सर्गः 2
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 2
संस्कृत
1ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः। हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः।।2.2.1।।
2दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना। स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्।।2.2.2।। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च। उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्।।2.2.3।।
3दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना। स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्।।2.2.2।। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च। उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्।।2.2.3।।
4विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम्। पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैस्सुतवत्परिपालितम्।।2.2.4।।
5सोऽहमिक्ष्वाकुभि स्सर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम्। श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत्।।2.2.5।।
6मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता। प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः।।2.2.6।।
7इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम्। पाण्डुरस्याऽतपत्रस्यच्छायायां जरितं मया।।2.2.7।।
8प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः। जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये।।2.2.8।।
9राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः। परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन्।।2.2.9।।
10सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते। सन्निकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान्।।2.2.10।।
11अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः। पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरञ्जयः।।2.2.11।।
12तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम्। यौवराज्ये नियोक्ताऽस्मि प्रीतः पुरुषपुङ्गवम्।।2.2.12।।
13अनुरूपस्स वै नाथो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः। त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम्।।2.2.13।।
14अनेन श्रेयसा सद्यस्संयोज्यैवमिमां महीम्। गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै।।2.2.14।।
15यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम्। भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम्।।2.2.15।।
16यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम्। अन्या मध्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यधिकोदया।।2.2.16।।
17इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम्। वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः।।2.2.17।।
18स्निग्धोऽनुनादी संजज्ञे तत्र हर्षसमीरितः। जनौघोद्घुष्टसन्नादो विमानं कम्पयन्निव।।2.2.18।।
19तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः। ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह।।2.2.19।। समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः। ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्।।2.2.20।।
20तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः। ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह।।2.2.19।। समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः। ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्।।2.2.20।।
21अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव। स रामं युवराजानमभिषिञ्चिस्व पार्थिवम्।।2.2.21।।
22इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्। गजेन महताऽयान्तं रामं छत्रावृताननम्।।2.2.22।।
23इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियं। अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत्।।2.2.23।।
24श्रुत्वैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ। राजान स्संशयोऽयं मे किमिदं ब्रूत तत्त्वतः।।2.2.24।।
25कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति। भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम्।।2.2.25।।
26ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैस्सह। बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते।।2.2.26।।
27गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः। प्रियानानन्दनान्कृत्स्नान्प्रवक्ष्यामोऽद्य तान् शृणु।।2.2.27।।
28दिव्यैर्गुणैश्शक्रसमो रामस्सत्यपराक्रमः। इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशांपते।।2.2.28।।
29राम स्सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः। साक्षाद्रामाद्विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह।।2.2.29।।
30प्रजासुखत्त्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः। बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः।।2.2.30।।
31धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च शीलवाननसूयकः। क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः।।2.2.31।।
32मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः। प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः।।2.2.32।। बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता। तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते।।2.2.33।।
33मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः। प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः।।2.2.32।। बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता। तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते।।2.2.33।।
34देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः। सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।।2.2.34।।
35गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः। कल्याणाभिजन स्साधुरदीनात्मा महामतिः।।2.2.35।।
36द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः। यदा व्रजति सङ्ग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा।।2.2.36।। गत्वा सौमित्रिसहितो नाऽविजित्य निवर्तते।
37सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा।2.2.37।। पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति।। पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च।2.2.38।। निखिलेनानुपूर्व्याच्च पितापुत्रानिवौरसान्।।
38सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा।2.2.37।। पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति।। पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च।2.2.38।। निखिलेनानुपूर्व्याच्च पितापुत्रानिवौरसान्।।
39शुश्रूषन्ते च व श्शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः।।2.2.39।। इति नः पुरुषव्याघ्र स्सदा रामोऽभिभाषते।
40व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः।।2.2.40।। उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति।
41सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः।।2.2.41।। स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः।
42सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारुचिः।।2.2.42।। उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।
43सुभ्रूः आयतताम्राक्षः साक्षाद्विष्णुरिव स्वयम्।।2.2.43।। रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः।
44प्रजापालनतत्त्वज्ञो न रागोपहतेन्द्रियः।।2.2.44।। शक्तस्त्रैलोक्यमप्येको भोक्तुं किन्नु महीमिमाम्।
45नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन।।2.2.45।। हन्त्येव नियमाद्वध्यानवध्ये न च कुप्यति।
46युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति।।2.2.46।। शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैर्नृणाम्। गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्त स्सूर्य इवांशुभिः।।2.2.47।।
47युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति।।2.2.46।। शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैर्नृणाम्। गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्त स्सूर्य इवांशुभिः।।2.2.47।।
48तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्। लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।।2.2.48।।
49वत्सश्श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्याऽसौ तव राघव। दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव काश्यपः।।2.2.49।।
50बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः। देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च।।2.2.50।। आशंसते जनस्सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा। आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः।।2.2.51।।
51बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः। देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च।।2.2.50।। आशंसते जनस्सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा। आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः।।2.2.51।।
52स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातस्समाहिताः। सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः।।2.2.52।।
53तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम्। राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम्।।2.2.53।। पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम्।
54तं देव देवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम्। हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं मुदाऽभषेक्तुं वरद त्वमर्हसि।।2.2.54।।
अङ्ग्रेजी
1Thereafter, the lord of the earth (king Dasaratha) addressed the entire assembly of invitees. He spoke these pleasing words aimed at their welfare which thrilled and delighted the hearts (of the assembled kings):
2Lord of men (king Dasaratha) addressed the feudatory kings with words deep, resonant, loud like the kettledrum or the rumbling cloud, in a delightful, incomparable and attractive voice that carried all the dignity of royalty:
3Lord of men (king Dasaratha) addressed the feudatory kings with words deep, resonant, loud like the kettledrum or the rumbling cloud, in a delightful, incomparable and attractive voice that carried all the dignity of royalty:
4It is wellknown to all of you that people of this greatest kingdom were ruled by my predecessors who were great kings, who looked after the subjects as though they were their own children.
