सर्गः 118
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 118
संस्कृत
1सात्वेवमुक्ता वैदेही अनसूयाऽनसूयया। प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे।।2.118.1।।
2नैतदाश्चर्यमार्याया यन्मां त्वमभिभाषसे। विदितन्तु ममाप्येतद्यथा नार्याः पतिर्गुरुः।।2.118.2।।
3यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममाऽर्ये वृत्तवर्जितः। अद्वैधमुपचर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत्।।2.118.3।।
4किं पुनर्यो गुणश्लाघ्य स्सानुक्रोशो जितेन्द्रियः। स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत्पितृवत्प्रियः।।2.118.4।।
5यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः। तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते।।2.118.5।।
6सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रिषु नृपेण नृपवत्सलः। मातृवद्वर्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित्।।2.118.6।।
7आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम्। समाहितं मे श्वश्र्वा च हृदये तद्धृतं महत्।।2.118.7।।
8पाणिप्रदानकाले च यत्पुरात्वग्नि सन्निधौ। अनुशिष्टा जनन्याऽस्मि वाक्यं तदपि मे धृतम्।।2.118.8।।
9नवीकृतं तु तत्सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि। पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद्विधीयते।।2.118.9।।
10सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते। तथावृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम्।।2.118.10।।
11वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता। रोहिणी न विनाचन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते।।2.118.11।।
12एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः। देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा।।2.118.12।।
13ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः। शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत।।2.118.13।।
14नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे। तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते।।2.118.14।।
15उपपन्नं मनोज्ञं च वचनं तव मैथिलि। प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे।।2.118.15।।
16तस्यास्तद् वचनं श्रूत्वा विस्मिता मन्दविस्मया। कृतमित्यब्रवीत् सीता तपोबलसमन्विताम्।।2.118.16।।
17सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराऽभवत्। सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम्।।2.118.17।।
18इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च। अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम्।।2.118.18।। मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्। अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति।।2.118.19।।
19इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च। अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम्।।2.118.18।। मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्। अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति।।2.118.19।।
20अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे। शोभयिष्यसि भर्तारं यथा श्रीर्विष्णुमव्ययम्।।2.118.20।।
21सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा। मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम्।।2.118.21।।
22प्रतिगृह्य च तत्सीता प्रीतिदानं यशस्विनी। श्लिष्टाञ्जलिपुटा तत्र समुपास्त तपोधनाम्।।2.118.22।।
23तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता। वचनं प्रष्टुमारेभे काञ्चित्प्रियकथामनु।।2.118.23।।
24स्वयं वरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना। राघवेणेति मे सिते कथा श्रुतिमुपागता।।2.118.24।।
25तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि। यथाऽनुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि।।2.118.25।।
26एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम्। श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम्।।2.118.26।।
27मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित्। क्षत्रधर्मे ह्यभिरतो न्यायतश्शास्ति मेदिनीम्।।2.118.27।।
28तस्य लाङ्गलहस्तन्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम्। अहं किलोत्थिता भित्वा जगतीं नृपतेस्सुता।।2.118.28।।
29स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः। पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं जनको विस्मितोऽभवत्।।2.118.29।।
30अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम्। ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः।।2.118.30।।
31अन्तरिक्षे च वागुक्ताऽप्रतिमाऽमानुषी किल। एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव।।2.118.31।।
32ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः। अवाप्तो विपुलां बुद्धिं मामवाप्य नराधिपः।।2.118.32।।
33दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा। तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात्।।2.118.33।।
34पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता। चिन्तामभ्यगमद्धीनो वित्तनाशादिवाधनः।।2.118.34।।
35सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात्। प्रधर्षणामवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि।।2.118.35।।
36तां धर्षणामदूरस्थां दृष्ट्वा चात्मनि पार्थिवः। चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा।।2.118.36।।
37अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छद्विचिन्तयन्। सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम।।2.118.37।।
38तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य सन्ततम्। स्वयंवरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः।।2.118.38।।
39महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना। दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षयसायकौ।।2.118.39।।
40असञ्चाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात्। तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः।।2.118.40।।
41तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना। समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान्।।2.118.41।।
42इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः। तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः।।2.118.42।।
43तच्च दृष्ट्वा धनुश्श्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसन्निभम्। अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने।।2.118.43।।
44सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवोऽयं महाद्युतिः। विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः।।2.118.44।। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राम स्सत्यपराक्रमः।
45विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः।।2.118.45।। प्रोवाच पितरं तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
46सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शकाङ्क्षिणौ। धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम्।।2.118.46।।
47इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुस्समुपानयत्।।2.118.47।। निमेषान्तरमात्रेण तदाऽनम्य महाबलः। ज्यां समारोप्य झडिति पूरयामास वीर्यवान्।।2.118.48।।
48इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुस्समुपानयत्।।2.118.47।। निमेषान्तरमात्रेण तदाऽनम्य महाबलः। ज्यां समारोप्य झडिति पूरयामास वीर्यवान्।।2.118.48।।
49तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः। तस्य शब्दो भवद्भीमः पतितस्याशनेरिव।।2.118.49।।
50ततोऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसन्धिना। निश्चिता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम्।।2.118.50।।
51दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः। अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याऽधिपतेः प्रभोः।।2.118.51।।
52तत श्श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम्। मम पित्रा त्वहं दत्ता रामाय विदितात्मने।।2.118.52।।
53मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना। भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम्।।2.118.53।।
54एवं दत्ताऽस्मि रामाय तदा तस्मिन्स्वयंवरे। अनुरक्ताऽस्मि धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम्।।2.118.54।।
अङ्ग्रेजी
1When Anasuya thus addressed Vaidehi who is free from any malice, she worshipped Anasuya and started speaking in a gentle tone.
