अङ्ग्रेजी
1Sumantra, who was conversant with ancient traditions, passed through the entrance of the inner apartment full of people and reached the sparsely crowded courtyard. There alert, loyal young men were attentively guarding the frontyard, armed with spears and bows and wearing shining earrings.
2Sumantra, who was conversant with ancient traditions, passed through the entrance of the inner apartment full of people and reached the sparsely crowded courtyard. There alert, loyal young men were attentively guarding the frontyard, armed with spears and bows and wearing shining earrings.
3He saw aged people appointed as security staff for women's apartments. They were welladorned, dressed in orange robes and with rapt attention stood holding staff in their hands.
4On seeing (Sumantra) arriving, all of them, wellwishers to Rama, quickly rose from their seats.
5. Humble and extremely courteous charioteer (to the guards) said, Inform Rama at once that Sumantra is waiting at the entrance.
6Always dedicated to the wellbeing of their master, they approached Rama who was in the company of Sita. And informed him:
7Coming to know that Sumantra who is intimate to his father had arrived, Rama, in order to please him, commanded that he be escorted to that very place.
8Sumantra beheld Rama, who resembled Kubera. Rama was sitting on a richlycovered golden couch, welladorned and anointed with precious, pure, fragrant red sandalpaste the colour of which appeared like the blood of a hog. With Sita standing by his side with a fan of yak's tail in her hand Rama, the tormentor of foes, looked like the Moon united with (the star) Chitra.
9Sumantra beheld Rama, who resembled Kubera. Rama was sitting on a richlycovered golden couch, welladorned and anointed with precious, pure, fragrant red sandalpaste the colour of which appeared like the blood of a hog. With Sita standing by his side with a fan of yak's tail in her hand Rama, the tormentor of foes, looked like the Moon united with (the star) Chitra.
10Sumantra beheld Rama, who resembled Kubera. Rama was sitting on a richlycovered golden couch, welladorned and anointed with precious, pure, fragrant red sandalpaste the colour of which appeared like the blood of a hog. With Sita standing by his side with a fan of yak's tail in her hand Rama, the tormentor of foes, looked like the Moon united with (the star) Chitra.
11Sumantra who knew the art of modesty, made humble, reverential salutation to Rama the granter of boons, shining like the Sun with his own effulgence.
12On seeing Rama of charming countenance relaxing on a couch, Sumantra, honourable to the king (Dasaratha) said these words with folded palms.
13O Rama, worthy son of Kausalya, your father along with queen Kaikeyi desires to see you.You may go there. Please do not delay.
14Highly lustrous Rama ,the lion among men, when thus spoken to, was immensely pleased and extending due honour to him said to Sita:
15O Sita, I am sure the king and queen are discussing something relating to my consecration.
16Darkeyed and highly favoured wellwisher of the king (Kaikeyi) is urging him for my sake in view of his intention.
17My mother, daughter of the king of Kekaya, knows the king's intention and, heppy to do me good, seeks my wellbeing.
18It is our fortune that the king and his dear queen have sent Sumantra as messenger who is interested in my prosperity and pleasure.
19There worthy of the council of the king and the queen, a befitting messenger has come. Assuredly the king will consecrate me as heirapparent this very day.
20I shall go from here immediately and see the king. Remain here happily and rejoice with your maids.
21Reflecting over the auspicious event, the darkeyed Sita who is highly esteemed by her husband, followed him up to the entrance, (saying):
22The king will bestow upon you, like the creator of the world (Brahma) bestowing on Indra, the kingdom served by brahmins who are fit to perform 'Rajasuya' sacrifice at the time of consecration.
23I shall be delighted to see you initiated and engaged in the observance of the vow made pure, wearing excellent deerskin and carrying the horns of an antelope in your hand.
24May Indra protect you on the east, Yama in the south, Varuna in the west and Kubera in the north.
25Adorned in auspicious ornaments, Rama took leave of Sita and departed from his palace accompanied by Sumantra.
26Like a lion living in a mountain cave and coming out of it, Rama while exiting, saw Lakshmana at the entrance bowing with folded hands.
27Rama, the best among men, met all his friends in the middle courtyard. Having seen them all eager to see him, he approached and greeted them. Thereafter, he mounted the best silver chariot covered with tigerskin and glowing like fire.