5I desire to accomplish the welfare of this entire world which deserves the happiness brought about by the rule of all the Ikshvaku kings.
6Following the path of my forefathers I protected the people to the best of my ability by being ever vigilant.
7My body has attained old age after ruling the entire world ensuring the welfare of the people under the shade of royal white parasol.
8Having lived for thousands of years this body is now worn out due to old age and therefore I want rest.
9I am weary of carrying on the heavy burden of duty and find it difficult to sustain the rule of dharma. It can be shouldered by those who have royal qualities (of might, courage etc) and not by those who have not controlled their senses.
10Therefore, after convincing all of you, the best of (learned) brahmins present here, I intend to take rest by installing my son to look after the welfare of the people.
11My eldest son Rama, inheriting every virtue of mine, is a conqueror of enemy cities and is equal to Indra in prowess.
12I propose to install him (Rama), foremost among upholders of righteousness and the best of men who resembles the Moon in brightness when in conjunction with Pushya star, as heirapparent to the throne.
13With him (Rama) as ruler, all the three worlds will also have a better protector.That elder brother of Lakshmana with signs of greatness is certainly the most befitting to rule this kingdom.
14I shall be relieved of my anxiety by entrusting the land (ruled by me) to my son (Rama) without any more delay and thus ensure the continued welfare of this world.
15Although it (this decision) is personally favourable to me and I have decided after seeking good counsel, you should also give me your consent and tell me what I should do.
16Although this is what I would like to do, please suggest alternative ways of achieving the welfare (of this kingdom). Deliberations by the unbiased (on this issue) may bring good.
17Having thus heard king Dasaratha speak, the kings acclaimed him with delight, like peacocks crying (in joy) to see thick clouds.
18There emanated cries of love and joy from the multitude of people (conveying their approval) whose reverberation seemed to shake the palace.
19Brahmins, kings and other prominent men, inhabitants of towns and villages having fully known the views of Dasaratha who was conversant with artha and dharma joined together and deliberated. They thought out well and having arrived at unanimity in their thinking thus addressed the aged king Dasaratha.
20Brahmins, kings and other prominent men, inhabitants of towns and villages having fully known the views of Dasaratha who was conversant with artha and dharma joined together and deliberated. They thought out well and having arrived at unanimity in their thinking thus addressed the aged king Dasaratha.
21O mighty king, you have grown many thousands of years old. Therefore, you should coronate Rama as prince regent of this kingdom.
22We cherish to see the mightyarmed hero among the Raghus, Rama, riding on a majestic elephant, his countenance shadowed by the royal parasol.
23Having heard them king Dasaratha, pretending as though he was not aware of their heart's desire but was now wishing to ascertain it, spoke these words:
24O kings, soon after listening to my words, all of you wish Rama to be king. (But) I doubt (in my mind) whether you have said it from your heart৷৷
25When the earth is being ruled righteously by me why indeed you intend to see my son as prince regent?
26Those kings along with the inhabitants of towns and villages answered the magnanimous king: O king your son, indeed has many auspicious and admirable virtues.
27O king, we shall now speak about those great virtues of the sagacious (Rama). Comparable to those of the gods, they are dear and a source of delight for every one. Please listen.
28Lord of the people Rama with his divine virtues is equal to Indra. He with his proven valour is exceptional among all the descendents of the Iksvakus.
29Devoted to truth and righteousness Rama is the most venerable among men in this world. Even righteousness along with prosperity flows directly from Rama.
30He is equal to the Moon in causing happiness to the people, to the earth in forbearance, to Brihaspati in wisdom and to Indra in prowess.
31Rama knows the ways of righteousness. He is true to his word and free from envy. He possesses a sound character with forbearance, gentleness and a sense of gratitude. With his senses under control, he is a source of consolation (in stressful times).
32This son of the Raghus (Rama) is softspoken, steadfast, always serene, truthful and free from envy. He is pleasing to all beings. He serves those elderly brahmins versed in many lores. With these virtues his incomparable glory, fame and splendour have steadily grown.
33This son of the Raghus (Rama) is softspoken, steadfast, always serene, truthful and free from envy. He is pleasing to all beings. He serves those elderly brahmins versed in many lores. With these virtues his incomparable glory, fame and splendour have steadily grown.
34He is an expert in wielding all kinds of weapons available to devas, asuras and men. He has achieved mastery over all sciences and has appropriately acquired knowledge of the Vedas and its ancillary sciences.
35This elder brother of Bharata is the greatest exponent in music on earth. Pious, sagacious, free from meanness, he is of noble descent.
36Whenever he, wellinstructed in all matters by the best of brahmins wellversed in dharma and artha proceeds along with Lakshmana to wage a war for the sake of a village or a town, he never returns without conquering the enemy.
37While returning from the battlefield, either on a chariot or an elephant Rama stops and enquires in detail and in order, the welfare of the citizens as he would do for his kith and kin. He enquires about the welfare of their children, sacred rituals, wives, their servants and disciples as a father would enquire of his sons.
38While returning from the battlefield, either on a chariot or an elephant Rama stops and enquires in detail and in order, the welfare of the citizens as he would do for his kith and kin. He enquires about the welfare of their children, sacred rituals, wives, their servants and disciples as a father would enquire of his sons.
