सर्गः 110
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 110
संस्कृत
1क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह। जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम्।।2.110.1।।
2निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत्। इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे।।2.110.2।।
3सर्वं सलिलमेवासीत्पृथिवी यत्र निर्मिता। तत: समभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतै: सह।।2.110.3।।
4स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुन्धराम्। असृजच्च जगत्सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः।।2.110.4।।
5आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः। तस्मान्मरीचि: संजज्ञे मरीचेः कश्यप: सुतः।।2.110.5।।
6विवस्वान्काश्यपात् जज्ञे मनुर्वैवस्वत: स्वयम्। स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनो: सुतः।।2.110.6।।
7यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही। तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम्।।2.110.7।।
8इक्ष्वाकोस्तु सुत श्रीमान्कुक्षिरेवेति विश्रुतः। कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत।।2.110.8।।
9विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्र प्रतापवान्। बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महातपा:।।2.110.9।।
10नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्नदुर्भिक्षं सतां वरे। अनरण्ये महाराजे तस्करो नापि कश्चन।।2.110.10।।
11अनरण्यान्महाबाहुः पृथु राजा बभूव ह। तस्मात्पृथोमेहाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत।।2.110.11।। स सत्यवचनाद् वीर: सशरीरो दिवं गतः।
12त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्दुन्धुमारो महायशाः।।2.110.12।। दुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत।
13युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।2.110.13।। मान्धातुस्त महातेजा: सुसन्धिरुदपद्यत। सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।2.110.14।। यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
14युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।2.110.13।। मान्धातुस्त महातेजा स्सुसन्धिरुदपद्यत। सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।2.110.14।। यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
15भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।2.110.15।। यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः। हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।2.110.16।।
16भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।2.110.15।। यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः। हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।2.110.16।।
17तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः। स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः।।2.110.17।।
18द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः। एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं ददौ।।2.110.18।।
19भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः। तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत्।।2.110.19।। स तामभ्यवदद्विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि।
20पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः।।2.110.20।। धार्मिकश्च सुशीलश्च वंशकर्ताऽरिसूदनः।
21कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।2.110.21।। पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्। तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।2.110.22।।
22कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।2.110.21।। पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्। तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।2.110.22।।
23सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया। गरेण सह तेनैव जात स्स सगरोऽभवत्।।2.110.23।।
24स राजा सगरो नाम य: समुद्रमखानयत्। इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन इमाः प्रजाः।।2.110.24।
25असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति न श्श्रुतम्। जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत्।।2.110.25।।
26अंशुमानिति पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान्। दिलीपोंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः।।2.110.26।।
27भगीरथात्ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन विश्रुताः। ककुत्स्थस्य च पुत्रोऽभूद्रघुर्येन च राघवाः।।2.110.27।।
28रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः। कल्माषपाद स्सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि।।2.110.28।।
29कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः। यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनीनशत्।।2.110.29।।
30शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः। सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।। शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः। प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।। अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः। नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।। अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ। अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
31शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः। सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।। शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः। प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।। अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः। नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।। अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ। अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
32शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः। सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।। शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः। प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।। अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः। नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।। अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ। अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
33शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः। सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।। शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः। प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।। अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः। नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।। अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ। अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
34तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः। तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जनं नृप।।2.110.34।।
अङ्ग्रेजी
1Seeing Rama angry Vasistha intercedes, saying that Jabali is wellaware of the exits and entrances of humans on earth.
2O lord of the worlds, Jabali had spoken all this only with the intention to make you return (to Ayodhya). Listen I shall (now) relate to you the origin of the world.
3At the beginning, all this was water from which the earth was created. Thereafter, the selfexistent Brahma along with the gods came into existence.
4Then he assumed the form of a boar and uplifted the earth and created this world with his progeny of purified souls.
5Eternal, changeless and imperishable Brahma arose from space and to him was born Marichi and to Marichi, Kasyapa.
6Kasyapa begot Vivaswat (the Sun) and Vivaswat, Manu. This Manu was the first Prajapati to him whom was born Ikshvaku.