28Rama, the best among men, met all his friends in the middle courtyard. Having seen them all eager to see him, he approached and greeted them. Thereafter, he mounted the best silver chariot covered with tigerskin and glowing like fire.
29The sound emanating from the chariot resembled the thunder. The spacious chariot was decorated with gold and gems which dazzled the eyes as though they shed the lustre of the Sun. The swiftmoving chariot was harnessed by excellent horses as if they were young elephants. Like the thousandeyed Indra, Rama, ablaze with royal splendour, mounted this chariot and sped away.
30The sound emanating from the chariot resembled the thunder. The spacious chariot was decorated with gold and gems which dazzled the eyes as though they shed the lustre of the Sun. The swiftmoving chariot was harnessed by excellent horses as if they were young elephants. Like the thousandeyed Indra, Rama, ablaze with royal splendour, mounted this chariot and sped away.
31The magnificent chariot, rumbling like a stormcloud in the sky, emerged from (Rama's) residence like the Moon peeping through a huge cloud.
32Holding an umbrella and a fan made of yak's tail in his hand Lakshmana boarded the chariot at the rear, guarding his brother.
33As it (the chariot) was passing out, a tumultuoas roar emanated from the multitude of people all around.
34Then the chief commanders riding the best of the horses and elephants, resembling hills in size, followed Rama in their hundreds and thousands.
35Soldiers, anointing their bodies with pastes of sandal and aloe wood, equipped with armour and holding swords and bows, went ahead heralding his (Rama's) arrival.
36At that time, sounds of musical instruments and songs of eulogy by panegyrists, roarings of warriors were heard on the way.
37Rama, the subduer of enemies, proceeded while the wellattired women standing at the windows of their mansions showered heaps of flowers on him from every side.
38Women with faultless limbs standing on their housetops as well as on the ground paid their homage with charming words in order to propitiate Rama.
39O Joy of your mother (Rama) on seeing you having successfully acomplished the purpose of your journey (life) by securing your father's kingdom, your mother Kausalya will surely be delighted.
40Those women considered Sita who was dear to the heart of Rama the best among all women.
41Sita was united with Rama like Rohini with the Moon surely because of her great austerities performed in the past. (They observed).
42Rama, the best among men, while riding along the highway overheard the pleasing words uttered by women standing on the elevation of their buildings. Thus hearing his own praise Rama proceeded along the highway.
43Rama, the best among men, while riding along the highway overheard the pleasing words uttered by women standing on the elevation of their buildings. Thus hearing his own praise Rama proceeded along the highway.
44Rama heard these various words of admiration by people who had assembled there, and (witnessed) the rejoicings of the citizens.
45This scion of the Raghus (Rama) is going to acquire the earth and the wealth today by the king's grace. He will be our protector and fulfil all our desires.
46If this Rama obtains the entire kingdom for a long time, it will be in the interest of the people. If he becomes king none will ever witness anything unpleasant or sad. (They observed).
47With bards, panegyrists and great musical performers invoking blessings and walking ahead, he (Rama) proceeded, like Kubera amid intoxicated elephants and horses.