39Rama, a tiger among men, always enquires whether our disciples discharge their duties.
40He grieves profoundly whenever people are afflicted by misfortunes (and) rejoices like a father on festive occasions.
41. He is one who speaks the truth. He is a great archer, one who has conquered his senses and serves the aged. He speaks with a smile and protects dharma with all his heart.
42He helps those who take refuge in him. He is not interested in conversation leading to dissentions. But during debates he is eloquent like Brihaspati (establing the truth on the basis of reasoning).
43Rama, who is the source of delight to the world, has charming eyebrows and large coppercoloured eyes. He is endowed with heroism, bravery and valour like Visnu manifested.
44He is proficient in the ways and means of ruling the people. His senses are not overpowered by passion. He alone is capable of ruling the three worlds, what to speak the earth
45His anger or favour never goes in vain. He kills those who rightly deserve to be killed and flares not at those whose life is to be spared.
46When pleased, Rama bestows wealth. Like the Sun shining with his rays, He shines with his qualities of tranquil, charming and loving nature.
47When pleased, Rama bestows wealth. Like the Sun shining with his rays, He shines with his qualities of tranquil, charming and loving nature.
48The earth desired to have Rama, richly endowed with such virtues, possessing proven prowess, comparable to Indra and other regents of the world, as her lord.
49O son of the Raghus (Dasaratha), because of your good fortune that Rama, endowed with the qualities of an ideal son like Kasyapa to Maricha was born to you for the welfare of this world.
50Gandharvas, uragas, devas, asuras, the inhabitants of towns and villages, all men living in neighbouring or distant regions are wish the illustrious Rama strength, health and long life.
51Gandharvas, uragas, devas, asuras, the inhabitants of towns and villages, all men living in neighbouring or distant regions are wish the illustrious Rama strength, health and long life.
52Women, young and old alike devoutly invoke at dusk and at dawn all the gods for the sake of the celebrated Rama.
53O Lord let the peoples' prayer be fulfilled by your blessings. We would like to see your son Rama of the complexion of a bluelotus and destroyer of enemies as prince regent.
54O bestower of boons it behoves you to install with delight and without delay your son (Rama) endowed with all virtues equal to god of the gods and committed to our wellbeing and to the welfare of this world, as your heirapparent. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वितीयस्सर्गः।। Thus ends the second sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तत्पश्चात् पृथ्वीपति (राजा दशरथ) ने निमन्त्रित जनों की उस सम्पूर्ण सभा को सम्बोधित किया। उन्होंने उनके कल्याण के उद्देश्य से ऐसे प्रिय वचन कहे जिन्होंने (एकत्र राजाओं के) हृदयों को रोमांचित और आनन्दित कर दिया:
2नरेश्वर (राजा दशरथ) ने सामन्त राजाओं को दुन्दुभि अथवा गरजते मेघ के समान गम्भीर, गूँजते और उच्च स्वर में, राजोचित समस्त गरिमा से युक्त आनन्ददायक, अनुपम और आकर्षक वाणी में सम्बोधित किया:
3नरेश्वर (राजा दशरथ) ने सामन्त राजाओं को दुन्दुभि अथवा गरजते मेघ के समान गम्भीर, गूँजते और उच्च स्वर में, राजोचित समस्त गरिमा से युक्त आनन्ददायक, अनुपम और आकर्षक वाणी में सम्बोधित किया:
4"आप सबको यह भलीभाँति ज्ञात है कि इस महान राज्य की प्रजा पर मेरे पूर्वजों ने शासन किया, जो महान राजा थे और जो प्रजा का पालन ऐसे करते थे मानो वह उनकी अपनी संतान हो।
5मैं इस सम्पूर्ण संसार का कल्याण सिद्ध करना चाहता हूँ, जो समस्त इक्ष्वाकु राजाओं के शासन से प्राप्त होने वाले सुख का अधिकारी है।
6अपने पूर्वजों के मार्ग का अनुसरण करते हुए मैंने सदा सतर्क रहकर यथाशक्ति प्रजा की रक्षा की।
7श्वेत राजछत्र की छाया में प्रजा का कल्याण सुनिश्चित करते हुए सम्पूर्ण पृथ्वी पर शासन करते-करते मेरा शरीर वृद्धावस्था को प्राप्त हो चुका है।
8सहस्रों वर्ष जीवित रहने के पश्चात् यह शरीर अब वृद्धावस्था से जीर्ण हो गया है और इसलिए मैं विश्राम चाहता हूँ।
9कर्तव्य का यह भारी बोझ ढोते-ढोते मैं थक गया हूँ और धर्म के शासन को निभाना मुझे कठिन लगता है। इसे वही वहन कर सकते हैं जिनमें राजोचित गुण (बल, साहस आदि) हों, वे नहीं जिन्होंने अपनी इन्द्रियों को वश में न किया हो।
10इसलिए यहाँ उपस्थित आप सबको तथा श्रेष्ठ (विद्वान) ब्राह्मणों को सहमत करके मैं प्रजा के कल्याण की देखरेख के लिए अपने पुत्र को अभिषिक्त करके विश्राम करना चाहता हूँ।
11मेरे ज्येष्ठ पुत्र राम, जिन्होंने मेरे प्रत्येक गुण को पाया है, शत्रुनगरों के विजेता हैं और पराक्रम में इन्द्र के समान हैं।
12धर्मपालकों में अग्रगण्य और नरश्रेष्ठ उन (राम) को, जो पुष्य नक्षत्र के योग में चन्द्रमा के समान कान्तिमान हैं, मैं युवराज के पद पर अभिषिक्त करने का प्रस्ताव करता हूँ।
13उनके (राम के) शासक होने पर तीनों लोकों को भी उत्तम रक्षक मिल जाएगा। महापुरुषों के लक्षणों से युक्त लक्ष्मण के वे ज्येष्ठ भ्राता निश्चय ही इस राज्य पर शासन करने के लिए सर्वथा उपयुक्त हैं।
14बिना और विलम्ब किए (मेरे द्वारा शासित) यह भूमि अपने पुत्र को सौंपकर मैं अपनी चिन्ता से मुक्त हो जाऊँगा और इस प्रकार इस संसार का निरन्तर कल्याण सुनिश्चित करूँगा।
15यद्यपि यह (निर्णय) मेरे लिए व्यक्तिगत रूप से अनुकूल है और मैंने उत्तम परामर्श लेकर ही यह निश्चय किया है, तथापि आप भी मुझे अपनी सम्मति दें और बताएँ कि मुझे क्या करना चाहिए।
16यद्यपि मैं यही करना चाहता हूँ, तथापि (इस राज्य का) कल्याण सिद्ध करने के अन्य उपाय भी सुझाइए। निष्पक्ष जनों द्वारा (इस विषय पर) किया गया विचार-विमर्श मंगलकारी हो सकता है।"
17राजा दशरथ को इस प्रकार बोलते सुनकर उन राजाओं ने हर्ष से उनका अभिनन्दन किया, जैसे घने मेघ देखकर मयूर (आनन्द से) कूजते हों।
18जनसमूह से प्रेम और हर्ष के उद्गार निकले (जो उनकी स्वीकृति प्रकट करते थे), जिनकी प्रतिध्वनि से महल हिल उठा।
19अर्थ और धर्म के ज्ञाता दशरथ के विचार को भलीभाँति जानकर ब्राह्मण, राजा और अन्य प्रमुख जन, नगर और ग्रामवासी एकत्र होकर विचार-विमर्श करने लगे। उन्होंने भलीभाँति विचार किया और अपने विचारों में एकमत होकर वृद्ध राजा दशरथ से इस प्रकार कहा:
20अर्थ और धर्म के ज्ञाता दशरथ के विचार को भलीभाँति जानकर ब्राह्मण, राजा और अन्य प्रमुख जन, नगर और ग्रामवासी एकत्र होकर विचार-विमर्श करने लगे। उन्होंने भलीभाँति विचार किया और अपने विचारों में एकमत होकर वृद्ध राजा दशरथ से इस प्रकार कहा:
21"हे महाबली राजन्! आपकी आयु कई सहस्र वर्ष हो चुकी है। इसलिए आपको राम का इस राज्य के युवराज के रूप में अभिषेक कर देना चाहिए।
22हम रघुवंश के वीर महाबाहु राम को विशाल गज पर आरूढ़ और राजछत्र से छायित मुख वाला देखने की अभिलाषा रखते हैं।"
23यह सुनकर राजा दशरथ ने ऐसा प्रकट करते हुए मानो वे उनके हृदय की कामना जानते ही न हों, किन्तु अब उसे निश्चित रूप से जानना चाहते हों, ये वचन कहे:
24"हे राजाओ! मेरे वचन सुनते ही आप सब चाहते हैं कि राम राजा बनें। (किन्तु) मुझे (मन में) सन्देह है कि आपने यह हृदय से कहा है या नहीं।
25जब मैं धर्मपूर्वक इस पृथ्वी पर शासन कर रहा हूँ, तब आप मेरे पुत्र को युवराज के रूप में क्यों देखना चाहते हैं?"
