe that righteous king Dasaratha is not a liar.
63My prime resolve is that my younger mother should enjoy this prosperous and vast kingdom ruled by her son Bharata.
64Sumantra, return to the city with the chariot for my pleasure and also for the pleasure of the king and convey to each of the persons concerned the message exactly as instructed.
65Having spoken to the charioteer and consoling him again and again, indefatigable Rama spoke to Guha words full of reasoning:
66Guha this forest where people live is not suitable for my stay. It is necessary that I live in a hermitage. So please do the needful.
67Seeking the welfare of my father, Sita and Lakshmana I shall enter the forest with matted hair and practise the prescribed austerities which are the adornments of ascetics. Do fetch me the sap of a banyan tree.
68Guha fetched the latex quickly and gave it to the prince (Rama) and with that Rama matted his own hair and Lakshmana's.
69The longarmed Rama, the best of men, put on locks of matted hair. As the two brothers, Rama and Lakshmana stood dressed in bark wearing crowns of matted hair, they resembled two resplendent ascetics.
70The longarmed Rama, the best of men, put on locks of matted hair. As the two brothers, Rama and Lakshmana stood dressed in bark wearing crowns of matted hair, they resembled two resplendent ascetics.
71Having adopted the path of ascetics along with Lakshmana, Rama said to his friend Guha:
72O Guha you must be vigilant about your army, treasury, forts and provinces. A kingdom, it is (rightly) said, is protected with great difficulty.
73Rama, Delight of the Iksvakus, then permitted Guha to take leave. And departed quickly with his consort and Lakshmana in peace.
74Seeing the boat on the river bank and intending to cross the swiftly flowing Ganga, Rama, descendant of the Iksvakus said to Lakshmana:
75O Lakshmana, the best of men the boat stands ready, get into it slowly (carefully), and then help the noble Sita board it by holding the beam (which balances the boat).
76Having heard his brother's command the selfcontrolled Lakshmana did as he was told.He first helped Sita get into the boat and thereafter boarded it himself.
77With the boat boarded by the glorious Rama, Lakshmana's elder brother, Guha, king of the nishadas urged his kinsmen (to row the boat).
78Resplendent Rama boarded the boat and muttered for his own safety mantras befitting brahmins and kshatriyas.
79Rama of undimmed radiance sipped the waters (of the Ganga) in accordance with the scriptures and with great pleasure and paid obeisance to the river with Sita and Lakshmana.
80Having permitted Sumantra and Guha with his army to leave, Rama seated on the boat urged the boatmen to proceed.
81The wellruddered boat rowed by the helmsmen and propelled by strong oars, swiftly crossed the waters of the river.
82When the boat reached the midstream that unblemished Sita with palms folded invoked the river thus:
83O Ganga, protected by you, this son (Rama) of Dasaratha, the sagacious maharaja, will carry out his father's command. He along with his brother will return after living in the forest for full fourteen years. O fortunate Devi, he will worship you in delight for fulfilling all his desires after his safe return.
84O Ganga, protected by you, this son (Rama) of Dasaratha, the sagacious maharaja, will carry out his father's command. He along with his brother will return after living in the forest for full fourteen years. O fortunate Devi, he will worship you in delight for fulfilling all his desires after his safe return.
85O Ganga, protected by you, this son (Rama) of Dasaratha, the sagacious maharaja, will carry out his father's command. He along with his brother will return after living in the forest for full fourteen years. O fortunate Devi, he will worship you in delight for fulfilling all his desires after his safe return.
86O Devi, you are Tripathaga, flowing in three directions (worlds). You behold the region of Brahma and happen to be the spouse of the king of the ocean in this world (of mortals).
87O Devi O lovely Ganga I offer you my obeisance and my adorations. After the safe return of Rama, the tiger (best) among men, from the forest and after he regains the kingdom I shall give a hundred thousand cows, clothing and delicious food to brahmins as a mark of regard, which will please you.
88O Devi O lovely Ganga I offer you my obeisance and my adorations. After the safe return of Rama, the tiger (best) among men, from the forest and after he regains the kingdom I shall give a hundred thousand cows, clothing and delicious food to brahmins as a mark of regard, which will please you.
89O Devi after my return to Ayodhya purified by my austerities, I shall worship you by offering a thousand pots of nectar and food in the form of meat.
90I shall worship all those deities inhabiting your banks and all sacred spots and temples.
91O sacred one may the blemishless, mightyarmed Rama accompanied by me and his brother reenter Ayodhya after the exile.
92While the unblemished, auspicious Sita was thus addressing (the river), the boat swiftly reached the south bank.
93Rama, the best of men and tormentor of enemies, after reaching the other side of the river, left the boat and proceeded with Sita and his brother.
94The longarmed Rama then said to Lakshmana, enhancer of the joy of Sumitra: Whether in populated areas or in solitary places, excercise alacrity in the matter of protection.
95In this desolate forest which we had never seen before we must certainly be concerned about our protection. O Lakshmana , let Sita follow you
96O best of men, I will follow you and Sita and keep watch. We must ensure mutual protection.
97We have not yet confronted any hardship. From now on Sita will come to know the difficulties of forest life.
98Now she will enter the forest which is devoid of concourse of people, farms and pleasure groves and which is uneven and inaccessible and full of deep ditches.
99Having heard the words of Rama, Lakshmana went ahead and Rama, delight of the Raghus, walked behind Sita.
100The wretched Sumantra kept gazing at Rama who swiftly reached the other side of the Ganga and only when he could not see him because of long distance, he turned away his gaze and, overcome with grief, shed tears.
101Having crossed that mighty river, the highsouled Rama, bestower of boons and equal in splendour, to the Protector of the world reached Vatsa by and by, a highly prosperous country inhabited by happy people.
