सर्गः 3
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 3
संस्कृत
1तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः। प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः।।2.3.1।।
2अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम। यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ।।2.3.2।।
3इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत्। वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम्।।2.3.3।।
4चैत्रश्श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः। यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्।।2.3.4।। राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत्।
5शनैस्तस्मिन्प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः।।2.3.5।। वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत्।
6अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम्।।2.3.6।। तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि।
7तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः।।2.3.7।। आदिदेशाग्रतो राज्ञ स्स्थितान्युक्तान् कृताञ्जलीन्।
8सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
9सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
10सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
11सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
12यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।2.3.12।। अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च। चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।2.3.13।।
13यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।2.3.12।। अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च। चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।2.3.13।।
14प्रशस्तमन्नं गुणवद्दधिक्षीरोपसेचनम्। द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत्।।2.3.14।।
15सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वःप्रभाते प्रदीयताम्। घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः।।2.3.15।।
16सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम्। ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च।।2.3.16।।
17आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिंच्यताम्। सर्वे च तालावचरा गणिकाश्च स्वलङ्कृताः।।2.3.17।। कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः।
18देवायतनचैत्येषुसान्नभक्षा स्सदक्षिणाः।।2.3.18।। उपस्थापयितव्या स्स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक्।
19दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः।।2.3.19।। महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम्।
20एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ।।2.3.20।। चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च।
21कृतमित्येव चाब्रूतां अभिगम्य जगत्पतिम्।।2.3.21।। यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ।
22ततस्सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत्। रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति।।2.3.22।।
23स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात्।।2.3.23।। रामं तत्रानयाञ्चक्रे रथेन रथिनां वरम्।
24अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।2.3.24।। प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः। म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।2.3.25।। उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।
25अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।2.3.24।। प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः। म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।2.3.25।। उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।
26तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः।।2.3.26।। प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम्।
27गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।। दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्। चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।। रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्। घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।। न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
28गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।। दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्। चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।। रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्। घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।। न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
29गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।। दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्। चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।। रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्। घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।। न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
30अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात्।।2.3.30।। पितुस्समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्।
31स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः।।2.3.31।। आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः।
32स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके।।2.3.32।। नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः।
33तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः।।2.3.33।। गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम्।
34तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितम्।।2.3.34।। दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम्।
35तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः।।2.3.35।। स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः।
36तेन विभ्राजता तत्र सा सभाऽभिव्यरोचत।।2.3.36।। विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना।
37तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम्।।2.3.37।। अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम्।
38स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः।।2.3.38।। उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः।
39ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशस्सुतः।।2.3.39।। उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः।
40यतस्त्वया प्रजाश्चेमा स्स्वगुणैरनुरञ्जिताः।।2.3.40।। तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि।
41कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि।।2.3.41।। गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम्।
42भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः।।2.3.42।। कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च।
43परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा।।2.3.43।। अमात्यप्रभृतीस्सर्वाःप्रकृतीश्चानुरञ्जय।
44कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।2.3.44।। तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्। तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।2.3.45।। तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।
45कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।2.3.44।। तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्। तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।2.3.45।। तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।
46तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः।।2.3.46।। त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्।
47सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च।।2.3.47।। व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा।
48अथाऽभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः।।2.3.48।। ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः।
49ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त च्छृत्वा तथा लाभमिवेष्टमाशु। नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वा देवान्समानर्चुरतिप्रहृष्टाः।।2.3.49।।
अङ्ग्रेजी
1The citizens held out their palms folded like lotuses in reverence and urged king Dasaratha in all possible ways (to coronate Rama). He reciprocated their respect with words preasing and beneficial to them:
2I am immensely happy that you have added to my incomparable resilience with your desire to see my beloved eldest son installed heirapparent.
3Having honoured them (the invitees) in return for their response, king Dasaratha addressed Vasistha, Vamadeva and other brahmins.
4This auspicious month of Chaitra is sacred with its blossoming groves. Let all the arrangements be made for the installation of Rama as heirapparent. On hearing this, all the members of the assembly applauded the king tumultously.
5With the tumult gradually calmed down, the lord of the people, the king (Dasaratha) spoke this to Vasistha, a tiger among ascetics:
6O revered one, you should issue appropriate orders to keep ready the necessary articles required for the performance of installation ceremony of Rama.
7Hearing the words of the king, Vasistha, best of the brahmins thus ordered the counsellors who stood in front of the king with folded palms:
8By tomorrow early morning arrange in the place set aside for sacred fire in the king's palace gold and other metals, gems, articles of worship, also herbs, garlands of white flowers, roasted corn, honey and clarified butter in separate containers, fresh clothes, chariot, weapons of every kind, army of four divisions, an elephant possessing auspicious marks, white fans made of Yak's hair, a standard, white parasol, a hundred golden vessels shining like fire, a bull with goldplated horns and a tiger skin.
9By tomorrow early morning arrange in the place set aside for sacred fire in the king's palace gold and other metals, gems, articles of worship, also herbs, garlands of white flowers, roasted corn, honey and clarified butter in separate containers, fresh clothes, chariot, weapons of every kind, army of four divisions, an elephant possessing auspicious marks, white fans made of Yak's hair, a standard, white parasol, a hundred golden vessels shining like fire, a bull with goldplated horns and a tiger skin.
