सर्गः 12
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 12
संस्कृत
1ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः। चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च।।2.12.1।।
2किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम। अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः।।2.12.2।।
3इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्। प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।। व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः। असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।। मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः। अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।। मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।
4इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्। प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।। व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः। असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।। मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः। अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।। मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।
5इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्। प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।। व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः। असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।। मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः। अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।। मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।
6चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः।।2.12.6।। कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदहन्निव चक्षुषा।
7नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि।।2.12.7।। किं कृतं तव रामेण पापं पापे मयापि वा।
8यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघव: ।।2.12.8।। तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ।
9त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता।।2.12.9।। अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा।
10जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्।।2.12.10।। अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।
11कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम्।।2.12.11।। जीवितं वाऽत्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।
12परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्।।2.12.12।। अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना।
13तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना।।2.12.13।। न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।
14तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये।।2.12.14।। अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।
15किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।। अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।। स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे। तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।
16किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।। अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।। स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे। तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।
17किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।। अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।। स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे। तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।
18तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम्। आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता।।2.12.18।।
19इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम्। अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः।।2.12.19।।
20नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम। अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम्।।2.12.20।।
21ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना। बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम।।2.12.21।।
22तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः। कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च।।2.12.22।।
23अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः। कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे।।2.12.23।।
24रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने। तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्।।2.12.24।।
25रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा। विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये।।2.12.25।।
26शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्। कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात्।।2.12.26।। बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।
27परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।2.12.27।। सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा। गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।2.12.28।।
28परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।2.12.27।। सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा। गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।2.12.28।।
29सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः। गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्।।2.12.29।।
30सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्। विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे।।2.12.30।।
31तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्। पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि।।2.12.31।।
32न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः। स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्।।2.12.32।।
33क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता। अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम।।2.12.33।।
34मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः। दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि।।2.12.34।।
35पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते। तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत्।।2.12.35।।
36अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते। शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत्।।2.12.36।।
37इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्। घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37।। पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।2.12.38।।
38इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्। घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37।। पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।2.12.38।।
39यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे। धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि।।2.12.39।।
40यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह। कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि।।2.12.40।।
41यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्। तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि।।2.12.41।।
42किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप। यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे।।2.12.42।।
43शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ। अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम्।।2.12.43।।
44सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते। समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।2.12.44।।
45स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च। सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते।।2.12.45।।
46भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्। यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।2.12.46।।
47अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः। पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते।।2.12.47।।
48एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्। अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम।।2.12.48।।
49भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप। यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्।।2.12.49।।
50एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह। विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा।।2.12.50।।
51श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम्। रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च।।2.12.51।। नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।
52प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।2.12.52।। तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्। दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।2.12.53।।
53प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।2.12.52।। तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्। दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।2.12.53।।
54स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्। ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत्।।2.12.54।।
55नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः। हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः।।2.12.55।।
56दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम्। अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता।।2.12.56।। भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।
57शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा।।2.12.57।। बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।
58कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्।।2.12.58।। राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।
59विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा।।2.12.59।। यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।
60नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि।।2.12.60।। किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।
61न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्।।2.12.61।। रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।
62कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते।।2.12.62।। मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।
63तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।2.12.63।। कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।2.12.64।। बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
64तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।2.12.63।। कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।2.12.64।। बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
65यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः।।2.12.65।। परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा।
66कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया।।2.12.66।। यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।
67किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते।।2.12.67।। किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
68यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।2.12.68।। भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।2.12.69।। न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
69यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।2.12.68।। भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।2.12.69।। न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
70इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि।।2.12.70।। अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।
71विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च।।2.12.71।। सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।
72कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्।।2.12.72।। मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।
73वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति।।2.12.73।। हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी।
74न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने।।2.12.74।। चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।
75सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।2.12.75।। न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे।
76सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्। रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः।।2.12.76।।
77अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे। गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः।।2.12.77।।
78अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्। धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा।।2.12.78।।
79अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव। दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम्।।2.12.79।।
80चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता। अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा।।2.12.80।।
81रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये। बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्।।2.12.81।।
82मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना। तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।।2.12.82।।
83बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्। यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति।।2.12.83।।
84व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः। भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते।।2.12.84।।
85नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्। स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति।।2.12.85।।
86यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः। प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति।।2.12.86।।
87शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः।।2.12.87।। स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति।
88राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।।2.12.88।। मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्।
89मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।।2.12.89।। इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे।
90कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।।2.12.90।। दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति।
91कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह।।2.12.91।। प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव।
92मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।।2.12.92।। इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि।
93प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत्।।2.12.93।। मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः।
94हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।2.12.94।। मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे। सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।2.12.95।।
95हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।2.12.94।। मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे। सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।2.12.95।।
96त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि। अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।।2.12.96।। सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा।
97कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।।2.12.97।। पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति।
98यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।2.12.98।। अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्। स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।2.12.99।। भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।
99यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।2.12.98।। अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्। स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।2.12.99।। भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।
100महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः।।2.12.100।। काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति।
101कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम्।।2.12.101।। रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्।
102धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा। न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम्।।2.12.102।।
103अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे। किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे।।2.12.103।।
104परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः। कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्।।2.12.104।।
105अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम्। नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव।।2.12.105।।
106विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि। रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे।।2.12.106।।
107विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्। चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्।।2.12.107।।
108मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह। पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी।।2.12.108।।
109नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे। न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा।।2.12.109।।
110न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्। कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते।।2.12.110।।
111प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज। न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि।।2.12.111।।
112क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्। न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम्।।2.12,112।।
113न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः। ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे।।2.12.113।।
114स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया। पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्स्पृश्य यथाऽतुरस्तथा।।2.12.114।।
अङ्ग्रेजी
1After hearing the dreadful words of Kaikeyi, the maharaja (Dasaratha), engulfed in grief, was extremely distressed for a moment.
2' Is this a dream? Or a hallucination of the mind? Or some foreboding evil I am going to experience or a malady of my mind'? (wondered Dasaratha)
3The King absorbed in such thoughts did not get solace. He was startled and distressed like a deer beholding a tigress. He had long lost the senses struck by the (ruthless) words of Kaikeyi. He sank down upon the bare floor heaving deep sighs like a venomous serpent lying confined in a circle. 'What a pity' said the king with indignation and with his senses overwhelmed by sorrow fell into a stupor again.
4The King absorbed in such thoughts did not get solace. He was startled and distressed like a deer beholding a tigress. He had long lost the senses struck by the (ruthless) words of Kaikeyi. He sank down upon the bare floor heaving deep sighs like a venomous serpent lying confined in a circle. 'What a pity' said the king with indignation and with his senses overwhelmed by sorrow fell into a stupor again.
5The King absorbed in such thoughts did not get solace. He was startled and distressed like a deer beholding a tigress. He had long lost the senses struck by the (ruthless) words of Kaikeyi. He sank down upon the bare floor heaving deep sighs like a venomous serpent lying confined in a circle. 'What a pity' said the king with indignation and with his senses overwhelmed by sorrow fell into a stupor again.
6Regaining his consciousness after a long time, the king in deep grief and with eyes as though burning in anger looked at Kaikeyi and said:
7O woman of cruel and sinful nature, you are bent on destroying this family. What harm has been done to you by Rama or by me?
8Then Rama was conducting himself in relation to you as his own mother, for what purpose are you seeking injustice to such a person?
9In my ignorance I brought home for my selfdestruction a king's daughter who was like a venomous female serpent.
10When all living beings of this world are extoling the virtues of Rama, for what crime should I abandon my beloved son?
11I shall give up Kausalya or Sumitra or all my wealth or even my own life but I cannot leave Rama who is devoted to his father.
12When I see my firstborn , I experience supreme delight. But if I do not see him, my life loses its meaning.
13This world can exist without the Sun or crops (can be grown) without water but without Rama, life would not exist in my body.
14O lady of evil intentions, enough of this. Give up your resolve. Here I touch your feet with my head. Be pleased with me.
15O sinful one why have you got this most dreadful thought? Do you want to know my likes or dislikes about Bharata? Let them be so.But speaking of Rama earlier, you used to say, 'Rama is my eldest son. He is noble and foremost in discharging his duties.' Such sweet words could not have been said only to please me.
16O sinful one why have you got this most dreadful thought? Do you want to know my likes or dislikes about Bharata? Let them be so.But speaking of Rama earlier, you used to say, 'Rama is my eldest son. He is noble and foremost in discharging his duties.' Such sweet words could not have been said only to please me.
17O sinful one why have you got this most dreadful thought? Do you want to know my likes or dislikes about Bharata? Let them be so.But speaking of Rama earlier, you used to say, 'Rama is my eldest son. He is noble and foremost in discharging his duties.' Such sweet words could not have been said only to please me.
18Further you are tormented with sorrow under the influence of others' insinuations. You are causing me great pain by entering the empty chamber of wrath.
19O queen, till now you had a moral sense. With your mind debased (now), a very great immorality has infected the Ikshvaku race.
20O largeeyed lady, you have never done anything improper or unpalatable towards me in the past. Therefore I do not believe your words.
21O childish one, you used to tell me several times that Rama is as dear to you as the highsouled Bharata.
22O lady how do you wish this righteous and illustrious Rama to dwell in the forest for fourteen years?
23Why do you want Rama who is so tender and a firm follower of dharma to dwell in the highly dreadful forest?
24O woman with attractive eyes, why do you want Rama who is so charming and serving you to be exiled to a distant place?
25Rama is doing greater service to you than Bharata. Therefore, I do not find any reason for you to have a special love for Bharata.
26There are many thousands of women and attendants (in the inner apartment), but who will do greater service and honour you more than Rama, the best among men in the execution of your orders.
27The best among men, Rama has won the trust of the inhabitants of the country by securing their affection with a pure heart and by doing acts dear to them. Therefore, neither a word of blame nor reproach applies to this scion of the Raghu dynasty (Rama).
28The best among men, Rama has won the trust of the inhabitants of the country by securing their affection with a pure heart and by doing acts dear to them. Therefore, neither a word of blame nor reproach applies to this scion of the Raghu dynasty (Rama).
