अनुशासनिक पर्व — यस विषयमा देवताहरूको संवाद
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 85
संस्कृत
1भगवानुवाच असुरस्तारको नाम त्वया दत्तवरः प्रभो। सुरानृषीश्च क्लिश्नाति वधस्तस्य विधीयताम्॥
2तस्माद् भयं समुत्पन्नमस्माकं वै पितामह। परित्रायस्व नो देव न ह्यन्या गतिरस्ति नः॥
3ब्राह्मोवाच समोऽहं सर्वभूतानामधर्मं नेह रोचये। हन्यतां तारकः क्षिप्रं सुरर्षिगणबाधिता॥
4वेदा धर्माश्च नोच्छेदं गच्छेयुः सुरसत्तमाः। विहितं पूर्वमेवात्र मया वै व्येतु वो ज्वरः॥
5देवा ऊचुः वरदानाद् भगवतो दैतयो बलगर्वितः। दैवैर्न शक्यते हन्तुं स कथं प्रशमं व्रजेत्॥
6स हि नैव स्म देवानां नासुराणां न रक्षसाम्। वध्य: स्यामिति जग्राह वरं त्वत्तः पितामह॥
7देवाश्च शप्ता रुद्राण्या प्रजोच्छेदे पुराकृते। न भविष्यति वोऽपत्यमिति सर्वे जगत्पते॥
8ब्राह्मण उवाच हुताशनो न तत्रासीच्छापकाले सुरोत्तमाः। स उत्पदयितापत्यं वधाय त्रिदशद्विषाम्॥ तद् वै सर्वानतिक्रम्य देवदानवराक्षसान्। मानुषानथ गन्धर्वान् नागानथ च पक्षिणः॥ अस्त्रेणामोघपातेन शक्त्यां तं घातयिष्यति। यतो वो भयमुत्पन्नं ये चान्ये सुरशत्रवः॥
9सनातनो हि संकल्पः काम इत्यभिधीयते। रुद्रस्य तेजः प्रस्कन्नमग्नौ निपतितं च यत्॥
10तत्तेजोऽग्निर्महद्भूतं द्वितीयमिति पावकम्। वधार्थं देवशत्रूणां गङ्गायां जनयिष्यति॥
11स तु नावाप तं शापं नष्टः स हुतभुक् तदा। तस्माद् वो भयहृद् देवाः समुत्पत्स्यति पावकिः॥१३
12अन्विष्यतां वै ज्वलनस्तथा चाद्य नियुज्यताम्। तारकस्य वधोपायः कथितो वै मयानघाः॥
13न हि तेजस्विनां शापास्तेजःसु प्रभवन्ति वै। बलान्यतिबलं प्राप्य दुर्बलानि भवन्ति वै॥
14हन्यादवध्यान् वरदानपि चैव तपस्विनः। संकल्पाभिरुचिः काम: सनातनतोऽभवत्॥
15जगत्पतिरनिर्देश्यः सर्वगः सर्वभावनः। हृच्छयः सर्वभूतानां ज्येष्ठो रुद्रादपि प्रभुः॥
16अन्विष्यतां स तु क्षिप्रं तेजोराशिर्हताशनः। स वो मनोगतं कामं देवः सम्पादयिष्यति॥ एतद् वाक्यमुपश्रुत्य ततो देवा महात्मनः। जग्मुः संसिद्धसंकल्पाः पर्येषन्तो विभावसुम्॥
17ततस्त्रैलोक्यमृषयो व्यचिन्वन्त सुरैः सह। काङ्क्षन्तो दर्शनं वह्नः सर्वे तद्गतमानसाः॥
18परेण तपसा युक्ताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः। लोकानन्वचरन् सिद्धाः सर्व एव भृगूत्तम॥
19नष्टमात्मनि संलीनं नाधिजग्मुर्हताशनम्। ततः संजातसंत्रासानग्निदर्शनलालसान्॥ जलेचरः क्लान्तमनास्तेजसाग्नेः प्रदीपितः। उवाच देवान् मण्डूको रसातलतलोत्थितः॥ रसातलतले देवा वसत्यग्निरिति प्रभो। संतापादिह सम्प्राप्तः पावकप्रभवादहम्॥
20स संसुप्तो जले देवा भगवान् हव्यवाहनः । अपः संसृज्य तेजोभिस्तेन संतापिता वयम्॥
21तस्य दर्शनमिष्टं वो यदि देवा विभावसोः। तत्रैवमधिगच्छध्वं कार्यं वो यदि वह्निना॥
22गम्यतां साधयिष्याप्तो वयं ह्यग्निभयात् सुराः। एतावदुक्त्वा मण्डूकस्त्वरितो जलमाविशत्॥
23हुताशनस्तु बुबुधे मण्डूकस्य च पैशुनम्। शशाप स तमासाद्य न रसान् वेत्स्यसीति वै॥
24तं वै संयुज्य शापेन मण्डूकं त्वरितो ययौ। अन्यत्र वासाय विभुर्न चात्मानमदर्शयत्॥
25देवास्त्वनुग्रहं चक्रुर्मण्डूकानां भृगूत्तम। यत्तच्छृणु महाबाहो गदतो मम सर्वशः॥
26देवा ऊचुः अग्निशापादजिह्वापि रसज्ञानबहिष्कृताः। सरस्वती बहुविधां यूयमुच्चारयिष्यथ॥
27बिलवासं गतांश्चैव निराहारानचेतसः। गतासूनपि संशुष्कान् भूमिः संधारयिष्यति॥
28तमोघनायामपि वै निशायां विचरिष्यथ। इत्युक्त्वा तांस्ततो देवाः पुनरेव महामिमाम्॥ परीयुर्व्वलनस्यार्थे न चाविन्दन् हुताशनम्।
29अथ तान् द्विरदः कश्चित् सुरेन्द्रद्विरदोपमः॥ अश्वत्थस्थोऽग्निरित्येवमाह देवान् भृगूद्वह।
30शशाप ज्वलनः सर्वान् द्विरदान् क्रोधमूच्छितः॥ प्रतीपा भवतां जिह्वा भवित्रीति भृगूद्वह।
31इत्युक्त्वा निःसृतोऽश्वत्थादग्निर्वारणसूचितः। प्रविवेश शमीगर्भमथ वह्निः सुषुप्सया॥
32अनुग्रहं तु नागानां यं चक्रुः शृणु तं प्रभो। देवा भृगुकुलश्रेष्ठ प्रीत्या सत्यपराक्रमाः॥
33देवा ऊचुः प्रतीपया जिह्वयापि सर्वाहारं करिष्यथ। वाचं चोच्चारयिष्यध्वमुच्चैरव्यञ्जिताक्षराम्॥
34इत्युक्त्वा पुनरेवाग्निमनुसझुर्दिवौकसः। अश्वत्यान्निःसृतश्चाग्निः शमीगर्भमुपाविशत्॥
35शुकेन ख्यापितो विप्र तं देवाः समुपाद्रवन्। शशाप शुकमग्निस्तु वाग्विहीनो भविष्यसि॥
36जिह्वामावर्तयामास तस्यापि हुतभुक् तथा। दृष्ट्वा तु ज्वलनं देवाः शुकमूचुर्दयान्विताः॥ भविता न त्वमत्यन्तं शुकत्वे नष्टवागिति। आवृत्तजिह्वस्य सतो वाक्यं कान्तं भविष्यति॥
37बालस्येव प्रवृद्धस्य कलमव्यक्तमद्भुतम्। इत्युक्त्वा तं शमीगर्भे वह्निमालक्ष्य देवताः॥ तदेवायतनं चक्रुः पुण्यं सर्वक्रियास्वपि। ततः प्रभृति चाप्यग्निः शमीगर्भेषु दृश्यते॥
38उत्पादने तथोपायमभिजग्मुश्च मानवाः। आपो रसातले यास्तु संस्पृष्टाश्चित्रभानुना॥
39ताः पर्वतप्रस्रवणैरूष्मां मुञ्चन्ति भार्गव। पावकेनाधिशयता संतप्तास्तस्य तेजसा॥
40अथाग्निर्देवता दृष्ट्वा बभूव व्यथितस्तदा। किमागमनमित्येवं तानपृच्छत पावकः॥
41तमूचुर्विबुधाः सर्वे ते चैव परमर्षयः। त्वां नियोक्ष्यमहे कार्यं तद् भवान् कर्तुमर्हति॥ कृते च तस्मिन् भविता तवापि समुहान् गुणः॥
42अग्निरुवाच ब्रूत यद् भवतां कार्यं कर्तास्मि तदहं सुराः। भवतां तु नियोज्योऽस्मि मा वोऽत्रास्तु विचारणा।।५०
43देवा ऊचुः असुरस्तारको नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः। अस्मान् प्रबाधते वीर्याद् वधस्तस्य विधीयताम्॥
44इमान् देवगणांस्तात प्रजापतिगणांस्तथा। ऋषींचापि महाभाग परित्रायस्व पावक॥
45अपत्यं तेजसा युक्तं प्रवीरं जनय प्रभो। यद् भयं नोऽसुरात् तस्मान्नाशयेद्धव्यवाहन॥
46शप्तानां नो महादेव्या नान्यदस्ति परायणम्। अन्यत्र भवतो वीर्यं तस्मात् त्रायस्व नः प्रभो॥
47इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा भगवान् हव्यवाहनः। जगामाथ दुराधर्षो गङ्गां भागीरथी प्रति॥
48तया चाप्यभवन्मिश्रो गर्भे चास्यादधे तदा। ववृधे स तदा गर्भः कक्षे कृष्णगतिर्यथा।॥
49तेजसा तस्य देवस्य गङ्गा विह्वलचेतना। संतापमगमत् तीव्र सोढुं सा न शशाक ह॥
50आहिते ज्वलनेनाथ गर्भे तेजः समन्विते। गङ्गायामसुरः कश्चिद् भैरवं नादमानदत्॥
51अबुद्धिपतितेनाथ नादेन विपुलेन सा। वित्रस्तोद्धान्तनयना गङ्गा विनुतलोचना॥
52विसंज्ञा नाशकद् गर्भं वोढुमात्मानमेव च। सा तु तेजःपरीताङ्गी कम्पयन्तीव जाह्नवी॥
53उवाच ज्वलनं विप्र तदा गर्भबलोद्धता। ते न शक्तास्मि भगवंस्तेजसोऽस्य विधारणे॥
54विमूढास्मि कृतानेन न मे स्वास्थ्यं यथा पुरा। विह्वला चास्मि भगवंश्चेतो नष्टं च मेऽनघ॥
55धारणे नास्य शक्ताहं गर्भस्य तपतां वर। उत्स्रक्ष्येऽहमिमं दुःखान्न तु कामात् कथंचन॥
56न तेजसोऽस्ति संस्पर्शो मम देव विभावसो। आपदर्थे हि सम्बन्धः सुसूक्ष्मोऽपि महाद्युते॥
57यदत्र गुणसम्पन्नमितरद् वा हुताशन। त्वय्येव तदहं मन्ये धर्माधर्मी च केवलौ॥
58तामुवाच ततो वह्निर्धार्यतां धार्यतामिति। गर्भो मत्तेजसा युक्तो महागुणफलोदयः ॥
59शक्ता ह्यसि महीं कृत्स्नां वोढुं धारयितुं तथा। न हि ते किंचिदप्राप्यमन्यतो धारणादृते॥ सा वह्निना वार्यमाणा देवैरपि सरिद्वरा। समुत्ससर्ज तं गर्भं मेरौ गिरिवरे तदा॥
60समर्था धारणे चापि रुद्रतेजःप्रधर्षिता। नाशकत् तं तदा गर्भ संधारयितुमोजसा॥
61सा समुत्सृज्य तं दुःखाद् दीप्तवैश्वाना, नम्। दर्शयामास चाग्निस्तं तदा गङ्गां भृगूद्वह॥ पप्रच्छ सरितां श्रेष्ठां कच्चिद् गर्भः सुखोदयः। कीदृग्वर्णोऽपि वा देवि कीदृग्रूपश्च दृश्यते। तेजसा केन वा युक्तः सर्वमेतद् ब्रवीहि मे॥