10By tomorrow early morning arrange in the place set aside for sacred fire in the king's palace gold and other metals, gems, articles of worship, also herbs, garlands of white flowers, roasted corn, honey and clarified butter in separate containers, fresh clothes, chariot, weapons of every kind, army of four divisions, an elephant possessing auspicious marks, white fans made of Yak's hair, a standard, white parasol, a hundred golden vessels shining like fire, a bull with goldplated horns and a tiger skin.
11By tomorrow early morning arrange in the place set aside for sacred fire in the king's palace gold and other metals, gems, articles of worship, also herbs, garlands of white flowers, roasted corn, honey and clarified butter in separate containers, fresh clothes, chariot, weapons of every kind, army of four divisions, an elephant possessing auspicious marks, white fans made of Yak's hair, a standard, white parasol, a hundred golden vessels shining like fire, a bull with goldplated horns and a tiger skin.
12Even the smallest items required be arranged. Let the gates of the inner apartment and of the entire city be decorated with sandalpaste and garlands. Let fragrant incense be burnt for worship.
13Even the smallest items required be arranged. Let the gates of the inner apartment and of the entire city be decorated with sandalpaste and garlands. Let fragrant incense be burnt for worship.
14Arrange fine rice cooked with milk and curd sufficient for a hundred thousand brahmins to eat to their heart's content.
15At dawn tomorrow the best of brahmins be honoured with cooked rice clarified butter, curd, roasted corn and gifts in abundance.
16As soon as the Sun rises tomorrow, arrangements be made for Swastivachana (a benedictory utterance). Brahmins be invited and seats provided to them.
17Banners be fastened and royal highways be sprinkled with water. All actors and beautifully adorned courtesans should reach the second inner apartment of the king's residence and remain seated there.
18Persons to cater food and other eatables and to hold garlands and gifts be stationed at all temples and other places of worship.
19Let all the warriors in fresh clothes, armed with long swords and fully alert enter the courtyard of the glorious king.
20The two highly selfdisciplined ascetics (Vasistha and Vamadeva), having ordered the tasks to be performed and whatever remained to be done reported to the king.
21Satisfied with the arrangements, the two illustrious brahmins(Vasistha and Vamadeva) approached the lord of the earth (Dasaratha) with delight and said All things have been arranged in accordance with your word of command.
22Thereafter the glorious king said to Sumantra, Bring immediately the selfpossessed Rama.
23In response to the king's command Sumantra, the best of charioteers said, 'so be it' and fetched Rama in a chariot.
24After Sumantra had gone, the kings from eastern, northern, western, southern nonAryan and Aryan countries, rulers from forests and mountains paid homage to king Dasaratha, as devatas do to Indra.
25After Sumantra had gone, the kings from eastern, northern, western, southern nonAryan and Aryan countries, rulers from forests and mountains paid homage to king Dasaratha, as devatas do to Indra.
26The rajarsi, (Dasaratha), seated among the kings like Indra amidst maruts, beheld his son Rama sitting in a chariot and approaching him.
27Rama appeared as the very image of king of the gandharvas known for his courage in this world. With his long arms, he was extremely handsome with a countenance of the colour of moonstone possessed of immense strength, he walked with the gait of an intoxicated elephant. He captivated the eyes and hearts of men with his beauty and generosity. He looked like Parjanya (raingod), gladdening men scorched by heat. Even after (intensely) gazing at Rama approaching, the king (Dasaratha) was not satiated.
28Rama appeared as the very image of king of the gandharvas known for his courage in this world. With his long arms, he was extremely handsome with a countenance of the colour of moonstone possessed of immense strength, he walked with the gait of an intoxicated elephant. He captivated the eyes and hearts of men with his beauty and generosity. He looked like Parjanya (raingod), gladdening men scorched by heat. Even after (intensely) gazing at Rama approaching, the king (Dasaratha) was not satiated.
29Rama appeared as the very image of king of the gandharvas known for his courage in this world. With his long arms, he was extremely handsome with a countenance of the colour of moonstone possessed of immense strength, he walked with the gait of an intoxicated elephant. He captivated the eyes and hearts of men with his beauty and generosity. He looked like Parjanya (raingod), gladdening men scorched by heat. Even after (intensely) gazing at Rama approaching, the king (Dasaratha) was not satiated.
30Sumantra assisted Rama while alighting from that splendid chariot and followed him with folded palms as Rama was proceeding towards his father.
31Best among men, Rama accompanied by charioteer Sumantra ascended that palace that was lofty as the peak of Kailasa mountain in order to see the king.
32Rama, approached his father with folded palms and bowed low near him, pronounced his (own) name and touched his father's feet with reverence.
33Seeing his beloved son Rama who was standing by his side with folded hands in supplication, king Dasaratha, held his folded hands and drew him near and embraced him.
34The king (Dasaratha) offered Rama a seat on the lofty, glorious throne splendidly decorated with gold and gems.
35The lofty seat Rama occupied was illuminated by him resplenderce like mount Meru in the translucent rays of the morning Sun.
36That assembly was illumined by (the presence of) Rama like the Moon dazzling the clear autumnal sky bespangled with sparkling planets and stars.
37The king was delighted to see his beloved son as though he saw his own reflection adorning a mirror.
38The best among fathers, he (Dasaratha) said these words to his son with a smile, like Kasyapa addressing Devendra.
39A worthy son of my worthy eldest wife, O Rama, your great virtues have endeared you to me.
40As you have endeared yourself to these subjects with your virtues, you shall assume the office of heirapparent when Pushya star is in conjunction with the Moon.