7Manu had orginally bestowed the most prosperous earth on Ikshvaku and you know Ikshvaku was the first king of Ayodhya.
8Ikshvaku had an illustrious son, wellknown as Kukshi and to Kukshi was born the heroic Vikukshi.
9The son of Vikukshi was highly energetic and powerful Bana and to him was born the mightyarmed Anaranya of great renown.
10When Anaranya, the best of the virtuous, was ruling the kingdom, there was no drought, no famine and not even a thief (in his kingdom).
11Mightyarmed king Prithu was the son of Anaranya and Prithu was father of the great king Trishanku. That heroic Trishanku, on account of his truthfulness ascended the heaven with his physical body.
12Trishanku's son was illustrious Dundhumara, father of the exceedingly powerful Yuvanaswa.
13Majestic Mandhata was Yuvanasva's son and father of mighty Susandhi. Sudsandhi had two sons Dhruvasandhi and Prasenjit. Renowned Bharata, slayer of enemies, was the son of Dhruvasandhi.
14Majestic Mandhata was Yuvanasva's son and father of mighty Susandhi. Sudsandhi had two sons Dhruvasandhi and Prasenjit. Renowned Bharata, slayer of enemies, was the son of Dhruvasandhi.
15Mightyarmed Bharata had a son named Asita against whom the Haihayas, Talajanghas and the indomitable Sasibindus, the rival kings rose as enenmies.
16Mightyarmed Bharata had a son named Asita against whom the Haihayas, Talajanghas and the indomitable Sasibindus, the rival kings rose as enenmies.
17Although king Asita engaged all of them in a battle, he was (defeated and) driven into exile. He retired to a delightful, tall mountain and lived a life of contentment of a sage.
18Both his wives became pregnant. It is said that one of them gave the other poison (with the motive) to destroy the embryo.
19A descendant of Bhrigu named Chyavana dwelt upon the Himavat mountain; Kalindi approached that sage and paid obeisance, and the brahmin spoke to her who craved a boon for the birth of a son.
20O queen, you will beget a son who will be magnanimous, virtuous, renowned in the world. He will be the perpetuator of the race and destroyer of enemies.
21The queen was happy. She circumambulated the sage, took leave of him and came back home. Thereafter, she gave birth to a son who had eyes like lotus petals and who looked resplendent like Brahma.
22The queen was happy. She circumambulated the sage, took leave of him and came back home. Thereafter, she gave birth to a son who had eyes like lotus petals and who looked resplendent like Brahma.
23With a motive to destroy the embryo her cowife had poisoned her. That child was born with gara or poison for which he was called Sagara.
24The king Sagara performed a sacrifice on the fullmoon day. And swiftly dug the ocean that frightened the people.
25We have heard that a son, Asamanja by name, was born to Sagara. For his sinful deeds he was banished by his father while he was still alive.
26Valiant Anshuman was the son of Asamanja and the father of Dilipa. Dilipa's son was Bhagiratha.
27To Bhagiratha was born Kakutstha, by whom your race is wellknown. A son Raghu was born to Kakutstha and hence all of you are known as Raghavas.
28The illustrious son of Raghu became famous in the world under the names of Kalmasapada and Sowdasa. The curse of a sage turned him a devourer of men for some years.
29Shankhana was the famous son of Kalmashapada. Whoever challenged his prowess was routed with his entire army.
30The son of Shankhana was the glorious Sudarshana, father of Agnivarna. Shighraga was the son of Agnivarna whose son was Maru. Maru's son was Prashushruva and to Prashushruva was born splendid Ambarisha. Nahusha of indisputable prowess was the son of Ambarisha whose son was the supremely righteous Nabhaga. Nabhaga had two sons, Aja and Suvrata and Aja's son was the righteous king Dasaratha.
31The son of Shankhana was the glorious Sudarshana, father of Agnivarna. Shighraga was the son of Agnivarna whose son was Maru. Maru's son was Prashushruva and to Prashushruva was born splendid Ambarisha. Nahusha of indisputable prowess was the son of Ambarisha whose son was the supremely righteous Nabhaga. Nabhaga had two sons, Aja and Suvrata and Aja's son was the righteous king Dasaratha.