62गङ्गा उवाच जातरूपः स गर्भो वै तेजसा त्वमिवानघ। सुवर्णो विमलो दीप्तः पर्वतं चावभासयत्॥
63पद्मोत्पलविमिश्राणां ह्रदानामिव शीतलः। गन्धोऽस्य स कदम्बानां तुल्यो वै तपतां वर॥
64तेजसा तस्य गर्भस्य भास्करस्येव रश्मिभिः। यद् द्रव्यं परिसंसृष्टं पृथिव्यां पर्वतेषु च॥ तत् सर्वं काञ्चनीभूतं समन्तात् प्रत्यदृश्यत। पर्यधावत शैलांश्च नदीः प्रस्रवणानि च॥
65व्यादीपयंस्तेजसा च त्रैलोक्यं सचराचरम्। एवंरूपः स भगवान् पुत्रस्ते हव्यवाहन। सूर्यवैश्वानरसमः कान्त्या सोम इवापरः॥
66एवमुक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयता पावकश्चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम्॥ जगामेष्टं ततो देशं तदा भार्गवनन्दन।
67एतैः कर्मगुणैर्लोके नामाग्नेः परिगीयते॥ हिरण्यरेता इति वै ऋषिभिर्विबुधैस्तथा। पृथिवी च तदा देवी ख्याता वसुमतीति वै॥
68स तु गर्भो महातेजा गाङ्गेयः पावकोद्भवः। दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधेऽद्भुतदर्शनः॥
69ददृशुः कृत्तिकास्तं तु बालार्कसदृशद्युतिम्। पुत्रं वै ताश्च तं बालं पुपुषुः स्तन्यविस्रवैः॥
70ततः स कार्तिकेयत्वमवाप परमद्युतिः। स्कन्नत्वात् स्कन्दतां चापि गुहावासाद् गुहोऽभवत्।।
71एवं सुवर्णमुत्पन्नमपत्यं जातवेदसः। तत्र जाम्बूनदं श्रेष्ठं देवानामपि भूषणम्॥
72ततः प्रभृति चाप्येतज्जातरूपमुदाहृतम्। रत्नानामुत्तमं रत्नं भूषणानां तथैव च॥
73पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम्। यत् सुवर्णं स भगवानग्निरीशः प्रजापतिः॥
74पवित्राणां पवित्रं हि कनकं द्विजसत्तमाः। अग्नीषोमात्मकं चैव जातरूपमुदाहृतम्॥
75वसिष्ठ उवाच अपि चेदं पुरा राम श्रुतं मे ब्रह्मदर्शनम्। पितामहस्य यद् वृत्तं ब्रह्मणः परमात्मनः॥
76देवस्य महतस्तात वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्। ऐश्वर्ये वारुणे राम रुद्रस्येशस्य वै प्रभो॥ आजग्मुर्मुनयः सर्वे देवाश्चाग्निपुरोगमाः। यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्कारश्च मूर्तिमान्॥
77मूर्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः। ऋग्वेदश्चागमत् तत्र पदक्रमविभूषितः॥
78लक्षणानि स्वराः स्तोभा निरुक्तं सुरपतयः। ओङ्कारश्चावसन्नेत्रे निग्रहप्रग्रहौ तथा॥
79वेदाश्च सोपनिषदो विद्या सावित्र्यथापि च। भूतं भव्यं भविष्यं च दधार भगवान् शिवः॥
80संजुहावात्मनाऽऽत्मानं स्वयमेव तदा प्रभो। यज्ञं च शोभयामास बहुरूपं पिनाकधृत्॥
81द्यौर्नभः पृथिवी खं च तथा चैवैष भूपतिः। सर्वविद्येश्वरः श्रीमानेष चापि विभावसुः॥
82एष ब्रह्मा शिवो रुद्रो वरुणोऽग्निः प्रजापतिः। कीर्त्यते भगवान् देवः सर्वभूतपतिः शिवः॥
83तस्य यज्ञः पशुपतेस्तपः क्रतव एव च। दीक्षा दीप्तव्रता देवी दिशश्च सदिगीश्वराः॥ देवपत्न्यश्च कन्याश्च देवानां चैव मातरः। आजग्मुः सहितास्तत्र तदा भृगुकुलोद्वह॥
84यज्ञं पशुपतेः प्रीता वरुणस्य महात्मनः। स्वयम्भुवस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद् भुवि॥
85तस्य शुक्रस्य विस्पन्दान् पांसून् संगृह्य भूमितः। प्रास्यत् पूषा कराभ्यां वै तस्मिन्नेव हुताशने॥
86ततस्तस्मिन् सम्प्रवृत्ते सत्रे ज्वलितपावके। ब्रह्मणो जुह्वतस्तत्र प्रादुर्भावो बभूव ह॥
87स्कन्नमात्रं च तच्छुक्रं स्रवेण परिवृज्ञ सः। आज्यवन्मन्त्रतश्चापि सोऽजूहांद् भृगुनन्दन॥
88ततः स जनयामास भूतग्रामं च वीर्यवान्। तस्य तत् तेजसस्तस्माज्जज्ञे लोकेषु तैजसम्॥
89तमसस्तामसा भावा व्यापि सत्त्वं तथोभयम्। स गुणस्तेजसो नित्यस्तस्य चाकाशमेव च॥
90सर्वभूतेषु च तथा सत्त्वं तेजस्तथोत्तमम्। शुक्रे हुतेऽग्नौ तस्मिंस्तु प्रादुरासंस्त्रयः प्रभो॥
91पुरुषा वपुषा युक्ताः स्वैः स्वैः प्रसवजैर्गुणैः। भृगित्येव भृगुः पूर्वमङ्गारेभ्योऽङ्गिराभवत्॥
92अङ्गारसंश्रयाच्चैव कविरित्यपरोऽभवत्। सह ज्वालाभिरुत्पन्नो भृगुस्तस्माद् भृगुः स्मृतः।।१०६
93मरीचिभ्यो मरीचिस्तु मारीचः कश्यपो ह्यभूत्। अङ्गारेभ्योऽङ्गिरास्तात वालखिल्याः कुशोच्चयात्।।
94अत्रैवानेति च विभो जातमत्रिं वदन्त्यपि। तथा भस्मव्यपोहेभ्यो ब्रह्मर्षिगणसम्मताः॥ वैखानसाः समुत्पन्नास्तप:श्रुतगुणेप्सवः। अश्रुतोऽस्य समुत्पन्नावश्विनौ रूपसम्मतौ॥ शेषाः प्रजानां पतयः स्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे।
95ऋषयो रोमकूपेभ्यः स्वेदाच्छन्दो बलान्मनः॥ एतस्मात् कारणादाहरग्निः सर्वास्तु देवताः। ऋषयः श्रुतसम्पन्ना देवप्रामाण्यदर्शनात्॥ यानि दारुणि निर्यासास्ते मासाः पक्षसंज्ञिताः। अहोरात्रा मुहूर्ताश्च पित्तं ज्योतिश्च दारुणम्॥ रौद्रं लोहितमित्याहुलॊहितात् कनकं स्मृतम्। तन्मैत्रमिति विज्ञेयं धूमाच्च वसवः स्मृताः॥ अर्चिषो याच ते रुद्रास्तथाऽऽदित्या महाप्रभाः। उद्दिष्टास्ते तथाङ्गारा ये धिष्ण्येषु दिवि स्थिताः।।११४
96आदिकर्ता च लोकस्य तत्परं ब्रह्म तध्रुवम्। सर्वकामदमित्याहुस्तद्रहस्यमुवाच ह॥ ततोऽब्रबीन्महादेवो वरुणः पवनात्मकः। मम सत्रमिदं दिव्यमहं गृहपतिस्त्विह॥ त्रीणि पूर्वाण्यपत्यानि मम तानि न संशयः। इति जानीत खगमा मम यज्ञफलं हि तत्॥
97मदङ्गेभ्यः प्रसूतानि मदाश्रयकृतानि च। ममैव तान्यपत्यानि वरुणो दवद्यात्मकः॥
98अथाब्रवील्लोकगुरुर्ब्रह्मा लोकपितामहः। ममैव तान्यपत्यानि मम शुक्र हुतं हि तत्॥
99अहं कर्ता हि सत्रस्य होता शुक्रस्य चैव ह। यस्य बीजं फलं तस्य शुक्रं चेत् कारणं मतम्।।१२०
100ततोऽब्रुवन् देवगणाः पितामहमुपेत्य वै। कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिरभिवन्द्य च॥ वयं च भगवन् सर्वे जगच्च सचराचरम्। तवैव प्रसवाः सर्वे तस्मादग्निर्विभावसुः॥ तरुणश्चेश्वरो देवो लभतां काममीप्सितम्। निसर्गाद् ब्रह्मणश्चापि वरुणो यादसाम्पतिः॥ जग्रह वै भृगु पूर्वमपत्यं सूर्यवर्चसम्। ईश्वरोऽङ्गिरसं चाग्नेरपत्यार्थमकल्पयत्॥
101पितामहस्त्वपत्यं वै कविं जग्राह तत्त्ववित्। तदा स वारुणः ख्यातो भृगुः प्रसवकर्मवित्॥
102आग्नेयस्त्वङ्गिराः श्रीमान् कविाह्मो महायशाः। भार्गवाङ्गिरसौ लोके लोकसंतानलक्षणौ॥
103एते हि प्रस्रवाः सर्वे प्रजानां पतयस्त्रयः। सर्वं संतानमेतेषामिढमित्युपधारय॥
104भृगोस्तु पुत्राः सप्तासन् सर्वे तुल्या भृगोर्गुणैः। च्यवनो वज्रशीर्षश्च शुचिरौर्वस्तथैव च॥ शुक्रो वरेण्यश्च विभुः सवनश्चेति सप्त ते। भार्गवा वारुणाः सर्वे येषां वंशे भवानपि॥
105अष्टौ चाङ्गिरसः पुत्रा वारुणास्तेऽप्युदाहताः। बृहस्पतिरुतथ्यश्च पयस्यः शान्तिरेव च॥ घोरो विरूपः संवर्तः सुधन्वा चाष्टमः स्मृतः। एतेऽष्टौ वह्रिजाः सर्वे ज्ञाननिष्ठा निरामयाः॥
106ब्रह्मणस्तु कवेः पुत्रा वारुणास्तेऽप्युदाहृताः। अष्टौ प्रसवजैर्युक्ता गुणैर्ब्रह्मविदः शुभाः॥
107कविः काव्यश्च घृष्णुश्च बुद्धिमानूशना तथा। भृगुश्च विरजाश्चैव काशी चोग्रश्च धर्मवित्॥
108अष्टौ कविसुता ह्येते सर्वमेभिर्जगत् ततम्। प्रजापतय एते हि प्रजाभागैरिह प्रजाः॥
109एवमङ्गिरसश्चैव कवेश्च प्रसवान्वयैः। भृगोश्च भृगुशार्दूल वंशजैः सततं जगत्॥
110वरुणश्चादितो विप्र जग्राह प्रभुरीश्वरः। कविं तात भृगुं चापि तस्मात् तौ वारुणो स्मृतौ।।
111जग्राहाङ्गिरसं देवः शिखी तस्माद्हताशनः। तस्मादाङ्गिरसा ज्ञेयाः सर्व एव तदन्वयाः॥
112ब्रह्मा पितामहः पूर्वं देवताभिः प्रसादितः। इमे नः संतरिष्यन्ति प्रजाभिर्जगतीश्वराः॥
113सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चातितपस्विनः। त्वत्प्रसादादिमं लोकं तारयिष्यन्ति साम्प्रतम्॥
114तथैव वंशकर्तारस्तव तेजोविवर्धनाः। भवेयुर्वेदविदुषः सर्वे च कृतिनस्तथा॥
115देवपक्षचराः सौम्याः प्रजापत्या महर्षयः। आप्नुवन्ति तपश्चैव ब्रह्मचर्ये परं तथा॥
116सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो। देवानां ब्राह्मणानां च त्वं हि कर्ता पितामह॥
117मारीचमादितः कृत्वा सर्वे चैवाथ भार्गवाः। अपत्यानीति सम्प्रेक्ष्य क्षमयाम पितामह॥
118ते त्वनेनैव रूपेण प्रजनिष्यन्ति वै प्रजाः। स्थापयिष्यन्ति चात्मानं युगादिनिधने तथा॥ इत्युक्तः स तदा तैस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः। तथेत्येवाब्रवीत् प्रीतस्तेऽपि जग्मुर्यथागतम्॥
119एवमेतत् पुरा वृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनः। देवश्रेष्ठस्य लोकादौ वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्॥
120अग्निर्ब्रह्मा पशुपतिः शर्वो रुद्रः प्रजापतिः। अग्नेरपत्यमेतद् वै सुवर्णमिति धारणा॥
121अग्न्यभावे च कुरुते वह्निस्थानेषु काञ्चनम्। जामदग्न्य प्रमाणज्ञो वेदश्रुतिनिदर्शनात्॥
122कुशस्तम्बे जुहोत्यग्निं सुवर्णे तत्र च स्थिते। बल्मीकस्य वपायां च कर्णे वाजस्य दक्षिणे॥ शकटो। परस्याप्सु ब्राह्मणस्य करे तथा। हते प्रीतिकरीमृद्धिं भगवांस्तत्र मन्यते॥
123तस्मादग्निपराः सर्वे देवता इति शुश्रुम। ब्रह्मणो हि प्रभूतोऽग्निरग्नेरपि च काञ्चनम्॥
124तस्माद् ये वै प्रयच्छन्ति सुवर्णे धर्मदर्शिनः। देवतास्ते प्रयच्छन्ति समस्ता इति नः श्रुतम्॥
125तस्य चातमसो लोका गच्छतः परमां गतिम्। स्वलॊके राजराज्येन सोऽभिषिच्येत भार्गव॥
126आदित्योदयसम्प्राप्ते विधिमन्त्रपुरस्कृतम्। ददाति काञ्चनं यो वै दुःस्वप्नं प्रतिहन्ति सः॥
127ददात्युदितमात्रे यस्तस्य पाप्मा विधूयते। मध्याह्ने ददतो रुक्मं हन्ति पापमनागतम्॥
128ददाति पश्चिमां संध्या यः सुवर्णे यतव्रतः। ब्रह्मवाय्वग्निसोमानां सालोक्यमुपयाति सः॥
129सेन्द्रेषु चैव लोकेषु प्रतिष्ठां विन्दते शुभाम्। इह लोके यशः प्राप्य शान्तपाप्मा च मोदते॥
130ततः सम्पद्यतेऽन्येषु लोकेष्वप्रतिमः सदा। अनावृतगतिश्चैव कामचारो भवत्युत॥
131न च क्षरति तेभ्यश्च यशैश्चैवाप्नुते महत्। सुवर्णमक्षयं दत्त्वा लोकांश्चाप्नोति पुष्कलान्॥
132यस्तु संजनयित्वाग्निमादित्योदयनं प्रति। दद्याद् वै व्रतमुद्दिश्य सर्वकामान् समश्नुते॥
133अग्निमित्येव तत् प्राहुः प्रदानं च सुखावहम्। यथेष्टगुणसंवृत्तं प्रवर्तकमिति स्मृतम्॥
134एषा सुवर्णस्योत्पत्तिः कथिता ते मयानघ। कार्तिकेयस्य च विभो तद् विद्धि भृगुनन्दन॥
135कार्तिकेयस्तु संवृद्धः कालेन महता तदा। देवैः सेनापतित्वेन वृतः सैन् गूद्वह॥
136जघान तारकं चापि दैत्यमन्यांस्तथासुरान्। त्रिदशेन्द्राज्ञया ब्राँल्लोकानां हितकाम्यया॥
137सुवर्णदाने च मया कथितास्ते गुणा विभो। तस्मात् सुवर्णे विप्रेभ्यः प्रयच्छ ददतां वर॥
138भीष्म उवाच इत्युक्तः स वसिष्ठेन जामदग्न्यः प्रतापवान्। ददौ सुवर्णे विप्रेभ्यो व्यमुच्यत च किल्बिषात्॥१६६
139एतत् ते सर्वमाख्यातं सुवर्णस्य महीपते। प्रदानस्य फलं चैव जन्म चास्य युधिष्ठिर॥
140तस्मात् त्वमपि विप्रेभ्यः प्रयच्छ कनकं बहु। ददत्सुवर्णे नृपते किल्बिषाद् विप्रमोक्ष्यसि॥
141तस्मात् त्वमपि विप्रेभ्यः प्रयच्छ कनकं बहु। ददत्सुवर्णे नृपते किल्बिषाद् विप्रमोक्ष्यसि॥
अङ्ग्रेजी
1The Deities said The Asura named Taraka who has received boons from you, O powerful one, is assailing the celestials and the Rishis. Let his death be ordained by you.
2O Grandfather, we fear him greatly. O illustrious one, do you save us! We have no other refuge than you.
3Brahman said I treat all creatures equally, I cannot however, approve of sin, Let Taraka, that enemy of the celestials and Rishis, be speedily destroyed.
4The Vedas and the eternal duties shall not be rooted out, you foremost of celestials, I have ordained what is proper, in this matter. Let the anxiety of your hearts be removed.
5The Celestials said For your having granted him boons, that son of Diti has been proud of his power. He is incapable of being killed by the deities. How then will his death be engendered?
6The boon which, O Grandfather, he has obtained from you is that he should not be killed by celestials or Asuras or Rakshasas.
7The celestials have also been cursed by the wife of Rudra on account of their attempt of step propagation. The curse imprecated by her has been, O lord of the universe, this viz., that they are not to have any offspring.
8Brahman said You foremost of celestials, Agni was not there at the time the curse was given by the goddess. He will beget a child for the destruction of the enemies of the gods. Superior to all the deities, Danavas, Rakshasas, human beings, Gandharvas. Nagas and feathery creatures, the son of Agni with his dart, which in his hands, will be a weapon incapable of being baffled if once hurled at the enemy, will destroy Taraka whom you fear. Indeed, all other enemies of yours will also be killed by him.
9Will is eternal. That Will is known by the name of Kama and is at one with Rudra's seed a portion of which fell into the burning form of Agni.
10That energy, which is a powerful substance, and which resembles a second Agni, will be cast by Agni into Ganga for producing a child upon her in order to bring about the destruction of the enemies of the gods.
11Agni did not come within the range of Uma's curse. The eater of sacrificial libations was not present there when the curse was imprecated.
12Let the god of fire, therefore, be searched out. Let him now be set to this task. You sinless ones, I have told you the means for the destruction of Taraka.
13The curses of the energetic cannot produce any effect upon the energetic. Forces, when they come into contact with a stronger force, become weakened.
14They who are endued with penances can destroy even the boongiving deities who are indestructible. Will, or Like, or Desire sprang in former times and is the most eternal of all creatures.
15Agni is the Lord of the universe. He is incapable of being apprehended or described. Capable of going every where and present in all things he is the Creator of all beings. He lives in the hearts of all creatures, Gifted with great power, He is older than Rudra himself.
16Let that eater of sacrificial libations, who is mass of energy, be found out. That illustrious deity will fulfil this desire of your hearts, Hearing these word of the Grandfather, the great gods then proceeded to find out to the god of fire with cheerful hearts on account of their purpose having been crowned with success. possessed
17The gods and the Rishis then searched every portion of the three worlds their hearts being busy with the thought of Agni and eagerly desiring to see him.
18Gifted with penances, of prosperity celebrated over all the worlds, those great ones, all crowned with ascetic success, sojourned over every part of the universe, O foremost one of Bhrigu's race.