2It is no wonder that a noble lady like you should instruct me this way. It is known to me that a husband is a guru to his wife.
3O noble lady, even if my husband is devoid of good conduct, he should be obeyed without showing any hesitation.
4What to speak of a husband if he is worthy of applause for his virtues, is compassionate, a subduer of the senses, righteous and ever affectionate like a mother and a father?
5Mighty Rama shows the same behaviour and treatment towards the other consorts of the king as he does towards his own mother Kausalya.
6Heroic Rama is affectionate towards king Dasaratha and is conversant with righteousness. Renouncing the sense of selfrespect he honours all the women on whom his father had cast his glance even once just as his own mother.
7When departing for this frightful and desolate forest, the great (advice) imparted by my motherinlaw is firmly fixed in my mind.
8When I have been taught by my mother earlier, at the time of bestowal of my hand to Rama in the presence of the sacrificial fire (as witness) is etched in my mind.
9O righteous one (Anasuya), after listening to your words the instructions given by my motherinlaw and my mother are renewed (remembered again). For a woman, no other penance is laid down (in scriptures) except service to her husband.
10Having served her husband (faithfully), Savitri is honoured in heaven. You also, by following the same path of serving your husband, shall reach the heaven.
11Rohini, the very best among all women and the goddess of heaven, is never seen in the sky separated from the moon even for a moment.
12Execellent women such as these, firm in their vows to their husband are highly revered in the world of gods through their own meritorious deeds.
13Thereafter hearing Sita's words, Anasuya affectionately kissed her forehead and said this in order to make her happy:
14O Sita of pure conduct, I have great ascetic power obtained through practising various austerities. With its strength I shall give what you want for your enjoyment.
15O Sita, I am glad to hear your befitting and pleasing words. Tell me what appropriate thing you desire and I shall give you.
16On hearing her words Sita was surprised. With a gentle smile she said, to Anasuya who was endowed with ascetic power, 'I think you have already granted me the boons'.
17When Sita said so, Anasuya who knew her righteous duty was immensely pleased. and replied, 'What a joy I shall make the words you have spoken come true'.
18O princess of Videha, O Sita, I bestow on you this best garland of the gods, raiment, jewellery, fragrant unguents, and precious ointment for anointing your body with. All this will beautify your limbs. It is convenient (to use) and will never fade.
19O princess of Videha, O Sita, I bestow on you this best garland of the gods, raiment, jewellery, fragrant unguents, and precious ointment for anointing your body with. All this will beautify your limbs. It is convenient (to use) and will never fade.
20O daughter of Janaka, you will enhance the glory of your husband by anointing your body with this divine, fragrant unguent to your body like Lakshmi enhancing the glory of eternal Visnu.
21That princess from Mithila accepted the incomparable gifts of love, the raiment, fragrant unguents, jewellery and also the garland.
22Illustrious Sita accepted the gifts of love and with palms folded in reverence sat beside her, an ascetic.
23Anasuya who was firm in her vows commenced to ask Sita this way about a certain tale (that was close to her heart).
24O Sita, I have heard that you have been won by the illustrious Rama in the swayamvara. At least that is the story which reached my ears.
25O daughter of Mithila, I would like to hear the story in detail. You should tell me the whole story as you experienced it.
26'Listen' said Sita, thus addressed, and began relating the story to Anasuya, a performer of austerities.
27There is a king in Mithila, Janaka by name. He is heroic and is conversant with righteousness. Engaged in the duties of a kshatriya, he is rules the earth with justice.
28When he was ploughing the circular plot of land for performing a sacrifice, it is said I emerged from the earth by breaking it and therefore I became his dauhghter.
29Engaged in sowing fistfuls of seeds, king Janaka found me covered with dust and was astonished.