32The son of Shankhana was the glorious Sudarshana, father of Agnivarna. Shighraga was the son of Agnivarna whose son was Maru. Maru's son was Prashushruva and to Prashushruva was born splendid Ambarisha. Nahusha of indisputable prowess was the son of Ambarisha whose son was the supremely righteous Nabhaga. Nabhaga had two sons, Aja and Suvrata and Aja's son was the righteous king Dasaratha.
33The son of Shankhana was the glorious Sudarshana, father of Agnivarna. Shighraga was the son of Agnivarna whose son was Maru. Maru's son was Prashushruva and to Prashushruva was born splendid Ambarisha. Nahusha of indisputable prowess was the son of Ambarisha whose son was the supremely righteous Nabhaga. Nabhaga had two sons, Aja and Suvrata and Aja's son was the righteous king Dasaratha.
34Being the eldest son of king Dasaratha and widely known as Rama you happen to be the heir apparent. Hence, O king, accept the kingdom and look after the people.
हिन्दी
1राम को क्रुद्ध देखकर वसिष्ठ ने बीच में हस्तक्षेप किया और कहा कि जाबालि पृथ्वी पर मनुष्यों के आगमन और निर्गमन से भली-भाँति परिचित हैं।
2हे लोकों के स्वामी! जाबालि ने यह सब केवल आपको (अयोध्या) लौटाने के अभिप्राय से कहा है। सुनिए, मैं (अब) आपको जगत् की उत्पत्ति सुनाता हूँ।
3आरम्भ में यह सब जल ही था, जिससे पृथ्वी की रचना हुई। तत्पश्चात् देवताओं सहित स्वयम्भू ब्रह्मा प्रकट हुए।
4तब उन्होंने वराह का रूप धारण कर पृथ्वी का उद्धार किया और शुद्धात्मा सन्तानों सहित इस जगत् की रचना की।
5शाश्वत, अपरिवर्तनीय और अविनाशी ब्रह्मा आकाश से उत्पन्न हुए और उनसे मरीचि उत्पन्न हुए तथा मरीचि से कश्यप।
6कश्यप से विवस्वान् (सूर्य) उत्पन्न हुए और विवस्वान् से मनु। ये मनु प्रथम प्रजापति थे जिनसे इक्ष्वाकु उत्पन्न हुए।
7मनु ने मूलतः यह परम समृद्ध पृथ्वी इक्ष्वाकु को प्रदान की थी और आप जानते हैं कि इक्ष्वाकु अयोध्या के प्रथम राजा थे।
8इक्ष्वाकु के एक यशस्वी पुत्र थे जो कुक्षि नाम से विख्यात थे, और कुक्षि से वीर विकुक्षि उत्पन्न हुए।
9विकुक्षि के पुत्र परम ऊर्जावान् और प्रतापी बाण थे और उनसे महायशस्वी महाबाहु अनरण्य उत्पन्न हुए।
10जब धर्मात्माओं में श्रेष्ठ अनरण्य राज्य कर रहे थे, तब (उनके राज्य में) न अनावृष्टि थी, न दुर्भिक्ष और न कोई चोर ही था।
11महाबाहु राजा पृथु अनरण्य के पुत्र थे और पृथु महान् राजा त्रिशंकु के पिता थे। वे वीर त्रिशंकु अपनी सत्यनिष्ठा के कारण अपने भौतिक शरीर सहित स्वर्ग गए।