29Rama is a hero who wins over the people by his truthfulness, the poor by charity, the preceptors by his service and the enemies in the battle by the power of his bow.
30Truth, munificence, asceticism, renunciation, purity, uprightness, learning and service to his superiors all those (virtues) are firmly planted in this descendant of the Raghus.
31How do you, O Devi, wish to harm Rama who is endowed with uprightness, who resembles the gods and in lustre to great ascetics?
32How can I, for your sake, speak harsh to my beloved Rama who uses pleasing words to the people of the world, and never an unpleasant word which I can recall?
33Where is the refuge for me without him in whom dwell forgiveness, forbearance, renunciation, truthfulness, righteousness, gratefulness and also nonviolence towards all living beings?
34O Kaikeyi, you should show mercy to this wretched, old man on the verge of death, wailing pitifully.
35I shall give you all that can be secured on this earth bounded by the ocean. Show no anger.
36O Kaikeyi I bow to you with folded palms. I touch your feet, too. Be the saviour of Rama. Let no sin taint me here (in this life).
37Then the fierce Kaikeyi used fiercer words in reply to the king who was tormented with grief and filled with tears, senses switched off, head reeling, overwhelmed with pain, beseeching again and again to ferry him across the ocean of sorrow as quickly as possible:
38Then the fierce Kaikeyi used fiercer words in reply to the king who was tormented with grief and filled with tears, senses switched off, head reeling, overwhelmed with pain, beseeching again and again to ferry him across the ocean of sorrow as quickly as possible:
39O valiant king, if you repent like this after having given two boons, how will you talk about your righteousness on this earth?
40O knower of righteousness when innumerable rajarshis assemble and ask you on this what answer will you give?
41Will you say, 'To such a Kaikeyi by whose mercy I am alive and by whom I was protected, I have broken the promise given'?
42O king, right now having given two boons, you are speaking otherwise. You are bringing blemish to kings (of the Ikshwaku race)
43(King) Saibya gave his own flesh to the hawk in the conflict between the hawk and the pigeon. (King) Alarka gave his eyes (to a blind man) and attained the highest state.
44Having made the vow (to the gods), the ocean does not advance beyond the shore. Recollect the history of the earlier kings and do not make the vow false.
45O wickedminded one, deserting righteousness and installing Rama in the kingdom, you want to enjoy life with Kausalya everafter?
46Whether righteous or unrighteous, true or false, there is no deviation from what you have promised to me.
47If Rama is coronated I will die while as you are watching right in your presence today itself by drinking excessive poison.
48If I were to see Rama's mother receiving homage from everybody even for a day, I shall prefer my death.
49O king, I swear on Bharata and on my own life that nothing less than Rama's banishment will satisfy me.
50Kaikeyi, having spoken to this extent remained silent. She heeded not the lament of the king.
51Having heard of the highly unfair demands by Kaikeyi for Rama's exile to the forest and Bharata's prosperity (enthronement), the king was dumbstruck for a while with his senses agitated. He did not speak to Kaikeyi.
52The unhappy king intently fixed his gaze at his beloved queen speaking unpleasant words charged with grief and anguish, unpleasant to the heart like the dreadful thunderbolt.
53The unhappy king intently fixed his gaze at his beloved queen speaking unpleasant words charged with grief and anguish, unpleasant to the heart like the dreadful thunderbolt.
54Reflecting on the determination of the queen and her dreadful vow, the king sighed and cried, 'O Rama' and then fell down like a tree severed.
55The lord of the earth (Dasaratha) became like a man with the mind deranged, like a sick man behaving to the contrary, like a serpent with its energy drained (through mantra).
56The king addressed Kaikeyi in humble words saying, Why did you exhibit this unfortunate act apparently beneficial to you? You are not ashamed of saying this like one whose faculties are possessed by an evil spirit.
57I never knew earlier when you were young that you possessed such perverse behaviour. But now I perceive the reverse (of what I knew).
58You are asking for a boon that Bharata should be enthroned in the kingdom while Rama should live in the forest. From where did you get this apprehension?
59If you wish to do good to your husband, to the world and also to Bharata, refrain from this illusory thought.
60O cruel one, O woman of sinful resolve, O vile (creature), O woman of evil deeds, what wrong or sin do you really see in Rama or in me.
61Depriving Rama, Bharata in no way will occupy the kingdom because in the matter of righteousness I think he is superior even to Rama.
62While instructing Rama to go to the forest, how can I look at his face, pale like the eclipsed moon?
63I have taken this decision in consultation with friends to install Rama. How can I see such a decision being reversed like a retreating army defeated by enemies? Kings from different quarters have already arrived and they will say, How did this ignorant descendant of the Ikshakus (Dasaratha) rule this kingdom for such a long time?
64I have taken this decision in consultation with friends to install Rama. How can I see such a decision being reversed like a retreating army defeated by enemies? Kings from different quarters have already arrived and they will say, How did this ignorant descendant of the Ikshakus (Dasaratha) rule this kingdom for such a long time?
65When several virtuous and learned elders ask me about Rama, what shall I tell them?
66If I tell the truth 'Tortured by Kaikeyi, I have sent Rama to the forest', none will believe it and they will consider it untruth.
67If Rama takes refuge in the forest, what will Kausalya say to me? Having committed such an unpleasant act, what reply can I give her?
68Sweetspoken Kausalya who always cherishes my welfare. who has given me my beloved son, who has served me like an attendant, a friend, a wife, a sister and a mother deserved courteous treatment from me, but because of you, she never received due attention from me.
69Sweetspoken Kausalya who always cherishes my welfare. who has given me my beloved son, who has served me like an attendant, a friend, a wife, a sister and a mother deserved courteous treatment from me, but because of you, she never received due attention from me.
70I have done many favours to you. Like a sick person afflicted by eating rice mixed with unwholesome curry, those acts of kindness are burning me now.
71In seeing the insult meted out to Rama and his journey to the forest, how will frightened Sumitra have confidence in me?
72Alas Sita will listen in a pitiable state the two unpleasant events namely my death and Rama's exile to the foest.
73What a pity Vaidehi, lamenting like a Kinnari forsaken by a Kinnara on the Himalayan slopes, will cause death to me.
74With Rama living in the wilderness and Sita crying, I do not hope to survive for long, indeed.
75O Devi you will certainly rule the kingdom as a widow along with your son. (But) I do not wish to live after Rama is exiled.
76Like people regarding wine mixed with poison as fine before drinking it, I had a firm belief that you were a chaste woman, but while you who look extremely beautiful you are actually not so.
77You used to console me with so many words pleasing but untrue and you killed me like a hunter getting the deer trapped and slaughtered through the melody of music.
78Respectable people on the highway will certainly say 'He sold away his son' and censure me as a mean person like a brahmin consuming liquor.
79What suffering What a calamity that I am made to put up with your words. I am subject to this suffering may be as expiation for the sin formerly committed.
80O wretch I protected you in my folly for a long time through ignorance, like a rope preserved which turned out to be a noose to hang me with.
81While sporting with you, I did not realize you were death incarnate. Like a child handling a black cobra I caressed you.
82Wicked I am, I have made that magnanimous Rama fatherless. This world of living beings is certainly entitled to condemn me.
83(They will say), 'Alas how utterly foolish and lustful is king Dasaratha who is sending his beloved son to the forest for the sake of a woman'.
84'(Rama) already emaciated by observing vows related to ritual and celibacy in compliance with the orders of the preceptors has to undergo hardships again at a time when he should enjoy pleasures (of life)'.
85My son Rama will not say a second word to me, if I tell him 'Go to the forest'.He will say, 'Certainly so'.
86If this scion of the Raghu race (Rama) urged to go to the forest acts against my order, it will be welcome but my son will not do it.
87The descendant of the Raghus (Rama) who is pure in thought will not come to know my intention. Therefore if I tell him 'Go to the forest,' he will say, 'Certainly so'.
88If Rama goes to the forest, the god of death will conduct me to his abode, for condemned by the entire world, I shall not be forgiven (even by Yama).
89With me dead and Rama, the best among men, banished, what harmful acts are you contemplating against my wellwishers?
90If queen Kausalya loses me, Rama, Lakshmana and Satrughna will follow me into death, unable to bear the grief.
91O Kaikeyi consign Kausalya, Sumitra, me and my three sons into hell and be happy.
92You will rule undisturbed the Ikshvaku race honoured for its divine virtues. Now abandoned by me and Rama it will be afflicted with grief.
93If Rama's exile is approved by Bharata, then let him not perform my funeral rites after my death.
94O my enemy, O wicked Kaikeyi, after Rama, the foremost of men, has left for the forest your desires will be fulfilled. And after my death, you as a widow along with your son will rule the kingdom.
95O my enemy, O wicked Kaikeyi, after Rama, the foremost of men, has left for the forest your desires will be fulfilled. And after my death, you as a widow along with your son will rule the kingdom.
96You lived in my palace under the name of a princess. You have brought me, for sure, unparalleled dishonour and disgrace. Everybody will look upon me with contempt as if I have committed a sinful act.
97How will my son, Rama, who used to ride on chariots, elephants and horses roam the wilderness barefoot?
98How will my son for whom the cooks with kundalas in their ears used to proudly prepare enough food and beverages subsist on astringent, pungent, bitter wild fruits and roots?
99How will my son for whom the cooks with kundalas in their ears used to proudly prepare enough food and beverages subsist on astringent, pungent, bitter wild fruits and roots?
100How will he who was habituated to wearing expensive apparels and to (royal) comforts over a long period of time live (sleep) on the ground, putting on saffron robes?
101Whose are these dreadful words, this inconceivable plan of Rama's exilement and Bharata's enthronement?
102A woman means one who secretly harms others. This is shameful indeed. They always seek selfish interests. I do not say this of all women, only of Bharata's mother.
103O malicious one, O covetous one, O cruel one, O woman determined to torment me, what fault have you seen in Rama who is always devoted to the welfare of others?
104This entire world will be inflamed to see Rama plunged in adversity. Fathers will abandon their sons. Wives, attached to their husbands, will forsake them.
105When I see my son, handsome and welladorned like the son of a celestial deity, coming towards me, I rejoice. Even his very sight makes me grow young again.
106Nature's activity will continue even without the Sun or even if Indra, wielder of the thunderbolt, sends no rain but none will live to see Rama departing to the forest. This is my conviction.
107Alas I carried all along on my lap a highly poisonous female snake I gave you shelter while you were like death .This delusion is the cause of my ruin.You were my enemy. You wished me harm. You wished my destruction.