30As he had no children, he, on his own accord, lifted me up and placing me on his lap, saying, This is my daughter, he began showering (lots of) love on me.
31'O king, she is an incomparable divine being. By right she is your daughter'. These were the words (Janaka) heard from out of the sky.
32Thereafter, my father and the righteous lord of Mithila was delighted in possessing me when a noble thought struck his mind.
33Bestowed as the choicest one of meritorious acts on the chief queen, I was brought up by her, by nature affectionate, with the love of a mother.
34When my father saw I had attained the marriageable age, he was immersed in sorrow like an indigent man who had lost all his wealth.
35Even though he was an Indra on earth, as a father of an unmarried girl he would be humiliated by men who are his equal or inferior in this world.
36Having perceived that the humiliation is not very far, king Janaka was plunged in a sea of sorrow like one who cannot reach the shore without a float.
37The ruler of the earth knew that I was not born from a woman's womb, and could not find a suitable husband for me after deep reflection.
38After constantly pondering over the matter, the wise king arrived at the decision to perform a swayamvara for his daughter.
39Magnanimous Varuna out of his affection had given him, on the occasion of a great sacrifice, an excellent bow with inexhaustible arrows and a pair of quivers.
40Because of its weight, no human could move that bow despite great effort nor were the kings capable of bending it even in their dreams.
41My truthful father, after having acquired the bow, invited all the princes and placed the great bow before them in the assembly where he declared:
42Whatever man lifts this bow and strings it, to him my daughter shall become his wife—of this there is no doubt.
43Beholding the mighty bow resembling a mountain in weight, the kings, unable to lift it, paid their homage and left.
44After a long time, resplendent Rama whose prowess was truth, arrived along with his brother Lakshman and sage Viswamitra in order to witness the sacrifice.
45Having accepted the honour extended by my father, righteous Viswamitra spoke to him about those two brothers, Rama and Lakshmana.
46'Both these sons of king Dasaratha wish to see the bow. Show the divine bow to prince Rama'.
47At the words of that ascetic, my father brought out the bow. Mighty and valiant Rama bent it and strung it and drew it in the twinkling of an eye.
48At the words of that ascetic, my father brought out the bow. Mighty and valiant Rama bent it and strung it and drew it in the twinkling of an eye.
49When Rama was stringing the bow with force, it was broken into two in the middle and fell down with a dreadful sound like that of thunder.
50Then, my father steadfast in truth, held a vessel of pure water and declared his decision to offer me to Rama.
51Then Rama did not accept the offer of my father straightaway before he knew the opinion of his father Dasaratha, king of Ayodhya.
52Thereafter, my fatherinlaw, the aged king Dasaratha was invited and my father offered me to Rama known for his sagacity.
53My father, on his own accord, bestowed Urmila, my younger sister of chaste and of pleasing appearance as wife to Lakshmana.
54In this way my father bestowed me on Rama in that swayamvara and I remain devoted to my husband who is the foremost among the valiant in treading the path of righteousness. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टादशोत्तरशततमस्सर्गः। Thus ends the one hundredeighteenth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1जब अनसूया ने द्वेषरहित वैदेही को इस प्रकार सम्बोधित किया, तब सीता ने उनकी पूजा की और मृदु स्वर में बोलना आरम्भ किया।
2आप जैसी आर्या मुझे इस प्रकार उपदेश दें, इसमें आश्चर्य नहीं। मुझे ज्ञात है कि पति ही पत्नी का गुरु है।
3हे आर्ये! यदि मेरे पति सदाचार से रहित भी हों, तो भी बिना किसी संकोच के उनकी आज्ञा माननी चाहिए।
4फिर उस पति के विषय में क्या कहना जो अपने गुणों के कारण प्रशंसा के योग्य हैं, करुणामय हैं, इन्द्रियों के विजेता हैं, धर्मात्मा हैं और माता-पिता के समान सदा स्नेहशील हैं?