12त्रिशंकु के पुत्र यशस्वी धुन्धुमार थे, जो अत्यन्त प्रतापी युवनाश्व के पिता थे।
13प्रतापी मान्धाता युवनाश्व के पुत्र और पराक्रमी सुसन्धि के पिता थे। सुसन्धि के दो पुत्र थे—ध्रुवसन्धि और प्रसेनजित्। विख्यात शत्रुनाशक भरत ध्रुवसन्धि के पुत्र थे।
14प्रतापी मान्धाता युवनाश्व के पुत्र और पराक्रमी सुसन्धि के पिता थे। सुसन्धि के दो पुत्र थे—ध्रुवसन्धि और प्रसेनजित्। विख्यात शत्रुनाशक भरत ध्रुवसन्धि के पुत्र थे।
15महाबाहु भरत के असित नामक एक पुत्र थे, जिनके विरुद्ध हैहय, तालजंघ और अजेय शशिबिन्दु—प्रतिद्वन्द्वी राजा—शत्रु बनकर उठ खड़े हुए।
16महाबाहु भरत के असित नामक एक पुत्र थे, जिनके विरुद्ध हैहय, तालजंघ और अजेय शशिबिन्दु—प्रतिद्वन्द्वी राजा—शत्रु बनकर उठ खड़े हुए।
17यद्यपि राजा असित ने उन सबसे युद्ध किया, तथापि वे (पराजित होकर) निर्वासित कर दिए गए। वे एक मनोहर, ऊँचे पर्वत पर चले गए और मुनि के समान सन्तोष का जीवन बिताने लगे।
18उनकी दोनों पत्नियाँ गर्भवती हुईं। कहा जाता है कि उनमें से एक ने दूसरी को गर्भ नष्ट करने के (अभिप्राय से) विष दे दिया।
19भृगुवंशी च्यवन नामक एक मुनि हिमवत् पर्वत पर रहते थे; कालिन्दी उन मुनि के पास गईं और प्रणाम किया, और उन ब्राह्मण ने पुत्रजन्म का वर माँगने वाली उनसे कहा।
20हे रानी! तुम्हें ऐसा पुत्र प्राप्त होगा जो उदारचेता, धर्मात्मा और संसार में विख्यात होगा। वह वंश का वाहक और शत्रुओं का नाशक होगा।
21रानी प्रसन्न हुईं। उन्होंने मुनि की परिक्रमा की, उनसे विदा ली और घर लौट आईं। तत्पश्चात् उन्होंने एक पुत्र को जन्म दिया जिसके नेत्र कमलदल के समान थे और जो ब्रह्मा के समान देदीप्यमान लगता था।
22रानी प्रसन्न हुईं। उन्होंने मुनि की परिक्रमा की, उनसे विदा ली और घर लौट आईं। तत्पश्चात् उन्होंने एक पुत्र को जन्म दिया जिसके नेत्र कमलदल के समान थे और जो ब्रह्मा के समान देदीप्यमान लगता था।
23गर्भ नष्ट करने के अभिप्राय से उनकी सौत ने उन्हें विष दिया था। वह बालक 'गर' अर्थात् विष के साथ उत्पन्न हुआ, इसीलिए वह सगर कहलाया।
24राजा सगर ने पूर्णिमा के दिन एक यज्ञ किया। और शीघ्रता से समुद्र खोद डाला जिससे लोग भयभीत हो गए।
25हमने सुना है कि सगर के असमंजस नामक एक पुत्र उत्पन्न हुआ। अपने पापकर्मों के कारण वह अपने जीवनकाल में ही अपने पिता द्वारा निर्वासित कर दिया गया।
26पराक्रमी अंशुमान् असमंजस के पुत्र और दिलीप के पिता थे। दिलीप के पुत्र भगीरथ थे।
27भगीरथ से ककुत्स्थ उत्पन्न हुए, जिनसे आपका वंश विख्यात है। ककुत्स्थ से रघु नामक पुत्र उत्पन्न हुआ और इसीलिए आप सब राघव कहलाते हैं।
28रघु के यशस्वी पुत्र संसार में कल्माषपाद और सौदास नामों से विख्यात हुए। एक मुनि के शाप से वे कुछ वर्षों तक नरभक्षी बन गए।