41Admittedly gentle by nature, you are gifted with virtues. O son, even though virtuous, I shall offer you counsel for your good out of affection for you.
42With humility, always keep your senses under control. Keep off all violations arising out of lust and anger.
43With your behaviour keep the ministers and the people satisfied by means direct or indirect.
44You shall rule the earth by filling granaries of foodgrains and arsenals and keeping the subjects loyal and contented. The friends of such a person will memain pleased like devatas with nectar. Hence conduct yourself with your mind under control.
45You shall rule the earth by filling granaries of foodgrains and arsenals and keeping the subjects loyal and contented. The friends of such a person will memain pleased like devatas with nectar. Hence conduct yourself with your mind under control.
46Having heard this, Rama's friends quickly reported the matter to Kausalya so that she might be happy.
47The foremost of women, Kausalya ordered gifts of gold, cows and various kinds of gems to be given to the messengers who brought this good tiding.
48Having paid his obeisance to the king, Rama ascended the chariot amidst the acclaim of multitudes of men and left for his splendid abode.
49On hearing such pronouncement by the king, the citizens also felt they have got something beneficial for themselves. They took leave of the king (Dasaratha) and hastening home, full of joy, began worshipping their gods. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे तृतीयस्सर्गः।। Thus ends the third sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1नागरिकों ने श्रद्धापूर्वक कमल के समान हाथ जोड़े और सब प्रकार से राजा दशरथ से (राम के अभिषेक का) आग्रह किया। उन्होंने उनके सम्मान का उत्तर उनके लिए प्रिय और हितकर वचनों से दिया:
2"मैं अत्यन्त प्रसन्न हूँ कि आपने मेरे प्रिय ज्येष्ठ पुत्र को युवराज के पद पर अभिषिक्त देखने की अपनी अभिलाषा से मेरे अनुपम धैर्य को और बढ़ा दिया है।"
3उन (निमन्त्रित जनों) के इस उत्तर के बदले उनका सम्मान करके राजा दशरथ ने वसिष्ठ, वामदेव तथा अन्य ब्राह्मणों को सम्बोधित किया।
4"चैत्र का यह मंगलमय मास पुष्पित उपवनों से पवित्र है। राम के युवराज पद पर अभिषेक के लिए समस्त व्यवस्थाएँ की जाएँ।" यह सुनकर सभा के सब सदस्यों ने राजा का उच्च स्वर में अभिनन्दन किया।
5वह कोलाहल धीरे-धीरे शान्त हो जाने पर प्रजापालक राजा (दशरथ) ने तपस्वियों में व्याघ्र वसिष्ठ से यह कहा:
6"हे पूज्य! आपको यथोचित आदेश देकर राम के अभिषेक के अनुष्ठान के लिए आवश्यक सामग्री तैयार रखवानी चाहिए।"
7राजा के वचन सुनकर ब्राह्मणश्रेष्ठ वसिष्ठ ने राजा के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े मन्त्रियों को इस प्रकार आदेश दिया:
8"कल प्रातःकाल तक राजा के महल में अग्निहोत्र के लिए नियत स्थान पर स्वर्ण और अन्य धातुएँ, रत्न, पूजा की सामग्री, तथा औषधियाँ, श्वेत पुष्पों की मालाएँ, लाजा, मधु और घृत अलग-अलग पात्रों में, नवीन वस्त्र, रथ, सब प्रकार के अस्त्र, चतुरंगिणी सेना, शुभ लक्षणों वाला हाथी, चँवर के श्वेत व्यजन, ध्वजा, श्वेत छत्र, अग्नि के समान देदीप्यमान सौ स्वर्णकलश, स्वर्णमढ़े सींगों वाला वृषभ और व्याघ्रचर्म — ये सब व्यवस्थित करा दिए जाएँ।