102Famished, they (Rama and Lakshmana) killed a boar, a rishya (whitefooted male antelope), a spotted deer and a great deer with black stripes. They partook the meat and reached a tree by evening where they rested for the night. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाश स्सर्गः।। Thus ends the fiftysecond sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1जब रात प्रभात की ओर बढ़ी, तब महायशस्वी विशालवक्ष राम ने सुमित्रानन्दन लक्ष्मण से, जिनके शरीर पर मंगल चिह्न थे, कहा:
2हे प्रिय लक्ष्मण! पवित्र रात्रि बीत गई और सूर्योदय का समय हो गया। गहरे श्याम वर्ण का पक्षी कोकिल गा रहा है।
3वन में मयूरों की केका सुनो। गंगा समुद्र में मिलने के लिए वेग से बह रही है। हमें उसे पार करना है।
4राम की इच्छा के अनुसार अपने मित्रों को आनन्द देने वाले सुमित्रानन्दन लक्ष्मण ने गुह और सारथि (सुमन्त्र) को बुलाया और अपने भ्राता के समक्ष खड़े हो गए।
5राम का प्रस्ताव सुनकर और स्वीकार कर निषादराज ने तत्काल अपने मन्त्रियों को बुलाया और कहा:
6गंगा के पवित्र तट पर शीघ्र एक दृढ़, मंगलमयी नौका ले आओ, जिसमें डाँड़ और ऐसे केवट हों जो सुखपूर्वक नदी पार करा सकें।
7मन्त्रियों ने आदेश सुना, शीघ्र ही एक सुन्दर नौका ले आए और गुह को सूचित किया (कि उनकी आज्ञा का पालन हो गया)।
8तब गुह ने हाथ जोड़कर राम से कहा—हे राजन्! नौका तैयार है। बताइए, आपके लिए मैं और क्या कर सकता हूँ।
9हे नरश्रेष्ठ! हे देवपुत्र के समान विख्यात और निरन्तर व्रतों में लगे रहने वाले! समुद्र में गिरने वाली गंगा को पार करने के लिए यह नौका आपके लिए प्रस्तुत है। इस पर आरूढ़ होइए।
10तत्पश्चात् तेजस्वी राम ने गुह से कहा—तुमने मेरी इच्छा पूर्ण कर दी। हमारा सारा सामान नौका में रखवा दो।
11तब राम और लक्ष्मण ने अपने तूणीर धारण किए, अपने खड्ग कसे और धनुष लिए सीता सहित गंगा की ओर चल पड़े।
12सारथि (सुमन्त्र) धर्मात्मा राम के समीप गए और हाथ जोड़कर उनसे पूछा—मैं क्या करूँ?
13तब राम ने अपने दाहिने हाथ से सुमन्त्र को सहलाया और कहा—हे सुमन्त्र! तत्काल लौट जाओ और राजा की सेवा में कभी असावधान मत होना।
14तुमने बहुत कर दिया है। अब मैं रथ छोड़कर पैदल ही महावन में प्रवेश करूँगा।
15जाने की अनुमति पाकर व्यथित सारथि सुमन्त्र ने नरश्रेष्ठ और इक्ष्वाकुवंशी राम से कहा:
16इस संसार में और कोई ऐसा नहीं जो साधारण मनुष्य के समान अपने भ्राता और पत्नी सहित वन में रहने का संकल्प कर सके, जैसा आपने किया है।
17यदि आपका ब्रह्मचर्य और आपका यह शोक आपके वेदाध्ययन, आपके करुणामय स्वभाव और आपके चरित्र की सरलता के परिणाम हैं, तो मैं समझता हूँ कि इन सब (गुणों) का कोई उपयोग नहीं।
18हे पराक्रमी रघुवंशी! वैदेही (सीता) और भ्राता लक्ष्मण सहित वन में निवास करते हुए आप वह स्थान प्राप्त करेंगे मानो आपने तीनों लोक जीत लिए हों।
19हे राम! आपसे वंचित होकर हम उस पापिनी कैकेयी के अधीन हो जाएँगे। हम कष्ट भोगेंगे और मर जाएँगे।
20राम उनके (सुमन्त्र के) अपने प्राणों के समान थे। जब सारथि सुमन्त्र ने देखा कि राम दीर्घकाल के लिए दूर जाने को तैयार हैं, तब वे गहरी व्यथा में फूट-फूटकर रोने लगे।
21अश्रुधारा रुक जाने पर सुमन्त्र ने आचमन किया और पवित्र हुए। तब राम ने उनसे बार-बार मधुर वचन कहे:
22मुझे इक्ष्वाकुवंश के प्रति आप जैसा हितैषी और कोई नहीं दिखता। अतः जो कुछ आप कर सकें, वह कीजिए जिससे राजा दशरथ मेरा चिन्तन कर शोक न करें।
23मैं आपसे यह इसलिए कह रहा हूँ कि पृथ्वी के स्वामी (दशरथ) गहरी व्यथा में हैं। वे वृद्ध हैं। और वे अपने मोह के वश में हैं।
24कैकेयी को प्रसन्न रखने के लिए महाराज दशरथ आपको जो थोड़ा-बहुत करने की आज्ञा दें, वही कीजिए।
25राजाओं के मन जो कुछ भी करना चाहते हैं उसमें वे कोई बाधा नहीं आने देते। इसीलिए वे राज्यों पर शासन करते हैं।
26हे सुमन्त्र! ठीक उसी प्रकार कार्य कीजिए जैसा महाराज चाहते हैं, जिससे वे दुःखी अथवा निराश न हों।
27प्रणाम निवेदन कर मेरी ओर से उन राजा से ये वचन कहिएगा, जो पूज्य हैं, आयु से झुके हुए हैं, जिन्होंने अपनी इन्द्रियाँ जीत ली हैं और जिन्होंने पहले कभी कोई शोक नहीं भोगा।
28अयोध्या से निर्वासित होकर वन में रहने का मुझे कोई खेद नहीं। न लक्ष्मण को है, न सीता को।
29ये चौदह वर्ष बहुत शीघ्र बीत जाएँगे और हम (अयोध्या) लौट आएँगे। तब आप मुझे, लक्ष्मण और सीता को बार-बार देखेंगे।
30हे सुमन्त्र! राजा से यह कहकर मेरी माता से, तथा कैकेयी सहित अन्य रानियों से भी बार-बार मेरी, लक्ष्मण की और सीता की कुशलता के विषय में कहिएगा। माता कौसल्या के चरणों में हमारा श्रद्धापूर्ण प्रणाम निवेदित कीजिएगा।
31हे सुमन्त्र! राजा से यह कहकर मेरी माता से, तथा कैकेयी सहित अन्य रानियों से भी बार-बार मेरी, लक्ष्मण की और सीता की कुशलता के विषय में कहिएगा। माता कौसल्या के चरणों में हमारा श्रद्धापूर्ण प्रणाम निवेदित कीजिएगा।
32राजा से कहिएगा कि वे भरत को शीघ्र बुलवा लें, और उनके आने पर उनकी अपनी इच्छा के अनुसार उन्हें राजा के पद पर बिठा दें।
33भरत को गले लगाकर और उन्हें युवराज बनाकर हमारे प्रस्थान का शोक आपको प्रभावित नहीं करेगा।
34आप भरत से कहिएगा कि जैसा व्यवहार वे राजा के साथ करते हैं, वैसा ही सब माताओं के साथ करें, उनमें कोई भेद किए बिना।
35जैसे तुम कैकेयी और सुमित्रा के साथ विशेष व्यवहार करते हो, वैसा ही व्यवहार मेरी माता देवी कौसल्या के साथ भी करना।
36हमारे पिता की स्नेहमयी इच्छा के कारण युवराज पद तुम्हारी प्रतीक्षा कर रहा है। यह देखना कि तुम्हारे द्वारा (तुम्हारे कर्मों से) वे दोनों लोकों में सुख प्राप्त कर सकें।
37जब राम ने सुमन्त्र से लौट जाने को कहा, तब वे शोक से आहत हो गए। ककुत्स्थवंशी ने जो कुछ कहा था वह सब सुनकर उन्होंने उत्तर दिया:
38मैंने प्रेमवश जो कुछ आपसे कहा है उसके लिए मैं क्षमा माँगता हूँ। इसे भय अथवा औपचारिकता के बिना कहे गए एक भक्त के वचन मानकर स्वीकार कीजिए।
39आपके बिना मैं उस (अयोध्या) नगरी में कैसे लौट सकूँगा जो आपसे वियुक्त होकर पुत्र खोई हुई नारी के समान शोक कर रही है?