19They could not find out the eater of sacrificial libations who had concealed himself by merging his self into self. At this time, a frog, living in water, got on the surface from the nethermost regions, with cheerless heart on account of having been scorched by the energy of Agni. The little creature addressed the celestials who had become stricken with fear and who had became stricken with fear and who were all very eager to see the god of fire, saying, You gods, Agni is now living in the nethermost regions. Scorched by the energy of that god and unable to bear in longer, I have come here.
20The illustrious bearer of sacrificial offerings ye gods, is now under the waters. He has created a mass of waters within which he is living. All of us have been scorched by his energy.
21If, ye gods, you wish to see himif you have any business with him, go to him there.
22As regards ourselves, we shall fly from this place, O celestials, from fear of Agni! Having said this much, the frog dived into the water.
23The eater of sacrificial libations came to know of the treachery of the frog. Coming to that animal, he cursed the whole race, saying, You will be deprived of the organ of taste.
24Having made this curse on the frog, he left spot immediately for living else, where. Indeed the powerful celestial did not show himself.
25Seeing the condition to which the frogs were reduced for having done them a service, the celestials o best of the Bhrigus, showed favour to those creatures. I shall tell you everything about it. Do you hear me, O mightyarmed hero.
26The Deities said Though deprived of tongues through the curse of Agni and, therefore of the sensation of taste, you will be able to utter various kinds of words.
27Living within holes, deprived of food, shorn of consciousness, wasted and dried up, and more dead than alive, the Earth will yet hold you all.
28You shall also be able to move about at nighttime when everything is covered with thick darkness! Having said this to the frogs, the celestials once more journeyed over every part of the Earth for finding out the god of fire. Despite all their endeavours however, they could not find him out.
29Then, O perpetuator of Bhrigu's race, an elephant, as large and powerful as the elephant of Shakra addressed the gods, sayingAgni is now living within this Ashvattha tree!
30Worked up with anger, Agni cursed all the elephants, O descendent of Bhrigu, sayingYour tongues will be bent back.
31Having been pointed out by the elephants, the God of Fire cursed all elephants thus and then went away and entered the heart of the Shami tree for living within it for sometime.
32Listen now, O powerful hero, what favour was shown to the elephants, O foremost one of Bhrigu's race; by the celestials of unbaffled prowess who were all pleased with the service one of their representatives had rendered them.
33The Deities said With the help of even your tongues bent inwards you shall be able to eat all things, and with even those tongues you shall be able to utter cries which will only be indistinct. Having blessed the elephants thus, the inhabitants of the celestial region once more began to search Agni.
34Indeed, having come out of the Ashvattha tree, the God of Fire had entered the heart of Shami,
35This new residence of Agni was made known by a parrot. The gods there upon went there. Enraged with the conduct of the parrot, the God of Fire cursed the whole parrot race, saying, You shall from this day be deprived of the power of speech.
36Indeed, the eater of sacrificial offerings turned up the tongues of all the parrots. Seeing Agni at the place pointed out by the parrot, and beholding the curse imprecated upon him, the gods, moved by mercy for the poor creature. blessed him, saying, on account of your being a parrot, you shall not be wholly deprived of the power of speech. Though your tongue has been turned backwards, yet you will only be able to speak the letter K.
37Like that of a child or an old man, your words shall be sweet and indistinct and wonderfulHaving said these words to the parrot, and seeing the god of fire within the heart of the Shami, the gods made Shami wood a sacred fuel fit for producing fire in all religious rites. It was from that time that fire is seen to live in the heart of the Shami.
38Men began to consider the Shami as a proper means for producing fire (in sacrifices). The waters that are in the nether most regions had come into contact with the god of fire.
39Those heated waters, O you of Bhrigu's race, are vomited forth by the mountain springs. On account, of Agni's having lived in them for sometime, they became hot through his power.
40Meanwhile Agni, seeing the gods, became grieved. Addressing the celestials, he asked them, Why have you come here?
41To him the celestials and the great Rishis said, We wish to engage you in a particular work. You should perform it. When done, it will redound greatly to your credit.
42Agni said Tell me what your business is. I shall, O gods accomplish it. I am always willing to do anything for you. Do not, hesitate, therefore, to command me.
43The celestials said There is an Asura of the name of Taraka who has been filled with pride on account of the boon he has obtained from Brahman. By his power he is able to oppose and discomfit us. Do you bring about his destruction.
44O sire, do you rescue these celestials, these Prajapatis, and these Rishis, O highly blessed Pavaka.
45O powerful one, do you beget a heroic son possessed of your power, who will remove, O bearer of sacrificial libations, our fears from that Asura.
46We have been cursed by the great goddess Uma. There is nothing else than your power which can be our refuge now. Do you, therefore, O powerful deity, rescue us all.
47Thus addressed, the illustrious and irresistible bearer of sacrificial libations answered, saying, Be it so! and he then proceeded towards Ganga otherwise called Bhagirathi.
48He knew her and caused her to conceive. Indeed, in the womb of Ganga the seed of Agni began to grow even as Agni himself grows.
49With the energy of that god, Ganga became greatly moved at heart. Indeed, she suffered great distress and became unable to bear it.
50When the deity of fire cast his seed gifted with great energy into the womb of Ganga, a certain Asura uttered a terrific roar.
51On account of that dreadful roar uttered by the Asura for purposes of his own, Ganga became very much terrified and her eyes rolled in fear and betrayed her agitation.
52Shorn of consciousness, she could not bear her body and the seed within her womb. The daughter of Janhu, carrying the energy of the illustrious god, began to tremble.
53Overwhelmed with the energy of the seed she held in her womb, O learned Brahmana, she then addressed the god of fire, saying, I cannot any longer, O illustrious one, bear your seed in my womb.
54Indeed, I am overcome with weakness by this seed of yours. The health I had in days before, is no longer mine. I have been greatly agitated, O illustrious one, and my heart is dead within me, O sinless one.
55O foremost of all persons gifted with penances, I cannot bear your seed any longer. I shall throw it off, induced by the distress that has befallen me, and not by caprice.
56There has been no actual contact of my body with your seed, O illustrious deity of fire. Our union, having for its cause the distress that has befallen the celestials, has been subtile and not of the flesh, O highly effulgent one.
57Whatever merit or otherwise they may be in this deed, O eater of sacrificial offerings, must belong to you. indeed, I think, you will be visited by virtue or sin of this deed.
58To her the god of fire said, Do you carry the seed. Do, indeed, bear the foetus endued with my power. It will produce great results.
59You are, indeed, capable of bearing the entire Earth. You will gain nothing by not holding this energy. That foremost of rivers, though thus dissuaded by the deity of fire as also by all the other celestials, cast off the seed on the breast of Meru, that foremost of all mountains.
60Capable of bearing that seed, yet oppressed by the power of Rudra, she could not hold that seed longer on account of its burning energy.
61After she had cast it off, through sheer distress, that burning seed having the splendour of fire, O perpetuator of Bhrigu's race, Agni saw her, and asked that foremost of rivers, Is it all right with the foetus you have cast off? Of what complexion has it been, O goddess? Of what form does it look? With what energy does it seem to be gifted? Do you tell me all about it.
62Ganga said The foetus is of goldhue. In energy it is like you, O sinless one! Of an excellent colour, perfectly stainless, and burning with splendour, it has lighted the entire mountain.
63O foremost of all persons gifted with penances, the fragrance of it resembles the cool perfume that is scattered by lakes adorned with lotuses.
64With the splendour of that foetus everything around it seemed to be changed into gold as all things on mountain and low land seem to be changed into gold by the rays of the Sun.
65The splendour of that foetus, spreading far and wide, falls upon mountains and rivers and springs. It seems that the three worlds, with all their mobile and immobile creatures, are being lighted up by it. Such is your child, O illustrious bearer of sacrificial offerings. Like the Sun or your blazing self, in beauty it is like second Soma!
66Having said these words, the goddess-disappeared. The highly energetic god of fire also, having performed the business of the celestials, proceeded to the place he liked, O delighter of the Bhrigus.
67It was on account of the result of this act that the Rishis and the celestials bestowed the name of Hiranyaretas upon the gods of fire. . And because the Earth held that seed she also came to be called by the name of Vasumati.
68Meanwhile, that foetus, which had originated from the god of fire and been held for a time by Ganga, having fallen on a forest of reeds, began to grow and at last assumed a wonderful form.
69The presiding goddess of the constellation Krittika saw that form resembling the rising Sun.
70She henceforth began to bring up that child as her son with the milk of her breast. For this reason that highly effulgent child came to be called Kartikeya after her name.
71And because he grew from seed that fell out of Rudra's body, he came to be called Skanda. The incident also of his birth having taken place in the forest of reeds, concealed from every body's view, gave him the name of Guha. It was thus that gold came into existence as the offspring of the god of fire.
72Hence it is that gold came to be regarded as the foremost of all things and the ornament of the very gods. It was from this incident that gold came to be called by the name of Jatarupam.
73It is the foremost of all precious things, and among ornaments also it is the foremost. The purifier among all purifying things it is the most sacred of all sacred objects.
74Gold is truly the illustrious Agni, the Lord of all things, and the foremost of all Prajapatis. The most sacred of all sacred things if gold, O foremost of twiceborn ones. Indeed, gold is said to have for its essence Agni and Soma.
75Vashishtha said Formerly I also heard this history, O Rama, called Brahmadarshana, about the achievement of the Grandfather Brahman who is at one with the Supreme Soul.
76To a sacrifice performed formerly by that foremost of gods, viz., the Lord of Rudra, O you of great power, who on that occasion had assumed the form of Varuna, there came the ascetics and all the celestials headed by Agni. There also came to that sacrifice all the sacrificial limbs (in their embodied forms), and the Mantra called Vashat in his embodied forin.
77All the Samans also and all the Yajushas, in thousands and in their embodied forms, came there. The Rig Veda also came there, adorned with the rules of orthoepy.
78The Lakshnanas, the Svaras, the stotras, the Niruktas, the Notes arranged in rows, and the syllable Om, as also Nigraha and Pragraha, all came there and lived in the eye of Mahadeva.
79The Vedas with the Upanishads, Vidya, and Savitri, as also, the Past, the Present, and the Future, all came there and were held by the illustrious Shiva.
80The powerful Lord of All then poured libations himself into his own self. Indeed, the holder of Pinaka caused that Sacrifice of multifarious form to look highly beautiful.
81He is Heaven, Sky, Earth, and the Welkin. He is called the Lord of the Earth. He is the Lord whose rule is acknowledged by all obstacles. He is gifted with Shree and He is at one with the God of Fire.
82That illustrious god is called by various names. He is Brahman, Shiva, Rudra, Varuna, Agni and Prajapati, He is the auspicious Lord of all creatures.