9कल प्रातःकाल तक राजा के महल में अग्निहोत्र के लिए नियत स्थान पर स्वर्ण और अन्य धातुएँ, रत्न, पूजा की सामग्री, तथा औषधियाँ, श्वेत पुष्पों की मालाएँ, लाजा, मधु और घृत अलग-अलग पात्रों में, नवीन वस्त्र, रथ, सब प्रकार के अस्त्र, चतुरंगिणी सेना, शुभ लक्षणों वाला हाथी, चँवर के श्वेत व्यजन, ध्वजा, श्वेत छत्र, अग्नि के समान देदीप्यमान सौ स्वर्णकलश, स्वर्णमढ़े सींगों वाला वृषभ और व्याघ्रचर्म — ये सब व्यवस्थित करा दिए जाएँ।
10कल प्रातःकाल तक राजा के महल में अग्निहोत्र के लिए नियत स्थान पर स्वर्ण और अन्य धातुएँ, रत्न, पूजा की सामग्री, तथा औषधियाँ, श्वेत पुष्पों की मालाएँ, लाजा, मधु और घृत अलग-अलग पात्रों में, नवीन वस्त्र, रथ, सब प्रकार के अस्त्र, चतुरंगिणी सेना, शुभ लक्षणों वाला हाथी, चँवर के श्वेत व्यजन, ध्वजा, श्वेत छत्र, अग्नि के समान देदीप्यमान सौ स्वर्णकलश, स्वर्णमढ़े सींगों वाला वृषभ और व्याघ्रचर्म — ये सब व्यवस्थित करा दिए जाएँ।
11कल प्रातःकाल तक राजा के महल में अग्निहोत्र के लिए नियत स्थान पर स्वर्ण और अन्य धातुएँ, रत्न, पूजा की सामग्री, तथा औषधियाँ, श्वेत पुष्पों की मालाएँ, लाजा, मधु और घृत अलग-अलग पात्रों में, नवीन वस्त्र, रथ, सब प्रकार के अस्त्र, चतुरंगिणी सेना, शुभ लक्षणों वाला हाथी, चँवर के श्वेत व्यजन, ध्वजा, श्वेत छत्र, अग्नि के समान देदीप्यमान सौ स्वर्णकलश, स्वर्णमढ़े सींगों वाला वृषभ और व्याघ्रचर्म — ये सब व्यवस्थित करा दिए जाएँ।
12छोटी से छोटी आवश्यक वस्तु भी जुटा ली जाए। अन्तःपुर के तथा सम्पूर्ण नगर के द्वार चन्दन और मालाओं से सजाए जाएँ। पूजा के लिए सुगन्धित धूप जलाई जाए।
13छोटी से छोटी आवश्यक वस्तु भी जुटा ली जाए। अन्तःपुर के तथा सम्पूर्ण नगर के द्वार चन्दन और मालाओं से सजाए जाएँ। पूजा के लिए सुगन्धित धूप जलाई जाए।
14एक लाख ब्राह्मणों के भरपेट भोजन के लिए पर्याप्त उत्तम चावल दूध और दही के साथ पकवाए जाएँ।
15कल प्रभात में श्रेष्ठ ब्राह्मणों का पके अन्न, घृत, दधि, लाजा तथा प्रचुर दक्षिणा से सम्मान किया जाए।
16कल सूर्योदय होते ही स्वस्तिवाचन की व्यवस्था की जाए। ब्राह्मणों को निमन्त्रित करके उनके लिए आसन प्रस्तुत किए जाएँ।
17ध्वजाएँ बाँधी जाएँ और राजमार्गों पर जल छिड़का जाए। सब नट और सुन्दर वेश में सजी गणिकाएँ राजभवन के द्वितीय अन्तःपुर में पहुँचकर वहीं आसीन रहें।
18भोजन और अन्य खाद्य पदार्थ प्रस्तुत करने वाले तथा मालाएँ और उपहार धारण करने वाले पुरुष समस्त देवालयों और अन्य पूजास्थानों पर नियुक्त किए जाएँ।
19नवीन वस्त्र पहने, लम्बे खड्ग धारण किए और पूर्णतः सतर्क सब योद्धा यशस्वी राजा के प्रांगण में प्रवेश करें।"
20परम आत्मसंयमी उन दोनों तपस्वियों (वसिष्ठ और वामदेव) ने करणीय कार्यों का आदेश देकर तथा जो कुछ शेष रह गया था उसे सम्पन्न कराकर राजा को सूचना दी।
21व्यवस्थाओं से संतुष्ट होकर वे दोनों यशस्वी ब्राह्मण (वसिष्ठ और वामदेव) हर्षपूर्वक पृथ्वीपति (दशरथ) के पास गए और बोले, "आपकी आज्ञा के अनुसार सब व्यवस्थाएँ कर दी गई हैं।"
22तत्पश्चात् यशस्वी राजा ने सुमन्त्र से कहा, "जितेन्द्रिय राम को तत्काल ले आओ।"
23राजा की आज्ञा के उत्तर में सारथियों में श्रेष्ठ सुमन्त्र ने "ऐसा ही हो" कहा और राम को रथ में बैठाकर ले आए।
24सुमन्त्र के चले जाने पर पूर्व, उत्तर, पश्चिम और दक्षिण के अनार्य तथा आर्य देशों के राजाओं ने, वनों और पर्वतों के शासकों ने राजा दशरथ को वैसे ही प्रणाम किया जैसे देवता इन्द्र को करते हैं।
25सुमन्त्र के चले जाने पर पूर्व, उत्तर, पश्चिम और दक्षिण के अनार्य तथा आर्य देशों के राजाओं ने, वनों और पर्वतों के शासकों ने राजा दशरथ को वैसे ही प्रणाम किया जैसे देवता इन्द्र को करते हैं।
26मरुद्गणों के बीच इन्द्र के समान उन राजाओं के बीच आसीन उन राजर्षि (दशरथ) ने अपने पुत्र राम को रथ में बैठे और अपनी ओर आते देखा।