29शंखण कल्माषपाद के विख्यात पुत्र थे। जिसने भी उनके पराक्रम को चुनौती दी, वह अपनी समस्त सेना सहित नष्ट कर दिया गया।
30शंखण के पुत्र यशस्वी सुदर्शन थे, जो अग्निवर्ण के पिता थे। शीघ्रग अग्निवर्ण के पुत्र थे जिनके पुत्र मरु थे। मरु के पुत्र प्रशुश्रुव थे और प्रशुश्रुव से तेजस्वी अम्बरीष उत्पन्न हुए। अप्रतिम पराक्रम वाले नहुष अम्बरीष के पुत्र थे जिनके पुत्र परम धर्मात्मा नाभाग थे। नाभाग के दो पुत्र थे—अज और सुव्रत, और अज के पुत्र धर्मात्मा राजा दशरथ थे।
31शंखण के पुत्र यशस्वी सुदर्शन थे, जो अग्निवर्ण के पिता थे। शीघ्रग अग्निवर्ण के पुत्र थे जिनके पुत्र मरु थे। मरु के पुत्र प्रशुश्रुव थे और प्रशुश्रुव से तेजस्वी अम्बरीष उत्पन्न हुए। अप्रतिम पराक्रम वाले नहुष अम्बरीष के पुत्र थे जिनके पुत्र परम धर्मात्मा नाभाग थे। नाभाग के दो पुत्र थे—अज और सुव्रत, और अज के पुत्र धर्मात्मा राजा दशरथ थे।
32शंखण के पुत्र यशस्वी सुदर्शन थे, जो अग्निवर्ण के पिता थे। शीघ्रग अग्निवर्ण के पुत्र थे जिनके पुत्र मरु थे। मरु के पुत्र प्रशुश्रुव थे और प्रशुश्रुव से तेजस्वी अम्बरीष उत्पन्न हुए। अप्रतिम पराक्रम वाले नहुष अम्बरीष के पुत्र थे जिनके पुत्र परम धर्मात्मा नाभाग थे। नाभाग के दो पुत्र थे—अज और सुव्रत, और अज के पुत्र धर्मात्मा राजा दशरथ थे।
33शंखण के पुत्र यशस्वी सुदर्शन थे, जो अग्निवर्ण के पिता थे। शीघ्रग अग्निवर्ण के पुत्र थे जिनके पुत्र मरु थे। मरु के पुत्र प्रशुश्रुव थे और प्रशुश्रुव से तेजस्वी अम्बरीष उत्पन्न हुए। अप्रतिम पराक्रम वाले नहुष अम्बरीष के पुत्र थे जिनके पुत्र परम धर्मात्मा नाभाग थे। नाभाग के दो पुत्र थे—अज और सुव्रत, और अज के पुत्र धर्मात्मा राजा दशरथ थे।
34राजा दशरथ के ज्येष्ठ पुत्र होने के नाते और राम नाम से सर्वत्र विख्यात होने के कारण आप ही युवराज हैं। अतः हे राजन्! राज्य स्वीकार कीजिए और प्रजा की देखभाल कीजिए।
नेपाली
1रामलाई क्रुद्ध देखेर वसिष्ठले बीचमा हस्तक्षेप गरे र भने कि जाबालि पृथ्वीमा मानिसका आगमन र निर्गमनसँग राम्ररी परिचित छन्।
2हे लोकका स्वामी! जाबालिले यो सबै केवल तपाईंलाई (अयोध्या) फर्काउने अभिप्रायले भनेका हुन्। सुन्नुहोस्, म (अब) तपाईंलाई जगत्को उत्पत्ति सुनाउँछु।
3आरम्भमा यो सबै पानी नै थियो, जसबाट पृथ्वीको रचना भयो। त्यसपछि देवतासहित स्वयम्भू ब्रह्मा प्रकट भए।
4तब उनले वराहको रूप धारण गरी पृथ्वीको उद्धार गरे र शुद्धात्मा सन्तानसहित यस जगत्को रचना गरे।
5शाश्वत, अपरिवर्तनीय र अविनाशी ब्रह्मा आकाशबाट उत्पन्न भए र तिनबाट मरीचि उत्पन्न भए तथा मरीचिबाट कश्यप।