हिन्दी
1प्राचीन परम्पराओं के ज्ञाता सुमन्त्र लोगों से भरे अन्तःपुर के द्वार से होकर उस प्रांगण में पहुँचे जहाँ भीड़ कम थी। वहाँ सतर्क, निष्ठावान युवक सामने के प्रांगण की सावधानी से रक्षा कर रहे थे; वे भाले और धनुष धारण किए तथा चमकते कुण्डल पहने थे।
2प्राचीन परम्पराओं के ज्ञाता सुमन्त्र लोगों से भरे अन्तःपुर के द्वार से होकर उस प्रांगण में पहुँचे जहाँ भीड़ कम थी। वहाँ सतर्क, निष्ठावान युवक सामने के प्रांगण की सावधानी से रक्षा कर रहे थे; वे भाले और धनुष धारण किए तथा चमकते कुण्डल पहने थे।
3उन्होंने स्त्रियों के कक्षों की रक्षा के लिए नियुक्त वृद्ध पुरुषों को देखा। वे भलीभाँति अलंकृत थे, नारंगी वस्त्र पहने थे और हाथों में दण्ड लिए पूर्ण सावधानी से खड़े थे।
4(सुमन्त्र को) आते देखकर राम के हितैषी वे सब शीघ्र अपने आसनों से उठ खड़े हुए।
5विनम्र और अत्यन्त शिष्ट सारथि ने (रक्षकों से) कहा, "राम को तत्काल सूचित करो कि सुमन्त्र द्वार पर प्रतीक्षा कर रहे हैं।"
6अपने स्वामी के कल्याण के प्रति सदा समर्पित उन्होंने सीता के संग बैठे राम के पास जाकर उन्हें सूचित किया।
7यह जानकर कि उनके पिता के अन्तरंग सुमन्त्र आए हैं, राम ने उन्हें प्रसन्न करने के लिए आज्ञा दी कि उन्हें उसी स्थान पर ले आया जाए।
8सुमन्त्र ने कुबेर के समान प्रतीत होते राम को देखा। राम बहुमूल्य आवरण से ढके स्वर्णासन पर बैठे थे, भलीभाँति अलंकृत थे और बहुमूल्य, शुद्ध, सुगन्धित रक्तचन्दन से लिप्त थे, जिसका वर्ण वराह के रक्त के समान प्रतीत होता था। हाथ में चँवर लिए सीता उनके पास खड़ी थीं और शत्रुतापन राम चित्रा नक्षत्र से युक्त चन्द्रमा के समान प्रतीत होते थे।
9सुमन्त्र ने कुबेर के समान प्रतीत होते राम को देखा। राम बहुमूल्य आवरण से ढके स्वर्णासन पर बैठे थे, भलीभाँति अलंकृत थे और बहुमूल्य, शुद्ध, सुगन्धित रक्तचन्दन से लिप्त थे, जिसका वर्ण वराह के रक्त के समान प्रतीत होता था। हाथ में चँवर लिए सीता उनके पास खड़ी थीं और शत्रुतापन राम चित्रा नक्षत्र से युक्त चन्द्रमा के समान प्रतीत होते थे।
10सुमन्त्र ने कुबेर के समान प्रतीत होते राम को देखा। राम बहुमूल्य आवरण से ढके स्वर्णासन पर बैठे थे, भलीभाँति अलंकृत थे और बहुमूल्य, शुद्ध, सुगन्धित रक्तचन्दन से लिप्त थे, जिसका वर्ण वराह के रक्त के समान प्रतीत होता था। हाथ में चँवर लिए सीता उनके पास खड़ी थीं और शत्रुतापन राम चित्रा नक्षत्र से युक्त चन्द्रमा के समान प्रतीत होते थे।
11विनय की कला के ज्ञाता सुमन्त्र ने अपने ही तेज से सूर्य के समान देदीप्यमान वरदाता राम को विनम्रतापूर्वक श्रद्धायुक्त प्रणाम किया।
12आसन पर विश्राम करते मनोहर मुख वाले राम को देखकर राजा (दशरथ) के सम्माननीय सुमन्त्र ने हाथ जोड़कर ये वचन कहे:
13"हे कौसल्या के सुयोग्य पुत्र राम! आपके पिता रानी कैकेयी सहित आपसे मिलना चाहते हैं। आप वहाँ पधारिए। कृपया विलम्ब न कीजिए।"