27राम इस संसार में अपने साहस के लिए विख्यात गन्धर्वराज की साक्षात् प्रतिमूर्ति प्रतीत होते थे। लम्बी भुजाओं वाले वे अत्यन्त सुन्दर थे; चन्द्रकान्तमणि के वर्ण वाले मुख से युक्त और अपार बल से सम्पन्न वे मतवाले हाथी की चाल से चलते थे। अपने सौन्दर्य और उदारता से वे मनुष्यों के नेत्रों और हृदयों को मोह लेते थे। वे ताप से संतप्त मनुष्यों को आनन्दित करते पर्जन्य (वर्षा के देवता) के समान प्रतीत होते थे। आते हुए राम को (एकटक) देखते रहने पर भी राजा (दशरथ) तृप्त नहीं हुए।
28राम इस संसार में अपने साहस के लिए विख्यात गन्धर्वराज की साक्षात् प्रतिमूर्ति प्रतीत होते थे। लम्बी भुजाओं वाले वे अत्यन्त सुन्दर थे; चन्द्रकान्तमणि के वर्ण वाले मुख से युक्त और अपार बल से सम्पन्न वे मतवाले हाथी की चाल से चलते थे। अपने सौन्दर्य और उदारता से वे मनुष्यों के नेत्रों और हृदयों को मोह लेते थे। वे ताप से संतप्त मनुष्यों को आनन्दित करते पर्जन्य (वर्षा के देवता) के समान प्रतीत होते थे। आते हुए राम को (एकटक) देखते रहने पर भी राजा (दशरथ) तृप्त नहीं हुए।
29राम इस संसार में अपने साहस के लिए विख्यात गन्धर्वराज की साक्षात् प्रतिमूर्ति प्रतीत होते थे। लम्बी भुजाओं वाले वे अत्यन्त सुन्दर थे; चन्द्रकान्तमणि के वर्ण वाले मुख से युक्त और अपार बल से सम्पन्न वे मतवाले हाथी की चाल से चलते थे। अपने सौन्दर्य और उदारता से वे मनुष्यों के नेत्रों और हृदयों को मोह लेते थे। वे ताप से संतप्त मनुष्यों को आनन्दित करते पर्जन्य (वर्षा के देवता) के समान प्रतीत होते थे। आते हुए राम को (एकटक) देखते रहने पर भी राजा (दशरथ) तृप्त नहीं हुए।
30सुमन्त्र ने उस उत्तम रथ से उतरते समय राम की सहायता की और जब राम अपने पिता की ओर बढ़ रहे थे तब वे हाथ जोड़े उनके पीछे-पीछे चले।
31नरश्रेष्ठ राम सारथि सुमन्त्र के साथ राजा से मिलने के लिए कैलास पर्वत के शिखर के समान उस उन्नत प्रासाद पर चढ़े।
32हाथ जोड़े अपने पिता के समीप जाकर राम ने उनके निकट झुककर अपना नाम उच्चारित किया और श्रद्धापूर्वक अपने पिता के चरण स्पर्श किए।
33हाथ जोड़े विनम्रतापूर्वक अपने समीप खड़े अपने प्रिय पुत्र राम को देखकर राजा दशरथ ने उनके जुड़े हुए हाथों को पकड़कर उन्हें अपने निकट खींचा और गले लगा लिया।
34राजा (दशरथ) ने राम को स्वर्ण और रत्नों से भव्य रूप से सुसज्जित उस उन्नत और यशस्वी सिंहासन पर आसन दिया।
35राम ने जिस उन्नत आसन को ग्रहण किया, वह उनके तेज से वैसे ही उद्भासित हो उठा जैसे प्रातःकालीन सूर्य की निर्मल किरणों में मेरु पर्वत।
36वह सभा राम (की उपस्थिति) से वैसे ही उद्भासित हो उठी जैसे देदीप्यमान ग्रहों और तारों से जड़े स्वच्छ शरत्कालीन आकाश को चन्द्रमा चमका देता है।
37अपने प्रिय पुत्र को देखकर राजा वैसे ही हर्षित हुए मानो उन्होंने दर्पण में अपना ही सुशोभित प्रतिबिम्ब देख लिया हो।
38पिताओं में श्रेष्ठ उन (दशरथ) ने अपने पुत्र से मुस्कराते हुए ये वचन कहे, जैसे कश्यप देवेन्द्र को सम्बोधित कर रहे हों।
39"हे राम! मेरी श्रेष्ठ ज्येष्ठ पत्नी के तुम श्रेष्ठ पुत्र हो; तुम्हारे महान गुणों ने तुम्हें मेरा प्रिय बना दिया है।
40जैसे तुमने अपने गुणों से इस प्रजा को अपना बना लिया है, वैसे ही तुम पुष्य नक्षत्र के चन्द्रमा से योग होने पर युवराज का पद ग्रहण करोगे।
41निःसन्देह तुम स्वभाव से सौम्य हो और गुणों से सम्पन्न हो। हे पुत्र! गुणवान होते हुए भी तुम्हारे प्रति स्नेह के कारण मैं तुम्हारे हित के लिए तुम्हें कुछ उपदेश देता हूँ।
42विनम्रता के साथ अपनी इन्द्रियों को सदा वश में रखना। काम और क्रोध से उत्पन्न होने वाली सब त्रुटियों से दूर रहना।
43अपने आचरण से प्रत्यक्ष अथवा परोक्ष उपायों द्वारा मन्त्रियों और प्रजा को संतुष्ट रखना।