40जिन लोगों ने राम को रथ पर आरूढ़ होते देखा था, वे उसे उनके बिना देखकर हृदयविदीर्ण हो जाएँगे।
41रिक्त रथ को देखकर नगर के लोग उस सेना के समान दयनीय लगेंगे जिसका वीर युद्ध में मारा जाने पर केवल सारथि ही शेष बचा हो।
42यद्यपि दूर रहकर भी प्रजा अपने मन में यह अनुभव करती है कि आप उनके ठीक आगे ही हैं। आज वे निश्चय ही आपका चिन्तन करते हुए भोजन नहीं करेंगे।
43हे राम! अपने प्रस्थान के समय आपने वह सब देख ही लिया था—शोक से क्षीण हुए लोगों के हृदय।
44आपके निर्वासन के समय नगरवासियों ने जो आर्तनाद किया था उसके आप साक्षी हैं। अब जब वे (रिक्त) रथ देखेंगे, तब वे उसे सौगुना कर देंगे (और भी ऊँचा क्रन्दन करेंगे)।
45मैं कौसल्या से क्या कहूँगा? क्या मैं कहूँ—'हे पूज्या रानी! मैं आपके पुत्र को उनके मामा के यहाँ छोड़ आया हूँ, अतः शोक मत कीजिए'?
46मैं उनसे मिथ्या कैसे कह सकता हूँ? और अप्रिय सत्य ही उनसे कैसे कह सकता हूँ?
47जो उत्तम अश्व अब तक आपको और आपके मित्रों को ढोते रहे हैं, वे मेरी आज्ञा में होते हुए भी आपके बिना यह रथ कैसे खींच सकेंगे?
48इसीलिए, हे निष्पाप! मैं आपके बिना अयोध्या नहीं लौट सकता। मुझे आपके वनवास में साथ चलने की अनुमति दीजिए।
49यदि मेरी प्रार्थना के होते हुए भी आप मुझे त्याग देंगे, तो मैं अपने रथ सहित तत्काल अग्नि में प्रवेश कर जाऊँगा।
50हे राम! मैं अपने रथ से उन सब वन्य पशुओं का प्रतिकार करूँगा और उन्हें रोकूँगा जो आपकी तपस्या में विघ्न डालें।
51आपकी कृपा से मैंने आपका रथ हाँकने का सुख भोगा, और आपकी ही कृपा से अब मैं वन में निवास का सुख प्राप्त करने की आशा रखता हूँ।
52प्रसन्न होइए। मैं आपके साथ वन में रहना चाहता हूँ। मैं आपसे ये अनुकूल वचन सुनने के लिए तरस रहा हूँ—'मेरे साथ रहो'।
53हे पराक्रमी! यदि ये अश्व भी आपके वनवास में आपकी सेवा कर सकें, तो वे परम गति प्राप्त करेंगे।
54वन में निवास करते हुए मैं मस्तक झुकाकर आपकी सेवा करूँगा। इसके लिए मैं अयोध्या ही नहीं, स्वर्ग तक त्याग सकता हूँ।
55जैसे पापी इन्द्र की राजधानी (स्वर्ग) में प्रवेश नहीं कर सकता, वैसे ही आपके बिना अयोध्या में प्रवेश करना मेरे लिए असम्भव है।
56यह मेरी हार्दिक अभिलाषा है कि आपका वनवास पूर्ण होने पर मैं इसी रथ में आपको नगरी (अयोध्या) वापस ले चलूँ।
57यदि मैं आपके साथ वन में चलूँ, तो चौदह वर्ष क्षण भर के समान बीत जाएँगे, अन्यथा वे सौ वर्ष के समान लगेंगे।
58हे राम! आप अपने सेवकों पर स्नेह रखते हैं। मैं अपने स्वामी के पुत्र आपके द्वारा अपनाए मार्ग पर ही चलता हूँ। मैं आपका अनुरक्त सेवक हूँ। मुझ निष्ठावान् को त्यागना आपको शोभा नहीं देता।
59दुःखी सुमन्त्र द्वारा नाना प्रकार से बार-बार प्रार्थना किए जाने पर अपने सेवकों पर करुणा रखने वाले राम ने उत्तर दिया:
60हे सुमन्त्र! सुनिए। मैं आपकी मेरे प्रति गहरी भक्ति जानता हूँ (और यह भी जानता हूँ कि) आप अपने स्वामी (दशरथ) के प्रति निष्ठावान् हैं। इसीलिए मैं आपको यहाँ से नगरी (अयोध्या) भेज रहा हूँ।
61जब मेरी छोटी माता कैकेयी देखेंगी कि आप अयोध्या लौट आए हैं, तब वे विश्वास करेंगी कि राम सचमुच वन चले गए।
62यदि रानी कैकेयी को पूर्ण सन्तोष हो जाए कि मैं वन में निवास करने चला गया हूँ, तो उन्हें फिर कोई सन्देह न रहेगा और वे विश्वास करेंगी कि धर्मात्मा राजा दशरथ मिथ्यावादी नहीं हैं।
63मेरा प्रमुख संकल्प यही है कि मेरी छोटी माता अपने पुत्र भरत द्वारा शासित इस समृद्ध और विशाल राज्य का भोग करें।
64हे सुमन्त्र! मेरी प्रसन्नता के लिए और राजा की प्रसन्नता के लिए भी रथ लेकर नगरी लौट जाइए और सम्बन्धित प्रत्येक व्यक्ति को मेरा सन्देश ठीक वैसे ही पहुँचा दीजिए जैसा मैंने कहा है।
65सारथि से यह कहकर और उन्हें बार-बार सान्त्वना देकर अथक राम ने गुह से युक्तिपूर्ण वचन कहे:
66हे गुह! यह वन, जहाँ लोग बसते हैं, मेरे निवास के लिए उपयुक्त नहीं। मेरे लिए किसी आश्रम में रहना आवश्यक है। अतः कृपया उचित प्रबन्ध करो।
67अपने पिता, सीता और लक्ष्मण के कल्याण की कामना करते हुए मैं जटा धारण कर वन में प्रवेश करूँगा और उन विहित तपस्याओं का पालन करूँगा जो तपस्वियों के आभूषण हैं। मेरे लिए वटवृक्ष का दूध ले आओ।
68गुह शीघ्र वह दूध ले आए और राजकुमार (राम) को दिया, और उसी से राम ने अपनी और लक्ष्मण की जटाएँ बाँधीं।