14इस प्रकार कहे जाने पर परम तेजस्वी नरसिंह राम अत्यन्त प्रसन्न हुए और उनका यथोचित सम्मान करके सीता से बोले:
15"हे सीते! मुझे विश्वास है कि राजा और रानी मेरे अभिषेक से सम्बन्धित किसी विषय पर चर्चा कर रहे हैं।
16राजा की श्यामनयनी और परम प्रिय हितैषिणी (कैकेयी) उनके अभिप्राय को देखते हुए मेरे लिए उनसे आग्रह कर रही हैं।
17केकयराज की पुत्री मेरी माता राजा का अभिप्राय जानती हैं और मेरा हित करने में प्रसन्न होकर मेरा कल्याण चाहती हैं।
18यह हमारा सौभाग्य है कि राजा और उनकी प्रिय रानी ने सुमन्त्र को दूत बनाकर भेजा है, जो मेरी समृद्धि और सुख में रुचि रखते हैं।
19राजा और रानी की मन्त्रणा के योग्य एक उपयुक्त दूत आया है। निश्चय ही राजा आज ही मुझे युवराज के पद पर अभिषिक्त करेंगे।
20मैं यहाँ से तत्काल जाकर राजा से मिलूँगा। तुम यहाँ सुखपूर्वक रहो और अपनी सखियों के साथ आनन्द करो।"
21उस मंगलमय घटना पर विचार करते हुए अपने पति द्वारा परम सम्मानित श्यामनयनी सीता उनके पीछे द्वार तक गईं और (बोलीं):
22"जैसे लोकस्रष्टा (ब्रह्मा) ने इन्द्र को दिया था, वैसे ही राजा आपको अभिषेक के समय राजसूय यज्ञ करने के योग्य ब्राह्मणों से सेवित राज्य प्रदान करेंगे।
23मैं आपको दीक्षित और व्रतपालन में निरत, पवित्र, उत्तम मृगचर्म धारण किए तथा हाथ में मृगशृंग लिए देखकर हर्षित होऊँगी।
24पूर्व में इन्द्र, दक्षिण में यम, पश्चिम में वरुण और उत्तर में कुबेर आपकी रक्षा करें।"
25मंगलमय आभूषणों से अलंकृत राम सीता से विदा लेकर सुमन्त्र सहित अपने प्रासाद से प्रस्थान कर गए।
26पर्वत की गुफा में रहने वाले सिंह के उससे बाहर निकलने के समान बाहर निकलते हुए राम ने द्वार पर हाथ जोड़े झुके लक्ष्मण को देखा।
27नरश्रेष्ठ राम मध्य प्रांगण में अपने सब मित्रों से मिले। उन सबको अपने दर्शन के लिए उत्सुक देखकर वे उनके पास गए और उनका अभिवादन किया। तत्पश्चात् वे व्याघ्रचर्म से आच्छादित और अग्नि के समान देदीप्यमान उस श्रेष्ठ रजतरथ पर आरूढ़ हुए।
28नरश्रेष्ठ राम मध्य प्रांगण में अपने सब मित्रों से मिले। उन सबको अपने दर्शन के लिए उत्सुक देखकर वे उनके पास गए और उनका अभिवादन किया। तत्पश्चात् वे व्याघ्रचर्म से आच्छादित और अग्नि के समान देदीप्यमान उस श्रेष्ठ रजतरथ पर आरूढ़ हुए।
29उस रथ से निकलने वाली ध्वनि वज्रगर्जन के समान थी। वह विशाल रथ स्वर्ण और रत्नों से सजाया गया था जो नेत्रों को चौंधिया देते थे मानो सूर्य की कान्ति बिखेर रहे हों। वह शीघ्रगामी रथ ऐसे उत्तम अश्वों से जुता था मानो वे तरुण गजशावक हों। सहस्राक्ष इन्द्र के समान राजसी तेज से देदीप्यमान राम उस रथ पर आरूढ़ होकर तीव्र गति से चल पड़े।