83Sacrifice, Penance, all the rites, the goddess Diksha burning with rigid observances, the several Points with the presiding deities, the consorts of all the deities, their daughters, and the celestials mothers, all came to Pashupati, O perpetuator of Bhrigu's race, together in a body.
84Seeing that sacrifice of the great Mahadeva who had assumed the form of Varuna, all of them became highly pleased. Seeing the celestial ladies of great beauty, the seed of Brahman came out and dropped upon the Earth.
85On account of the seed having fallen on the dust, the Sun took up that dust mixed with the particles of seed from the Earth with his hands and cast it into the sacrificial fire.
86Meanwhile, the sacrifice with the sacred fire of burning flames was commenced and it is went on. Brahman was pouring libations on the fire. While thus engaged, the Grandfather became worked up with desire.
87As soon as the seed came out, he took it up with the sacrificial ladle and poured it as a libation of clarified butter, O delighter of the Bhrigus with the necessary Mantras, on the burning fire.
88From that seed, Brahman of great power caused the four orders of creatures to come into being. That seed of the Grandfather was endued with the three qualities of Goodness, Darkness, and Ignorance. From that element in it which represented the quality of Goodness, sprang all mobile creatures gifted with the principle of action.
89From the element of Ignorance in it. sprang all immobile creatures. The quality of Goodness, however, which lived in that seed, entered both kinds of existence. That quality of Goodness is of the nature of Light. It is eternal and of it is unending Space.
90In all the creatures the quality of Goodness is present and is at one with that light which shows what is right and what is wrong. When the seed of Brahman was thus poured as a libation on that sacrificial fire, there came from it, O powerful one, three beings into existence.
91They were three male persons, gifted with bodies that partook of the nature of the circumstances from which they respectively originated. One arose first from the fire (called Bhrik) and hence he passed by the name of Bhrigu. A second came from the burning charcoals and hence he passed the name of Angirasa.
92The third originated from a heap of extinguished charcoals and he passed by the name of Kavi. It has been already said that the first came out with flames issuing from his body and hence he was called Bhrigu,
93From the rays of the sacrificial fire originated another called Marichi. From Marichi (afterwards) sprang Kashyapa. It has been already said that from the (burning) charcoals originated Angiras. The dwarf Rishis called Valikhillyas originated from the blades of Kusha grass spread out in that sacrifice.
94From the same blades of Kusha grass, O you of great power originated Atri. From the ashes of the fire originated the twiceborn Rishis, viz., the Vaikhanashas, endued with penances and given to Vedic learning and all of excellent qualities. From the eyes of Agni originated the twin Ashvins endued with great beauty. At last, from his ears, originated the Prajapatis.
95The Rishis originated the pores of Agni's body. From his sweat originated Chhandas, and from his strength originated Mind. Therefore Agni has been said to be all the celestials in his individual self, by Rishis endued with Vedic learning, guided by the authority of the Vedas. The pieces of wood that keep alive the flumes of Agni are considered as the Months. The juices the fuel yields form the Fortnights. . The liver of Agni is called the Day and Night, and his fierce light is called the Muhurtas, The blood of Agni is considered as the source of the Rudras. From his blood originated the goldhued celestials called the Maitradevatas. . From his smoke originated the Vasus. From his flames originated the Rudras as also the (twelve) Adityas of great effulgence. . The Planets and Constellations and other stars that have been set in their respective orbits in the sky, are considered as the (burning) charcoals of Agni.
96The first Creator of the universe declared Agni to be Supreme Brahma and Eternal, and the giver of all desires. This is indeed, a mystery, After all these births had taken place, Mahadeva who had assumed the form of Varuna (for his sacrifice) and who had Pavana for his soul, said, This excellent Sacrifice is minc. I am the Grahapati in it. The three beings that first originated from the sacrificial fire are mine! Forsooth, they should be considered as my children. Know this, you gods who range through the skies! They are the fruits of this Sacrifice.
97"Agni said, These children have originated from my limbs. They have all depended upon me as the cause of their being. They should, therefore, be considered as my children. Mahadeva in the form of Varuna has erred in this matter.
98After this, the Master of all the worlds, the Grandfather of all creatures, viz., Brahman, then said, These children are mine! The seed which I poured upon the sacrificial fire was mine.
99I am the performer of this Sacrifice. I poured on the sacrificial fire, the seed that came out of myself. He who has planted the seed always enjoys the fruit. The principal cause of these births is my seed.
100The celestial went to the Grandfather and having bowed their heads to him and jointed hands in respect, they said to him, All of us, O illustrious one, and the entire universe of mobile and immobilc creatures, are your offspring, O sire, let Agni of burning flames, and the illustrious and powerful Mahadeva who has, for this sacrifice, assumed the form of Varuna, have their wish. At these words, although bom of Brahman, the powerful Mahadeva in the form of Varuna, the king of all aquatic creatures received the firstborn one, viz., Bhrigu effulgent as the Sun, as his own child. The Grandfather then intended that Angirasa should become the son of Agni.
101Knowing the truth, the Grandfather then took Kavi as his own son. Busy with procreating creatures for peopling the Earth, Bhrigu who is considered as a Prajapati thence came to be called as Varuna's offspring.
102Gifted with every prosperity, Angirasa passed as the offspring of Agni, and the celebrated Kavi came to be known as the child of Brahman himself. Bhrigu and Angirasa, who had originated from the fire and the charcoals of Agni respectively, became the procreators of extensive races and tribes in the world,
103Indeed, these three, viz., Bhrigu and Angirasa and Kavi, considered as Prajapati, are the progenitors of many races and tribes. All are the children of these three. Know this, o powerful hero.
104Bhrigu beget seven sons all whom became equal to him in merits and qualities. Their names are Chyavana, Vajrashirshan, Suchi, Urva, Shukra, that giver of boons, Vibhu and Savana. These are the seven. They are children of Bhrigu and are hence Bhargavas. They are also called Varunas on account of their ancestor Bhrigu having been adopted by Mahadeva in the form of Varuna. You belong to the race of Bhrigu.
105Angirasa begot eight sons. They also are known as Varunas. Their names are Brihaspati, Utatthya, Payasya, Shanti, Dhira, Virupa, Samvarta, and Sudhanvan the eighth. These eight are considered also as the children of Agni. Freed from every evil, they are devoted to knowledge only.
106The sons of Kavi who was adopted by Brahman himself are also known as Varunas. Eight in number all of them became progenitors of races and tribes. Auspicious by nature, they all knew Brahma.
107The names of the eight sons of Kavi are Kavi, Kavya, Dhrishnu, Ushanas endued with great intelligence, Bhrigu, Viraja, Kashi, and Ugra knowing every duty.
108These are the eight sons of Kavi. By them the whole world has been peopled. They are all called Prajapatis, and they have procreated many offspring.
109Thus, O chief of Bhrigu's race, has the whole world been peopled with the children of Angirasa, and Kavi and Bhrigu,
110The powerful and supreme Lord Mahadeva in the form of Varuna which he had assumed for this sacrifice had first, О learned Brahmana, adopted both Kavi and Angirasa. Hence, these two are considered as of Varuna.
111After that the eater of sacrificial libations, viz., the god of fire, adopted of Angirasa. Hence, all the children of Angirasa are known as belonging to the race of Agni.
112The Grandfather Brahman was, formerly propitiated by all the deities who said to him, Let these lords of the universe save us all.
113Let all of them become progenitors of offspring. Let all of them become endued with penances. Through your favour, let all these rescue the world.
114Let them become procreators and extenders of races and tribes and let them increase your power. Let all of them become thorough masters of the Vedas and let them be performers of great deeds.
115Let all of them be friends to the divine cause. Indeed, let all of them become gifted with auspiciousness. Let become founders of extensive races and tribes and let them be great Rishis. Let all of them be gifted with great penances and let all of them be devoted to high celibacy'.
116All of us, as also all these, are your offspring, O you of great power. You, O Grandfather, are the Creator of both the celestials and the Brahmanas.
117Marichi is your first offspring. All these also that are called Bhargavas are your progeny. LoO king at this fact, O Grandfather, we shall all help and support one another.
118All these shall, thus, multiply their progeny and establish yourself at the beginning of each one after the universal destruction. Thus addressed by them, Brahman, the grandfather of all the worlds, said to them, So be it! I am pleased with you all! Having said so to the celestials, he proceeded to the place he had come from.
119This is what took place in days of your in that sacrifice of the great Mahadeva, that foremost, one of all the celestials, in the beginning of creation, when he for the purposes of his sacrifice had assumed the form of Varuna.
120Agni is Brahman. He is Pashupati. He is Sarva. He is Rudra. He is Prajapati. It is wellknown that gold is the offspring of Agni.
121When fire is not to be had, gold is used as a substitute. Guided by the marks of the auditions of the Veda, one who is conversant with authorities and who knows the identity of gold with fire, acts thus.
122Putting a piece of gold on some blades of Kusha grass spread out on the ground, the sacrificer pours libations upon it. If libations are poured upon also the pores of an anthill, upon the right ear of a goat, upon a piece of level earth, upon the waters of a Tirtha, or on the hand of a Brahmana, the illustrious god of fire becomes pleased and considers it as a source of his own advancement as also that of the celestials through his.
123Hence, it is that we have heard that all the celestials consider Agni as their refuge and are devoted to him. Agni originated from Brahman, and from, Agni originated gold.
124Hence, we have heard that those virtuous persons who make gifts of gold are considered as giving away all the deities.
125The man who makes gifts of gold acquires a very high end. Regions of burning effulgence are his. Indeed, O Bhargava, he becomes installed as the king of kings in the celestial region.
126That person who, at sunrise, makes a gift of gold according to the ordinance and with proper Mantras, succeeds in warding off the evils foreshadowed by ominous dreams.
127The man who, as soon as the Sun has risen, makes a gift of gold becomes purged of all his sins. He who makes a gift of gold at midday destroys all his future sins.
128He who, with controlled soul, makes a gift of gold at the second twilight succeeds in living with Brahman and the god of wind and Agni and Soma in their respective regions.
129Such a man acquires fame in regions of great happiness that belong to Indra himself. Acquiring great fame in this world also, and purged of all his sins, he sports on joy and happiness.
130Such a man acquires many other regions of happiness and becomes peerless for glory and fame. His course perfectly unobstructed he succeeds in going every where at will.
131He has never to fall down from the regions which he acquires, and the glory he attains to, becomes very great. Indeed, by making gifts of gold one acquires numberless regions of a happiness all of which he enjoys for good.
132That man who, having lighted a fire at sunrise, makes gifts of gold in view of the observance of a particular vow, succeeds in acquiring the fruition of all his desires.
133It has been said that gold is at one with Agni. The gift of gold, therefore, yields great happiness. The gift of gold leads to the possession of those merits and qualities that are desired, and purifies the heart.