108With Rama and Lakshmana withdrawn from me, my kinsmen killed, let Bharata along with you rule the city and the kingdom causing delight to my enemies.
109O cruelhearted woman, you strike one in adversity. Why are your teeth with which you are now speaking (such harsh words) do not fall to the ground, broken into a thousand fragments?
110How do you find fault with Rama who does not utter even one harmful or unpalatable word, who does not know how to use harsh words, and who speaks pleasingly and who is always honoured for his virtues?
111O obloquy on the house of Kekaya, you may grieve or burn yourself in the fire, or get destroyed. Even if you fall down on earth broken into a thousand pieces I will not act on your terrible, harmful words.
112You are like a knife. You always speak palatable lies. You are malevolent. You are a destroyer of your own race. You displease the mind. You are intent on burning down all the links of my heart. I cannot bear to see you alive in this world.
113There is no life for me without my son (Rama). What to speak of happiness again? Where is pleasure for a selfrespecting man like me? O queen, it does not behove you to do this harmful act. I will touch your feet. Show pity on me.
114The king, with his heart in the grip of a woman, wailing like an orphan tried to reach her feet, exceeding the limit of selfrespect but, unable to touch them as she pulled them apart, he collapsed like a sick man. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वादशस्सर्गः।। Thus ends the twelfth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1कैकेयी के भयंकर वचन सुनकर शोक में डूबे महाराज (दशरथ) क्षण भर के लिए अत्यन्त व्यथित हो गए।
2'क्या यह स्वप्न है? अथवा मन का भ्रम? अथवा कोई आने वाला अनिष्ट जो मुझे भोगना है, अथवा मेरे मन का कोई रोग?' (दशरथ सोचने लगे)।
3ऐसे विचारों में डूबे राजा को शान्ति नहीं मिली। वे व्याघ्री को देखते मृग के समान चौंके और व्यथित हुए। कैकेयी के (निर्मम) वचनों से आहत होकर वे बहुत देर तक संज्ञाशून्य रहे। वे नंगी भूमि पर बैठ गए और कुण्डली में बँधे विषधर सर्प के समान गहरी साँसें छोड़ने लगे। 'हाय!' — राजा ने क्षोभ से कहा और शोक से इन्द्रियाँ अभिभूत होने पर पुनः मूर्च्छित हो गए।
4ऐसे विचारों में डूबे राजा को शान्ति नहीं मिली। वे व्याघ्री को देखते मृग के समान चौंके और व्यथित हुए। कैकेयी के (निर्मम) वचनों से आहत होकर वे बहुत देर तक संज्ञाशून्य रहे। वे नंगी भूमि पर बैठ गए और कुण्डली में बँधे विषधर सर्प के समान गहरी साँसें छोड़ने लगे। 'हाय!' — राजा ने क्षोभ से कहा और शोक से इन्द्रियाँ अभिभूत होने पर पुनः मूर्च्छित हो गए।
5ऐसे विचारों में डूबे राजा को शान्ति नहीं मिली। वे व्याघ्री को देखते मृग के समान चौंके और व्यथित हुए। कैकेयी के (निर्मम) वचनों से आहत होकर वे बहुत देर तक संज्ञाशून्य रहे। वे नंगी भूमि पर बैठ गए और कुण्डली में बँधे विषधर सर्प के समान गहरी साँसें छोड़ने लगे। 'हाय!' — राजा ने क्षोभ से कहा और शोक से इन्द्रियाँ अभिभूत होने पर पुनः मूर्च्छित हो गए।
6दीर्घकाल पश्चात् चेतना लौटने पर गहन शोक में डूबे और क्रोध से मानो जलते नेत्रों वाले राजा ने कैकेयी की ओर देखकर कहा:
7"हे क्रूर और पापी स्वभाव वाली स्त्री! तू इस कुल का विनाश करने पर तुली है। राम ने अथवा मैंने तेरा क्या अनिष्ट किया है?
8राम तो तेरे प्रति अपनी माता के समान आचरण करते रहे हैं; ऐसे पुरुष के प्रति तू किस प्रयोजन से अन्याय चाहती है?
9अपने अज्ञान में मैं अपने ही विनाश के लिए एक राजा की पुत्री को घर ले आया, जो विषधर नागिन के समान थी।
10जब इस संसार के समस्त प्राणी राम के गुणों की प्रशंसा कर रहे हैं, तब किस अपराध के लिए मैं अपने प्रिय पुत्र को त्याग दूँ?
11मैं कौसल्या को अथवा सुमित्रा को अथवा अपना समस्त धन अथवा अपने प्राण भी त्याग दूँगा, किन्तु अपने पिता के प्रति समर्पित राम को नहीं छोड़ सकता।
12जब मैं अपने ज्येष्ठ पुत्र को देखता हूँ तब परम आनन्द का अनुभव करता हूँ। किन्तु यदि मैं उन्हें न देखूँ तो मेरा जीवन ही निरर्थक हो जाता है।
13यह संसार सूर्य के बिना रह सकता है अथवा जल के बिना फसलें (उगाई जा सकती हैं), किन्तु राम के बिना मेरे शरीर में प्राण नहीं रह सकते।
14हे दुष्ट अभिप्राय वाली स्त्री! बहुत हुआ। अपना संकल्प त्याग दे। यह मैं अपने मस्तक से तेरे चरण स्पर्श करता हूँ। मुझ पर प्रसन्न हो।
15हे पापिनी! तेरे मन में यह अत्यन्त भयंकर विचार क्यों आया? क्या तू भरत के विषय में मेरी रुचि-अरुचि जानना चाहती है? वह जैसी हो सो हो। किन्तु पहले राम के विषय में तू कहा करती थी, 'राम मेरे ज्येष्ठ पुत्र हैं। वे महात्मा और अपने कर्तव्यों के पालन में अग्रगण्य हैं।' ऐसे मधुर वचन केवल मुझे प्रसन्न करने के लिए तो नहीं कहे जा सकते थे।
16हे पापिनी! तेरे मन में यह अत्यन्त भयंकर विचार क्यों आया? क्या तू भरत के विषय में मेरी रुचि-अरुचि जानना चाहती है? वह जैसी हो सो हो। किन्तु पहले राम के विषय में तू कहा करती थी, 'राम मेरे ज्येष्ठ पुत्र हैं। वे महात्मा और अपने कर्तव्यों के पालन में अग्रगण्य हैं।' ऐसे मधुर वचन केवल मुझे प्रसन्न करने के लिए तो नहीं कहे जा सकते थे।
17हे पापिनी! तेरे मन में यह अत्यन्त भयंकर विचार क्यों आया? क्या तू भरत के विषय में मेरी रुचि-अरुचि जानना चाहती है? वह जैसी हो सो हो। किन्तु पहले राम के विषय में तू कहा करती थी, 'राम मेरे ज्येष्ठ पुत्र हैं। वे महात्मा और अपने कर्तव्यों के पालन में अग्रगण्य हैं।' ऐसे मधुर वचन केवल मुझे प्रसन्न करने के लिए तो नहीं कहे जा सकते थे।
18इसके अतिरिक्त तू दूसरों के बहकावे के प्रभाव में आकर शोक से संतप्त है। रिक्त कोपभवन में प्रवेश करके तू मुझे महान पीड़ा दे रही है।
19हे रानी! अब तक तुझमें नैतिक विवेक था। (अब) तेरी बुद्धि भ्रष्ट हो जाने से इक्ष्वाकुवंश को एक अत्यन्त महान अधर्म ने ग्रस लिया है।
20हे विशालनयने! तूने अतीत में मेरे प्रति कभी कोई अनुचित अथवा अप्रिय कर्म नहीं किया। इसलिए मुझे तेरे वचनों पर विश्वास नहीं होता।
21हे बालबुद्धि! तू मुझसे कई बार कहा करती थी कि राम तुझे महात्मा भरत के समान ही प्रिय हैं।
22हे देवि! तू इन धर्मात्मा और यशस्वी राम को चौदह वर्ष तक वन में निवास कराना कैसे चाहती है?
23इतने सुकुमार और धर्म के दृढ़ अनुयायी राम को तू अत्यन्त भयंकर वन में क्यों बसाना चाहती है?
24हे आकर्षक नेत्रों वाली स्त्री! इतने मनोहर और तेरी सेवा करने वाले राम को तू दूर देश में निर्वासित क्यों कराना चाहती है?
25राम तेरी भरत से भी अधिक सेवा करते हैं। इसलिए मुझे भरत के प्रति तेरे विशेष स्नेह का कोई कारण दिखाई नहीं देता।
26(अन्तःपुर में) सहस्रों स्त्रियाँ और सेविकाएँ हैं, किन्तु तेरी आज्ञाओं के पालन में नरश्रेष्ठ राम से बढ़कर कौन तेरी सेवा और सम्मान करेगा?
27नरश्रेष्ठ राम ने शुद्ध हृदय से लोगों का स्नेह जीतकर और उन्हें प्रिय लगने वाले कर्म करके देशवासियों का विश्वास अर्जित किया है। इसलिए इन रघुवंशी (राम) पर न कोई दोषवचन लागू होता है और न कोई निन्दा।
28नरश्रेष्ठ राम ने शुद्ध हृदय से लोगों का स्नेह जीतकर और उन्हें प्रिय लगने वाले कर्म करके देशवासियों का विश्वास अर्जित किया है। इसलिए इन रघुवंशी (राम) पर न कोई दोषवचन लागू होता है और न कोई निन्दा।
29राम ऐसे वीर हैं जो अपनी सत्यनिष्ठा से प्रजा को, दान से दरिद्रों को, सेवा से गुरुजनों को और अपने धनुष के बल से युद्ध में शत्रुओं को जीत लेते हैं।
30सत्य, उदारता, तपस्या, त्याग, पवित्रता, सरलता, विद्या और गुरुजनों की सेवा — ये सब (गुण) इन रघुवंशी में दृढ़ रूप से प्रतिष्ठित हैं।
31हे देवि! सरलता से सम्पन्न, देवताओं के समान तथा तेज में महातपस्वियों के समान राम का अनिष्ट तू कैसे चाहती है?
32जो संसार के लोगों से सदा प्रिय वचन बोलते हैं और जिनका कोई अप्रिय वचन मुझे स्मरण नहीं, उन अपने प्रिय राम से मैं तेरे लिए कठोर वचन कैसे कह सकता हूँ?