69महाबाहु नरश्रेष्ठ राम ने जटाजूट धारण किया। जब वे दोनों भ्राता राम और लक्ष्मण वल्कल पहने और जटामुकुट धारण किए खड़े हुए, तब वे दो तेजस्वी तपस्वियों के समान लगने लगे।
70महाबाहु नरश्रेष्ठ राम ने जटाजूट धारण किया। जब वे दोनों भ्राता राम और लक्ष्मण वल्कल पहने और जटामुकुट धारण किए खड़े हुए, तब वे दो तेजस्वी तपस्वियों के समान लगने लगे।
71लक्ष्मण सहित तपस्वियों का मार्ग अपनाकर राम ने अपने मित्र गुह से कहा:
72हे गुह! तुम्हें अपनी सेना, कोष, दुर्गों और प्रदेशों के विषय में सतर्क रहना चाहिए। कहा (ठीक ही) गया है कि राज्य की रक्षा बड़ी कठिनाई से होती है।
73तत्पश्चात् इक्ष्वाकुओं के आनन्द राम ने गुह को विदा लेने की अनुमति दी। और अपनी पत्नी तथा लक्ष्मण सहित शान्तिपूर्वक शीघ्र प्रस्थान किया।
74नदी के तट पर नौका देखकर और वेग से बहती गंगा पार करने के अभिप्राय से इक्ष्वाकुवंशी राम ने लक्ष्मण से कहा:
75हे नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! नौका तैयार खड़ी है, धीरे (सावधानी से) उसमें चढ़ो, और फिर (नौका को सन्तुलित रखने वाली) लकड़ी थामकर श्रेष्ठ सीता को उस पर चढ़ने में सहायता दो।
76अपने भ्राता की आज्ञा सुनकर आत्मसंयमी लक्ष्मण ने जैसा कहा गया था वैसा ही किया। उन्होंने पहले सीता को नौका पर चढ़ने में सहायता दी और तत्पश्चात् स्वयं आरूढ़ हुए।
77जब यशस्वी राम, लक्ष्मण के ज्येष्ठ भ्राता, नौका पर आरूढ़ हुए, तब निषादराज गुह ने अपने बन्धुओं को (नौका खेने के लिए) प्रेरित किया।
78तेजस्वी राम नौका पर आरूढ़ हुए और अपनी सुरक्षा के लिए ब्राह्मणों तथा क्षत्रियों के अनुरूप मन्त्रों का जप किया।
79अम्लान तेज वाले राम ने शास्त्रविधि के अनुसार और अत्यन्त प्रसन्नता के साथ (गंगा का) जल आचमन किया और सीता तथा लक्ष्मण सहित नदी को प्रणाम किया।
80सुमन्त्र को तथा गुह को उनकी सेना सहित जाने की अनुमति देकर नौका पर बैठे राम ने केवटों को आगे बढ़ने के लिए प्रेरित किया।
81केवटों द्वारा खेई और सुदृढ़ डाँड़ों से चलाई गई वह सुपतवार युक्त नौका शीघ्र ही नदी का जल पार कर गई।
82जब नौका मध्यधारा में पहुँची, तब उन निर्दोष सीता ने हाथ जोड़कर नदी से इस प्रकार प्रार्थना की:
83हे गंगे! आपसे रक्षित होकर बुद्धिमान् महाराज दशरथ के ये पुत्र (राम) अपने पिता की आज्ञा का पालन करेंगे। वे अपने भ्राता सहित पूरे चौदह वर्ष वन में रहकर लौटेंगे। हे भाग्यशालिनी देवि! सकुशल लौटने पर अपनी सब कामनाएँ पूर्ण होने से हर्षित होकर वे आपकी पूजा करेंगे।
84हे गंगे! आपसे रक्षित होकर बुद्धिमान् महाराज दशरथ के ये पुत्र (राम) अपने पिता की आज्ञा का पालन करेंगे। वे अपने भ्राता सहित पूरे चौदह वर्ष वन में रहकर लौटेंगे। हे भाग्यशालिनी देवि! सकुशल लौटने पर अपनी सब कामनाएँ पूर्ण होने से हर्षित होकर वे आपकी पूजा करेंगे।
85हे गंगे! आपसे रक्षित होकर बुद्धिमान् महाराज दशरथ के ये पुत्र (राम) अपने पिता की आज्ञा का पालन करेंगे। वे अपने भ्राता सहित पूरे चौदह वर्ष वन में रहकर लौटेंगे। हे भाग्यशालिनी देवि! सकुशल लौटने पर अपनी सब कामनाएँ पूर्ण होने से हर्षित होकर वे आपकी पूजा करेंगे।
86हे देवि! आप त्रिपथगा हैं, तीन दिशाओं (लोकों) में बहती हैं। आप ब्रह्मलोक को देखती हैं और इस (मर्त्य) लोक में समुद्रराज की पत्नी हैं।
87हे देवि! हे मनोहर गंगे! मैं आपको प्रणाम और आपकी वन्दना करती हूँ। नरश्रेष्ठ राम के वन से सकुशल लौटने पर और उनके राज्य पुनः प्राप्त करने पर मैं आदर के प्रतीकस्वरूप ब्राह्मणों को एक लाख गौएँ, वस्त्र और स्वादिष्ट भोजन दूँगी, जिससे आप प्रसन्न होंगी।
88हे देवि! हे मनोहर गंगे! मैं आपको प्रणाम और आपकी वन्दना करती हूँ। नरश्रेष्ठ राम के वन से सकुशल लौटने पर और उनके राज्य पुनः प्राप्त करने पर मैं आदर के प्रतीकस्वरूप ब्राह्मणों को एक लाख गौएँ, वस्त्र और स्वादिष्ट भोजन दूँगी, जिससे आप प्रसन्न होंगी।
89हे देवि! अपनी तपस्या से पवित्र होकर अयोध्या लौटने पर मैं सहस्र घट सुरा और माँस के रूप में भोजन अर्पित कर आपकी पूजा करूँगी।
90मैं आपके तटों पर निवास करने वाले उन सब देवताओं की तथा समस्त पवित्र स्थानों और मन्दिरों की पूजा करूँगी।
91हे पवित्रे! निष्कलंक, महाबाहु राम मेरे और अपने भ्राता सहित वनवास के पश्चात् अयोध्या में पुनः प्रवेश करें।