5महाबली राम राजा की अन्य रानियों के प्रति भी वही व्यवहार और आचरण दिखाते हैं जो अपनी माता कौसल्या के प्रति दिखाते हैं।
6वीर राम राजा दशरथ के प्रति स्नेहशील हैं और धर्म के ज्ञाता हैं। आत्माभिमान का त्याग कर वे उन समस्त स्त्रियों का, जिन पर उनके पिता ने एक बार भी दृष्टि डाली, अपनी ही माता के समान सम्मान करते हैं।
7इस भयंकर और उजाड़ वन के लिए प्रस्थान करते समय मेरी सास द्वारा दिया गया वह महान् (उपदेश) मेरे मन में दृढ़ता से बैठा हुआ है।
8इससे पूर्व, अग्नि की साक्षी में राम को मेरा हाथ सौंपे जाने के समय मेरी माता ने मुझे जो शिक्षा दी थी, वह मेरे मन में अंकित है।
9हे धर्मात्मे (अनसूया)! आपके वचन सुनकर मेरी सास और मेरी माता द्वारा दिए गए उपदेश पुनः नवीन हो उठे (पुनः स्मरण हो आए)। स्त्री के लिए पतिसेवा के अतिरिक्त कोई अन्य तप (शास्त्रों में) विहित नहीं है।
10अपने पति की (निष्ठापूर्वक) सेवा करके सावित्री स्वर्ग में सम्मानित हैं। आप भी पतिसेवा के उसी मार्ग का अनुसरण करके स्वर्ग को प्राप्त होंगी।
11समस्त स्त्रियों में सर्वश्रेष्ठ और स्वर्ग की देवी रोहिणी आकाश में चन्द्रमा से पृथक् क्षण भर के लिए भी कभी नहीं देखी जातीं।
12ऐसी उत्तम स्त्रियाँ, जो अपने पति के प्रति अपने व्रतों में दृढ़ हैं, अपने ही पुण्य कर्मों से देवलोक में अत्यन्त पूजनीय होती हैं।
13तत्पश्चात् सीता के वचन सुनकर अनसूया ने स्नेहपूर्वक उनका ललाट चूमा और उन्हें प्रसन्न करने के लिए यह कहा:
14हे शुद्ध आचरण वाली सीते! नाना तपस्याओं के आचरण से प्राप्त महान् तपोबल मुझमें है। उसके बल से मैं तुम्हें वह दूँगी जो तुम अपने भोग के लिए चाहती हो।
15हे सीते! तुम्हारे उपयुक्त और प्रिय वचन सुनकर मैं प्रसन्न हूँ। बताओ, तुम्हें कौन-सी उचित वस्तु अभीष्ट है; मैं तुम्हें दूँगी।
16उनके वचन सुनकर सीता को आश्चर्य हुआ। मन्द मुस्कान के साथ उन्होंने तपोबल से सम्पन्न अनसूया से कहा—'मैं समझती हूँ कि आपने मुझे वर प्रदान कर ही दिए हैं।'
17सीता के ऐसा कहने पर अपने धर्म-कर्तव्य की ज्ञाता अनसूया अत्यन्त प्रसन्न हुईं और बोलीं—'कैसा हर्ष! मैं तुम्हारे कहे वचनों को सत्य कर दिखाऊँगी।'
18हे विदेहराजकुमारी! हे सीते! मैं तुम्हें यह देवताओं की श्रेष्ठ माला, वस्त्र, आभूषण, सुगन्धित उबटन तथा अपने शरीर में लगाने के लिए बहुमूल्य अंगराग प्रदान करती हूँ। यह सब तुम्हारे अंगों को सुशोभित करेगा। यह (प्रयोग में) सुविधाजनक है और कभी मलिन नहीं होगा।
19हे विदेहराजकुमारी! हे सीते! मैं तुम्हें यह देवताओं की श्रेष्ठ माला, वस्त्र, आभूषण, सुगन्धित उबटन तथा अपने शरीर में लगाने के लिए बहुमूल्य अंगराग प्रदान करती हूँ। यह सब तुम्हारे अंगों को सुशोभित करेगा। यह (प्रयोग में) सुविधाजनक है और कभी मलिन नहीं होगा।
20हे जनकनन्दिनी! इस दिव्य, सुगन्धित अंगराग को अपने शरीर में लगाकर तुम अपने पति की शोभा उसी प्रकार बढ़ाओगी जैसे लक्ष्मी सनातन विष्णु की शोभा बढ़ाती हैं।
21मिथिला की उन राजकुमारी ने वस्त्र, सुगन्धित उबटन, आभूषण तथा माला—ये अतुलनीय स्नेह-उपहार स्वीकार किए।
22यशस्विनी सीता ने वे स्नेह-उपहार स्वीकार किए और श्रद्धापूर्वक हाथ जोड़कर उन तपस्विनी के पास बैठ गईं।