30उस रथ से निकलने वाली ध्वनि वज्रगर्जन के समान थी। वह विशाल रथ स्वर्ण और रत्नों से सजाया गया था जो नेत्रों को चौंधिया देते थे मानो सूर्य की कान्ति बिखेर रहे हों। वह शीघ्रगामी रथ ऐसे उत्तम अश्वों से जुता था मानो वे तरुण गजशावक हों। सहस्राक्ष इन्द्र के समान राजसी तेज से देदीप्यमान राम उस रथ पर आरूढ़ होकर तीव्र गति से चल पड़े।
31आकाश में गरजते मेघ के समान गड़गड़ाता वह भव्य रथ (राम के) निवास से वैसे ही बाहर निकला जैसे विशाल मेघ में से चन्द्रमा झाँकता हो।
32हाथ में छत्र और चँवर लिए लक्ष्मण अपने भ्राता की रक्षा करते हुए रथ पर पीछे की ओर आरूढ़ हुए।
33जब वह (रथ) बाहर निकल रहा था, तब चारों ओर से जनसमूह से एक कोलाहलपूर्ण गर्जन उठा।
34तब उत्तम अश्वों और पर्वतों के समान विशाल हाथियों पर आरूढ़ प्रमुख सेनापति सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में राम के पीछे चले।
35चन्दन और अगुरु के लेप से शरीर लिपे, कवच धारण किए तथा खड्ग और धनुष लिए सैनिक उनके (राम के) आगमन की घोषणा करते हुए आगे-आगे चले।
36उस समय मार्ग में वाद्ययन्त्रों के स्वर, स्तुतिपाठकों के प्रशंसागान और योद्धाओं की गर्जनाएँ सुनाई दे रही थीं।
37शत्रुदमन राम आगे बढ़ते रहे और भलीभाँति सजी स्त्रियाँ अपने प्रासादों के गवाक्षों में खड़ी होकर चारों ओर से उन पर पुष्पों के ढेर बरसाती रहीं।
38निर्दोष अंगों वाली स्त्रियाँ अपने घरों की छतों पर तथा भूमि पर खड़ी होकर राम को प्रसन्न करने के लिए मनोहर वचनों से उनका अभिनन्दन करती रहीं।
39"हे माता के आनन्दस्वरूप (राम)! अपने पिता का राज्य प्राप्त करके अपनी यात्रा (जीवन) का प्रयोजन सफलतापूर्वक सिद्ध करते आपको देखकर आपकी माता कौसल्या निश्चय ही हर्षित होंगी।"
40उन स्त्रियों ने राम के हृदय को प्रिय सीता को समस्त स्त्रियों में श्रेष्ठ माना।
41"सीता का राम से मिलन निश्चय ही उनके पूर्वकाल में किए गए महान तप के कारण हुआ, जैसे रोहिणी का चन्द्रमा से" (उन्होंने कहा)।
42नरश्रेष्ठ राम ने राजमार्ग पर चलते हुए अपने भवनों की ऊँचाइयों पर खड़ी स्त्रियों द्वारा कहे गए वे प्रिय वचन सुने। इस प्रकार अपनी ही प्रशंसा सुनते हुए राम राजमार्ग पर आगे बढ़ते रहे।
43नरश्रेष्ठ राम ने राजमार्ग पर चलते हुए अपने भवनों की ऊँचाइयों पर खड़ी स्त्रियों द्वारा कहे गए वे प्रिय वचन सुने। इस प्रकार अपनी ही प्रशंसा सुनते हुए राम राजमार्ग पर आगे बढ़ते रहे।
44राम ने वहाँ एकत्र लोगों द्वारा कहे गए ये विविध प्रशंसावचन सुने और नागरिकों का हर्षोल्लास (देखा)।
45"ये रघुवंशी (राम) आज राजा की कृपा से पृथ्वी और वैभव प्राप्त करने जा रहे हैं। वे हमारे रक्षक होंगे और हमारी समस्त कामनाएँ पूर्ण करेंगे।
46यदि ये राम दीर्घकाल तक सम्पूर्ण राज्य प्राप्त कर लें, तो यह प्रजा के हित में होगा। यदि वे राजा बन जाएँ तो कोई कभी कुछ भी अप्रिय अथवा दुःखद नहीं देखेगा" (उन्होंने कहा)।