26उन राजाओं ने नगर और ग्रामवासियों सहित उन उदारचेता राजा को उत्तर दिया: "हे राजन्! आपके पुत्र में निश्चय ही अनेक मंगलमय और प्रशंसनीय गुण हैं।
27हे राजन्! अब हम उन बुद्धिमान (राम) के उन महान गुणों के विषय में कहेंगे। देवताओं के गुणों के तुल्य वे गुण सबके लिए प्रिय और आनन्द के स्रोत हैं। कृपया सुनिए।
28हे प्रजापालक! अपने दिव्य गुणों से राम इन्द्र के समान हैं। अपने सिद्ध पराक्रम से वे समस्त इक्ष्वाकुवंशियों में असाधारण हैं।
29सत्य और धर्म में निष्ठ राम इस संसार के मनुष्यों में सर्वाधिक वन्दनीय हैं। धर्म और समृद्धि भी साक्षात् राम से ही प्रवाहित होते हैं।
30प्रजा को सुख देने में वे चन्द्रमा के समान, क्षमा में पृथ्वी के समान, बुद्धि में बृहस्पति के समान और पराक्रम में इन्द्र के समान हैं।
31राम धर्म के मार्ग को जानते हैं। वे सत्यवादी और ईर्ष्यारहित हैं। वे क्षमा, कोमलता और कृतज्ञता से युक्त उत्तम चरित्र वाले हैं। इन्द्रियों को वश में रखने वाले वे (कठिन समय में) सान्त्वना के स्रोत हैं।
32रघुवंश के ये पुत्र (राम) मृदुभाषी, स्थिरचित्त, सदा शान्त, सत्यवादी और ईर्ष्यारहित हैं। वे समस्त प्राणियों को प्रिय हैं। वे अनेक विद्याओं के ज्ञाता वृद्ध ब्राह्मणों की सेवा करते हैं। इन गुणों से उनका अनुपम यश, कीर्ति और तेज निरन्तर बढ़ता गया है।
33रघुवंश के ये पुत्र (राम) मृदुभाषी, स्थिरचित्त, सदा शान्त, सत्यवादी और ईर्ष्यारहित हैं। वे समस्त प्राणियों को प्रिय हैं। वे अनेक विद्याओं के ज्ञाता वृद्ध ब्राह्मणों की सेवा करते हैं। इन गुणों से उनका अनुपम यश, कीर्ति और तेज निरन्तर बढ़ता गया है।
34देवताओं, असुरों और मनुष्यों को उपलब्ध सब प्रकार के अस्त्रों के प्रयोग में वे निपुण हैं। उन्होंने समस्त विद्याओं पर अधिकार प्राप्त किया है और वेदों तथा वेदांगों का यथोचित ज्ञान अर्जित किया है।
35भरत के ये ज्येष्ठ भ्राता पृथ्वी पर संगीत के सबसे बड़े ज्ञाता हैं। धर्मपरायण, बुद्धिमान और क्षुद्रता से रहित वे उत्तम कुल में उत्पन्न हैं।
36धर्म और अर्थ के ज्ञाता श्रेष्ठ ब्राह्मणों द्वारा सब विषयों में सुशिक्षित वे जब कभी किसी ग्राम अथवा नगर के लिए लक्ष्मण सहित युद्ध करने जाते हैं, तब शत्रु को जीते बिना कभी नहीं लौटते।
37युद्धभूमि से लौटते समय रथ पर अथवा गज पर आरूढ़ राम रुककर नागरिकों का कुशल विस्तार से और क्रमशः वैसे ही पूछते हैं जैसे अपने स्वजनों का। वे उनके बच्चों, यज्ञकर्मों, पत्नियों, सेवकों और शिष्यों का कुशल वैसे ही पूछते हैं जैसे पिता अपने पुत्रों का।
38युद्धभूमि से लौटते समय रथ पर अथवा गज पर आरूढ़ राम रुककर नागरिकों का कुशल विस्तार से और क्रमशः वैसे ही पूछते हैं जैसे अपने स्वजनों का। वे उनके बच्चों, यज्ञकर्मों, पत्नियों, सेवकों और शिष्यों का कुशल वैसे ही पूछते हैं जैसे पिता अपने पुत्रों का।
39पुरुषों में व्याघ्र राम सदा यह पूछते हैं कि क्या हमारे शिष्य अपने कर्तव्य निभाते हैं।
40जब कभी लोग विपत्तियों से पीड़ित होते हैं तब वे गहन शोक करते हैं, (और) उत्सव के अवसरों पर पिता के समान हर्षित होते हैं।
41वे सत्य बोलने वाले हैं। वे महान धनुर्धर हैं, जिन्होंने अपनी इन्द्रियों को जीत लिया है और जो वृद्धजनों की सेवा करते हैं। वे मुस्कराकर बोलते हैं और पूरे हृदय से धर्म की रक्षा करते हैं।
42जो उनकी शरण लेते हैं उनकी वे सहायता करते हैं। भेद उत्पन्न करने वाले वार्तालाप में उनकी रुचि नहीं है। किन्तु वाद-विवाद में वे बृहस्पति के समान वाक्पटु हैं (तर्क के आधार पर सत्य स्थापित करते हुए)।
43संसार को आनन्द देने वाले राम की भौंहें मनोहर और विशाल नेत्र ताम्रवर्ण हैं। वे शौर्य, वीरता और पराक्रम से युक्त साक्षात् प्रकट विष्णु के समान हैं।
44वे प्रजा पर शासन करने के उपायों में निपुण हैं। उनकी इन्द्रियाँ काम से अभिभूत नहीं होतीं। वे अकेले तीनों लोकों पर शासन करने में समर्थ हैं, फिर इस पृथ्वी की क्या बात!
45उनका क्रोध अथवा अनुग्रह कभी व्यर्थ नहीं जाता। वे उन्हीं का वध करते हैं जो वास्तव में वध के योग्य हैं और जिनके प्राण बचाने योग्य हैं उन पर क्रुद्ध नहीं होते।