23अपने व्रतों में दृढ़ अनसूया ने तब सीता से एक विशेष कथा (जो उनके हृदय के निकट थी) के विषय में इस प्रकार पूछना आरम्भ किया।
24हे सीते! मैंने सुना है कि स्वयंवर में यशस्वी राम ने तुम्हें प्राप्त किया। कम से कम यही कथा मेरे कानों तक पहुँची है।
25हे मिथिलानन्दिनी! मैं वह कथा विस्तार से सुनना चाहती हूँ। जैसा तुमने स्वयं अनुभव किया, वह सारी कथा मुझे सुनाओ।
26इस प्रकार सम्बोधित की गईं सीता ने 'सुनिए' कहकर तपस्या करने वाली अनसूया को कथा सुनानी आरम्भ की।
27मिथिला में जनक नामक एक राजा हैं। वे वीर हैं और धर्म के ज्ञाता हैं। क्षत्रिय के कर्तव्यों में लगे हुए वे न्यायपूर्वक पृथ्वी का शासन करते हैं।
28जब वे यज्ञ करने के लिए भूमि का गोलाकार खण्ड जोत रहे थे, तब कहा जाता है कि मैं पृथ्वी को भेदकर प्रकट हुई और इस प्रकार उनकी पुत्री बनी।
29मुट्ठी भर-भर बीज बोने में लगे राजा जनक ने मुझे धूल से आवृत पाया और वे चकित रह गए।
30सन्तानहीन होने के कारण उन्होंने स्वयं ही मुझे उठाया और अपनी गोद में रखकर 'यह मेरी पुत्री है' कहते हुए मुझ पर (अपार) स्नेह बरसाना आरम्भ किया।
31'हे राजन्! यह अतुलनीय दिव्य प्राणी है। यह धर्मतः आपकी पुत्री है।' ये वचन (जनक ने) आकाशवाणी से सुने।
32तत्पश्चात् मेरे पिता और मिथिला के धर्मात्मा स्वामी मुझे पाकर हर्षित हुए, तभी उनके मन में एक उदात्त विचार उठा।
33पुण्य कर्मों के सर्वोत्तम फल के रूप में पटरानी को सौंपी गई मैं उनके द्वारा, जो स्वभाव से ही स्नेहमयी थीं, माता के प्रेम से पाली गई।
34जब मेरे पिता ने देखा कि मैं विवाह योग्य आयु को प्राप्त हो चुकी हूँ, तब वे उस दरिद्र के समान शोक में डूब गए जिसका सारा धन नष्ट हो गया हो।
35यद्यपि वे पृथ्वी पर इन्द्र के समान थे, तथापि अविवाहित कन्या के पिता होने के नाते इस संसार में उनके समान अथवा उनसे हीन पुरुषों द्वारा उन्हें अपमानित होना पड़ता।
36यह जानकर कि अपमान अधिक दूर नहीं, राजा जनक शोक के सागर में उस मनुष्य के समान डूब गए जो नौका के बिना तट तक नहीं पहुँच सकता।
37पृथ्वीपति जानते थे कि मैं स्त्री के गर्भ से उत्पन्न नहीं हुई हूँ, और गहन विचार के पश्चात् भी वे मेरे लिए उपयुक्त पति नहीं ढूँढ़ सके।
38इस विषय पर निरन्तर विचार करते हुए बुद्धिमान् राजा इस निर्णय पर पहुँचे कि अपनी पुत्री के लिए स्वयंवर आयोजित किया जाए।
39उदारचेता वरुण ने स्नेहवश उन्हें एक महान् यज्ञ के अवसर पर अक्षय बाणों वाला एक उत्तम धनुष तथा तूणीरों की एक जोड़ी दी थी।
40उसके भार के कारण कोई मनुष्य महान् प्रयत्न करने पर भी उस धनुष को हिला न सका, न ही राजा लोग स्वप्न में भी उसे झुकाने में समर्थ थे।
41सत्यवादी मेरे पिता ने वह धनुष प्राप्त कर सब राजकुमारों को आमन्त्रित किया और सभा में उनके सम्मुख वह महान् धनुष रखकर घोषणा की:
42जो भी पुरुष इस धनुष को उठाकर इसकी प्रत्यंचा चढ़ाएगा, उसी की पत्नी मेरी पुत्री होगी—इसमें सन्देह नहीं।
43भार में पर्वत के समान उस विशाल धनुष को देखकर राजा लोग उसे उठाने में असमर्थ रहे, प्रणाम कर चले गए।
44दीर्घ काल के पश्चात् तेजस्वी राम, जिनका पराक्रम सत्य था, अपने भ्राता लक्ष्मण तथा मुनि विश्वामित्र के साथ यज्ञ देखने के लिए वहाँ आए।