33जिनमें क्षमा, धैर्य, त्याग, सत्य, धर्म, कृतज्ञता तथा समस्त प्राणियों के प्रति अहिंसा निवास करती है, उनके बिना मेरे लिए कहाँ आश्रय है?
34हे कैकेयी! मृत्यु के कगार पर खड़े, दयनीय रूप से विलाप करते इस अभागे वृद्ध पर तुझे दया करनी चाहिए।
35समुद्र से घिरी इस पृथ्वी पर जो कुछ भी प्राप्त किया जा सकता है, वह सब मैं तुझे दे दूँगा। क्रोध मत कर।
36हे कैकेयी! मैं हाथ जोड़कर तुझे प्रणाम करता हूँ। मैं तेरे चरण भी स्पर्श करता हूँ। राम की रक्षिका बन जा। यहाँ (इस जीवन में) मुझ पर कोई पाप न लगे।"
37तब उन प्रचण्ड कैकेयी ने शोक से संतप्त, अश्रुओं से भरे, इन्द्रियाँ शून्य हुए, सिर घूमते, पीड़ा से अभिभूत और शोक के समुद्र से शीघ्रातिशीघ्र पार लगाने की बार-बार याचना करते राजा को उत्तर में और भी प्रचण्ड वचन कहे:
38तब उन प्रचण्ड कैकेयी ने शोक से संतप्त, अश्रुओं से भरे, इन्द्रियाँ शून्य हुए, सिर घूमते, पीड़ा से अभिभूत और शोक के समुद्र से शीघ्रातिशीघ्र पार लगाने की बार-बार याचना करते राजा को उत्तर में और भी प्रचण्ड वचन कहे:
39"हे पराक्रमी राजन्! दो वरदान देकर यदि आप इस प्रकार पश्चात्ताप करेंगे, तो इस पृथ्वी पर अपने धर्म की बात कैसे करेंगे?
40हे धर्मज्ञ! जब अगणित राजर्षि एकत्र होकर आपसे इस विषय में पूछेंगे, तब आप क्या उत्तर देंगे?
41क्या आप कहेंगे, 'जिस कैकेयी की कृपा से मैं जीवित हूँ और जिसने मेरी रक्षा की, उसी को दिया गया वचन मैंने भंग कर दिया'?
42हे राजन्! अभी-अभी दो वरदान देकर आप अन्यथा बोल रहे हैं। आप (इक्ष्वाकुवंश के) राजाओं को कलंकित कर रहे हैं।
43(राजा) शैब्य ने बाज और कबूतर के विवाद में बाज को अपना ही माँस दे दिया था। (राजा) अलर्क ने अपने नेत्र (अन्धे को) दे दिए और परम गति प्राप्त की।
44(देवताओं से) प्रतिज्ञा करके समुद्र तट से आगे नहीं बढ़ता। पूर्ववर्ती राजाओं का इतिहास स्मरण कीजिए और अपनी प्रतिज्ञा मिथ्या मत कीजिए।
45हे दुर्बुद्धे! धर्म त्यागकर और राम को राज्य पर अभिषिक्त करके आप सदा के लिए कौसल्या के साथ जीवन का सुख भोगना चाहते हैं?
46धर्म हो या अधर्म, सत्य हो या असत्य — जो आपने मुझसे प्रतिज्ञा की है उससे कोई विचलन नहीं हो सकता।
47यदि राम अभिषिक्त हुए तो मैं आपके देखते-देखते, आपकी ही उपस्थिति में आज ही अत्यधिक विष पीकर मर जाऊँगी।
48यदि मुझे राम की माता को एक दिन भी सबसे सम्मान पाते देखना पड़े, तो मैं मृत्यु को श्रेयस्कर मानूँगी।
49हे राजन्! मैं भरत की और अपने प्राणों की शपथ खाती हूँ कि राम के निर्वासन से कम कुछ भी मुझे संतुष्ट नहीं करेगा।"
50इतना कहकर कैकेयी मौन हो गईं। उन्होंने राजा के विलाप पर कोई ध्यान नहीं दिया।
51राम के वनवास और भरत की समृद्धि (राज्याभिषेक) के लिए कैकेयी की इन अत्यन्त अनुचित माँगों को सुनकर राजा इन्द्रियों के विचलित हो जाने से कुछ क्षण स्तब्ध रह गए। उन्होंने कैकेयी से कुछ नहीं कहा।
52भयंकर वज्र के समान हृदय को अप्रिय लगने वाले, शोक और व्यथा से भरे अप्रिय वचन बोलती अपनी प्रिय रानी पर उन दुःखी राजा ने एकटक दृष्टि गड़ा दी।
53भयंकर वज्र के समान हृदय को अप्रिय लगने वाले, शोक और व्यथा से भरे अप्रिय वचन बोलती अपनी प्रिय रानी पर उन दुःखी राजा ने एकटक दृष्टि गड़ा दी।
54रानी के निश्चय और उनकी भयंकर प्रतिज्ञा पर विचार करते हुए राजा ने निःश्वास छोड़ी और 'हे राम!' कहकर कटे हुए वृक्ष के समान गिर पड़े।
55पृथ्वीपति (दशरथ) विक्षिप्त बुद्धि वाले पुरुष के समान, विपरीत आचरण करते रोगी के समान और (मन्त्र से) तेज हर लिए गए सर्प के समान हो गए।
56राजा ने विनम्र वचनों में कैकेयी से कहा, "तूने अपने लिए यह प्रत्यक्षतः हितकर दिखने वाला दुर्भाग्यपूर्ण कर्म क्यों किया? भूत से ग्रस्त व्यक्ति के समान ऐसा कहते तुझे लज्जा नहीं आती।
57जब तू तरुण थी तब मुझे कभी ज्ञात न था कि तुझमें ऐसा विकृत आचरण है। किन्तु अब मैं (जो जानता था उससे) उलटा ही देख रहा हूँ।
58तू यह वरदान माँग रही है कि भरत राज्य पर अभिषिक्त हों और राम वन में रहें। तुझे यह आशंका कहाँ से हुई?
59यदि तू अपने पति का, संसार का और भरत का भी हित करना चाहती है, तो इस भ्रामक विचार से विरत हो जा।
60हे निर्दयी! हे पापपूर्ण संकल्प वाली स्त्री! हे नीच (प्राणी)! हे दुष्कर्मा स्त्री! तुझे राम में अथवा मुझमें वास्तव में क्या दोष अथवा पाप दिखाई देता है?
61राम को वंचित करके भरत किसी भी प्रकार राज्य ग्रहण नहीं करेंगे, क्योंकि धर्म के विषय में मैं उन्हें राम से भी श्रेष्ठ मानता हूँ।
62राम को वन जाने का आदेश देते समय मैं उनके ग्रहणग्रस्त चन्द्रमा के समान विवर्ण मुख की ओर कैसे देख सकूँगा?
63मैंने मित्रों से परामर्श करके राम को अभिषिक्त करने का यह निश्चय किया है। शत्रुओं से पराजित होकर लौटती सेना के समान इस निर्णय को उलटता मैं कैसे देख सकूँगा? विविध दिशाओं से राजा आ चुके हैं और वे कहेंगे, 'इस अज्ञानी इक्ष्वाकुवंशी (दशरथ) ने इतने दीर्घकाल तक इस राज्य पर शासन कैसे किया?'
64मैंने मित्रों से परामर्श करके राम को अभिषिक्त करने का यह निश्चय किया है। शत्रुओं से पराजित होकर लौटती सेना के समान इस निर्णय को उलटता मैं कैसे देख सकूँगा? विविध दिशाओं से राजा आ चुके हैं और वे कहेंगे, 'इस अज्ञानी इक्ष्वाकुवंशी (दशरथ) ने इतने दीर्घकाल तक इस राज्य पर शासन कैसे किया?'
65जब अनेक धर्मात्मा और विद्वान गुरुजन मुझसे राम के विषय में पूछेंगे, तब मैं उनसे क्या कहूँगा?
66यदि मैं सत्य कहूँ कि 'कैकेयी से संतप्त होकर मैंने राम को वन भेज दिया', तो कोई उस पर विश्वास नहीं करेगा और उसे असत्य ही मानेगा।
67यदि राम वन की शरण लेते हैं, तो कौसल्या मुझसे क्या कहेंगी? ऐसा अप्रिय कर्म करके मैं उन्हें क्या उत्तर दे सकूँगा?
68मधुरभाषिणी कौसल्या, जो सदा मेरा कल्याण चाहती हैं, जिन्होंने मुझे मेरा प्रिय पुत्र दिया, जिन्होंने सेविका, सखी, पत्नी, बहन और माता के समान मेरी सेवा की — वे मुझसे शिष्ट व्यवहार की अधिकारिणी थीं, किन्तु तेरे कारण उन्हें मुझसे कभी यथोचित ध्यान नहीं मिला।
69मधुरभाषिणी कौसल्या, जो सदा मेरा कल्याण चाहती हैं, जिन्होंने मुझे मेरा प्रिय पुत्र दिया, जिन्होंने सेविका, सखी, पत्नी, बहन और माता के समान मेरी सेवा की — वे मुझसे शिष्ट व्यवहार की अधिकारिणी थीं, किन्तु तेरे कारण उन्हें मुझसे कभी यथोचित ध्यान नहीं मिला।
70मैंने तुझ पर अनेक अनुग्रह किए। जैसे अपथ्य व्यंजन मिले भात को खाकर पीड़ित रोगी, वैसे ही वे कृपाकर्म अब मुझे जला रहे हैं।
71राम का अपमान और उनका वनगमन देखकर भयभीत सुमित्रा मुझ पर कैसे विश्वास करेंगी?