6कश्यपबाट विवस्वान् (सूर्य) उत्पन्न भए र विवस्वान्बाट मनु। यी मनु प्रथम प्रजापति थिए जसबाट इक्ष्वाकु उत्पन्न भए।
7मनुले मूलतः यो परम समृद्ध पृथ्वी इक्ष्वाकुलाई प्रदान गरेका थिए र तपाईं जान्नुहुन्छ कि इक्ष्वाकु अयोध्याका प्रथम राजा थिए।
8इक्ष्वाकुका एक यशस्वी पुत्र थिए जो कुक्षि नामले विख्यात थिए, र कुक्षिबाट वीर विकुक्षि उत्पन्न भए।
9विकुक्षिका पुत्र परम ऊर्जावान् र प्रतापी बाण थिए र तिनबाट महायशस्वी महाबाहु अनरण्य उत्पन्न भए।
10जब धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ अनरण्यले राज्य गर्दै थिए, तब (तिनको राज्यमा) न अनावृष्टि थियो, न अनिकाल र न कुनै चोर नै थियो।
11महाबाहु राजा पृथु अनरण्यका पुत्र थिए र पृथु महान् राजा त्रिशंकुका पिता थिए। ती वीर त्रिशंकु आफ्नो सत्यनिष्ठाका कारण आफ्नै भौतिक शरीरसहित स्वर्ग गए।
12त्रिशंकुका पुत्र यशस्वी धुन्धुमार थिए, जो अत्यन्तै प्रतापी युवनाश्वका पिता थिए।
13प्रतापी मान्धाता युवनाश्वका पुत्र र पराक्रमी सुसन्धिका पिता थिए। सुसन्धिका दुई पुत्र थिए—ध्रुवसन्धि र प्रसेनजित्। विख्यात शत्रुनाशक भरत ध्रुवसन्धिका पुत्र थिए।
14प्रतापी मान्धाता युवनाश्वका पुत्र र पराक्रमी सुसन्धिका पिता थिए। सुसन्धिका दुई पुत्र थिए—ध्रुवसन्धि र प्रसेनजित्। विख्यात शत्रुनाशक भरत ध्रुवसन्धिका पुत्र थिए।
15महाबाहु भरतका असित नामक एक पुत्र थिए, जसविरुद्ध हैहय, तालजङ्घ र अजेय शशिबिन्दु—प्रतिद्वन्द्वी राजाहरू—शत्रु बनेर उठे।
16महाबाहु भरतका असित नामक एक पुत्र थिए, जसविरुद्ध हैहय, तालजङ्घ र अजेय शशिबिन्दु—प्रतिद्वन्द्वी राजाहरू—शत्रु बनेर उठे।
17यद्यपि राजा असितले ती सबैसँग युद्ध गरे, तापनि तिनी (पराजित भई) निर्वासित गरिए। तिनी एउटा मनोहर, अग्लो पर्वतमा गए र मुनिसमान सन्तोषको जीवन बिताउन थाले।
18तिनका दुवै पत्नी गर्भवती भए। भनिन्छ कि तीमध्ये एउटीले अर्कीलाई गर्भ नष्ट पार्ने (अभिप्रायले) विष दिइन्।
19भृगुवंशी च्यवन नामक एक मुनि हिमवत् पर्वतमा बस्थे; कालिन्दी ती मुनिकहाँ गइन् र प्रणाम गरिन्, र ती ब्राह्मणले पुत्रजन्मको वर माग्ने उनलाई भने।
20हे रानी! तिमीलाई यस्तो पुत्र प्राप्त हुनेछ जो उदारचेता, धर्मात्मा र संसारमा विख्यात हुनेछ। ऊ वंशको वाहक र शत्रुहरूको नाशक हुनेछ।
21रानी प्रसन्न भइन्। उनले मुनिको परिक्रमा गरिन्, उनीसँग बिदा लिइन् र घर फर्किन्। त्यसपछि उनले एउटा पुत्रलाई जन्म दिइन् जसका आँखा कमलदलसमान थिए र जो ब्रह्मासमान देदीप्यमान देखिन्थ्यो।
22रानी प्रसन्न भइन्। उनले मुनिको परिक्रमा गरिन्, उनीसँग बिदा लिइन् र घर फर्किन्। त्यसपछि उनले एउटा पुत्रलाई जन्म दिइन् जसका आँखा कमलदलसमान थिए र जो ब्रह्मासमान देदीप्यमान देखिन्थ्यो।