46प्रसन्न होने पर राम धन प्रदान करते हैं। जैसे सूर्य अपनी किरणों से देदीप्यमान होता है, वैसे ही वे अपने शान्त, मनोहर और स्नेहपूर्ण स्वभाव के गुणों से देदीप्यमान होते हैं।
47प्रसन्न होने पर राम धन प्रदान करते हैं। जैसे सूर्य अपनी किरणों से देदीप्यमान होता है, वैसे ही वे अपने शान्त, मनोहर और स्नेहपूर्ण स्वभाव के गुणों से देदीप्यमान होते हैं।
48ऐसे गुणों से सम्पन्न, सिद्ध पराक्रम वाले तथा इन्द्र और अन्य लोकपालों के तुल्य राम को पृथ्वी अपना स्वामी बनाना चाहती है।
49हे रघुवंशी (दशरथ)! आपके सौभाग्य से ही वे राम, जो मरीचि के लिए कश्यप के समान आदर्श पुत्र के गुणों से युक्त हैं, इस संसार के कल्याण के लिए आपसे उत्पन्न हुए।
50गन्धर्व, उरग, देवता, असुर, नगर और ग्रामवासी तथा समीप अथवा दूर के प्रदेशों में रहने वाले सब मनुष्य यशस्वी राम के लिए बल, आरोग्य और दीर्घ आयु की कामना करते हैं।
51गन्धर्व, उरग, देवता, असुर, नगर और ग्रामवासी तथा समीप अथवा दूर के प्रदेशों में रहने वाले सब मनुष्य यशस्वी राम के लिए बल, आरोग्य और दीर्घ आयु की कामना करते हैं।
52युवा और वृद्ध — सब स्त्रियाँ विख्यात राम के लिए सन्ध्या और प्रभात में श्रद्धापूर्वक समस्त देवताओं से प्रार्थना करती हैं।
53हे प्रभो! आपके आशीर्वाद से प्रजा की यह प्रार्थना पूर्ण हो। हम आपके पुत्र राम को, जिनका वर्ण नीलकमल के समान है और जो शत्रुनाशक हैं, युवराज के रूप में देखना चाहते हैं।
54हे वरदाता! समस्त गुणों से युक्त, देवाधिदेव के तुल्य तथा हमारे और इस संसार के कल्याण के प्रति समर्पित अपने पुत्र (राम) को आप हर्षपूर्वक और बिना विलम्ब युवराज के पद पर अभिषिक्त कीजिए।" इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का द्वितीय सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1त्यसपछि पृथ्वीपति (राजा दशरथ) ले निमन्त्रित जनहरूको त्यो सम्पूर्ण सभालाई सम्बोधन गरे। उनले उनीहरूको कल्याणको उद्देश्यले यस्ता प्रिय वचन भने जसले (भेला भएका राजाहरूका) हृदय रोमाञ्चित र आनन्दित पारिदिए:
2नरेश्वर (राजा दशरथ) ले सामन्त राजाहरूलाई दुन्दुभि वा गर्जने मेघसमान गम्भीर, गुञ्जने र उच्च स्वरमा, राजोचित सम्पूर्ण गरिमाले युक्त आनन्ददायक, अनुपम र आकर्षक वाणीमा सम्बोधन गरे:
3नरेश्वर (राजा दशरथ) ले सामन्त राजाहरूलाई दुन्दुभि वा गर्जने मेघसमान गम्भीर, गुञ्जने र उच्च स्वरमा, राजोचित सम्पूर्ण गरिमाले युक्त आनन्ददायक, अनुपम र आकर्षक वाणीमा सम्बोधन गरे:
4"तपाईं सबैलाई यो राम्ररी थाहा छ कि यस महान् राज्यका प्रजामाथि मेरा पूर्वजहरूले शासन गरे, जो महान् राजा थिए र जसले प्रजाको पालन यसरी गर्थे मानौँ त्यो उनीहरूकै सन्तान हो।
5म यस सम्पूर्ण संसारको कल्याण सिद्ध गर्न चाहन्छु, जो सम्पूर्ण इक्ष्वाकु राजाहरूको शासनबाट प्राप्त हुने सुखको अधिकारी छ।
6आफ्ना पूर्वजहरूको मार्गको अनुसरण गर्दै मैले सधैँ सतर्क रही यथाशक्ति प्रजाको रक्षा गरेँ।
7सेतो राजछत्रको छायामा प्रजाको कल्याण सुनिश्चित गर्दै सम्पूर्ण पृथ्वीमा शासन गर्दागर्दै मेरो शरीर वृद्धावस्थामा पुगिसकेको छ।
8हजारौँ वर्ष बाँचेपछि यो शरीर अब वृद्धावस्थाले जीर्ण भइसकेको छ र त्यसैले म विश्राम चाहन्छु।
9कर्तव्यको यो गह्रौँ बोझ बोक्दाबोक्दै म थाकिसकेको छु र धर्मको शासन निभाउन मलाई कठिन लाग्छ। यसलाई तिनैले वहन गर्न सक्छन् जसमा राजोचित गुण (बल, साहस आदि) होऊन्, ती होइन जसले आफ्ना इन्द्रिय वशमा नपारेका होऊन्।
10त्यसैले यहाँ उपस्थित तपाईं सबैलाई तथा श्रेष्ठ (विद्वान्) ब्राह्मणहरूलाई सहमत पारेर म प्रजाको कल्याणको हेरचाहका लागि आफ्नो पुत्रलाई अभिषिक्त गरी विश्राम गर्न चाहन्छु।
11मेरा ज्येष्ठ पुत्र राम, जसले मेरो प्रत्येक गुण पाएका छन्, शत्रुनगरका विजेता हुन् र पराक्रममा इन्द्रसमान छन्।
12धर्मपालकहरूमध्ये अग्रगण्य र नरश्रेष्ठ ती (राम) लाई, जो पुष्य नक्षत्रको योगमा चन्द्रमासमान कान्तिमान छन्, म युवराजको पदमा अभिषिक्त गर्ने प्रस्ताव गर्छु।