72हाय! सीता दयनीय दशा में दो अप्रिय समाचार सुनेंगी — मेरी मृत्यु और राम का वनवास।
73हाय! हिमालय की ढलानों पर किन्नर से परित्यक्त किन्नरी के समान विलाप करती वैदेही मेरी मृत्यु का कारण बनेंगी।
74राम के निर्जन वन में रहते और सीता के रोते हुए मुझे दीर्घकाल तक जीवित रहने की आशा वास्तव में नहीं है।
75हे देवि! तू निश्चय ही अपने पुत्र सहित विधवा होकर राज्य करेगी। (किन्तु) राम के निर्वासित हो जाने पर मैं जीवित रहना नहीं चाहता।
76जैसे लोग विष मिली मदिरा को पीने से पहले उत्तम समझते हैं, वैसे ही मेरा दृढ़ विश्वास था कि तू पतिव्रता स्त्री है; किन्तु तू जो अत्यन्त सुन्दर दिखती है, वास्तव में वैसी है नहीं।
77तू मुझे इतने प्रिय किन्तु असत्य वचनों से सान्त्वना देती रही और तूने मुझे वैसे ही मार डाला जैसे कोई व्याध संगीत की मधुरता से मृग को फँसाकर मार डालता है।
78राजमार्ग पर प्रतिष्ठित लोग निश्चय ही कहेंगे, 'इसने अपना पुत्र बेच दिया' और मदिरा पीने वाले ब्राह्मण के समान मुझे नीच कहकर मेरी निन्दा करेंगे।
79कैसा कष्ट! कैसी विपत्ति! कि मुझे तेरे वचन सहने पड़ रहे हैं। सम्भवतः पूर्वकाल में किए गए किसी पाप के प्रायश्चित्त के रूप में मैं यह कष्ट भोग रहा हूँ।
80हे नीचे! अपनी मूर्खता में अज्ञानवश मैंने दीर्घकाल तक तेरा पालन किया, जैसे कोई रस्सी सँभालकर रखे जो अन्ततः उसे फाँसी देने वाला फंदा निकले।
81तेरे साथ क्रीड़ा करते हुए मैं नहीं जान सका कि तू साक्षात् मृत्यु है। काले नाग को सँभालते बालक के समान मैंने तुझे सहलाया।
82मैं दुष्ट हूँ, मैंने उन महात्मा राम को पितृहीन कर दिया। यह प्राणियों का संसार निश्चय ही मेरी निन्दा करने का अधिकारी है।
83(वे कहेंगे) 'हाय! राजा दशरथ कितने अत्यन्त मूर्ख और कामासक्त हैं जो एक स्त्री के लिए अपने प्रिय पुत्र को वन भेज रहे हैं।'
84'(राम) जो गुरुजनों की आज्ञा से यज्ञव्रतों और ब्रह्मचर्य के पालन से पहले ही कृश हो चुके हैं, उन्हें उस समय पुनः कष्ट भोगने पड़ रहे हैं जब उन्हें (जीवन के) सुख भोगने चाहिए।'
85यदि मैं अपने पुत्र राम से कह दूँ 'वन को जाओ', तो वे मुझसे दूसरा शब्द नहीं कहेंगे। वे कहेंगे, 'ऐसा ही हो।'
86यदि ये रघुवंशी (राम) वन जाने को कहे जाने पर मेरी आज्ञा के विरुद्ध आचरण करें तो यह मुझे स्वागतयोग्य होगा, किन्तु मेरा पुत्र ऐसा नहीं करेगा।
87शुद्ध विचारों वाले रघुवंशी (राम) मेरा अभिप्राय जान नहीं सकेंगे। इसलिए यदि मैं उनसे कहूँ 'वन को जाओ', तो वे कहेंगे, 'ऐसा ही हो।'
88यदि राम वन को जाते हैं, तो मृत्यु के देवता मुझे अपने धाम ले जाएँगे, क्योंकि सम्पूर्ण संसार द्वारा निन्दित मुझे (यमराज भी) क्षमा नहीं करेंगे।
89मेरे मर जाने और नरश्रेष्ठ राम के निर्वासित हो जाने पर तू मेरे हितैषियों के विरुद्ध कौन-से अनिष्ट कर्मों का विचार कर रही है?
90यदि रानी कौसल्या मुझे खो देंगी, तो राम, लक्ष्मण और शत्रुघ्न भी उस शोक को न सह सकने के कारण मेरे पीछे मृत्यु को प्राप्त होंगे।
91हे कैकेयी! कौसल्या, सुमित्रा, मुझे और मेरे तीनों पुत्रों को नरक में डालकर सुखी हो जा।
92अपने दिव्य गुणों के लिए सम्मानित इक्ष्वाकुवंश पर तू निर्विघ्न शासन करेगी। अब मुझसे और राम से परित्यक्त होकर वह शोक से पीड़ित रहेगा।
93यदि राम का निर्वासन भरत को स्वीकार्य हो, तो वे मेरी मृत्यु के पश्चात् मेरा अन्त्येष्टि कर्म न करें।
94हे मेरी शत्रु! हे दुष्टा कैकेयी! नरश्रेष्ठ राम के वन चले जाने पर तेरी कामनाएँ पूर्ण हो जाएँगी। और मेरी मृत्यु के पश्चात् तू विधवा होकर अपने पुत्र सहित राज्य करेगी।
95हे मेरी शत्रु! हे दुष्टा कैकेयी! नरश्रेष्ठ राम के वन चले जाने पर तेरी कामनाएँ पूर्ण हो जाएँगी। और मेरी मृत्यु के पश्चात् तू विधवा होकर अपने पुत्र सहित राज्य करेगी।
96तू मेरे महल में राजकुमारी के नाम से रहती रही। तूने मुझे निश्चय ही अनुपम अपयश और अपमान दिलाया है। सब मुझे ऐसे घृणा से देखेंगे मानो मैंने कोई पापकर्म किया हो।
97रथों, हाथियों और अश्वों पर चढ़ने वाले मेरे पुत्र राम निर्जन वन में नंगे पैर कैसे विचरेंगे?
98जिनके लिए कुण्डलधारी रसोइये गर्व से प्रचुर भोजन और पेय तैयार किया करते थे, वे मेरे पुत्र कसैले, तीखे और कड़वे वन्य फल-कन्दों पर कैसे जीवन बिताएँगे?
99जिनके लिए कुण्डलधारी रसोइये गर्व से प्रचुर भोजन और पेय तैयार किया करते थे, वे मेरे पुत्र कसैले, तीखे और कड़वे वन्य फल-कन्दों पर कैसे जीवन बिताएँगे?
100जो दीर्घकाल से बहुमूल्य वस्त्रों और (राजोचित) सुखों के अभ्यस्त रहे हैं, वे काषाय वस्त्र पहनकर भूमि पर कैसे रहेंगे (सोएँगे)?
101ये भयंकर वचन, राम के निर्वासन और भरत के राज्याभिषेक की यह अचिन्त्य योजना किसकी है?
102स्त्री का अर्थ है वह जो गुप्त रूप से दूसरों का अनिष्ट करे। यह वास्तव में लज्जाजनक है। वे सदा अपना स्वार्थ ही खोजती हैं। मैं यह सब स्त्रियों के विषय में नहीं कहता, केवल भरत की माता के विषय में।
103हे द्वेषिणी! हे लोभिनी! हे निर्दयी! हे मुझे संतप्त करने पर तुली स्त्री! सदा दूसरों के कल्याण में तत्पर रहने वाले राम में तुझे क्या दोष दिखाई दिया?
104राम को विपत्ति में डूबा देखकर यह सम्पूर्ण संसार जल उठेगा। पिता अपने पुत्रों को त्याग देंगे। पतिव्रता पत्नियाँ अपने पतियों को छोड़ देंगी।
105जब मैं अपने सुन्दर और भलीभाँति अलंकृत पुत्र को देवपुत्र के समान अपनी ओर आते देखता हूँ, तब मैं हर्षित हो उठता हूँ। उनका दर्शन मात्र मुझे पुनः तरुण बना देता है।
106सूर्य के बिना अथवा वज्रधारी इन्द्र के वर्षा न करने पर भी प्रकृति का व्यापार चलता रहेगा, किन्तु राम को वन जाते देखकर कोई जीवित नहीं रहेगा। यह मेरा निश्चय है।
107हाय! मैं सदा अपनी गोद में एक अत्यन्त विषैली नागिन को उठाए रहा! तू साक्षात् मृत्यु थी और मैंने तुझे आश्रय दिया। यह मोह ही मेरे विनाश का कारण है। तू मेरी शत्रु थी। तू मेरा अनिष्ट चाहती थी। तू मेरा विनाश चाहती थी।
108राम और लक्ष्मण के मुझसे दूर हो जाने और मेरे बन्धुजनों के मारे जाने पर भरत तेरे साथ मिलकर इस नगर और राज्य पर शासन करें और मेरे शत्रुओं को आनन्दित करें।
109हे निर्दयहृदया! तू विपत्ति में पड़े पर प्रहार करती है। जिन दाँतों से तू अब (ऐसे कठोर) वचन बोल रही है, वे सहस्र टुकड़ों में टूटकर भूमि पर क्यों नहीं गिर पड़ते?
110जो एक भी हानिकर अथवा अप्रिय वचन नहीं बोलते, जो कठोर वचनों का प्रयोग जानते ही नहीं, जो मधुर बोलते हैं और जो अपने गुणों के लिए सदा सम्मानित हैं, उन राम में तू दोष कैसे निकालती है?