45मेरे पिता द्वारा किए गए सम्मान को स्वीकार कर धर्मात्मा विश्वामित्र ने उनसे उन दोनों भ्राताओं, राम और लक्ष्मण, के विषय में कहा।
46'राजा दशरथ के ये दोनों पुत्र वह धनुष देखना चाहते हैं। राजकुमार राम को वह दिव्य धनुष दिखाइए।'
47उन तपस्वी के वचन पर मेरे पिता ने वह धनुष मँगवाया। बलशाली और पराक्रमी राम ने उसे झुकाया, प्रत्यंचा चढ़ाई और पलक झपकते ही उसे खींच लिया।
48उन तपस्वी के वचन पर मेरे पिता ने वह धनुष मँगवाया। बलशाली और पराक्रमी राम ने उसे झुकाया, प्रत्यंचा चढ़ाई और पलक झपकते ही उसे खींच लिया।
49जब राम बलपूर्वक धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ा रहे थे, तब वह बीच से दो टुकड़ों में टूट गया और वज्रपात के समान भयंकर शब्द के साथ गिर पड़ा।
50तब सत्य में दृढ़ मेरे पिता ने शुद्ध जल का पात्र हाथ में लेकर मुझे राम को अर्पित करने का अपना निश्चय घोषित किया।
51तब राम ने अपने पिता, अयोध्यानरेश दशरथ की सम्मति जाने बिना मेरे पिता का प्रस्ताव तत्काल स्वीकार नहीं किया।
52तत्पश्चात् मेरे श्वसुर, वृद्ध राजा दशरथ आमन्त्रित किए गए और मेरे पिता ने मुझे अपनी प्रज्ञा के लिए विख्यात राम को अर्पित किया।
53मेरे पिता ने स्वयं ही अपनी छोटी पुत्री ऊर्मिला को, जो पवित्र और मनोहर रूप वाली थीं, लक्ष्मण को पत्नी रूप में प्रदान किया।
54इस प्रकार मेरे पिता ने उस स्वयंवर में मुझे राम को अर्पित किया और मैं अपने पति के प्रति समर्पित हूँ, जो धर्म के मार्ग पर चलने में वीरों में अग्रगण्य हैं। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का अष्टादशोत्तरशततम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1जब अनसूयाले द्वेषरहित वैदेहीलाई यसरी सम्बोधन गरिन्, तब सीताले उनको पूजा गरिन् र मृदु स्वरमा बोल्न थालिन्।
2तपाईंजस्ती आर्याले मलाई यसरी उपदेश दिनुहुनु आश्चर्य होइन। मलाई थाहा छ कि पति नै पत्नीको गुरु हो।
3हे आर्ये! यदि मेरा पति सदाचारविहीन भए पनि, कुनै सङ्कोचविना उनको आज्ञा मान्नुपर्छ।
4फेरि त्यस पतिको विषयमा के भन्नु जो आफ्ना गुणका कारण प्रशंसायोग्य छन्, करुणामय छन्, इन्द्रियका विजेता छन्, धर्मात्मा छन् र माता-पितासमान सदा स्नेहशील छन्?
5महाबली रामले राजाका अन्य रानीहरूप्रति पनि त्यही व्यवहार र आचरण देखाउँछन् जो आफ्नी माता कौसल्याप्रति देखाउँछन्।
6वीर राम राजा दशरथप्रति स्नेहशील छन् र धर्मका ज्ञाता छन्। आत्माभिमान त्यागेर उनी ती समस्त स्त्रीको, जसमाथि उनका पिताले एक पटक भए पनि दृष्टि हाल्नुभयो, आफ्नै मातासमान सम्मान गर्छन्।
7यस भयंकर र उजाड वनका लागि प्रस्थान गर्दा मेरी सासूले दिनुभएको त्यो महान् (उपदेश) मेरो मनमा दृढतापूर्वक बसेको छ।
8यसभन्दा पहिले, अग्निको साक्षीमा रामलाई मेरो हात सुम्पिने बेला मेरी माताले मलाई जुन शिक्षा दिनुभएको थियो, त्यो मेरो मनमा अङ्कित छ।
9हे धर्मात्मे (अनसूया)! तपाईंका वचन सुनेर मेरी सासू र मेरी माताले दिनुभएका उपदेश पुनः नवीन भए (फेरि सम्झना भयो)। स्त्रीका लागि पतिसेवाबाहेक अरू कुनै तप (शास्त्रमा) विहित छैन।
10आफ्ना पतिको (निष्ठापूर्वक) सेवा गरेर सावित्री स्वर्गमा सम्मानित छिन्। तपाईं पनि पतिसेवाको त्यही मार्गको अनुसरण गरेर स्वर्ग प्राप्त गर्नुहुनेछ।
11समस्त स्त्रीमा सर्वश्रेष्ठ र स्वर्गकी देवी रोहिणी आकाशमा चन्द्रमाबाट पृथक् क्षणभरका लागि पनि कहिल्यै देखिँदिनन्।