23गर्भ नष्ट पार्ने अभिप्रायले उनकी सौतीले उनलाई विष दिएकी थिइन्। त्यो बालक 'गर' अर्थात् विषसहित जन्मेकाले ऊ सगर कहलायो।
24राजा सगरले पूर्णिमाको दिन एउटा यज्ञ गरे। र हतारमा समुद्र खनिदिए जसबाट मानिसहरू भयभीत भए।
25हामीले सुनेका छौँ कि सगरका असमञ्जस नामक एक पुत्र जन्मे। आफ्ना पापकर्मका कारण ऊ आफ्नै जीवनकालमा आफ्ना पिताद्वारा निर्वासित गरियो।
26पराक्रमी अंशुमान् असमञ्जसका पुत्र र दिलीपका पिता थिए। दिलीपका पुत्र भगीरथ थिए।
27भगीरथबाट ककुत्स्थ उत्पन्न भए, जसबाट तपाईंको वंश विख्यात छ। ककुत्स्थबाट रघु नामक पुत्र उत्पन्न भए र त्यसैले तपाईंहरू सबै राघव कहलाउनुहुन्छ।
28रघुका यशस्वी पुत्र संसारमा कल्माषपाद र सौदास नामले विख्यात भए। एक मुनिको सरापले तिनी केही वर्षसम्म नरभक्षी बने।
29शङ्खण कल्माषपादका विख्यात पुत्र थिए। जसले पनि तिनको पराक्रमलाई चुनौती दियो, ऊ आफ्नो समस्त सेनासहित नष्ट पारियो।
30शङ्खणका पुत्र यशस्वी सुदर्शन थिए, जो अग्निवर्णका पिता थिए। शीघ्रग अग्निवर्णका पुत्र थिए जसका पुत्र मरु थिए। मरुका पुत्र प्रशुश्रुव थिए र प्रशुश्रुवबाट तेजस्वी अम्बरीष उत्पन्न भए। अप्रतिम पराक्रम भएका नहुष अम्बरीषका पुत्र थिए जसका पुत्र परम धर्मात्मा नाभाग थिए। नाभागका दुई पुत्र थिए—अज र सुव्रत, र अजका पुत्र धर्मात्मा राजा दशरथ थिए।
31शङ्खणका पुत्र यशस्वी सुदर्शन थिए, जो अग्निवर्णका पिता थिए। शीघ्रग अग्निवर्णका पुत्र थिए जसका पुत्र मरु थिए। मरुका पुत्र प्रशुश्रुव थिए र प्रशुश्रुवबाट तेजस्वी अम्बरीष उत्पन्न भए। अप्रतिम पराक्रम भएका नहुष अम्बरीषका पुत्र थिए जसका पुत्र परम धर्मात्मा नाभाग थिए। नाभागका दुई पुत्र थिए—अज र सुव्रत, र अजका पुत्र धर्मात्मा राजा दशरथ थिए।
32शङ्खणका पुत्र यशस्वी सुदर्शन थिए, जो अग्निवर्णका पिता थिए। शीघ्रग अग्निवर्णका पुत्र थिए जसका पुत्र मरु थिए। मरुका पुत्र प्रशुश्रुव थिए र प्रशुश्रुवबाट तेजस्वी अम्बरीष उत्पन्न भए। अप्रतिम पराक्रम भएका नहुष अम्बरीषका पुत्र थिए जसका पुत्र परम धर्मात्मा नाभाग थिए। नाभागका दुई पुत्र थिए—अज र सुव्रत, र अजका पुत्र धर्मात्मा राजा दशरथ थिए।
33शङ्खणका पुत्र यशस्वी सुदर्शन थिए, जो अग्निवर्णका पिता थिए। शीघ्रग अग्निवर्णका पुत्र थिए जसका पुत्र मरु थिए। मरुका पुत्र प्रशुश्रुव थिए र प्रशुश्रुवबाट तेजस्वी अम्बरीष उत्पन्न भए। अप्रतिम पराक्रम भएका नहुष अम्बरीषका पुत्र थिए जसका पुत्र परम धर्मात्मा नाभाग थिए। नाभागका दुई पुत्र थिए—अज र सुव्रत, र अजका पुत्र धर्मात्मा राजा दशरथ थिए।
34राजा दशरथका जेठा पुत्र भएका नाताले र राम नामले सर्वत्र विख्यात भएकाले तपाईं नै युवराज हुनुहुन्छ। त्यसैले हे राजन्! राज्य स्वीकार गर्नुहोस् र प्रजाको हेरचाह गर्नुहोस्।