111हे केकयवंश के कलंक! तू शोक कर, अथवा अग्नि में जल मर, अथवा नष्ट हो जा। यदि तू सहस्र टुकड़ों में टूटकर भूमि पर गिर पड़े तो भी मैं तेरे उन भयंकर, अनिष्टकारी वचनों पर आचरण नहीं करूँगा।
112तू छुरी के समान है। तू सदा प्रिय लगने वाला असत्य बोलती है। तू द्वेषपूर्ण है। तू अपने ही कुल की विनाशिका है। तू मन को अप्रसन्न करती है। तू मेरे हृदय के समस्त बन्धनों को जलाने पर तुली है। मैं तुझे इस संसार में जीवित देखना सहन नहीं कर सकता।
113मेरे पुत्र (राम) के बिना मेरा जीवन ही नहीं है। फिर सुख की क्या बात? मुझ जैसे स्वाभिमानी पुरुष के लिए आनन्द कहाँ? हे रानी! तुझे यह अनिष्टकारी कर्म करना उचित नहीं। मैं तेरे चरण स्पर्श करूँगा। मुझ पर दया कर।
114एक स्त्री की मुट्ठी में हृदय लिए वे राजा अनाथ के समान विलाप करते हुए आत्मसम्मान की सीमा लाँघकर उसके चरणों तक पहुँचने का प्रयत्न करने लगे; किन्तु उसके पैर खींच लेने के कारण उन्हें स्पर्श न कर पाने पर वे रोगी के समान गिर पड़े। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का द्वादश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1कैकेयीका भयङ्कर वचन सुनेर शोकमा डुबेका महाराज (दशरथ) क्षणभरका लागि अत्यन्तै व्यथित भए।
2'के यो सपना हो? अथवा मनको भ्रम? अथवा कुनै आउन लागेको अनिष्ट जुन मैले भोग्नुछ, अथवा मेरो मनको कुनै रोग?' (दशरथ सोच्न थाले)।
3यस्ता विचारमा डुबेका राजालाई शान्ति मिलेन। उनी बाघिनीलाई देख्ने मृगसमान झस्के र व्यथित भए। कैकेयीका (निर्मम) वचनले आहत भई उनी धेरै बेरसम्म संज्ञाशून्य रहे। उनी नाङ्गो भुइँमा बसे र कुण्डलीमा बाँधिएको विषालु सर्पसमान गहिरा सास फेर्न थाले। 'हाय!' — राजाले क्षोभले भने र शोकले इन्द्रिय अभिभूत भएपछि पुनः मूर्च्छित भए।
4यस्ता विचारमा डुबेका राजालाई शान्ति मिलेन। उनी बाघिनीलाई देख्ने मृगसमान झस्के र व्यथित भए। कैकेयीका (निर्मम) वचनले आहत भई उनी धेरै बेरसम्म संज्ञाशून्य रहे। उनी नाङ्गो भुइँमा बसे र कुण्डलीमा बाँधिएको विषालु सर्पसमान गहिरा सास फेर्न थाले। 'हाय!' — राजाले क्षोभले भने र शोकले इन्द्रिय अभिभूत भएपछि पुनः मूर्च्छित भए।
5यस्ता विचारमा डुबेका राजालाई शान्ति मिलेन। उनी बाघिनीलाई देख्ने मृगसमान झस्के र व्यथित भए। कैकेयीका (निर्मम) वचनले आहत भई उनी धेरै बेरसम्म संज्ञाशून्य रहे। उनी नाङ्गो भुइँमा बसे र कुण्डलीमा बाँधिएको विषालु सर्पसमान गहिरा सास फेर्न थाले। 'हाय!' — राजाले क्षोभले भने र शोकले इन्द्रिय अभिभूत भएपछि पुनः मूर्च्छित भए।
6दीर्घकालपछि चेतना फर्केपछि गहिरो शोकमा डुबेका र क्रोधले मानौँ जलिरहेका आँखा भएका राजाले कैकेयीतर्फ हेरेर भने:
7"हे क्रूर र पापी स्वभाव भएकी स्त्री! तँ यस कुलको विनाश गर्न कस्सिएकी छेस्। रामले अथवा मैले तेरो के अनिष्ट गरेका छौँ?
8राम त तँप्रति आफ्नी माताप्रति जस्तै आचरण गर्दै आएका छन्; त्यस्ता पुरुषप्रति तँ कुन प्रयोजनले अन्याय चाहन्छेस्?
9आफ्नो अज्ञानमा म आफ्नै विनाशका लागि एक राजाकी पुत्रीलाई घर ल्याएँ, जो विषालु नागिनीसमान थिई।
10जब यस संसारका सम्पूर्ण प्राणीले रामका गुणको प्रशंसा गरिरहेका छन्, तब कुन अपराधका लागि म आफ्नो प्रिय पुत्रलाई त्यागूँ?
11म कौसल्यालाई अथवा सुमित्रालाई अथवा आफ्नो सम्पूर्ण धन अथवा आफ्ना प्राण पनि त्यागिदिनेछु, तर आफ्ना पिताप्रति समर्पित रामलाई छोड्न सक्दिनँ।
12जब म आफ्नो ज्येष्ठ पुत्रलाई देख्छु तब परम आनन्दको अनुभव गर्छु। तर यदि म उनलाई नदेखूँ भने मेरो जीवन नै निरर्थक हुन्छ।
13यो संसार सूर्यबिना रहन सक्छ अथवा जलबिना बाली (उमार्न सकिन्छ), तर रामबिना मेरो शरीरमा प्राण रहन सक्दैनन्।
14हे दुष्ट अभिप्राय भएकी स्त्री! धेरै भयो। आफ्नो सङ्कल्प त्याग्। यो म आफ्नो शिरले तेरा चरण स्पर्श गर्छु। ममाथि प्रसन्न हो।
15हे पापिनी! तेरो मनमा यो अत्यन्तै भयङ्कर विचार किन आयो? के तँ भरतका विषयमा मेरो रुचि-अरुचि जान्न चाहन्छेस्? त्यो जस्तो होस् सो होस्। तर पहिले रामका विषयमा तँ भन्ने गर्थिस्, 'राम मेरा ज्येष्ठ पुत्र हुन्। उनी महात्मा र आफ्ना कर्तव्यको पालनमा अग्रगण्य छन्।' यस्ता मधुर वचन केवल मलाई प्रसन्न पार्न त भनिन सक्दैनथे।
16हे पापिनी! तेरो मनमा यो अत्यन्तै भयङ्कर विचार किन आयो? के तँ भरतका विषयमा मेरो रुचि-अरुचि जान्न चाहन्छेस्? त्यो जस्तो होस् सो होस्। तर पहिले रामका विषयमा तँ भन्ने गर्थिस्, 'राम मेरा ज्येष्ठ पुत्र हुन्। उनी महात्मा र आफ्ना कर्तव्यको पालनमा अग्रगण्य छन्।' यस्ता मधुर वचन केवल मलाई प्रसन्न पार्न त भनिन सक्दैनथे।
17हे पापिनी! तेरो मनमा यो अत्यन्तै भयङ्कर विचार किन आयो? के तँ भरतका विषयमा मेरो रुचि-अरुचि जान्न चाहन्छेस्? त्यो जस्तो होस् सो होस्। तर पहिले रामका विषयमा तँ भन्ने गर्थिस्, 'राम मेरा ज्येष्ठ पुत्र हुन्। उनी महात्मा र आफ्ना कर्तव्यको पालनमा अग्रगण्य छन्।' यस्ता मधुर वचन केवल मलाई प्रसन्न पार्न त भनिन सक्दैनथे।
18यसबाहेक तँ अरूको बहकाउको प्रभावमा परेर शोकले सन्तप्त छेस्। रित्तो कोपभवनमा प्रवेश गरेर तँ मलाई महान् पीडा दिइरहेकी छेस्।
19हे रानी! अहिलेसम्म तँमा नैतिक विवेक थियो। (अब) तेरो बुद्धि भ्रष्ट भएकाले इक्ष्वाकुवंशलाई एउटा अत्यन्तै महान् अधर्मले ग्रस्त पारेको छ।
20हे विशालनयने! तैँले विगतमा मप्रति कहिल्यै कुनै अनुचित अथवा अप्रिय कर्म गरिनस्। त्यसैले मलाई तेरा वचनमा विश्वास लाग्दैन।
21हे बालबुद्धि! तँ मलाई कैयौँ पटक भन्ने गर्थिस् कि राम तँलाई महात्मा भरतसमान नै प्रिय छन्।
22हे देवी! तँ यी धर्मात्मा र यशस्वी रामलाई चौध वर्षसम्म वनमा बसाउन कसरी चाहन्छेस्?
23यति सुकुमार र धर्मका दृढ अनुयायी रामलाई तँ अत्यन्तै भयङ्कर वनमा किन बसाउन चाहन्छेस्?
24हे आकर्षक आँखा भएकी स्त्री! यति मनोहर र तेरो सेवा गर्ने रामलाई तँ टाढाको देशमा किन निर्वासित गराउन चाहन्छेस्?
25रामले तेरो भरतभन्दा पनि बढी सेवा गर्छन्। त्यसैले मलाई भरतप्रति तेरो विशेष स्नेहको कुनै कारण देखिँदैन।
26(अन्तःपुरमा) हजारौँ स्त्री र सेविका छन्, तर तेरा आज्ञाको पालनमा नरश्रेष्ठ रामभन्दा बढी कसले तेरो सेवा र सम्मान गर्नेछ?
27नरश्रेष्ठ रामले शुद्ध हृदयले मानिसहरूको स्नेह जितेर र उनीहरूलाई प्रिय लाग्ने कर्म गरेर देशवासीहरूको विश्वास आर्जन गरेका छन्। त्यसैले यी रघुवंशी (राम) माथि न कुनै दोषवचन लागू हुन्छ न कुनै निन्दा।
28नरश्रेष्ठ रामले शुद्ध हृदयले मानिसहरूको स्नेह जितेर र उनीहरूलाई प्रिय लाग्ने कर्म गरेर देशवासीहरूको विश्वास आर्जन गरेका छन्। त्यसैले यी रघुवंशी (राम) माथि न कुनै दोषवचन लागू हुन्छ न कुनै निन्दा।
29राम यस्ता वीर हुन् जसले आफ्नो सत्यनिष्ठाले प्रजालाई, दानले दरिद्रलाई, सेवाले गुरुजनलाई र आफ्नो धनुको बलले युद्धमा शत्रुलाई जितिहाल्छन्।
30सत्य, उदारता, तपस्या, त्याग, पवित्रता, सरलता, विद्या र गुरुजनको सेवा — यी सबै (गुण) यी रघुवंशीमा दृढ रूपमा प्रतिष्ठित छन्।
31हे देवी! सरलताले सम्पन्न, देवतासमान तथा तेजमा महातपस्वीसमान रामको अनिष्ट तँ कसरी चाहन्छेस्?
32जो संसारका मानिसलाई सधैँ प्रिय वचन बोल्छन् र जसको कुनै अप्रिय वचन मलाई सम्झना छैन, ती आफ्ना प्रिय रामलाई म तेरा लागि कठोर वचन कसरी भन्न सक्छु?
33जसमा क्षमा, धैर्य, त्याग, सत्य, धर्म, कृतज्ञता तथा सम्पूर्ण प्राणीप्रति अहिंसा निवास गर्छ, उनीबिना मेरा लागि कहाँ आश्रय छ?
34हे कैकेयी! मृत्युको छेउमा उभिएका, दयनीय रूपमा विलाप गरिरहेका यस अभागा वृद्धमाथि तैँले दया गर्नुपर्छ।
35समुद्रले घेरिएको यस पृथ्वीमा जे जति प्राप्त गर्न सकिन्छ, त्यो सबै म तँलाई दिनेछु। क्रोध नगर्।
36हे कैकेयी! म हात जोडेर तँलाई प्रणाम गर्छु। म तेरा चरण पनि स्पर्श गर्छु। रामकी रक्षिका बन्। यहाँ (यस जीवनमा) ममाथि कुनै पाप नलागोस्।"
37तब ती प्रचण्ड कैकेयीले शोकले सन्तप्त, आँसुले भरिएका, इन्द्रिय शून्य भएका, टाउको घुमिरहेका, पीडाले अभिभूत र शोकको समुद्रबाट सकेसम्म चाँडो पार लगाइदिन बारम्बार याचना गरिरहेका राजालाई उत्तरमा अझ बढी प्रचण्ड वचन भनिन्:
38तब ती प्रचण्ड कैकेयीले शोकले सन्तप्त, आँसुले भरिएका, इन्द्रिय शून्य भएका, टाउको घुमिरहेका, पीडाले अभिभूत र शोकको समुद्रबाट सकेसम्म चाँडो पार लगाइदिन बारम्बार याचना गरिरहेका राजालाई उत्तरमा अझ बढी प्रचण्ड वचन भनिन्:
39"हे पराक्रमी राजन्! दुई वरदान दिएर यदि तपाईं यसरी पश्चात्ताप गर्नुहुन्छ भने, यस पृथ्वीमा आफ्नो धर्मको कुरा कसरी गर्नुहुनेछ?