92जब निष्कलंक, मंगलमयी सीता इस प्रकार (नदी से) प्रार्थना कर रही थीं, तब नौका शीघ्र ही दक्षिण तट पर पहुँच गई।
93नदी के दूसरे तट पर पहुँचकर नरश्रेष्ठ और शत्रुतापन राम नौका से उतरे और सीता तथा अपने भ्राता सहित आगे बढ़े।
94तब महाबाहु राम ने सुमित्रा के आनन्द को बढ़ाने वाले लक्ष्मण से कहा—बस्ती में हो अथवा निर्जन स्थान में, रक्षा के विषय में सदा तत्पर रहना।
95इस निर्जन वन में, जिसे हमने पहले कभी देखा नहीं, हमें अपनी रक्षा की चिन्ता अवश्य करनी चाहिए। हे लक्ष्मण! सीता तुम्हारे पीछे चलें।
96हे नरश्रेष्ठ! मैं तुम्हारे और सीता के पीछे चलूँगा और पहरा दूँगा। हमें एक-दूसरे की रक्षा सुनिश्चित करनी है।
97अब तक हमने किसी कठिनाई का सामना नहीं किया। अब से सीता वनजीवन की कठिनाइयाँ जानेंगी।
98अब वे उस वन में प्रवेश करेंगी जो जनसमूह, खेतों और विहारोद्यानों से रहित है तथा जो ऊबड़-खाबड़, दुर्गम और गहरे गड्ढों से भरा है।
99राम के वचन सुनकर लक्ष्मण आगे चले और रघुनन्दन राम सीता के पीछे चले।
100दुःखी सुमन्त्र गंगा के उस पार शीघ्रता से पहुँचे राम को एकटक देखते रहे और जब वे दूरी के कारण उन्हें देख न सके, तब उन्होंने अपनी दृष्टि हटा ली और शोक से अभिभूत होकर अश्रु बहाए।
101उस महानदी को पार कर वरदाता और जगत्पालक के समान तेजस्वी उदारचेता राम धीरे-धीरे वत्स देश पहुँचे, जो अत्यन्त समृद्ध था और सुखी लोगों से बसा हुआ था।
102भूख से पीड़ित होकर उन्होंने (राम और लक्ष्मण ने) एक वराह, एक ऋष्य (श्वेतपाद मृग), एक चितकबरा मृग और एक काली धारियों वाला महामृग मारा। उन्होंने माँस खाया और सन्ध्या तक एक वृक्ष के पास पहुँचे जहाँ उन्होंने रात्रि विश्राम किया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का द्विपञ्चाश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1जब रात बिहानतर्फ बढ्यो, तब महायशस्वी विशालवक्ष रामले सुमित्रानन्दन लक्ष्मणलाई, जसको शरीरमा मंगल चिह्न थिए, भने:
2हे प्रिय लक्ष्मण! पवित्र रात बित्यो र सूर्योदयको समय भयो। गाढा श्याम वर्णको चरा कोइली गाइरहेको छ।
3वनमा मयूरहरूको केका सुन। गङ्गा समुद्रमा मिल्न वेगले बगिरहेकी छिन्। हामीले त्यसलाई तर्नुछ।
4रामको इच्छाअनुसार आफ्ना मित्रलाई आनन्द दिने सुमित्रानन्दन लक्ष्मणले गुह र सारथि (सुमन्त्र) लाई बोलाए र आफ्ना दाजुको सामु उभिए।
5रामको प्रस्ताव सुनेर र स्वीकार गरेर निषादराजले तत्कालै आफ्ना मन्त्रीहरूलाई बोलाए र भने:
6गङ्गाको पवित्र तटमा छिट्टै एउटा दह्रो, मंगलमयी डुङ्गा ल्याऊ, जसमा खियाउने लट्ठी र यस्ता माझी हुन् जसले सुखपूर्वक नदी तराउन सकून्।
7मन्त्रीहरूले आदेश सुने, छिट्टै एउटा सुन्दर डुङ्गा ल्याए र गुहलाई सूचित गरे (कि उनको आज्ञाको पालन भयो)।
8तब गुहले हात जोडेर रामलाई भने—हे राजन्! डुङ्गा तयार छ। भन्नुहोस्, तपाईंका लागि म अरू के गर्न सक्छु।
9हे नरश्रेष्ठ! हे देवपुत्रसमान विख्यात र निरन्तर व्रतमा लागिरहने! समुद्रमा मिल्ने गङ्गा तर्नका लागि यो डुङ्गा तपाईंका लागि प्रस्तुत छ। यसमा आरूढ हुनुहोस्।
10त्यसपछि तेजस्वी रामले गुहलाई भने—तिमीले मेरो इच्छा पूरा गरिदियौ। हाम्रो सबै सामान डुङ्गामा राख्न लगाऊ।
11तब राम र लक्ष्मणले आफ्ना तूणीर धारण गरे, आफ्ना खड्ग कसे र धनुष लिएर सीतासहित गङ्गातर्फ हिँडे।
12सारथि (सुमन्त्र) धर्मात्मा रामको छेउमा गए र हात जोडेर उनीसँग सोधे—म के गरूँ?
13तब रामले आफ्नो दायाँ हातले सुमन्त्रलाई सुम्सुम्याए र भने—हे सुमन्त्र! तत्कालै फर्केर जानुहोस् र राजाको सेवामा कहिल्यै असावधान नहुनुहोस्।
14तपाईंले धेरै गरिसक्नुभयो। अब म रथ छोडेर पैदलै महावनमा प्रवेश गर्नेछु।
15जाने अनुमति पाएपछि व्यथित सारथि सुमन्त्रले नरश्रेष्ठ र इक्ष्वाकुवंशी रामलाई भने:
16यस संसारमा अरू कोही यस्तो छैन जसले साधारण मानिससमान आफ्ना भाइ र पत्नीसहित वनमा बस्ने सङ्कल्प गर्न सकोस्, जस्तो तपाईंले गर्नुभयो।
17यदि तपाईंको ब्रह्मचर्य र तपाईंको यो शोक तपाईंको वेदाध्ययन, तपाईंको करुणामय स्वभाव र तपाईंको चरित्रको सरलताका परिणाम हुन् भने, म ठान्छु कि यी सबै (गुण) को कुनै उपयोग छैन।
18हे पराक्रमी रघुवंशी! वैदेही (सीता) र भाइ लक्ष्मणसहित वनमा बस्दा तपाईंले त्यो स्थान प्राप्त गर्नुहुनेछ मानौँ तपाईंले तीनै लोक जित्नुभएको होस्।
19हे राम! तपाईंबाट वञ्चित भई हामी त्यस पापिनी कैकेयीको अधीनमा पर्नेछौँ। हामी कष्ट भोग्नेछौँ र मर्नेछौँ।