12यस्ता उत्तम स्त्रीहरू, जो आफ्ना पतिप्रति आफ्ना व्रतमा दृढ छन्, आफ्नै पुण्य कर्मले देवलोकमा अत्यन्तै पूजनीय हुन्छन्।
13त्यसपछि सीताका वचन सुनेर अनसूयाले स्नेहपूर्वक उनको निधार चुम्बन गरिन् र उनलाई प्रसन्न पार्न यसो भनिन्:
14हे शुद्ध आचरण भएकी सीते! नाना तपस्याको आचरणबाट प्राप्त महान् तपोबल ममा छ। त्यसको बलले म तिमीलाई त्यो दिनेछु जो तिमी आफ्नो भोगका लागि चाहन्छ्यौ।
15हे सीते! तिम्रा उपयुक्त र प्रिय वचन सुनेर म प्रसन्न छु। भन, तिमीलाई कुन उचित वस्तु अभीष्ट छ; म तिमीलाई दिनेछु।
16उनका वचन सुनेर सीतालाई आश्चर्य लाग्यो। मन्द मुस्कानसहित उनले तपोबलले सम्पन्न अनसूयालाई भनिन्—'म ठान्छु कि तपाईंले मलाई वर प्रदान गरिसक्नुभएको छ।'
17सीताले यसो भनेपछि आफ्नो धर्म-कर्तव्यकी ज्ञाता अनसूया अत्यन्तै प्रसन्न भइन् र भनिन्—'कस्तो हर्ष! म तिम्रा भनाइलाई सत्य पारिदिनेछु।'
18हे विदेहराजकुमारी! हे सीते! म तिमीलाई यो देवताहरूको श्रेष्ठ माला, वस्त्र, गहना, सुगन्धित उबटन तथा आफ्नो शरीरमा लगाउनका लागि बहुमूल्य अङ्गराग प्रदान गर्छु। यी सबैले तिम्रा अङ्गलाई सुशोभित पार्नेछन्। यो (प्रयोगमा) सुविधाजनक छ र कहिल्यै मलिन हुनेछैन।
19हे विदेहराजकुमारी! हे सीते! म तिमीलाई यो देवताहरूको श्रेष्ठ माला, वस्त्र, गहना, सुगन्धित उबटन तथा आफ्नो शरीरमा लगाउनका लागि बहुमूल्य अङ्गराग प्रदान गर्छु। यी सबैले तिम्रा अङ्गलाई सुशोभित पार्नेछन्। यो (प्रयोगमा) सुविधाजनक छ र कहिल्यै मलिन हुनेछैन।
20हे जनकनन्दिनी! यो दिव्य, सुगन्धित अङ्गराग आफ्नो शरीरमा लगाएर तिमीले आफ्ना पतिको शोभा त्यसै गरी बढाउनेछ्यौ जसरी लक्ष्मीले सनातन विष्णुको शोभा बढाउँछिन्।
21मिथिलाकी ती राजकुमारीले वस्त्र, सुगन्धित उबटन, गहना तथा माला—यी अतुलनीय स्नेह-उपहार स्वीकार गरिन्।
22यशस्विनी सीताले ती स्नेह-उपहार स्वीकार गरिन् र श्रद्धापूर्वक हात जोडेर ती तपस्विनीको छेउमा बसिन्।
23आफ्ना व्रतमा दृढ अनसूयाले तब सीतासँग एउटा विशेष कथा (जो उनको हृदयको नजिक थियो) का विषयमा यसरी सोध्न थालिन्।
24हे सीते! मैले सुनेकी छु कि स्वयंवरमा यशस्वी रामले तिमीलाई प्राप्त गरे। कम्तीमा यही कथा मेरा कानसम्म आइपुगेको छ।
25हे मिथिलानन्दिनी! म त्यो कथा विस्तारपूर्वक सुन्न चाहन्छु। जस्तो तिमीले आफैँ अनुभव गर्यौ, त्यो सारा कथा मलाई सुनाऊ।
26यसरी सम्बोधन गरिएकी सीताले 'सुन्नुहोस्' भनेर तपस्या गर्ने अनसूयालाई कथा सुनाउन थालिन्।
27मिथिलामा जनक नाम गरेका एक राजा छन्। उनी वीर छन् र धर्मका ज्ञाता छन्। क्षत्रियका कर्तव्यमा लागेका उनी न्यायपूर्वक पृथ्वीको शासन गर्छन्।
28जब उनी यज्ञ गर्नका लागि भूमिको गोलाकार खण्ड जोत्दै थिए, तब भनिन्छ कि म पृथ्वी चिरेर प्रकट भएँ र यसरी उनकी पुत्री बनेँ।
29मुठ्ठी-मुठ्ठी बीउ छर्नमा लागेका राजा जनकले मलाई धूलोले आवृत पाए र उनी छक्क परे।
30सन्तानविहीन भएकाले उनले आफैँ मलाई उठाए र आफ्नो काखमा राखेर 'यो मेरी छोरी हो' भन्दै ममाथि (अपार) स्नेह बर्साउन थाले।
31'हे राजन्! यो अतुलनीय दिव्य प्राणी हो। यो धर्मतः तपाईंकी पुत्री हो।' यी वचन (जनकले) आकाशवाणीबाट सुने।
32त्यसपछि मेरा पिता र मिथिलाका धर्मात्मा स्वामी मलाई पाएर हर्षित भए, त्यही बेला उनको मनमा एउटा उदात्त विचार उठ्यो।