134I have thus told you, O sinless one, the origin of gold. O you of power, know how Kartikeya grew up, O delighter of Bhrigu's race.
135After a long time Kartikeya grew up. He was then, O perpetuator of Bhrigu's race, chosen by all the celestials with Indra at their head, as the commanderinchief of the celestial forces.
136He killed the Daitya Taraka as also many other Asuras, at the command of the king of the celestials, O Brahmana, and moved also by the desire of benefiting all the worlds.
137I have also, O you of great power, described to you the merits of making gifts of gold. Do you, therefore, O foremost of all speakers, make gifts of gold.
138Bhishma said Thus addressed by Vashishtha, Jamadagni's son of great power then made gifts of gold to the Brahmanas and became cleansed of his sins.
139I have thus, told you, O king, everything about the merits of the gifts of gold and about its origin also, O Yudhishthira.
140Do you also, therefore, make profuse gift of gold to the Brahmanas. Indeed, O king, by making such gifts of gold, you will surely be purged of all you sins.
141Do you also, therefore, make profuse gift of gold to the Brahmanas. Indeed, O king, by making such gifts of gold, you will surely be purged of all you sins.
हिन्दी
1देवताओं ने कहा — हे शक्तिशाली, तारक नामक जिस असुर ने आपसे वरदान प्राप्त किए हैं, वह देवताओं और ऋषियों पर आक्रमण कर रहा है। आप उसकी मृत्यु का विधान कीजिए।
2हे पितामह, हम उससे अत्यन्त डरते हैं। हे यशस्वी, आप हमें बचाइए! आपके अतिरिक्त हमारी और कोई शरण नहीं है।
3ब्रह्मा ने कहा — मैं समस्त प्राणियों के साथ समान व्यवहार करता हूँ। तथापि मैं पाप का अनुमोदन नहीं कर सकता। देवताओं और ऋषियों का वह शत्रु तारक शीघ्र ही नष्ट हो।
4हे देवश्रेष्ठो, वेद और शाश्वत धर्म उखाड़े नहीं जाएँगे। इस विषय में मैंने जो उचित है, उसका विधान कर दिया है। तुम्हारे हृदयों की चिन्ता दूर हो।
5देवताओं ने कहा — आपके द्वारा वरदान दिए जाने के कारण वह दितिपुत्र अपनी शक्ति पर गर्वित हो गया है। वह देवताओं के द्वारा मारा जाने योग्य नहीं है। फिर उसकी मृत्यु किस प्रकार होगी?
6हे पितामह, उसने आपसे जो वरदान प्राप्त किया है, वह यह है कि वह देवताओं, असुरों अथवा राक्षसों के द्वारा न मारा जाए।
7सन्तानोत्पत्ति रोकने के प्रयत्न के कारण रुद्र की पत्नी ने भी देवताओं को शाप दे दिया है। हे विश्वपते, उनके द्वारा दिया गया शाप यह है कि देवताओं की कोई सन्तान न हो।
8ब्रह्मा ने कहा — हे देवश्रेष्ठो, जिस समय देवी ने शाप दिया, उस समय अग्नि वहाँ नहीं थे। वे देवताओं के शत्रुओं के विनाश के लिए एक सन्तान उत्पन्न करेंगे। समस्त देवताओं, दानवों, राक्षसों, मनुष्यों, गन्धर्वों, नागों और पक्षियों से श्रेष्ठ अग्नि का वह पुत्र अपने उस शूल से, जो उसके हाथ में रहेगा और जो एक बार शत्रु पर छोड़ दिए जाने पर व्यर्थ न होने वाला अस्त्र होगा, उस तारक का नाश करेगा जिससे तुम डरते हो। सचमुच, तुम्हारे अन्य समस्त शत्रु भी उसी के द्वारा मारे जाएँगे।
9संकल्प शाश्वत है। वह संकल्प काम के नाम से जाना जाता है और वह रुद्र के उस वीर्य के साथ एक है जिसका एक अंश अग्नि के प्रज्वलित रूप में गिरा था।
10वह तेज, जो एक शक्तिशाली पदार्थ है और जो दूसरे अग्नि के समान है, देवताओं के शत्रुओं का विनाश करने के लिए गंगा में सन्तान उत्पन्न करने के निमित्त अग्नि के द्वारा उनमें डाला जाएगा।
11अग्नि उमा के शाप की परिधि में नहीं आए। जिस समय वह शाप दिया गया, उस समय हविष्य का भोक्ता वहाँ उपस्थित नहीं था।
12इसलिए अग्निदेव को खोजा जाए। उन्हें अब इस कार्य में लगाया जाए। हे निष्पापो, मैंने तुम्हें तारक के विनाश का उपाय बता दिया है।
13तेजस्वियों के शाप तेजस्वियों पर कोई प्रभाव नहीं डाल सकते। शक्तियाँ जब अपने से बलवत्तर शक्ति के सम्पर्क में आती हैं, तब क्षीण हो जाती हैं।
14जो तपस्या से सम्पन्न हैं, वे उन वरदायक देवताओं का भी विनाश कर सकते हैं जो अविनाशी हैं। संकल्प, अथवा रुचि, अथवा कामना — यह प्राचीन काल में उत्पन्न हुई और समस्त प्राणियों में सर्वाधिक शाश्वत है।
15अग्नि विश्व के स्वामी हैं। वे न जाने जा सकते हैं, न वर्णित किए जा सकते हैं। सर्वत्र जाने में समर्थ और समस्त वस्तुओं में विद्यमान वे समस्त प्राणियों के स्रष्टा हैं। वे समस्त प्राणियों के हृदयों में निवास करते हैं। महान् शक्ति से सम्पन्न वे स्वयं रुद्र से भी प्राचीन हैं।
16हविष्य के उन भोक्ता को, जो तेज की राशि हैं, खोज निकाला जाए। वे यशस्वी देवता तुम्हारे हृदयों की यह कामना पूर्ण करेंगे। पितामह के ये वचन सुनकर महान् देवता अपना प्रयोजन सिद्ध होने के कारण प्रसन्न हृदय से अग्निदेव को खोजने चल पड़े।
17तब देवताओं और ऋषियों ने तीनों लोकों के प्रत्येक भाग को खोजा; उनके हृदय अग्नि के चिन्तन में लगे थे और वे उन्हें देखने के लिए उत्सुक थे।
18हे भृगुवंशश्रेष्ठ, तपस्या से सम्पन्न, समस्त लोकों में विख्यात समृद्धि वाले और तपस्या से सिद्ध वे महापुरुष विश्व के प्रत्येक भाग में घूमे।
19वे हविष्य के उन भोक्ता को न खोज सके, जिन्होंने अपने को अपने ही में विलीन करके छिपा लिया था। इसी समय जल में रहने वाला एक मेढक अग्नि के तेज से संतप्त होकर खिन्न हृदय से पाताल से जल की सतह पर आया। उस छोटे-से प्राणी ने भय से व्याकुल और अग्निदेव को देखने के लिए अत्यन्त उत्सुक उन देवताओं को सम्बोधित करके कहा — हे देवताओ, अग्नि इस समय पाताल में निवास कर रहे हैं। उन देवता के तेज से संतप्त होकर और उसे और अधिक सह न सकने के कारण मैं यहाँ आया हूँ।
20हे देवताओ, यज्ञ की सामग्री ढोने वाले वे यशस्वी देव इस समय जल के नीचे हैं। उन्होंने जल की एक राशि उत्पन्न कर ली है जिसके भीतर वे रह रहे हैं। हम सब उनके तेज से संतप्त हो चुके हैं।
21हे देवताओ, यदि आप उन्हें देखना चाहते हैं — यदि आपका उनसे कोई प्रयोजन है — तो वहीं उनके पास जाइए।
22हे देवताओ, जहाँ तक हमारा प्रश्न है, हम अग्नि के भय से इस स्थान से भाग जाएँगे! इतना कहकर वह मेढक जल में डुबकी लगा गया।
23हविष्य के भोक्ता को मेढक के विश्वासघात का पता चल गया। उस प्राणी के पास आकर उन्होंने उसकी पूरी जाति को शाप दिया — तुम रसना की शक्ति से वंचित हो जाओगे।
24मेढक को यह शाप देकर वे तत्काल वह स्थान छोड़कर अन्यत्र रहने चले गए। सचमुच, उन शक्तिशाली देवता ने अपने को प्रकट नहीं किया।
25हे भृगुश्रेष्ठ, अपनी सेवा करने के कारण मेढकों की जो दशा हुई, उसे देखकर देवताओं ने उन प्राणियों पर अनुग्रह किया। मैं तुम्हें इस विषय में सब कुछ बताता हूँ। हे महाबाहु वीर, मुझसे सुनो।
26देवताओं ने कहा — अग्नि के शाप से जिह्वा और इसलिए स्वाद की संवेदना से वंचित होने पर भी तुम नाना प्रकार के शब्द उच्चारित कर सकोगे।
27बिलों में रहते हुए, अन्न से रहित, चेतना से रहित, क्षीण और सूखे हुए तथा जीवित से अधिक मृत होकर भी पृथ्वी तुम सबको धारण करेगी।
28और तुम रात के समय भी घूम-फिर सकोगे, जब सब कुछ घने अन्धकार से ढँका रहता है! मेढकों से यह कहकर देवता अग्निदेव को खोजने के लिए एक बार फिर पृथ्वी के प्रत्येक भाग में घूमे। किन्तु अपने समस्त प्रयत्नों के बाद भी वे उन्हें खोज न सके।
29तब हे भृगुवंशनन्दन, शक्र के हाथी के समान विशाल और शक्तिशाली एक हाथी ने देवताओं को सम्बोधित करके कहा — अग्नि इस समय इस अश्वत्थ वृक्ष के भीतर निवास कर रहे हैं!