44अन्न के कोष्ठागार और शस्त्रागार भरे रखकर तथा प्रजा को निष्ठावान और संतुष्ट रखकर तुम पृथ्वी पर शासन करना। ऐसे पुरुष के मित्र अमृत पाए देवताओं के समान प्रसन्न रहते हैं। इसलिए अपने मन को वश में रखकर आचरण करना।"
45अन्न के कोष्ठागार और शस्त्रागार भरे रखकर तथा प्रजा को निष्ठावान और संतुष्ट रखकर तुम पृथ्वी पर शासन करना। ऐसे पुरुष के मित्र अमृत पाए देवताओं के समान प्रसन्न रहते हैं। इसलिए अपने मन को वश में रखकर आचरण करना।"
46यह सुनकर राम के मित्रों ने यह समाचार शीघ्र कौसल्या तक पहुँचाया, जिससे वे प्रसन्न हों।
47स्त्रियों में श्रेष्ठ कौसल्या ने यह शुभ समाचार लाने वाले दूतों को स्वर्ण, गौएँ और विविध प्रकार के रत्न देने की आज्ञा दी।
48राजा को प्रणाम करके राम जनसमूहों के अभिनन्दन के बीच रथ पर आरूढ़ हुए और अपने भव्य निवास को चले गए।
49राजा की यह घोषणा सुनकर नागरिकों ने भी अनुभव किया मानो उन्हें अपने लिए कुछ हितकर प्राप्त हो गया हो। वे राजा (दशरथ) से विदा लेकर हर्ष से भरे शीघ्रता से घर लौटे और अपने देवताओं की पूजा करने लगे। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का तृतीय सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1नागरिकहरूले श्रद्धापूर्वक कमलसमान हात जोडे र सबै प्रकारले राजा दशरथसँग (रामको अभिषेकको) आग्रह गरे। उनले उनीहरूको सम्मानको उत्तर उनीहरूका लागि प्रिय र हितकर वचनले दिए:
2"म अत्यन्तै प्रसन्न छु कि तपाईंहरूले मेरा प्रिय ज्येष्ठ पुत्रलाई युवराजको पदमा अभिषिक्त देख्ने आफ्नो अभिलाषाले मेरो अनुपम धैर्य अझ बढाइदिनुभयो।"
3ती (निमन्त्रित जन) हरूको यस उत्तरको बदलामा उनीहरूको सम्मान गरेर राजा दशरथले वसिष्ठ, वामदेव तथा अन्य ब्राह्मणहरूलाई सम्बोधन गरे।
4"चैत्रको यो मङ्गलमय महिना फुलेका उपवनले पवित्र छ। रामको युवराज पदमा अभिषेकका लागि सम्पूर्ण व्यवस्था गरियोस्।" यो सुनेर सभाका सबै सदस्यले राजाको उच्च स्वरमा अभिनन्दन गरे।
5त्यो कोलाहल बिस्तारै शान्त भएपछि प्रजापालक राजा (दशरथ) ले तपस्वीहरूमध्ये बाघ वसिष्ठलाई यो भने:
6"हे पूज्य! तपाईंले यथोचित आदेश दिएर रामको अभिषेकको अनुष्ठानका लागि आवश्यक सामग्री तयार राख्न लगाउनुपर्छ।"
7राजाका वचन सुनेर ब्राह्मणश्रेष्ठ वसिष्ठले राजाको सामु हात जोडेर उभिएका मन्त्रीहरूलाई यसरी आदेश दिए:
8"भोलि बिहानसम्ममा राजाको महलमा अग्निहोत्रका लागि नियत स्थानमा सुन र अन्य धातु, रत्न, पूजाको सामग्री, तथा औषधि, सेता पुष्पका माला, भुटेको अन्न, मह र घिउ छुट्टाछुट्टै भाँडामा, नयाँ वस्त्र, रथ, सबै प्रकारका अस्त्र, चतुरङ्गिणी सेना, शुभ लक्षण भएको हात्ती, चौँरीका सेता व्यजन, ध्वजा, सेतो छत्र, अग्निसमान देदीप्यमान सय स्वर्णकलश, सुनले मोहोरिएका सिङ भएको साँढे र बाघको छाला — यी सबै व्यवस्थित गराइयोस्।
9भोलि बिहानसम्ममा राजाको महलमा अग्निहोत्रका लागि नियत स्थानमा सुन र अन्य धातु, रत्न, पूजाको सामग्री, तथा औषधि, सेता पुष्पका माला, भुटेको अन्न, मह र घिउ छुट्टाछुट्टै भाँडामा, नयाँ वस्त्र, रथ, सबै प्रकारका अस्त्र, चतुरङ्गिणी सेना, शुभ लक्षण भएको हात्ती, चौँरीका सेता व्यजन, ध्वजा, सेतो छत्र, अग्निसमान देदीप्यमान सय स्वर्णकलश, सुनले मोहोरिएका सिङ भएको साँढे र बाघको छाला — यी सबै व्यवस्थित गराइयोस्।
10भोलि बिहानसम्ममा राजाको महलमा अग्निहोत्रका लागि नियत स्थानमा सुन र अन्य धातु, रत्न, पूजाको सामग्री, तथा औषधि, सेता पुष्पका माला, भुटेको अन्न, मह र घिउ छुट्टाछुट्टै भाँडामा, नयाँ वस्त्र, रथ, सबै प्रकारका अस्त्र, चतुरङ्गिणी सेना, शुभ लक्षण भएको हात्ती, चौँरीका सेता व्यजन, ध्वजा, सेतो छत्र, अग्निसमान देदीप्यमान सय स्वर्णकलश, सुनले मोहोरिएका सिङ भएको साँढे र बाघको छाला — यी सबै व्यवस्थित गराइयोस्।