20राम उनका (सुमन्त्रका) आफ्नै प्राणसमान थिए। जब सारथि सुमन्त्रले देखे कि राम लामो समयका लागि टाढा जान तयार छन्, तब उनी गहिरो व्यथामा धुरुधुरु रुन थाले।
21आँसुको धारा रोकिएपछि सुमन्त्रले आचमन गरे र पवित्र भए। तब रामले उनलाई बारम्बार मीठा वचन भने:
22मलाई इक्ष्वाकुवंशप्रति तपाईंजस्तो हितैषी अरू कोही देखिँदैन। त्यसैले जे-जति तपाईंले गर्न सक्नुहुन्छ, त्यो गर्नुहोस् जसबाट राजा दशरथले मेरो चिन्तन गरी शोक नगरून्।
23म तपाईंलाई यो यसकारण भन्दै छु कि पृथ्वीका स्वामी (दशरथ) गहिरो व्यथामा हुनुहुन्छ। उहाँ वृद्ध हुनुहुन्छ। र उहाँ आफ्नो मोहको वशमा हुनुहुन्छ।
24कैकेयीलाई प्रसन्न राख्न महाराज दशरथले तपाईंलाई जे-जति गर्ने आज्ञा दिनुहुन्छ, त्यही गर्नुहोस्।
25राजाहरूको मनले जे-जे गर्न चाहन्छ त्यसमा तिनले कुनै बाधा आउन दिँदैनन्। त्यसैले तिनले राज्यमाथि शासन गर्छन्।
26हे सुमन्त्र! ठीक त्यसै गरी काम गर्नुहोस् जस्तो महाराज चाहनुहुन्छ, जसबाट उहाँ दुःखी वा निराश नहुनुहोस्।
27प्रणाम निवेदन गरी मेरो तर्फबाट ती राजालाई यी वचन भन्नुहोला, जो पूज्य हुनुहुन्छ, उमेरले झुक्नुभएको छ, जसले आफ्ना इन्द्रिय जित्नुभएको छ र जसले पहिले कहिल्यै कुनै शोक भोग्नुभएको छैन।
28अयोध्याबाट निर्वासित भई वनमा बस्नुमा मलाई कुनै खेद छैन। न लक्ष्मणलाई छ, न सीतालाई।
29यी चौध वर्ष धेरै छिट्टै बित्नेछन् र हामी (अयोध्या) फर्कनेछौँ। तब तपाईंले मलाई, लक्ष्मणलाई र सीतालाई बारम्बार देख्नुहुनेछ।
30हे सुमन्त्र! राजालाई यो भनेपछि मेरी मातालाई, तथा कैकेयीसहित अन्य रानीहरूलाई पनि बारम्बार मेरो, लक्ष्मणको र सीताको कुशलताका विषयमा भन्नुहोला। माता कौसल्याका चरणमा हाम्रो श्रद्धापूर्ण प्रणाम निवेदन गर्नुहोला।
31हे सुमन्त्र! राजालाई यो भनेपछि मेरी मातालाई, तथा कैकेयीसहित अन्य रानीहरूलाई पनि बारम्बार मेरो, लक्ष्मणको र सीताको कुशलताका विषयमा भन्नुहोला। माता कौसल्याका चरणमा हाम्रो श्रद्धापूर्ण प्रणाम निवेदन गर्नुहोला।
32राजालाई भन्नुहोला कि उहाँले भरतलाई छिट्टै बोलाउनुहोस्, र उनी आएपछि उनकै इच्छाअनुसार उनलाई राजाको पदमा राखिदिनुहोस्।
33भरतलाई अँगालो हालेर र उनलाई युवराज बनाएर हाम्रो प्रस्थानको शोकले तपाईंलाई प्रभावित पार्नेछैन।
34तपाईंले भरतलाई भन्नुहोला कि जस्तो व्यवहार उनले राजासँग गर्छन्, त्यस्तै सबै मातासँग गरून्, तिनमा कुनै भेद नगरी।
35जसरी तिमी कैकेयी र सुमित्रासँग विशेष व्यवहार गर्छौ, त्यस्तै व्यवहार मेरी माता देवी कौसल्यासँग पनि गर्नू।
36हाम्रा पिताको स्नेहमयी इच्छाका कारण युवराज पद तिम्रो प्रतीक्षा गरिरहेको छ। यो हेर्नू कि तिम्रो कारण (तिम्रा कर्मले) उहाँले दुवै लोकमा सुख प्राप्त गर्न सक्नुहोस्।
37जब रामले सुमन्त्रलाई फर्कन भने, तब उनी शोकले आहत भए। ककुत्स्थवंशीले जे-जे भनेका थिए त्यो सबै सुनेर उनले उत्तर दिए:
38मैले प्रेमवश जे-जे तपाईंलाई भनेको छु त्यसका लागि म क्षमा माग्दछु। यसलाई भय वा औपचारिकताविना भनिएका एक भक्तका वचन ठानेर स्वीकार गर्नुहोस्।
39तपाईंविना म त्यस (अयोध्या) नगरीमा कसरी फर्कन सक्नेछु जो तपाईंबाट वियुक्त भई पुत्र गुमाएकी नारीसमान शोक गरिरहेकी छे?
40जुन मानिसहरूले रामलाई रथमा आरूढ भएको देखेका थिए, तिनी त्यसलाई उनीविना देखेर हृदयविदीर्ण हुनेछन्।
41रित्तो रथ देखेर नगरका मानिसहरू त्यस सेनासमान दयनीय लाग्नेछन् जसको वीर युद्धमा मारिएपछि केवल सारथि मात्र बाँकी रहेको होस्।
42यद्यपि टाढा रहेर पनि प्रजाले आफ्नो मनमा यो अनुभव गर्छन् कि तपाईं तिनकै ठीक अगाडि हुनुहुन्छ। आज तिनले निश्चय नै तपाईंको चिन्तन गर्दै भोजन गर्नेछैनन्।
43हे राम! आफ्नो प्रस्थानका बेला तपाईंले त्यो सबै देखिसक्नुभएकै थियो—शोकले क्षीण भएका मानिसका हृदय।
44तपाईंको निर्वासनका बेला नगरवासीहरूले गरेको आर्तनादका तपाईं साक्षी हुनुहुन्छ। अब जब तिनले (रित्तो) रथ देख्नेछन्, तब तिनले त्यसलाई सयगुणा पार्नेछन् (अझ ठूलो क्रन्दन गर्नेछन्)।
45म कौसल्यालाई के भन्नेछु? के म भनूँ—'हे पूज्या रानी! म तपाईंका पुत्रलाई उनका मामाकहाँ छोडेर आएँ, त्यसैले शोक नगर्नुहोस्'?
46म उहाँलाई मिथ्या कसरी भन्न सक्छु? र अप्रिय सत्य नै उहाँलाई कसरी भन्न सक्छु?
47जुन उत्तम घोडाहरूले अहिलेसम्म तपाईंलाई र तपाईंका मित्रलाई बोकेका छन्, तिनले मेरो आज्ञामा हुँदाहुँदै पनि तपाईंविना यो रथ कसरी तान्न सक्नेछन्?