30हे भृगुवंशज, क्रोध से भरकर अग्नि ने समस्त हाथियों को शाप दिया — तुम्हारी जिह्वाएँ पीछे की ओर मुड़ जाएँगी।
31हाथियों के द्वारा बताए जाने पर अग्निदेव ने समस्त हाथियों को इस प्रकार शाप दिया और फिर वहाँ से चले गए तथा कुछ काल तक उसके भीतर रहने के लिए शमी वृक्ष के हृदय में प्रवेश कर गए।
32हे भृगुवंशश्रेष्ठ, हे शक्तिशाली वीर, अब सुनो कि अपने एक प्रतिनिधि के द्वारा की गई सेवा से प्रसन्न उन अजेय पराक्रम वाले देवताओं ने हाथियों पर कौन-सा अनुग्रह किया।
33देवताओं ने कहा — भीतर की ओर मुड़ी हुई अपनी जिह्वाओं की सहायता से भी तुम समस्त वस्तुएँ खा सकोगे, और उन्हीं जिह्वाओं से तुम ऐसी ध्वनियाँ भी निकाल सकोगे जो केवल अस्पष्ट होंगी। हाथियों को इस प्रकार आशीर्वाद देकर स्वर्गलोक के निवासी एक बार फिर अग्नि को खोजने लगे।
34सचमुच, अश्वत्थ वृक्ष से निकलकर अग्निदेव शमी के हृदय में प्रवेश कर गए थे।
35अग्नि के इस नए निवास का पता एक तोते ने बता दिया। इस पर देवता वहाँ गए। तोते के इस आचरण से क्रुद्ध होकर अग्निदेव ने समस्त तोतों की जाति को शाप दिया — तुम आज से वाणी की शक्ति से वंचित हो जाओगे।
36सचमुच, हविष्य के भोक्ता ने समस्त तोतों की जिह्वाएँ उलट दीं। तोते के बताए स्थान पर अग्नि को देखकर और उस पर दिए गए शाप को देखकर देवताओं ने उस बेचारे प्राणी पर दया करके उसे आशीर्वाद दिया — तोता होने के कारण तुम वाणी की शक्ति से पूर्णतः वंचित नहीं होगे। यद्यपि तुम्हारी जिह्वा पीछे की ओर मुड़ गई है, तथापि तुम केवल 'क' अक्षर बोल सकोगे।
37बालक अथवा वृद्ध की भाँति तुम्हारे शब्द मधुर, अस्पष्ट और आश्चर्यजनक होंगे। तोते से ये वचन कहकर और शमी के हृदय में अग्निदेव को देखकर देवताओं ने शमी की लकड़ी को समस्त धार्मिक कर्मों में अग्नि उत्पन्न करने के योग्य पवित्र समिधा बना दिया। उसी समय से अग्नि शमी के हृदय में निवास करती देखी जाती है।
38मनुष्य शमी को (यज्ञों में) अग्नि उत्पन्न करने का उचित साधन मानने लगे। पाताल में जो जल थे, वे अग्निदेव के सम्पर्क में आ चुके थे।
39हे भृगुवंशज, वे तप्त जल पर्वतों के स्रोतों से उगले जाते हैं। कुछ काल तक अग्नि के उनमें निवास करने के कारण वे उनकी शक्ति से उष्ण हो गए।
40इसी बीच देवताओं को देखकर अग्नि दुःखी हो गए। देवताओं को सम्बोधित करके उन्होंने उनसे पूछा — आप यहाँ क्यों आए हैं?
41उनसे देवताओं और महर्षियों ने कहा — हम आपको एक विशेष कार्य में नियुक्त करना चाहते हैं। आपको उसे सम्पन्न करना चाहिए। वह हो जाने पर आपकी बड़ी कीर्ति होगी।
42अग्नि ने कहा — मुझे बताइए कि आपका क्या प्रयोजन है। हे देवताओ, मैं उसे सिद्ध करूँगा। मैं आपके लिए कुछ भी करने को सदा तत्पर हूँ। इसलिए मुझे आज्ञा देने में संकोच न कीजिए।
43देवताओं ने कहा — तारक नामक एक असुर है जो ब्रह्मा से प्राप्त वरदान के कारण अभिमान से भर गया है। अपनी शक्ति से वह हमारा विरोध करने और हमें पराजित करने में समर्थ है। आप उसका विनाश कीजिए।
44हे तात, हे परम सौभाग्यशाली पावक, आप इन देवताओं, इन प्रजापतियों और इन ऋषियों का उद्धार कीजिए।
45हे शक्तिशाली, हे हविष्यवाहक, आप अपनी शक्ति से सम्पन्न एक वीर पुत्र उत्पन्न कीजिए, जो उस असुर से हमारा भय दूर करे।
46हमें महादेवी उमा ने शाप दे दिया है। अब आपकी शक्ति के अतिरिक्त और कुछ नहीं है जो हमारी शरण बन सके। इसलिए हे शक्तिशाली देव, आप हम सबका उद्धार कीजिए।
47इस प्रकार कहे जाने पर हविष्य के उन यशस्वी और अजेय वाहक ने उत्तर दिया — ऐसा ही हो! — और फिर वे गंगा की ओर चल पड़े, जो भागीरथी नाम से भी जानी जाती हैं।
48उन्होंने उन्हें जाना और उन्हें गर्भवती किया। सचमुच, गंगा के गर्भ में अग्नि का वीर्य वैसे ही बढ़ने लगा जैसे स्वयं अग्नि बढ़ती है।
49उन देवता के तेज से गंगा हृदय में अत्यन्त विचलित हो उठीं। सचमुच, उन्होंने महान् कष्ट भोगा और वे उसे सह न सकीं।
50जब अग्निदेव ने महान् तेज से सम्पन्न अपना वीर्य गंगा के गर्भ में डाला, तब किसी असुर ने एक भयंकर गर्जना की।
51अपने ही प्रयोजनों से असुर के द्वारा की गई उस भीषण गर्जना के कारण गंगा अत्यन्त भयभीत हो गईं और भय से उनकी आँखें घूमने लगीं तथा उनकी व्याकुलता प्रकट हो गई।
52चेतना खोकर वे अपने शरीर और अपने गर्भ में स्थित उस वीर्य को धारण न कर सकीं। उन यशस्वी देवता के तेज को धारण करती हुई जह्नु की पुत्री काँपने लगीं।
53हे विद्वान् ब्राह्मण, अपने गर्भ में धारण किए हुए उस वीर्य के तेज से अभिभूत होकर उन्होंने तब अग्निदेव को सम्बोधित करके कहा — हे यशस्वी, अब मैं आपका वीर्य अपने गर्भ में और अधिक धारण नहीं कर सकती।
54सचमुच, आपके इस वीर्य से मैं दुर्बलता से अभिभूत हो गई हूँ। पहले के दिनों में मेरा जो स्वास्थ्य था, वह अब मेरा नहीं रहा। हे यशस्वी, मैं अत्यन्त व्याकुल हो गई हूँ, और हे निष्पाप, मेरा हृदय मेरे भीतर मृतप्राय हो गया है।
55हे तपस्या से सम्पन्न पुरुषों में श्रेष्ठ, मैं आपका वीर्य और अधिक धारण नहीं कर सकती। मुझ पर आ पड़े कष्ट से प्रेरित होकर, न कि किसी मनमानी से, मैं उसे त्याग दूँगी।
56हे यशस्वी अग्निदेव, आपके वीर्य के साथ मेरे शरीर का वास्तविक सम्पर्क नहीं हुआ है। हे महातेजस्वी, देवताओं पर आ पड़ी विपत्ति को कारण मानकर हुआ हमारा मिलन सूक्ष्म रहा है, शरीर का नहीं।
57हे हविष्य के भोक्ता, इस कर्म में जो भी पुण्य अथवा पाप हो, वह आपका ही होना चाहिए। सचमुच, मेरा विचार है कि इस कर्म का पुण्य अथवा पाप आपको ही प्राप्त होगा।
58उनसे अग्निदेव ने कहा — तुम इस वीर्य को धारण करो। सचमुच, मेरी शक्ति से सम्पन्न इस गर्भ को धारण करो। इससे महान् परिणाम उत्पन्न होंगे।
59तुम सचमुच सम्पूर्ण पृथ्वी को धारण करने में समर्थ हो। इस तेज को धारण न करने से तुम्हें कुछ भी प्राप्त न होगा। अग्निदेव तथा अन्य समस्त देवताओं के इस प्रकार रोकने पर भी उन नदीश्रेष्ठा ने वह वीर्य पर्वतश्रेष्ठ मेरु के वक्ष पर त्याग दिया।
60यद्यपि वे उस वीर्य को धारण करने में समर्थ थीं, तथापि रुद्र की शक्ति से पीड़ित होकर वे उसकी दाहक ऊर्जा के कारण उसे और अधिक धारण न कर सकीं।
61हे भृगुवंशनन्दन, जब उन्होंने अत्यन्त कष्ट के कारण अग्नि के तेज वाले उस दाहक वीर्य को त्याग दिया, तब अग्नि ने उन्हें देखकर उन नदीश्रेष्ठा से पूछा — तुमने जिस गर्भ को त्यागा है, वह ठीक तो है? हे देवि, उसका वर्ण कैसा है? वह किस रूप का दिखाई देता है? वह किस तेज से सम्पन्न जान पड़ता है? यह सब मुझे बताओ।
62गंगा ने कहा — वह गर्भ सुवर्ण के वर्ण का है। हे निष्पाप, तेज में वह आपके समान है! उत्तम वर्ण वाला, पूर्णतः निर्दोष और तेज से जलता हुआ उसने सम्पूर्ण पर्वत को आलोकित कर दिया है।
63हे तपस्या से सम्पन्न पुरुषों में श्रेष्ठ, उसकी सुगन्ध उस शीतल सुरभि के समान है जो कमलों से सुशोभित सरोवरों से फैलती है।
64उस गर्भ के तेज से उसके चारों ओर की प्रत्येक वस्तु सुवर्णमयी हो गई प्रतीत होती है, जैसे सूर्य की किरणों से पर्वत और समतल भूमि की समस्त वस्तुएँ सुवर्णमयी दिखाई देने लगती हैं।
65उस गर्भ का तेज दूर-दूर तक फैलकर पर्वतों, नदियों और झरनों पर पड़ रहा है। ऐसा लगता है मानो चर-अचर प्राणियों सहित तीनों लोक उसी से आलोकित हो रहे हैं। हे यशस्वी हविष्यवाहक, ऐसा है आपका बालक। सूर्य के समान अथवा आपके प्रज्वलित स्वरूप के समान, सौन्दर्य में वह दूसरे सोम के समान है!