11भोलि बिहानसम्ममा राजाको महलमा अग्निहोत्रका लागि नियत स्थानमा सुन र अन्य धातु, रत्न, पूजाको सामग्री, तथा औषधि, सेता पुष्पका माला, भुटेको अन्न, मह र घिउ छुट्टाछुट्टै भाँडामा, नयाँ वस्त्र, रथ, सबै प्रकारका अस्त्र, चतुरङ्गिणी सेना, शुभ लक्षण भएको हात्ती, चौँरीका सेता व्यजन, ध्वजा, सेतो छत्र, अग्निसमान देदीप्यमान सय स्वर्णकलश, सुनले मोहोरिएका सिङ भएको साँढे र बाघको छाला — यी सबै व्यवस्थित गराइयोस्।
12सानोभन्दा सानो आवश्यक वस्तु पनि जुटाइयोस्। अन्तःपुरका तथा सम्पूर्ण नगरका ढोका चन्दन र मालाले सजाइयोस्। पूजाका लागि सुगन्धित धूप बालियोस्।
13सानोभन्दा सानो आवश्यक वस्तु पनि जुटाइयोस्। अन्तःपुरका तथा सम्पूर्ण नगरका ढोका चन्दन र मालाले सजाइयोस्। पूजाका लागि सुगन्धित धूप बालियोस्।
14एक लाख ब्राह्मणले अघाउन्जेल खान पुग्ने उत्तम चामल दूध र दहीसँग पकाइयोस्।
15भोलि प्रभातमा श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूको पाकेको अन्न, घिउ, दही, भुटेको अन्न तथा प्रचुर दक्षिणाले सम्मान गरियोस्।
16भोलि सूर्योदय हुनेबित्तिकै स्वस्तिवाचनको व्यवस्था गरियोस्। ब्राह्मणहरूलाई निमन्त्रणा गरेर उनीहरूका लागि आसन प्रस्तुत गरियोस्।
17ध्वजा बाँधियोस् र राजमार्गमा जल छर्कियोस्। सबै नट र सुन्दर वेशमा सजिएका गणिकाहरू राजभवनको दोस्रो अन्तःपुरमा पुगेर त्यहीँ आसीन रहून्।
18भोजन र अन्य खाद्य पदार्थ प्रस्तुत गर्ने तथा माला र उपहार धारण गर्ने पुरुषहरू सम्पूर्ण देवालय र अन्य पूजास्थलमा नियुक्त गरियोस्।
19नयाँ वस्त्र लगाएका, लामा खड्ग धारण गरेका र पूर्णतः सतर्क सबै योद्धा यशस्वी राजाको प्राङ्गणमा प्रवेश गरून्।"
20परम आत्मसंयमी ती दुई तपस्वी (वसिष्ठ र वामदेव) ले गर्नुपर्ने कार्यको आदेश दिएर तथा जे बाँकी थियो त्यो सम्पन्न गराएर राजालाई सूचना दिए।
21व्यवस्थाबाट सन्तुष्ट भई ती दुई यशस्वी ब्राह्मण (वसिष्ठ र वामदेव) हर्षपूर्वक पृथ्वीपति (दशरथ) कहाँ गए र भने, "तपाईंको आज्ञाअनुसार सबै व्यवस्था गरिएको छ।"
22त्यसपछि यशस्वी राजाले सुमन्त्रलाई भने, "जितेन्द्रिय रामलाई तत्कालै ल्याऊ।"
23राजाको आज्ञाको उत्तरमा सारथिहरूमध्ये श्रेष्ठ सुमन्त्रले "यस्तै होस्" भने र रामलाई रथमा राखेर ल्याए।
24सुमन्त्र गएपछि पूर्व, उत्तर, पश्चिम र दक्षिणका अनार्य तथा आर्य देशका राजाहरूले, वन र पर्वतका शासकहरूले राजा दशरथलाई त्यसै गरी प्रणाम गरे जसरी देवताहरूले इन्द्रलाई गर्छन्।
25सुमन्त्र गएपछि पूर्व, उत्तर, पश्चिम र दक्षिणका अनार्य तथा आर्य देशका राजाहरूले, वन र पर्वतका शासकहरूले राजा दशरथलाई त्यसै गरी प्रणाम गरे जसरी देवताहरूले इन्द्रलाई गर्छन्।
26मरुद्गणका बीच इन्द्रसमान ती राजाहरूका बीच आसीन ती राजर्षि (दशरथ) ले आफ्ना पुत्र रामलाई रथमा बसेर आफूतर्फ आइरहेको देखे।
27राम यस संसारमा आफ्नो साहसका लागि विख्यात गन्धर्वराजका साक्षात् प्रतिमूर्ति देखिन्थे। लामा पाखुरा भएका उनी अत्यन्तै सुन्दर थिए; चन्द्रकान्तमणिको वर्ण भएको मुखले युक्त र अपार बलले सम्पन्न उनी मातेको हात्तीको चालमा हिँड्थे। आफ्नो सौन्दर्य र उदारताले उनले मानिसका आँखा र हृदय मोहित पार्थे। उनी तापले सन्तप्त मानिसलाई आनन्दित पार्ने पर्जन्य (वर्षाका देवता) समान देखिन्थे। आइरहेका रामलाई (एकोहोरो) हेरिरहँदा पनि राजा (दशरथ) तृप्त भएनन्।
28राम यस संसारमा आफ्नो साहसका लागि विख्यात गन्धर्वराजका साक्षात् प्रतिमूर्ति देखिन्थे। लामा पाखुरा भएका उनी अत्यन्तै सुन्दर थिए; चन्द्रकान्तमणिको वर्ण भएको मुखले युक्त र अपार बलले सम्पन्न उनी मातेको हात्तीको चालमा हिँड्थे। आफ्नो सौन्दर्य र उदारताले उनले मानिसका आँखा र हृदय मोहित पार्थे। उनी तापले सन्तप्त मानिसलाई आनन्दित पार्ने पर्जन्य (वर्षाका देवता) समान देखिन्थे। आइरहेका रामलाई (एकोहोरो) हेरिरहँदा पनि राजा (दशरथ) तृप्त भएनन्।