33पुण्य कर्मको सर्वोत्तम फलका रूपमा पटरानीलाई सुम्पिएकी म उनीद्वारा, जो स्वभावले नै स्नेहमयी थिइन्, माताको प्रेमले हुर्काइएँ।
34जब मेरा पिताले देखे कि म विवाहयोग्य उमेरमा पुगिसकेकी छु, तब उनी त्यस दरिद्रसमान शोकमा डुबे जसको सारा धन नष्ट भइसकेको होस्।
35यद्यपि उनी पृथ्वीमा इन्द्रसमान थिए, तापनि अविवाहित छोरीका पिता भएको नाताले यस संसारमा उनीसमान वा उनीभन्दा हीन पुरुषहरूबाट उनले अपमानित हुनुपर्थ्यो।
36अपमान धेरै टाढा छैन भन्ने बुझेर राजा जनक शोकको सागरमा त्यस मानिससमान डुबे जो डुङ्गाविना किनारसम्म पुग्न सक्दैन।
37पृथ्वीपतिलाई थाहा थियो कि म स्त्रीको गर्भबाट उत्पन्न भएकी होइनँ, र गहन विचारपछि पनि उनले मेरा लागि उपयुक्त पति खोज्न सकेनन्।
38यस विषयमा निरन्तर विचार गर्दै बुद्धिमान् राजा यस निर्णयमा पुगे कि आफ्नी छोरीका लागि स्वयंवर आयोजना गरियोस्।
39उदारचेता वरुणले स्नेहवश उनलाई एक महान् यज्ञको अवसरमा अक्षय बाण भएको एउटा उत्तम धनुष तथा तूणीरको एक जोडी दिएका थिए।
40त्यसको भारका कारण कुनै मानिसले महान् प्रयत्न गर्दा पनि त्यो धनुष चलाउन सकेनन्, न त राजाहरू सपनामा पनि त्यसलाई झुकाउन समर्थ थिए।
41सत्यवादी मेरा पिताले त्यो धनुष प्राप्त गरी सबै राजकुमारलाई निम्त्याए र सभामा तिनको अगाडि त्यो महान् धनुष राखेर घोषणा गरे:
42जुन पुरुषले यो धनुष उठाएर यसको ताँदो चढाउनेछ, उसैकी पत्नी मेरी छोरी हुनेछे—यसमा सन्देह छैन।
43भारमा पर्वतसमान त्यो विशाल धनुष देखेर राजाहरू त्यसलाई उठाउन असमर्थ भए, प्रणाम गरी गए।
44दीर्घ कालपछि तेजस्वी राम, जसको पराक्रम सत्य थियो, आफ्ना भाइ लक्ष्मण तथा मुनि विश्वामित्रसँगै यज्ञ हेर्न त्यहाँ आए।
45मेरा पिताले गरेको सम्मान स्वीकार गरी धर्मात्मा विश्वामित्रले उनलाई ती दुई दाजुभाइ, राम र लक्ष्मणका विषयमा भने।
46'राजा दशरथका यी दुवै पुत्र त्यो धनुष हेर्न चाहन्छन्। राजकुमार रामलाई त्यो दिव्य धनुष देखाउनुहोस्।'
47ती तपस्वीका वचनमा मेरा पिताले त्यो धनुष झिकाए। बलशाली र पराक्रमी रामले त्यसलाई झुकाए, ताँदो चढाए र आँखा झिम्काउँदै त्यसलाई तानिदिए।
48ती तपस्वीका वचनमा मेरा पिताले त्यो धनुष झिकाए। बलशाली र पराक्रमी रामले त्यसलाई झुकाए, ताँदो चढाए र आँखा झिम्काउँदै त्यसलाई तानिदिए।
49जब रामले बलपूर्वक धनुषमा ताँदो चढाउँदै थिए, तब त्यो बीचबाट दुई टुक्रा भई भाँचियो र वज्रपातसमान भयंकर आवाजसहित खस्यो।
50तब सत्यमा दृढ मेरा पिताले शुद्ध पानीको भाँडो हातमा लिएर मलाई रामलाई अर्पण गर्ने आफ्नो निश्चय घोषणा गरे।
51तब रामले आफ्ना पिता, अयोध्यानरेश दशरथको सम्मति नजानी मेरा पिताको प्रस्ताव तत्कालै स्वीकार गरेनन्।
52त्यसपछि मेरा ससुरा, वृद्ध राजा दशरथ निम्त्याइए र मेरा पिताले मलाई आफ्नो प्रज्ञाका लागि विख्यात रामलाई अर्पण गरे।
53मेरा पिताले आफैँ आफ्नी कान्छी छोरी ऊर्मिलालाई, जो पवित्र र मनोहर रूप भएकी थिइन्, लक्ष्मणलाई पत्नीका रूपमा प्रदान गरे।
54यसरी मेरा पिताले त्यस स्वयंवरमा मलाई रामलाई अर्पण गरे र म आफ्ना पतिप्रति समर्पित छु, जो धर्मको मार्गमा हिँड्नमा वीरहरूमा अग्रगण्य छन्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको एक सय अठारौँ सर्ग समाप्त भयो।