47आशीर्वाद देते हुए आगे-आगे चलते वन्दीजनों, स्तुतिपाठकों और महान वादकों के साथ वे (राम) मतवाले हाथियों और अश्वों के बीच कुबेर के समान आगे बढ़ते रहे।
नेपाली
1प्राचीन परम्पराका ज्ञाता सुमन्त्र मानिसले भरिएको अन्तःपुरको ढोकाबाट त्यस प्राङ्गणमा पुगे जहाँ भीड कम थियो। त्यहाँ सतर्क, निष्ठावान युवकहरूले अगाडिको प्राङ्गणको सावधानीपूर्वक रक्षा गरिरहेका थिए; तिनीहरू भाला र धनु धारण गरेका तथा चम्किला कुण्डल लगाएका थिए।
2प्राचीन परम्पराका ज्ञाता सुमन्त्र मानिसले भरिएको अन्तःपुरको ढोकाबाट त्यस प्राङ्गणमा पुगे जहाँ भीड कम थियो। त्यहाँ सतर्क, निष्ठावान युवकहरूले अगाडिको प्राङ्गणको सावधानीपूर्वक रक्षा गरिरहेका थिए; तिनीहरू भाला र धनु धारण गरेका तथा चम्किला कुण्डल लगाएका थिए।
3उनले स्त्रीहरूका कक्षको रक्षाका लागि नियुक्त वृद्ध पुरुषहरूलाई देखे। तिनीहरू राम्ररी अलङ्कृत थिए, सुन्तला रङका वस्त्र लगाएका थिए र हातमा दण्ड लिएर पूर्ण सावधानीले उभिएका थिए।
4(सुमन्त्रलाई) आइरहेको देखेर रामका हितैषी ती सबै छिट्टै आ-आफ्ना आसनबाट उठे।
5विनम्र र अत्यन्तै शिष्ट सारथिले (रक्षकहरूलाई) भने, "रामलाई तत्कालै सूचित गर कि सुमन्त्र ढोकामा प्रतीक्षा गरिरहेका छन्।"
6आफ्ना स्वामीको कल्याणप्रति सधैँ समर्पित उनीहरूले सीताको सङ्गतमा बसेका रामकहाँ गएर उनलाई सूचित गरे।
7आफ्ना पिताका अन्तरङ्ग सुमन्त्र आएका छन् भन्ने थाहा पाएर रामले उनलाई प्रसन्न पार्न आज्ञा दिए कि उनलाई त्यसै स्थानमा ल्याइयोस्।
8सुमन्त्रले कुबेरसमान देखिने रामलाई देखे। राम बहुमूल्य आवरणले ढाकिएको स्वर्णासनमा बसेका थिए, राम्ररी अलङ्कृत थिए र बहुमूल्य, शुद्ध, सुगन्धित रक्तचन्दनले लिपिएका थिए, जसको वर्ण बँदेलको रगतसमान देखिन्थ्यो। हातमा चौँरी लिएकी सीता उनको छेउमा उभिएकी थिइन् र शत्रुतापन राम चित्रा नक्षत्रले युक्त चन्द्रमासमान देखिन्थे।
9सुमन्त्रले कुबेरसमान देखिने रामलाई देखे। राम बहुमूल्य आवरणले ढाकिएको स्वर्णासनमा बसेका थिए, राम्ररी अलङ्कृत थिए र बहुमूल्य, शुद्ध, सुगन्धित रक्तचन्दनले लिपिएका थिए, जसको वर्ण बँदेलको रगतसमान देखिन्थ्यो। हातमा चौँरी लिएकी सीता उनको छेउमा उभिएकी थिइन् र शत्रुतापन राम चित्रा नक्षत्रले युक्त चन्द्रमासमान देखिन्थे।
10सुमन्त्रले कुबेरसमान देखिने रामलाई देखे। राम बहुमूल्य आवरणले ढाकिएको स्वर्णासनमा बसेका थिए, राम्ररी अलङ्कृत थिए र बहुमूल्य, शुद्ध, सुगन्धित रक्तचन्दनले लिपिएका थिए, जसको वर्ण बँदेलको रगतसमान देखिन्थ्यो। हातमा चौँरी लिएकी सीता उनको छेउमा उभिएकी थिइन् र शत्रुतापन राम चित्रा नक्षत्रले युक्त चन्द्रमासमान देखिन्थे।
11विनयको कलाका ज्ञाता सुमन्त्रले आफ्नै तेजले सूर्यसमान देदीप्यमान वरदाता रामलाई विनम्रतापूर्वक श्रद्धायुक्त प्रणाम गरे।
12आसनमा विश्राम गरिरहेका मनोहर मुख भएका रामलाई देखेर राजा (दशरथ) का सम्माननीय सुमन्त्रले हात जोडेर यी वचन भने:
13"हे कौसल्याका सुयोग्य पुत्र राम! तपाईंका पिता रानी कैकेयीसहित तपाईंलाई भेट्न चाहनुहुन्छ। तपाईं त्यहाँ पधार्नुहोस्। कृपया ढिलाइ नगर्नुहोस्।"
14यसरी भनिएपछि परम तेजस्वी नरसिंह राम अत्यन्तै प्रसन्न भए र उनको यथोचित सम्मान गरेर सीतालाई भने:
15"हे सीते! मलाई विश्वास छ कि राजा र रानी मेरो अभिषेकसँग सम्बन्धित कुनै विषयमा चर्चा गर्दै हुनुहुन्छ।
16राजाकी श्यामनयनी र परम प्रिय हितैषिणी (कैकेयी) उनको अभिप्रायलाई हेर्दै मेरा लागि उनीसँग आग्रह गर्दै हुनुहुन्छ।
17केकयराजकी पुत्री मेरी माताले राजाको अभिप्राय जान्नुहुन्छ र मेरो हित गर्नमा प्रसन्न भई मेरो कल्याण चाहनुहुन्छ।
18यो हाम्रो सौभाग्य हो कि राजा र उहाँकी प्रिय रानीले सुमन्त्रलाई दूत बनाएर पठाउनुभएको छ, जो मेरो समृद्धि र सुखमा रुचि राख्नुहुन्छ।
19राजा र रानीको मन्त्रणायोग्य एक उपयुक्त दूत आएका छन्। निश्चय नै राजाले आजै मलाई युवराजको पदमा अभिषिक्त गर्नुहुनेछ।
20म यहाँबाट तत्कालै गएर राजालाई भेट्नेछु। तिमी यहाँ सुखपूर्वक बस र आफ्ना सखीहरूसँग आनन्द गर।"
21त्यस मङ्गलमय घटनामा विचार गर्दै आफ्ना पतिद्वारा परम सम्मानित श्यामनयनी सीता उनको पछिपछि ढोकासम्म गइन् र (भनिन्):
22"जसरी लोकस्रष्टा (ब्रह्मा) ले इन्द्रलाई दिनुभएको थियो, त्यसै गरी राजाले तपाईंलाई अभिषेकका बेला राजसूय यज्ञ गर्नयोग्य ब्राह्मणहरूले सेवित राज्य प्रदान गर्नुहुनेछ।
23म तपाईंलाई दीक्षित र व्रतपालनमा निरत, पवित्र, उत्तम मृगचर्म धारण गरेका तथा हातमा मृगशृङ्ग लिएका देखेर हर्षित हुनेछु।
24पूर्वमा इन्द्र, दक्षिणमा यम, पश्चिममा वरुण र उत्तरमा कुबेरले तपाईंको रक्षा गरून्।"
25मङ्गलमय आभूषणले अलङ्कृत राम सीतासँग विदा लिएर सुमन्त्रसहित आफ्नो प्रासादबाट प्रस्थान गरे।
26पर्वतको गुफामा बस्ने सिंह त्यसबाट बाहिर निस्केझैँ बाहिर निस्कँदै गर्दा रामले ढोकामा हात जोडेर निहुरिएका लक्ष्मणलाई देखे।
27नरश्रेष्ठ राम मध्य प्राङ्गणमा आफ्ना सबै मित्रहरूलाई भेटे। ती सबैलाई आफ्नो दर्शनका लागि उत्सुक देखेर उनी उनीहरूको छेउमा गए र अभिवादन गरे। त्यसपछि उनी बाघको छालाले ढाकिएको र अग्निसमान देदीप्यमान त्यस श्रेष्ठ रजतरथमा आरूढ भए।
28नरश्रेष्ठ राम मध्य प्राङ्गणमा आफ्ना सबै मित्रहरूलाई भेटे। ती सबैलाई आफ्नो दर्शनका लागि उत्सुक देखेर उनी उनीहरूको छेउमा गए र अभिवादन गरे। त्यसपछि उनी बाघको छालाले ढाकिएको र अग्निसमान देदीप्यमान त्यस श्रेष्ठ रजतरथमा आरूढ भए।
29त्यस रथबाट निस्कने ध्वनि वज्रगर्जनसमान थियो। त्यो विशाल रथ सुन र रत्नले सजाइएको थियो जसले आँखा तिरमिराइदिन्थे मानौँ सूर्यको कान्ति छर्दै छन्। त्यो शीघ्रगामी रथ यस्ता उत्तम घोडाले जोतिएको थियो मानौँ ती तरुण हात्तीका बच्चा हुन्। सहस्राक्ष इन्द्रसमान राजसी तेजले देदीप्यमान राम त्यस रथमा आरूढ भई तीव्र गतिले हिँडे।