13उनी (राम) शासक भएपछि तीनै लोकले पनि उत्तम रक्षक पाउनेछन्। महापुरुषका लक्षणले युक्त लक्ष्मणका ती ज्येष्ठ दाजु निश्चय नै यस राज्यमा शासन गर्न सर्वथा उपयुक्त छन्।
14अझ ढिलाइ नगरी (मैले शासन गरेको) यो भूमि आफ्नो पुत्रलाई सुम्पेर म आफ्नो चिन्ताबाट मुक्त हुनेछु र यसरी यस संसारको निरन्तर कल्याण सुनिश्चित गर्नेछु।
15यद्यपि यो (निर्णय) मेरा लागि व्यक्तिगत रूपमा अनुकूल छ र मैले उत्तम परामर्श लिएरै यो निश्चय गरेको हुँ, तापनि तपाईंहरूले पनि मलाई आफ्नो सम्मति दिनुहोस् र बताउनुहोस् कि मैले के गर्नुपर्छ।
16यद्यपि म यही गर्न चाहन्छु, तापनि (यस राज्यको) कल्याण सिद्ध गर्ने अन्य उपाय पनि सुझाउनुहोस्। निष्पक्ष जनहरूद्वारा (यस विषयमा) गरिएको विचारविमर्श मङ्गलकारी हुन सक्छ।"
17राजा दशरथलाई यसरी बोलेको सुनेर ती राजाहरूले हर्षले उनको अभिनन्दन गरे, जसरी बाक्ला मेघ देखेर मयूरहरू (आनन्दले) कराउँछन्।
18जनसमूहबाट प्रेम र हर्षका उद्गार निस्के (जसले उनीहरूको स्वीकृति प्रकट गर्थे), जसको प्रतिध्वनिले महल हल्लियो।
19अर्थ र धर्मका ज्ञाता दशरथको विचार राम्ररी जानेर ब्राह्मण, राजा र अन्य प्रमुख जन, नगर र गाउँवासीहरू भेला भई विचारविमर्श गर्न थाले। उनीहरूले राम्ररी विचार गरे र आफ्ना विचारमा एकमत भई वृद्ध राजा दशरथलाई यसरी भने:
20अर्थ र धर्मका ज्ञाता दशरथको विचार राम्ररी जानेर ब्राह्मण, राजा र अन्य प्रमुख जन, नगर र गाउँवासीहरू भेला भई विचारविमर्श गर्न थाले। उनीहरूले राम्ररी विचार गरे र आफ्ना विचारमा एकमत भई वृद्ध राजा दशरथलाई यसरी भने:
21"हे महाबली राजन्! तपाईंको उमेर कैयौँ हजार वर्ष भइसक्यो। त्यसैले तपाईंले रामको यस राज्यको युवराजका रूपमा अभिषेक गरिदिनुपर्छ।
22हामी रघुवंशका वीर महाबाहु रामलाई विशाल हात्तीमा आरूढ र राजछत्रले छायाँ परेको मुख भएको हेर्ने अभिलाषा राख्छौँ।"
23यो सुनेर राजा दशरथले उनीहरूको हृदयको कामना थाहै नपाएझैँ, तर अब त्यो निश्चित रूपमा जान्न चाहेझैँ देखाउँदै यी वचन भने:
24"हे राजाहरू! मेरा वचन सुन्नेबित्तिकै तपाईं सबै चाहनुहुन्छ कि राम राजा बनून्। (तर) मलाई (मनमा) सन्देह छ कि तपाईंहरूले यो हृदयबाट भन्नुभएको हो कि होइन।
25जब म धर्मपूर्वक यस पृथ्वीमा शासन गरिरहेको छु, तब तपाईंहरू मेरा पुत्रलाई युवराजका रूपमा किन हेर्न चाहनुहुन्छ?"
26ती राजाहरूले नगर र गाउँवासीहरूसहित ती उदारचेता राजालाई उत्तर दिए: "हे राजन्! तपाईंका पुत्रमा निश्चय नै अनेक मङ्गलमय र प्रशंसनीय गुण छन्।
27हे राजन्! अब हामी ती बुद्धिमान (राम) का ती महान् गुणका विषयमा भन्नेछौँ। देवताका गुणतुल्य ती गुण सबैका लागि प्रिय र आनन्दका स्रोत छन्। कृपया सुन्नुहोस्।
28हे प्रजापालक! आफ्ना दिव्य गुणले राम इन्द्रसमान छन्। आफ्नो सिद्ध पराक्रमले उनी सम्पूर्ण इक्ष्वाकुवंशीमध्ये असाधारण छन्।
29सत्य र धर्ममा निष्ठ राम यस संसारका मानिसमध्ये सर्वाधिक वन्दनीय छन्। धर्म र समृद्धि पनि साक्षात् रामबाटै प्रवाहित हुन्छन्।
30प्रजालाई सुख दिनमा उनी चन्द्रमासमान, क्षमामा पृथ्वीसमान, बुद्धिमा बृहस्पतिसमान र पराक्रममा इन्द्रसमान छन्।
31राम धर्मको मार्ग जान्दछन्। उनी सत्यवादी र ईर्ष्यारहित छन्। उनी क्षमा, कोमलता र कृतज्ञताले युक्त उत्तम चरित्रका छन्। इन्द्रियलाई वशमा राख्ने उनी (कठिन समयमा) सान्त्वनाका स्रोत छन्।
32रघुवंशका यी पुत्र (राम) मृदुभाषी, स्थिरचित्त, सधैँ शान्त, सत्यवादी र ईर्ष्यारहित छन्। उनी सम्पूर्ण प्राणीलाई प्रिय छन्। उनी अनेक विद्याका ज्ञाता वृद्ध ब्राह्मणहरूको सेवा गर्छन्। यी गुणले उनको अनुपम यश, कीर्ति र तेज निरन्तर बढ्दै गएको छ।
33रघुवंशका यी पुत्र (राम) मृदुभाषी, स्थिरचित्त, सधैँ शान्त, सत्यवादी र ईर्ष्यारहित छन्। उनी सम्पूर्ण प्राणीलाई प्रिय छन्। उनी अनेक विद्याका ज्ञाता वृद्ध ब्राह्मणहरूको सेवा गर्छन्। यी गुणले उनको अनुपम यश, कीर्ति र तेज निरन्तर बढ्दै गएको छ।