40हे धर्मज्ञ! जब अगणित राजर्षि भेला भई तपाईंसँग यस विषयमा सोध्नेछन्, तब तपाईं के उत्तर दिनुहुनेछ?
41के तपाईं भन्नुहुनेछ, 'जुन कैकेयीको कृपाले म जीवित छु र जसले मेरो रक्षा गरिन्, उनैलाई दिइएको वचन मैले भङ्ग गरिदिएँ'?
42हे राजन्! भर्खरै दुई वरदान दिएर तपाईं अन्यथा बोल्दै हुनुहुन्छ। तपाईं (इक्ष्वाकुवंशका) राजाहरूलाई कलङ्कित पार्दै हुनुहुन्छ।
43(राजा) शैब्यले बाज र परेवाको विवादमा बाजलाई आफ्नै मासु दिएका थिए। (राजा) अलर्कले आफ्ना आँखा (अन्धालाई) दिए र परम गति प्राप्त गरे।
44(देवतासँग) प्रतिज्ञा गरेर समुद्र किनाराभन्दा अगाडि बढ्दैन। पूर्ववर्ती राजाहरूको इतिहास सम्झनुहोस् र आफ्नो प्रतिज्ञा मिथ्या नबनाउनुहोस्।
45हे दुर्बुद्धि! धर्म त्यागेर र रामलाई राज्यमा अभिषिक्त गरेर तपाईं सधैँका लागि कौसल्यासँग जीवनको सुख भोग्न चाहनुहुन्छ?
46धर्म होस् वा अधर्म, सत्य होस् वा असत्य — जे तपाईंले मसँग प्रतिज्ञा गर्नुभएको छ त्यसबाट कुनै विचलन हुन सक्दैन।
47यदि राम अभिषिक्त भए भने म तपाईंकै आँखाअगाडि, तपाईंकै उपस्थितिमा आजै अत्यधिक विष पिएर मर्नेछु।
48यदि मैले रामकी मातालाई एक दिन पनि सबैबाट सम्मान पाइरहेको देख्नुपर्यो भने, म मृत्युलाई नै श्रेयस्कर मान्नेछु।
49हे राजन्! म भरतको र आफ्ना प्राणको शपथ खान्छु कि रामको निर्वासनभन्दा कमले मलाई सन्तुष्ट पार्नेछैन।"
50यति भनेर कैकेयी मौन भइन्। उनले राजाको विलापमा कुनै ध्यान दिइनन्।
51रामको वनवास र भरतको समृद्धि (राज्याभिषेक) का लागि कैकेयीका ती अत्यन्तै अनुचित मागहरू सुनेर राजा इन्द्रिय विचलित भएकाले केही क्षण स्तब्ध रहे। उनले कैकेयीलाई केही भनेनन्।
52भयङ्कर वज्रसमान हृदयलाई अप्रिय लाग्ने, शोक र व्यथाले भरिएका अप्रिय वचन बोल्दै गरेकी आफ्नी प्रिय रानीमाथि ती दुःखी राजाले एकोहोरो दृष्टि गाडे।
53भयङ्कर वज्रसमान हृदयलाई अप्रिय लाग्ने, शोक र व्यथाले भरिएका अप्रिय वचन बोल्दै गरेकी आफ्नी प्रिय रानीमाथि ती दुःखी राजाले एकोहोरो दृष्टि गाडे।
54रानीको निश्चय र उनको भयङ्कर प्रतिज्ञामा विचार गर्दै राजाले सुस्केरा हाले र 'हे राम!' भनेर काटिएको रूखसमान ढले।
55पृथ्वीपति (दशरथ) विक्षिप्त बुद्धि भएको पुरुषसमान, विपरीत आचरण गर्ने रोगीसमान र (मन्त्रले) तेज हरण गरिएको सर्पसमान भए।
56राजाले विनम्र वचनमा कैकेयीलाई भने, "तैँले आफ्ना लागि यो प्रत्यक्षतः हितकर देखिने दुर्भाग्यपूर्ण कर्म किन गरिस्? भूतले ग्रस्त व्यक्तिसमान यसो भन्दा तँलाई लाज लाग्दैन।
57जब तँ तरुण थिइस् तब मलाई कहिल्यै थाहा थिएन कि तँमा यस्तो विकृत आचरण छ। तर अब म (जे जान्दथेँ त्योभन्दा) उल्टै देख्दै छु।
58तँ यो वरदान मागिरहेकी छेस् कि भरत राज्यमा अभिषिक्त होऊन् र राम वनमा बसून्। तँलाई यो आशङ्का कहाँबाट भयो?
59यदि तँ आफ्ना पतिको, संसारको र भरतको पनि हित गर्न चाहन्छेस् भने, यस भ्रामक विचारबाट विरत हो।
60हे निर्दयी! हे पापपूर्ण सङ्कल्प भएकी स्त्री! हे नीच (प्राणी)! हे दुष्कर्मी स्त्री! तँलाई राममा अथवा ममा वास्तवमा के दोष अथवा पाप देखिन्छ?
61रामलाई वञ्चित गरेर भरतले कुनै पनि प्रकारले राज्य ग्रहण गर्नेछैनन्, किनकि धर्मको विषयमा म उनलाई रामभन्दा पनि श्रेष्ठ ठान्छु।
62रामलाई वन जाने आदेश दिँदा म उनको ग्रहणग्रस्त चन्द्रमासमान विवर्ण मुखतर्फ कसरी हेर्न सक्नेछु?
63मैले मित्रहरूसँग परामर्श गरेर रामलाई अभिषिक्त गर्ने यो निश्चय गरेको छु। शत्रुबाट पराजित भई फर्कने सेनासमान यो निर्णय उल्टिएको म कसरी हेर्न सक्नेछु? विविध दिशाबाट राजाहरू आइसकेका छन् र उनीहरूले भन्नेछन्, 'यस अज्ञानी इक्ष्वाकुवंशी (दशरथ) ले यति दीर्घकालसम्म यस राज्यमा कसरी शासन गरे?'
64मैले मित्रहरूसँग परामर्श गरेर रामलाई अभिषिक्त गर्ने यो निश्चय गरेको छु। शत्रुबाट पराजित भई फर्कने सेनासमान यो निर्णय उल्टिएको म कसरी हेर्न सक्नेछु? विविध दिशाबाट राजाहरू आइसकेका छन् र उनीहरूले भन्नेछन्, 'यस अज्ञानी इक्ष्वाकुवंशी (दशरथ) ले यति दीर्घकालसम्म यस राज्यमा कसरी शासन गरे?'
65जब अनेक धर्मात्मा र विद्वान् गुरुजनहरूले मसँग रामका विषयमा सोध्नेछन्, तब म उनीहरूलाई के भन्नेछु?
66यदि म सत्य भनूँ कि 'कैकेयीबाट सन्तप्त भई मैले रामलाई वन पठाइदिएँ', भने कसैले त्यसमा विश्वास गर्नेछैन र त्यसलाई असत्य नै ठान्नेछ।
67यदि रामले वनको शरण लिन्छन् भने, कौसल्याले मलाई के भन्नेछिन्? यस्तो अप्रिय कर्म गरेर म उनलाई के उत्तर दिन सक्नेछु?
68मधुरभाषिणी कौसल्या, जसले सधैँ मेरो कल्याण चाहन्छिन्, जसले मलाई मेरो प्रिय पुत्र दिइन्, जसले सेविका, सखी, पत्नी, बहिनी र मातासमान मेरो सेवा गरिन् — उनी मबाट शिष्ट व्यवहारकी अधिकारिणी थिइन्, तर तेरा कारण उनलाई मबाट कहिल्यै यथोचित ध्यान मिलेन।
69मधुरभाषिणी कौसल्या, जसले सधैँ मेरो कल्याण चाहन्छिन्, जसले मलाई मेरो प्रिय पुत्र दिइन्, जसले सेविका, सखी, पत्नी, बहिनी र मातासमान मेरो सेवा गरिन् — उनी मबाट शिष्ट व्यवहारकी अधिकारिणी थिइन्, तर तेरा कारण उनलाई मबाट कहिल्यै यथोचित ध्यान मिलेन।
70मैले तँमाथि अनेक अनुग्रह गरेँ। जसरी अपथ्य व्यञ्जन मिसिएको भात खाएर पीडित रोगी, त्यसै गरी ती कृपाकर्मले मलाई अहिले जलाइरहेका छन्।
71रामको अपमान र उनको वनगमन देखेर भयभीत सुमित्राले ममाथि कसरी विश्वास गर्नेछिन्?