29राम यस संसारमा आफ्नो साहसका लागि विख्यात गन्धर्वराजका साक्षात् प्रतिमूर्ति देखिन्थे। लामा पाखुरा भएका उनी अत्यन्तै सुन्दर थिए; चन्द्रकान्तमणिको वर्ण भएको मुखले युक्त र अपार बलले सम्पन्न उनी मातेको हात्तीको चालमा हिँड्थे। आफ्नो सौन्दर्य र उदारताले उनले मानिसका आँखा र हृदय मोहित पार्थे। उनी तापले सन्तप्त मानिसलाई आनन्दित पार्ने पर्जन्य (वर्षाका देवता) समान देखिन्थे। आइरहेका रामलाई (एकोहोरो) हेरिरहँदा पनि राजा (दशरथ) तृप्त भएनन्।
30सुमन्त्रले त्यस उत्तम रथबाट ओर्लंदा रामलाई सहायता गरे र जब राम आफ्ना पितातर्फ बढिरहेका थिए तब उनी हात जोडेर उनको पछिपछि हिँडे।
31नरश्रेष्ठ राम सारथि सुमन्त्रसँग राजालाई भेट्न कैलास पर्वतको शिखरसमान त्यस उन्नत प्रासादमा चढे।
32हात जोडेर आफ्ना पिताको छेउमा गएर रामले उनको नजिक निहुरेर आफ्नो नाम उच्चारण गरे र श्रद्धापूर्वक आफ्ना पिताका चरण स्पर्श गरे।
33हात जोडेर विनम्रतापूर्वक आफ्नो छेउमा उभिएका आफ्ना प्रिय पुत्र रामलाई देखेर राजा दशरथले उनका जोडिएका हात समातेर उनलाई आफ्नो नजिक तानेर अङ्गालो हाले।
34राजा (दशरथ) ले रामलाई सुन र रत्नले भव्य रूपमा सुसज्जित त्यस उन्नत र यशस्वी सिंहासनमा आसन दिए।
35रामले जुन उन्नत आसन ग्रहण गरे, त्यो उनको तेजले त्यसै गरी उद्भासित भयो जसरी प्रातःकालीन सूर्यका निर्मल किरणमा मेरु पर्वत।
36त्यो सभा राम (को उपस्थिति) ले त्यसै गरी उद्भासित भयो जसरी देदीप्यमान ग्रह र ताराले जडिएको स्वच्छ शरत्कालीन आकाशलाई चन्द्रमाले चम्काइदिन्छ।
37आफ्ना प्रिय पुत्रलाई देखेर राजा त्यसै गरी हर्षित भए मानौँ उनले ऐनामा आफ्नै सुशोभित प्रतिबिम्ब देखेका हुन्।
38पिताहरूमध्ये श्रेष्ठ ती (दशरथ) ले आफ्ना पुत्रलाई मुस्कुराउँदै यी वचन भने, मानौँ कश्यपले देवेन्द्रलाई सम्बोधन गरिरहेका हुन्।
39"हे राम! मेरी श्रेष्ठ ज्येष्ठ पत्नीका तिमी श्रेष्ठ पुत्र हौ; तिम्रा महान् गुणले तिमीलाई मेरो प्रिय बनाइदिएका छन्।
40जसरी तिमीले आफ्ना गुणले यस प्रजालाई आफ्नो बनाएका छौ, त्यसै गरी तिमी पुष्य नक्षत्रको चन्द्रमासँग योग हुँदा युवराजको पद ग्रहण गर्नेछौ।
41निःसन्देह तिमी स्वभावले सौम्य छौ र गुणले सम्पन्न छौ। हे पुत्र! गुणवान भएर पनि तिमीप्रतिको स्नेहका कारण म तिम्रो हितका लागि तिमीलाई केही उपदेश दिन्छु।
42विनम्रताका साथ आफ्ना इन्द्रिय सधैँ वशमा राख्नू। काम र क्रोधबाट उत्पन्न हुने सबै त्रुटिबाट टाढा रहनू।
43आफ्नो आचरणले प्रत्यक्ष वा परोक्ष उपायद्वारा मन्त्री र प्रजालाई सन्तुष्ट राख्नू।
44अन्नका कोठार र शस्त्रागार भरिएका राखेर तथा प्रजालाई निष्ठावान र सन्तुष्ट राखेर तिमीले पृथ्वीमा शासन गर्नू। यस्ता पुरुषका मित्रहरू अमृत पाएका देवतासमान प्रसन्न रहन्छन्। त्यसैले आफ्नो मन वशमा राखेर आचरण गर्नू।"
45अन्नका कोठार र शस्त्रागार भरिएका राखेर तथा प्रजालाई निष्ठावान र सन्तुष्ट राखेर तिमीले पृथ्वीमा शासन गर्नू। यस्ता पुरुषका मित्रहरू अमृत पाएका देवतासमान प्रसन्न रहन्छन्। त्यसैले आफ्नो मन वशमा राखेर आचरण गर्नू।"
46यो सुनेर रामका मित्रहरूले यो समाचार छिट्टै कौसल्यासम्म पुर्याए, जसबाट उनी प्रसन्न होऊन्।
47स्त्रीहरूमध्ये श्रेष्ठ कौसल्याले यो शुभ समाचार ल्याउने दूतहरूलाई सुन, गाई र विविध प्रकारका रत्न दिने आज्ञा दिइन्।
48राजालाई प्रणाम गरेर राम जनसमूहको अभिनन्दनका बीच रथमा आरूढ भए र आफ्नो भव्य निवासतर्फ गए।
49राजाको यो घोषणा सुनेर नागरिकहरूले पनि अनुभव गरे मानौँ उनीहरूले आफ्ना लागि केही हितकर प्राप्त गरेका हुन्। उनीहरू राजा (दशरथ) सँग विदा लिएर हर्षले भरिँदै हतारिएर घर फर्के र आफ्ना देवताको पूजा गर्न थाले। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको तेस्रो सर्ग समाप्त भयो।