34देवता, असुर र मानिसलाई उपलब्ध सबै प्रकारका अस्त्रको प्रयोगमा उनी निपुण छन्। उनले सम्पूर्ण विद्यामाथि अधिकार प्राप्त गरेका छन् र वेद तथा वेदाङ्गको यथोचित ज्ञान अर्जन गरेका छन्।
35भरतका यी ज्येष्ठ दाजु पृथ्वीमा सङ्गीतका सबभन्दा ठूला ज्ञाता हुन्। धर्मपरायण, बुद्धिमान र क्षुद्रतारहित उनी उत्तम कुलमा जन्मेका छन्।
36धर्म र अर्थका ज्ञाता श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूद्वारा सबै विषयमा सुशिक्षित उनी जहिले पनि कुनै गाउँ वा नगरका लागि लक्ष्मणसहित युद्ध गर्न जान्छन्, तब शत्रुलाई नजिती कहिल्यै फर्कँदैनन्।
37युद्धभूमिबाट फर्कँदा रथमा वा हात्तीमा आरूढ राम रोकिएर नागरिकहरूको कुशल विस्तारमा र क्रमशः त्यसै गरी सोध्छन् जसरी आफ्ना स्वजनको। उनी तिनका छोराछोरी, यज्ञकर्म, पत्नी, सेवक र शिष्यहरूको कुशल त्यसै गरी सोध्छन् जसरी पिताले आफ्ना पुत्रको।
38युद्धभूमिबाट फर्कँदा रथमा वा हात्तीमा आरूढ राम रोकिएर नागरिकहरूको कुशल विस्तारमा र क्रमशः त्यसै गरी सोध्छन् जसरी आफ्ना स्वजनको। उनी तिनका छोराछोरी, यज्ञकर्म, पत्नी, सेवक र शिष्यहरूको कुशल त्यसै गरी सोध्छन् जसरी पिताले आफ्ना पुत्रको।
39पुरुषहरूमध्ये बाघ राम सधैँ यो सोध्छन् कि हाम्रा शिष्यहरूले आफ्ना कर्तव्य निभाउँछन् कि छैनन्।
40जहिले पनि मानिसहरू विपत्तिले पीडित हुन्छन् तब उनी गहिरो शोक गर्छन्, (र) उत्सवका अवसरमा पितासमान हर्षित हुन्छन्।
41उनी सत्य बोल्ने हुन्। उनी महान् धनुर्धर हुन्, जसले आफ्ना इन्द्रिय जितेका छन् र जो वृद्धजनहरूको सेवा गर्छन्। उनी मुस्कुराएर बोल्छन् र पूरा हृदयले धर्मको रक्षा गर्छन्।
42जसले उनको शरण लिन्छन् उनीहरूलाई उनी सहायता गर्छन्। भेद उत्पन्न गर्ने कुराकानीमा उनको रुचि छैन। तर वादविवादमा उनी बृहस्पतिसमान वाक्पटु छन् (तर्कका आधारमा सत्य स्थापित गर्दै)।
43संसारलाई आनन्द दिने रामका आँखीभौँ मनोहर र ठूला आँखा तामाको रङका छन्। उनी शौर्य, वीरता र पराक्रमले युक्त साक्षात् प्रकट विष्णुसमान छन्।
44उनी प्रजामाथि शासन गर्ने उपायमा निपुण छन्। उनका इन्द्रिय कामले अभिभूत हुँदैनन्। उनी एक्लै तीनै लोकमा शासन गर्न समर्थ छन्, अनि यस पृथ्वीको के कुरा!
45उनको क्रोध वा अनुग्रह कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन। उनी तिनैको वध गर्छन् जो वास्तवमा वधयोग्य छन् र जसका प्राण बचाउनयोग्य छन् तिनीहरूमाथि क्रुद्ध हुँदैनन्।
46प्रसन्न भएपछि रामले धन प्रदान गर्छन्। जसरी सूर्य आफ्ना किरणले देदीप्यमान हुन्छ, त्यसै गरी उनी आफ्नो शान्त, मनोहर र स्नेहपूर्ण स्वभावका गुणले देदीप्यमान हुन्छन्।
47प्रसन्न भएपछि रामले धन प्रदान गर्छन्। जसरी सूर्य आफ्ना किरणले देदीप्यमान हुन्छ, त्यसै गरी उनी आफ्नो शान्त, मनोहर र स्नेहपूर्ण स्वभावका गुणले देदीप्यमान हुन्छन्।
48यस्ता गुणले सम्पन्न, सिद्ध पराक्रम भएका तथा इन्द्र र अन्य लोकपालतुल्य रामलाई पृथ्वीले आफ्नो स्वामी बनाउन चाहन्छे।
49हे रघुवंशी (दशरथ)! तपाईंकै सौभाग्यले ती राम, जो मरीचिका लागि कश्यपसमान आदर्श पुत्रका गुणले युक्त छन्, यस संसारको कल्याणका लागि तपाईंबाट जन्मे।
50गन्धर्व, उरग, देवता, असुर, नगर र गाउँवासी तथा नजिक वा टाढाका प्रदेशमा बस्ने सबै मानिसले यशस्वी रामका लागि बल, आरोग्य र दीर्घ आयुको कामना गर्छन्।
51गन्धर्व, उरग, देवता, असुर, नगर र गाउँवासी तथा नजिक वा टाढाका प्रदेशमा बस्ने सबै मानिसले यशस्वी रामका लागि बल, आरोग्य र दीर्घ आयुको कामना गर्छन्।
52युवा र वृद्ध — सबै स्त्रीले विख्यात रामका लागि साँझ र प्रभातमा श्रद्धापूर्वक सम्पूर्ण देवतासँग प्रार्थना गर्छन्।
53हे प्रभो! तपाईंको आशीर्वादले प्रजाको यो प्रार्थना पूरा होस्। हामी तपाईंका पुत्र रामलाई, जसको वर्ण नीलकमलसमान छ र जो शत्रुनाशक छन्, युवराजका रूपमा हेर्न चाहन्छौँ।
54हे वरदाता! सम्पूर्ण गुणले युक्त, देवाधिदेवतुल्य तथा हाम्रो र यस संसारको कल्याणप्रति समर्पित आफ्ना पुत्र (राम) लाई तपाईंले हर्षपूर्वक र ढिलाइबिना युवराजको पदमा अभिषिक्त गर्नुहोस्।" यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको दोस्रो सर्ग समाप्त भयो।