48त्यसैले, हे निष्पाप! म तपाईंविना अयोध्या फर्कन सक्दिनँ। मलाई तपाईंको वनवासमा सँगै जाने अनुमति दिनुहोस्।
49यदि मेरो प्रार्थना हुँदाहुँदै पनि तपाईंले मलाई त्याग्नुहुन्छ भने, म आफ्नो रथसहित तत्कालै अग्निमा प्रवेश गर्नेछु।
50हे राम! म आफ्नो रथले ती सबै वन्य पशुको प्रतिकार गर्नेछु र तिनलाई रोक्नेछु जसले तपाईंको तपस्यामा विघ्न हालून्।
51तपाईंको कृपाले मैले तपाईंको रथ हाँक्ने सुख भोगेँ, र तपाईंकै कृपाले अब म वनमा बसाइको सुख प्राप्त गर्ने आशा राख्छु।
52प्रसन्न हुनुहोस्। म तपाईंसँग वनमा बस्न चाहन्छु। म तपाईंबाट यी अनुकूल वचन सुन्न तर्सिरहेको छु—'मसँग बस'।
53हे पराक्रमी! यदि यी घोडाहरूले पनि तपाईंको वनवासमा तपाईंको सेवा गर्न सकून् भने, तिनले परम गति प्राप्त गर्नेछन्।
54वनमा बस्दा म शिर निहुराएर तपाईंको सेवा गर्नेछु। यसका लागि म अयोध्या मात्र होइन, स्वर्गसमेत त्याग्न सक्छु।
55जसरी पापीले इन्द्रको राजधानी (स्वर्ग) मा प्रवेश गर्न सक्दैन, त्यसै गरी तपाईंविना अयोध्यामा प्रवेश गर्नु मेरा लागि असम्भव छ।
56यो मेरो हार्दिक अभिलाषा हो कि तपाईंको वनवास पूरा भएपछि म यसै रथमा तपाईंलाई नगरी (अयोध्या) फर्काएर लगूँ।
57यदि म तपाईंसँग वनमा हिँडेँ भने, चौध वर्ष क्षणभरसमान बित्नेछन्, नत्र ती सय वर्षसमान लाग्नेछन्।
58हे राम! तपाईं आफ्ना सेवकप्रति स्नेह राख्नुहुन्छ। म आफ्ना स्वामीका पुत्र तपाईंले अपनाएकै मार्गमा हिँड्छु। म तपाईंको अनुरक्त सेवक हुँ। म निष्ठावान्लाई त्याग्नु तपाईंलाई शोभा दिँदैन।
59दुःखी सुमन्त्रले नाना प्रकारले बारम्बार प्रार्थना गरेपछि आफ्ना सेवकप्रति करुणा राख्ने रामले उत्तर दिए:
60हे सुमन्त्र! सुन्नुहोस्। म तपाईंको मप्रतिको गहिरो भक्ति जान्दछु (र यो पनि जान्दछु कि) तपाईं आफ्ना स्वामी (दशरथ) प्रति निष्ठावान् हुनुहुन्छ। त्यसैले म तपाईंलाई यहाँबाट नगरी (अयोध्या) पठाउँदै छु।
61जब मेरी कान्छी माता कैकेयीले देख्नेछिन् कि तपाईं अयोध्या फर्कनुभयो, तब उनले विश्वास गर्नेछिन् कि राम साँच्चै वन गए।
62यदि रानी कैकेयीलाई पूर्ण सन्तोष होस् कि म वनमा बस्न गएँ, भने उनलाई फेरि कुनै सन्देह रहनेछैन र उनले विश्वास गर्नेछिन् कि धर्मात्मा राजा दशरथ मिथ्यावादी होइनन्।
63मेरो प्रमुख सङ्कल्प यही हो कि मेरी कान्छी माताले आफ्ना पुत्र भरतद्वारा शासित यस समृद्ध र विशाल राज्यको भोग गरून्।
64हे सुमन्त्र! मेरो प्रसन्नताका लागि र राजाको प्रसन्नताका लागि पनि रथ लिएर नगरी फर्कनुहोस् र सम्बन्धित प्रत्येक व्यक्तिलाई मेरो सन्देश ठीक त्यसै गरी पुर्याइदिनुहोस् जस्तो मैले भनेको छु।
65सारथिलाई यसो भनेर र उनलाई बारम्बार सान्त्वना दिएर अथक रामले गुहलाई युक्तिपूर्ण वचन भने:
66हे गुह! यो वन, जहाँ मानिस बस्छन्, मेरो बसाइका लागि उपयुक्त छैन। मेरा लागि कुनै आश्रममा बस्नु आवश्यक छ। त्यसैले कृपया उचित प्रबन्ध गर।
67आफ्ना पिता, सीता र लक्ष्मणको कल्याणको कामना गर्दै म जटा धारण गरी वनमा प्रवेश गर्नेछु र ती विहित तपस्याको पालन गर्नेछु जो तपस्वीहरूका आभूषण हुन्। मेरा लागि बरको दूध ल्याइदेऊ।
68गुहले छिट्टै त्यो दूध ल्याए र राजकुमार (राम) लाई दिए, र त्यसैले रामले आफ्नो र लक्ष्मणको जटा बाँधे।
69महाबाहु नरश्रेष्ठ रामले जटाजूट धारण गरे। जब ती दुई भाइ राम र लक्ष्मण वल्कल लगाएर र जटामुकुट धारण गरेर उभिए, तब तिनी दुई तेजस्वी तपस्वीसमान देखिन थाले।
70महाबाहु नरश्रेष्ठ रामले जटाजूट धारण गरे। जब ती दुई भाइ राम र लक्ष्मण वल्कल लगाएर र जटामुकुट धारण गरेर उभिए, तब तिनी दुई तेजस्वी तपस्वीसमान देखिन थाले।
71लक्ष्मणसहित तपस्वीहरूको मार्ग अपनाएर रामले आफ्ना मित्र गुहलाई भने:
72हे गुह! तिमीले आफ्नो सेना, कोष, दुर्ग र प्रदेशका विषयमा सतर्क रहनुपर्छ। (ठीकै) भनिएको छ कि राज्यको रक्षा ठूलो कठिनाइले हुन्छ।
73त्यसपछि इक्ष्वाकुहरूका आनन्द रामले गुहलाई बिदा लिने अनुमति दिए। र आफ्नी पत्नी तथा लक्ष्मणसहित शान्तिपूर्वक छिट्टै प्रस्थान गरे।
74नदीको तटमा डुङ्गा देखेर र वेगले बग्ने गङ्गा तर्ने अभिप्रायले इक्ष्वाकुवंशी रामले लक्ष्मणलाई भने:
75हे नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! डुङ्गा तयार उभिएको छ, बिस्तारै (सावधानीपूर्वक) त्यसमा चढ, र अनि (डुङ्गा सन्तुलित राख्ने) काठ समातेर श्रेष्ठ सीतालाई त्यसमा चढ्न सहायता गर।
76आफ्ना दाजुको आज्ञा सुनेर आत्मसंयमी लक्ष्मणले जस्तो भनिएको थियो त्यस्तै गरे। उनले पहिले सीतालाई डुङ्गामा चढ्न सहायता गरे र त्यसपछि आफैँ आरूढ भए।
77जब यशस्वी राम, लक्ष्मणका जेठा दाजु, डुङ्गामा आरूढ भए, तब निषादराज गुहले आफ्ना बन्धुहरूलाई (डुङ्गा खियाउन) प्रेरित गरे।