72हाय! सीताले दयनीय दशामा दुई अप्रिय समाचार सुन्नेछिन् — मेरो मृत्यु र रामको वनवास।
73हाय! हिमालयका भिरालामा किन्नरले त्यागेकी किन्नरीसमान विलाप गर्दै वैदेही मेरो मृत्युको कारण बन्नेछिन्।
74राम निर्जन वनमा बस्दै र सीता रुँदै गरेको अवस्थामा मलाई दीर्घकालसम्म बाँच्ने आशा वास्तवमा छैन।
75हे देवी! तँ निश्चय नै आफ्नो पुत्रसहित विधवा भई राज्य गर्नेछेस्। (तर) राम निर्वासित भएपछि म बाँच्न चाहन्नँ।
76जसरी मानिसहरूले विष मिसिएको मदिरालाई पिउनुअघि उत्तम ठान्छन्, त्यसै गरी मेरो दृढ विश्वास थियो कि तँ पतिव्रता स्त्री होस्; तर तँ जो अत्यन्तै सुन्दर देखिन्छेस्, वास्तवमा त्यस्ती छैनस्।
77तँ मलाई यति धेरै प्रिय तर असत्य वचनले सान्त्वना दिँदै आइस् र तैँले मलाई त्यसै गरी मारिस् जसरी कुनै व्याधले सङ्गीतको मधुरताले मृगलाई पासोमा पारेर मार्छ।
78राजमार्गमा प्रतिष्ठित मानिसहरूले निश्चय नै भन्नेछन्, 'यसले आफ्नो पुत्र बेचिदियो' र मदिरा पिउने ब्राह्मणसमान मलाई नीच भनेर मेरो निन्दा गर्नेछन्।
79कस्तो कष्ट! कस्तो विपत्ति! कि मैले तेरा वचन सहनुपरिरहेको छ। सम्भवतः पूर्वकालमा गरिएको कुनै पापको प्रायश्चित्तका रूपमा म यो कष्ट भोग्दै छु।
80हे नीचे! आफ्नो मूर्खतामा अज्ञानवश मैले दीर्घकालसम्म तेरो पालन गरेँ, जसरी कसैले डोरी सम्हालेर राख्छ जुन अन्ततः उसलाई झुन्ड्याउने पासो निस्कन्छ।
81तँसँग क्रीडा गर्दा मैले जान्न सकिनँ कि तँ साक्षात् मृत्यु होस्। कालो सर्प सम्हाल्ने बालकसमान मैले तँलाई सुमसुम्याएँ।
82म दुष्ट छु, मैले ती महात्मा रामलाई पितृहीन पारिदिएँ। यो प्राणीहरूको संसार निश्चय नै मेरो निन्दा गर्ने अधिकारी छ।
83(उनीहरूले भन्नेछन्) 'हाय! राजा दशरथ कति अत्यन्तै मूर्ख र कामासक्त छन् जसले एउटी स्त्रीका लागि आफ्नो प्रिय पुत्रलाई वन पठाउँदै छन्।'
84'(राम) जो गुरुजनहरूको आज्ञाले यज्ञव्रत र ब्रह्मचर्यको पालनले पहिल्यै कृश भइसकेका छन्, उनले त्यस बेला पुनः कष्ट भोग्नुपरिरहेको छ जब उनले (जीवनका) सुख भोग्नुपर्ने हो।'
85यदि म आफ्ना पुत्र रामलाई भनूँ 'वन जाऊ', भने उनले मलाई दोस्रो शब्द भन्नेछैनन्। उनले भन्नेछन्, 'यस्तै होस्।'
86यदि यी रघुवंशी (राम) वन जान भनिँदा मेरो आज्ञाविपरीत आचरण गरून् भने त्यो मलाई स्वागतयोग्य हुनेछ, तर मेरो पुत्रले त्यसो गर्नेछैन।
87शुद्ध विचार भएका रघुवंशी (राम) ले मेरो अभिप्राय जान्न सक्नेछैनन्। त्यसैले यदि म उनलाई भनूँ 'वन जाऊ', भने उनले भन्नेछन्, 'यस्तै होस्।'
88यदि राम वन जान्छन् भने, मृत्युका देवताले मलाई आफ्नो धाम लैजानेछन्, किनकि सम्पूर्ण संसारद्वारा निन्दित मलाई (यमराजले पनि) क्षमा गर्नेछैनन्।
89म मरेपछि र नरश्रेष्ठ राम निर्वासित भएपछि तँ मेरा हितैषीहरूविरुद्ध कुन अनिष्ट कर्मको विचार गर्दै छेस्?
90यदि रानी कौसल्याले मलाई गुमाइन् भने, राम, लक्ष्मण र शत्रुघ्नले पनि त्यो शोक सहन नसकेर मेरो पछि मृत्यु प्राप्त गर्नेछन्।
91हे कैकेयी! कौसल्या, सुमित्रा, मलाई र मेरा तीनै पुत्रलाई नरकमा हालेर सुखी भइजा।
92आफ्ना दिव्य गुणका लागि सम्मानित इक्ष्वाकुवंशमा तँ निर्विघ्न शासन गर्नेछेस्। अब मबाट र रामबाट परित्यक्त भई त्यो शोकले पीडित रहनेछ।
93यदि रामको निर्वासन भरतलाई स्वीकार्य छ भने, उनले मेरो मृत्युपछि मेरो अन्त्येष्टि कर्म नगरून्।
94हे मेरी शत्रु! हे दुष्टा कैकेयी! नरश्रेष्ठ राम वन गएपछि तेरा कामना पूरा हुनेछन्। र मेरो मृत्युपछि तँ विधवा भई आफ्नो पुत्रसहित राज्य गर्नेछेस्।
95हे मेरी शत्रु! हे दुष्टा कैकेयी! नरश्रेष्ठ राम वन गएपछि तेरा कामना पूरा हुनेछन्। र मेरो मृत्युपछि तँ विधवा भई आफ्नो पुत्रसहित राज्य गर्नेछेस्।
96तँ मेरो महलमा राजकुमारीको नामले बसिरहिस्। तैँले मलाई निश्चय नै अनुपम अपयश र अपमान दिलाएकी छेस्। सबैले मलाई यसरी घृणाले हेर्नेछन् मानौँ मैले कुनै पापकर्म गरेको छु।
97रथ, हात्ती र घोडामा चढ्ने मेरा पुत्र राम निर्जन वनमा नाङ्गा खुट्टा कसरी हिँड्नेछन्?
98जसका लागि कुण्डलधारी भान्सेहरूले गर्वले प्रचुर भोजन र पेय तयार पार्थे, ती मेरा पुत्र टर्रा, पिरा र तीता वन्य फलकन्दमा कसरी जीवन बिताउनेछन्?
99जसका लागि कुण्डलधारी भान्सेहरूले गर्वले प्रचुर भोजन र पेय तयार पार्थे, ती मेरा पुत्र टर्रा, पिरा र तीता वन्य फलकन्दमा कसरी जीवन बिताउनेछन्?
100जो दीर्घकालदेखि बहुमूल्य वस्त्र र (राजोचित) सुखका अभ्यस्त छन्, उनी काषाय वस्त्र लगाएर भुइँमा कसरी बस्नेछन् (सुत्नेछन्)?
101यी भयङ्कर वचन, रामको निर्वासन र भरतको राज्याभिषेकको यो अचिन्त्य योजना कसको हो?
102स्त्रीको अर्थ हो — जसले गोप्य रूपमा अरूको अनिष्ट गरोस्। यो वास्तवमा लज्जाजनक छ। तिनीहरू सधैँ आफ्नै स्वार्थ खोज्छन्। म यो सबै स्त्रीका विषयमा भन्दिनँ, केवल भरतकी माताका विषयमा।
103हे द्वेषिणी! हे लोभिनी! हे निर्दयी! हे मलाई सन्तप्त पार्न कस्सिएकी स्त्री! सधैँ अरूको कल्याणमा तत्पर रहने राममा तँलाई के दोष देखियो?
104रामलाई विपत्तिमा डुबेको देखेर यो सम्पूर्ण संसार जल्नेछ। पिताहरूले आफ्ना पुत्र त्याग्नेछन्। पतिव्रता पत्नीहरूले आफ्ना पति छोड्नेछन्।
105जब म आफ्ना सुन्दर र राम्ररी अलङ्कृत पुत्रलाई देवपुत्रसमान मतर्फ आइरहेको देख्छु, तब म हर्षित हुन्छु। उनको दर्शनमात्रले मलाई पुनः तरुण बनाइदिन्छ।
106सूर्यबिना अथवा वज्रधारी इन्द्रले वर्षा नगरे पनि प्रकृतिको व्यापार चलिरहनेछ, तर राम वन जाँदै गरेको देखेर कोही जीवित रहनेछैन। यो मेरो निश्चय हो।
107हाय! म सधैँ आफ्नो काखमा एउटी अत्यन्तै विषालु नागिनी बोकिरहेँ! तँ साक्षात् मृत्यु थिइस् र मैले तँलाई आश्रय दिएँ। यही मोह नै मेरो विनाशको कारण हो। तँ मेरी शत्रु थिइस्। तँ मेरो अनिष्ट चाहन्थिस्। तँ मेरो विनाश चाहन्थिस्।
108राम र लक्ष्मण मबाट टाढा भएपछि र मेरा बन्धुजन मारिएपछि भरतले तँसँग मिलेर यस नगर र राज्यमा शासन गरून् र मेरा शत्रुहरूलाई आनन्दित पारून्।
109हे निर्दयहृदया! तँ विपत्तिमा परेकामाथि प्रहार गर्छेस्। जुन दाँतले तँ अहिले (यस्ता कठोर) वचन बोलिरहेकी छेस्, ती हजार टुक्रामा फुटेर भुइँमा किन खस्दैनन्?
110जसले एउटै पनि हानिकर वा अप्रिय वचन बोल्दैनन्, जसलाई कठोर वचनको प्रयोग थाहै छैन, जो मधुर बोल्छन् र जो आफ्ना गुणका लागि सधैँ सम्मानित छन्, ती राममा तँ दोष कसरी देख्छेस्?
111हे केकयवंशको कलङ्क! तँ शोक गर्, अथवा अग्निमा जलिमर्, अथवा नष्ट भइजा। यदि तँ हजार टुक्रामा फुटेर भुइँमा खसिस् भने पनि म तेरा ती भयङ्कर, अनिष्टकारी वचनमा आचरण गर्नेछैनँ।
112तँ चक्कुसमान छेस्। तँ सधैँ प्रिय लाग्ने असत्य बोल्छेस्। तँ द्वेषपूर्ण छेस्। तँ आफ्नै कुलकी विनाशिका होस्। तँ मनलाई अप्रसन्न पार्छेस्। तँ मेरो हृदयका सम्पूर्ण बन्धन जलाउन कस्सिएकी छेस्। म तँलाई यस संसारमा जीवित देख्न सहन सक्दिनँ।
113मेरो पुत्र (राम) बिना मेरो जीवन नै छैन। अनि सुखको के कुरा? मजस्तो स्वाभिमानी पुरुषका लागि आनन्द कहाँ? हे रानी! तँलाई यो अनिष्टकारी कर्म गर्नु उचित छैन। म तेरा चरण स्पर्श गर्नेछु। ममाथि दया गर्।"
114एउटी स्त्रीको मुट्ठीमा हृदय लिएका ती राजा अनाथसमान विलाप गर्दै आत्मसम्मानको सीमा नाघेर उनका चरणसम्म पुग्ने प्रयत्न गर्न थाले; तर उनले खुट्टा तानेकाले स्पर्श गर्न नसकेपछि उनी रोगीसमान ढले। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको बाह्रौँ सर्ग समाप्त भयो।