30त्यस रथबाट निस्कने ध्वनि वज्रगर्जनसमान थियो। त्यो विशाल रथ सुन र रत्नले सजाइएको थियो जसले आँखा तिरमिराइदिन्थे मानौँ सूर्यको कान्ति छर्दै छन्। त्यो शीघ्रगामी रथ यस्ता उत्तम घोडाले जोतिएको थियो मानौँ ती तरुण हात्तीका बच्चा हुन्। सहस्राक्ष इन्द्रसमान राजसी तेजले देदीप्यमान राम त्यस रथमा आरूढ भई तीव्र गतिले हिँडे।
31आकाशमा गर्जने मेघसमान गड्गडाउने त्यो भव्य रथ (रामको) निवासबाट त्यसै गरी बाहिर निस्क्यो जसरी विशाल मेघबाट चन्द्रमाले चियाउँछ।
32हातमा छत्र र चौँरी लिएका लक्ष्मण आफ्ना दाजुको रक्षा गर्दै रथमा पछाडिपट्टि आरूढ भए।
33जब त्यो (रथ) बाहिर निस्कँदै थियो, तब चारैतिरबाट जनसमूहबाट एउटा कोलाहलपूर्ण गर्जन उठ्यो।
34तब उत्तम घोडा र पर्वतसमान विशाल हात्तीमा आरूढ प्रमुख सेनापतिहरू सयौँ र हजारौँको सङ्ख्यामा रामको पछि लागे।
35चन्दन र अगुरुको लेपले शरीर लिपेका, कवच धारण गरेका तथा खड्ग र धनु लिएका सैनिकहरू उनको (रामको) आगमनको घोषणा गर्दै अगाडि-अगाडि हिँडे।
36त्यस बेला बाटोमा वाद्ययन्त्रका स्वर, स्तुतिपाठकहरूका प्रशंसागान र योद्धाहरूका गर्जन सुनिन्थे।
37शत्रुदमन राम अगाडि बढिरहे र राम्ररी सजिएका स्त्रीहरू आफ्ना प्रासादका झ्यालमा उभिएर चारैतिरबाट उनीमाथि पुष्पका थुप्रा बर्साइरहे।
38निर्दोष अङ्ग भएका स्त्रीहरू आफ्ना घरका छानामा तथा भुइँमा उभिएर रामलाई प्रसन्न पार्न मनोहर वचनले उनको अभिनन्दन गरिरहे।
39"हे माताका आनन्दस्वरूप (राम)! आफ्ना पिताको राज्य प्राप्त गरेर आफ्नो यात्रा (जीवन) को प्रयोजन सफलतापूर्वक सिद्ध गर्दै गरेको तपाईंलाई देखेर तपाईंकी माता कौसल्या निश्चय नै हर्षित हुनुहुनेछ।"
40ती स्त्रीहरूले रामको हृदयलाई प्रिय सीतालाई सम्पूर्ण स्त्रीमध्ये श्रेष्ठ माने।
41"सीताको रामसँगको मिलन निश्चय नै उनले पूर्वकालमा गरेको महान् तपका कारण भयो, जसरी रोहिणीको चन्द्रमासँग" (उनीहरूले भने)।
42नरश्रेष्ठ रामले राजमार्गमा हिँड्दै गर्दा आफ्ना भवनका उचाइमा उभिएका स्त्रीहरूले भनेका ती प्रिय वचन सुने। यसरी आफ्नै प्रशंसा सुन्दै राम राजमार्गमा अगाडि बढिरहे।
43नरश्रेष्ठ रामले राजमार्गमा हिँड्दै गर्दा आफ्ना भवनका उचाइमा उभिएका स्त्रीहरूले भनेका ती प्रिय वचन सुने। यसरी आफ्नै प्रशंसा सुन्दै राम राजमार्गमा अगाडि बढिरहे।
44रामले त्यहाँ भेला भएका मानिसहरूले भनेका यी विविध प्रशंसावचन सुने र नागरिकहरूको हर्षोल्लास (देखे)।
45"यी रघुवंशी (राम) आज राजाको कृपाले पृथ्वी र वैभव प्राप्त गर्न लाग्नुभएको छ। उहाँ हाम्रो रक्षक हुनुहुनेछ र हाम्रा सम्पूर्ण कामना पूरा गर्नुहुनेछ।
46यदि यी रामले दीर्घकालसम्म सम्पूर्ण राज्य प्राप्त गरून् भने, यो प्रजाको हितमा हुनेछ। यदि उहाँ राजा बन्नुभयो भने कसैले कहिल्यै केही पनि अप्रिय वा दुःखद देख्नेछैन" (उनीहरूले भने)।
47आशीर्वाद दिँदै अगाडि-अगाडि हिँड्ने वन्दीजन, स्तुतिपाठक र महान् वादकहरूसँगै उनी (राम) मातेका हात्ती र घोडाहरूका बीच कुबेरसमान अगाडि बढिरहे।