78तेजस्वी राम डुङ्गामा आरूढ भए र आफ्नो सुरक्षाका लागि ब्राह्मण तथा क्षत्रियअनुरूप मन्त्रको जप गरे।
79अम्लान तेज भएका रामले शास्त्रविधिअनुसार र अत्यन्तै प्रसन्नताका साथ (गङ्गाको) पानी आचमन गरे र सीता तथा लक्ष्मणसहित नदीलाई प्रणाम गरे।
80सुमन्त्रलाई तथा गुहलाई उनको सेनासहित जाने अनुमति दिएर डुङ्गामा बसेका रामले माझीहरूलाई अगाडि बढ्न प्रेरित गरे।
81माझीहरूले खियाएको र दह्रा लट्ठीले चलाइएको त्यो सुपतवारयुक्त डुङ्गाले छिट्टै नदीको पानी तर्यो।
82जब डुङ्गा मध्यधारामा पुग्यो, तब ती निर्दोष सीताले हात जोडेर नदीसँग यसरी प्रार्थना गरिन्:
83हे गङ्गे! तपाईंबाट रक्षित भई बुद्धिमान् महाराज दशरथका यी पुत्र (राम) ले आफ्ना पिताको आज्ञाको पालन गर्नेछन्। उनी आफ्ना भाइसहित पूरै चौध वर्ष वनमा बसेर फर्कनेछन्। हे भाग्यशालिनी देवी! सकुशल फर्केपछि आफ्ना सबै कामना पूरा भएकाले हर्षित भई उनले तपाईंको पूजा गर्नेछन्।
84हे गङ्गे! तपाईंबाट रक्षित भई बुद्धिमान् महाराज दशरथका यी पुत्र (राम) ले आफ्ना पिताको आज्ञाको पालन गर्नेछन्। उनी आफ्ना भाइसहित पूरै चौध वर्ष वनमा बसेर फर्कनेछन्। हे भाग्यशालिनी देवी! सकुशल फर्केपछि आफ्ना सबै कामना पूरा भएकाले हर्षित भई उनले तपाईंको पूजा गर्नेछन्।
85हे गङ्गे! तपाईंबाट रक्षित भई बुद्धिमान् महाराज दशरथका यी पुत्र (राम) ले आफ्ना पिताको आज्ञाको पालन गर्नेछन्। उनी आफ्ना भाइसहित पूरै चौध वर्ष वनमा बसेर फर्कनेछन्। हे भाग्यशालिनी देवी! सकुशल फर्केपछि आफ्ना सबै कामना पूरा भएकाले हर्षित भई उनले तपाईंको पूजा गर्नेछन्।
86हे देवी! तपाईं त्रिपथगा हुनुहुन्छ, तीन दिशा (लोक) मा बग्नुहुन्छ। तपाईं ब्रह्मलोक देख्नुहुन्छ र यस (मर्त्य) लोकमा समुद्रराजकी पत्नी हुनुहुन्छ।
87हे देवी! हे मनोहर गङ्गे! म तपाईंलाई प्रणाम र तपाईंको वन्दना गर्दछु। नरश्रेष्ठ राम वनबाट सकुशल फर्केपछि र उनले राज्य पुनः प्राप्त गरेपछि म आदरको प्रतीकस्वरूप ब्राह्मणहरूलाई एक लाख गाई, वस्त्र र स्वादिष्ट भोजन दिनेछु, जसबाट तपाईं प्रसन्न हुनुहुनेछ।
88हे देवी! हे मनोहर गङ्गे! म तपाईंलाई प्रणाम र तपाईंको वन्दना गर्दछु। नरश्रेष्ठ राम वनबाट सकुशल फर्केपछि र उनले राज्य पुनः प्राप्त गरेपछि म आदरको प्रतीकस्वरूप ब्राह्मणहरूलाई एक लाख गाई, वस्त्र र स्वादिष्ट भोजन दिनेछु, जसबाट तपाईं प्रसन्न हुनुहुनेछ।
89हे देवी! आफ्नो तपस्याले पवित्र भई अयोध्या फर्केपछि म हजार घडा सुरा र मासुका रूपमा भोजन अर्पण गरी तपाईंको पूजा गर्नेछु।
90म तपाईंका तटमा बस्ने ती सबै देवताको तथा समस्त पवित्र स्थान र मन्दिरको पूजा गर्नेछु।
91हे पवित्रे! निष्कलङ्क, महाबाहु राम मसँग र आफ्ना भाइसहित वनवासपछि अयोध्यामा पुनः प्रवेश गरून्।
92जब निष्कलङ्क, मंगलमयी सीता यसरी (नदीसँग) प्रार्थना गरिरहेकी थिइन्, तब डुङ्गा छिट्टै दक्षिण तटमा पुग्यो।
93नदीको अर्को तटमा पुगेर नरश्रेष्ठ र शत्रुतापन राम डुङ्गाबाट ओर्लिए र सीता तथा आफ्ना भाइसहित अगाडि बढे।
94तब महाबाहु रामले सुमित्राको आनन्द बढाउने लक्ष्मणलाई भने—बस्तीमा होस् वा निर्जन ठाउँमा, रक्षाका विषयमा सदा तत्पर रहनू।
95यस निर्जन वनमा, जसलाई हामीले पहिले कहिल्यै देखेका छैनौँ, हामीले आफ्नो रक्षाको चिन्ता अवश्य गर्नुपर्छ। हे लक्ष्मण! सीता तिम्रो पछि हिँडून्।
96हे नरश्रेष्ठ! म तिम्रो र सीताको पछि हिँड्नेछु र पहरा दिनेछु। हामीले एकअर्काको रक्षा सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
97अहिलेसम्म हामीले कुनै कठिनाइको सामना गरेका छैनौँ। अब उप्रान्त सीताले वनजीवनका कठिनाइ जान्नेछिन्।
98अब उनले त्यस वनमा प्रवेश गर्नेछिन् जो जनसमूह, खेत र विहारोद्यानविहीन छ तथा जो उबडखाबड, दुर्गम र गहिरा खाडलले भरिएको छ।
99रामका वचन सुनेर लक्ष्मण अगाडि हिँडे र रघुनन्दन राम सीताको पछि हिँडे।
100दुःखी सुमन्त्र गङ्गाको पारि छिट्टै पुगेका रामलाई एकटक हेरिरहे र जब उनी टाढाका कारण उनलाई देख्न सकेनन्, तब उनले आफ्नो दृष्टि हटाए र शोकले अभिभूत भई आँसु बगाए।
101त्यस महानदी तरेर वरदाता र जगत्पालकसमान तेजस्वी उदारचेता राम बिस्तारै वत्स देश पुगे, जो अत्यन्तै समृद्ध थियो र सुखी मानिसहरूले बसेको थियो।
102भोकले पीडित भई उनीहरूले (राम र लक्ष्मणले) एउटा वराह, एउटा ऋष्य (सेतो खुट्टा भएको मृग), एउटा थोप्ले मृग र एउटा कालो धर्का भएको महामृग मारे। उनीहरूले मासु खाए र साँझसम्म एउटा रूखनेर पुगे जहाँ उनीहरूले रात विश्राम गरे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको बाउन्नौँ सर्ग समाप्त भयो।