66ये वचन कहकर देवी अन्तर्धान हो गईं। हे भृगुनन्दन, महातेजस्वी अग्निदेव भी देवताओं का कार्य सम्पन्न करके अपने अभीष्ट स्थान को चले गए।
67इसी कर्म के फलस्वरूप ऋषियों और देवताओं ने अग्निदेव को हिरण्यरेता नाम दिया। और चूँकि पृथ्वी ने उस वीर्य को धारण किया, इसलिए वह भी वसुमती नाम से पुकारी जाने लगी।
68इसी बीच वह गर्भ, जो अग्निदेव से उत्पन्न हुआ था और जिसे कुछ काल तक गंगा ने धारण किया था, सरकंडों के वन में गिरकर बढ़ने लगा और अन्ततः उसने एक अद्भुत रूप धारण कर लिया।
69कृत्तिका नक्षत्र की अधिष्ठात्री देवी ने उदय होते सूर्य के समान उस रूप को देखा।
70तब से वे उस बालक को अपने पुत्र के रूप में अपने स्तनों के दूध से पालने लगीं। इसी कारण वह महातेजस्वी बालक उनके नाम पर कार्तिकेय कहलाया।
71और चूँकि वह रुद्र के शरीर से गिरे वीर्य से उत्पन्न हुआ था, इसलिए वह स्कन्द कहलाया। सबकी दृष्टि से छिपे सरकंडों के वन में उसका जन्म होने की घटना ने उसे गुह नाम दिया। इस प्रकार अग्निदेव की सन्तान के रूप में सुवर्ण अस्तित्व में आया।
72इसीलिए सुवर्ण समस्त वस्तुओं में श्रेष्ठ और स्वयं देवताओं का आभूषण माना जाने लगा। इसी घटना से सुवर्ण जातरूप नाम से पुकारा जाने लगा।
73वह समस्त बहुमूल्य वस्तुओं में श्रेष्ठ है, और आभूषणों में भी श्रेष्ठ है। समस्त पवित्र करने वाली वस्तुओं में पवित्रकारक वह समस्त पवित्र वस्तुओं में सर्वाधिक पवित्र है।
74सुवर्ण सचमुच यशस्वी अग्नि है, समस्त वस्तुओं का स्वामी है और समस्त प्रजापतियों में श्रेष्ठ है। हे द्विजश्रेष्ठ, समस्त पवित्र वस्तुओं में सर्वाधिक पवित्र सुवर्ण ही है। सचमुच, सुवर्ण का सार अग्नि और सोम कहा गया है।
75वसिष्ठ ने कहा — हे राम, मैंने भी पहले यह इतिहास सुना था, जिसे ब्रह्मदर्शन कहा जाता है और जो परमात्मा के साथ एकरूप पितामह ब्रह्मा की उपलब्धि के विषय में है।
76हे महाशक्तिशाली, प्राचीन काल में देवश्रेष्ठ रुद्र के स्वामी के द्वारा किए गए एक यज्ञ में, जिन्होंने उस अवसर पर वरुण का रूप धारण किया था, तपस्वी तथा अग्नि के नेतृत्व में समस्त देवता आए। उस यज्ञ में यज्ञ के समस्त अंग (अपने मूर्त रूपों में) तथा वषट् नामक मन्त्र भी अपने मूर्त रूप में आया।
77समस्त सामवेद और समस्त यजुर्वेद भी सहस्रों की संख्या में अपने मूर्त रूपों में वहाँ आए। ऋग्वेद भी उच्चारण के नियमों से अलंकृत होकर वहाँ आया।
78लक्षण, स्वर, स्तोत्र, निरुक्त, पंक्तियों में सजाए गए स्वर तथा ओंकार, और निग्रह तथा प्रग्रह — ये सब वहाँ आए और महादेव के नेत्र में निवास करने लगे।
79उपनिषदों सहित वेद, विद्या और सावित्री, तथा भूत, वर्तमान और भविष्य — ये सब वहाँ आए और यशस्वी शिव के द्वारा धारण किए गए।
80तब समस्त वस्तुओं के शक्तिशाली स्वामी ने स्वयं अपने ही में आहुतियाँ डालीं। सचमुच, पिनाकधारी ने उस बहुविध रूप वाले यज्ञ को अत्यन्त सुन्दर बना दिया।
81वे स्वर्ग, आकाश, पृथ्वी और अन्तरिक्ष हैं। वे पृथ्वी के स्वामी कहलाते हैं। वे वह प्रभु हैं जिनका शासन समस्त विघ्न स्वीकार करते हैं। वे श्री से सम्पन्न हैं और अग्निदेव के साथ एक हैं।
82वे यशस्वी देव नाना नामों से पुकारे जाते हैं। वे ब्रह्मा, शिव, रुद्र, वरुण, अग्नि और प्रजापति हैं। वे समस्त प्राणियों के मंगलमय स्वामी हैं।
83हे भृगुवंशनन्दन, यज्ञ, तपस्या, समस्त अनुष्ठान, कठोर नियमों से जलती हुई दीक्षा देवी, अपने अधिष्ठाता देवताओं सहित समस्त दिशाएँ, समस्त देवताओं की सहचरियाँ, उनकी पुत्रियाँ और देवमाताएँ — ये सब एक साथ पशुपति के पास आईं।
84वरुण का रूप धारण किए महान् महादेव के उस यज्ञ को देखकर वे सब अत्यन्त प्रसन्न हुए। अत्यन्त सुन्दरी देवांगनाओं को देखकर ब्रह्मा का वीर्य निकल आया और पृथ्वी पर गिर पड़ा।
85वीर्य के धूलि पर गिरने के कारण सूर्य ने वीर्य के कणों से मिली हुई उस धूलि को पृथ्वी से अपने हाथों में उठाया और यज्ञ की अग्नि में डाल दिया।
86इसी बीच जलती हुई लपटों वाली पवित्र अग्नि से युक्त वह यज्ञ आरम्भ हुआ और चलता रहा। ब्रह्मा अग्नि में आहुतियाँ डाल रहे थे। इसी में लगे हुए पितामह कामना से अभिभूत हो उठे।
87हे भृगुनन्दन, ज्यों ही वीर्य निकला, उन्होंने उसे यज्ञ की स्रुवा में लेकर आवश्यक मन्त्रों के साथ घृत की आहुति के रूप में प्रज्वलित अग्नि में डाल दिया।
88उसी वीर्य से महाशक्तिशाली ब्रह्मा ने प्राणियों की चार श्रेणियों को अस्तित्व में आने दिया। पितामह का वह वीर्य सत्त्व, तमस् और अज्ञान — इन तीन गुणों से युक्त था। उसमें जो तत्त्व सत्त्वगुण का प्रतिनिधित्व करता था, उससे कर्म के सिद्धान्त से युक्त समस्त चर प्राणी उत्पन्न हुए।
89उसमें विद्यमान अज्ञान के तत्त्व से समस्त अचर प्राणी उत्पन्न हुए। किन्तु उस वीर्य में जो सत्त्वगुण था, वह दोनों प्रकार के अस्तित्वों में प्रविष्ट हो गया। वह सत्त्वगुण प्रकाश के स्वभाव वाला है। वह शाश्वत है और उसी से अनन्त आकाश बना है।
90समस्त प्राणियों में सत्त्वगुण विद्यमान है और वह उस प्रकाश के साथ एक है जो दिखाता है कि क्या उचित है और क्या अनुचित। जब ब्रह्मा का वीर्य इस प्रकार उस यज्ञाग्नि में आहुति के रूप में डाला गया, तब हे शक्तिशाली, उससे तीन प्राणी अस्तित्व में आए।
91वे तीन पुरुष थे, जिनके शरीर उन परिस्थितियों के स्वभाव के अनुरूप थे जिनसे वे उत्पन्न हुए थे। एक सबसे पहले अग्नि (जिसे 'भृक्' कहते हैं) से उत्पन्न हुआ और इसीलिए वह भृगु नाम से प्रसिद्ध हुआ। दूसरा जलते हुए अंगारों से उत्पन्न हुआ और इसीलिए वह अंगिरा नाम से प्रसिद्ध हुआ।
92तीसरा बुझे हुए अंगारों की राशि से उत्पन्न हुआ और वह कवि नाम से प्रसिद्ध हुआ। पहले ही कहा जा चुका है कि पहला अपने शरीर से लपटें निकालता हुआ आया और इसीलिए वह भृगु कहलाया।
93यज्ञाग्नि की किरणों से एक और उत्पन्न हुआ जिसका नाम मरीचि है। मरीचि से (पीछे) कश्यप उत्पन्न हुए। पहले ही कहा जा चुका है कि (जलते हुए) अंगारों से अंगिरा उत्पन्न हुए। उस यज्ञ में बिछाए गए कुश के तिनकों से वालखिल्य नामक बौने ऋषि उत्पन्न हुए।
94हे महाशक्तिशाली, उन्हीं कुश के तिनकों से अत्रि उत्पन्न हुए। अग्नि की भस्म से वैखानस नामक द्विज ऋषि उत्पन्न हुए, जो तपस्या से सम्पन्न, वेदविद्या में निरत और समस्त उत्तम गुणों वाले थे। अग्नि के नेत्रों से महान् सौन्दर्य से युक्त दोनों अश्विनीकुमार उत्पन्न हुए। अन्त में उनके कानों से प्रजापति उत्पन्न हुए।
95ऋषि अग्नि के शरीर के रोमकूपों से उत्पन्न हुए। उनके स्वेद से छन्द उत्पन्न हुए, और उनके बल से मन। इसीलिए वेदविद्या से सम्पन्न ऋषियों ने, वेदों के प्रमाण से निर्देशित होकर, अग्नि को अपने एकाकी स्वरूप में समस्त देवता कहा है। जो काष्ठ अग्नि की लपटों को जीवित रखते हैं, वे मास माने जाते हैं। ईंधन से निकलने वाले रस पक्ष हैं। अग्नि का यकृत् दिन और रात कहलाता है, और उनका प्रचण्ड प्रकाश मुहूर्त कहलाता है। अग्नि का रुधिर रुद्रों का स्रोत माना जाता है। उनके रुधिर से सुवर्ण के वर्ण वाले मैत्रदेवता नामक देवता उत्पन्न हुए। उनके धूम से वसु उत्पन्न हुए। उनकी लपटों से रुद्र तथा महातेजस्वी (बारह) आदित्य उत्पन्न हुए। ग्रह, नक्षत्र और अन्य तारे, जो आकाश में अपनी-अपनी कक्षाओं में स्थापित हैं, अग्नि के (जलते हुए) अंगारे माने जाते हैं।
96विश्व के प्रथम स्रष्टा ने अग्नि को परब्रह्म, शाश्वत और समस्त कामनाओं का दाता घोषित किया। यह सचमुच एक रहस्य है। ये सब जन्म हो चुकने के पश्चात् (अपने यज्ञ के लिए) वरुण का रूप धारण किए हुए महादेव ने, जिनकी आत्मा पवन थी, कहा — यह उत्तम यज्ञ मेरा है। इसमें मैं ही गृहपति हूँ। यज्ञाग्नि से जो तीन प्राणी सबसे पहले उत्पन्न हुए, वे मेरे हैं! निस्सन्देह उन्हें मेरे पुत्र माना जाना चाहिए। हे आकाश में विचरने वाले देवताओ, यह जान लो! वे इस यज्ञ के फल हैं।
97अग्नि ने कहा — ये सन्तानें मेरे अंगों से उत्पन्न हुई हैं। इनके अस्तित्व का कारण मैं ही हूँ और ये सब मुझ पर ही आश्रित रही हैं। इसलिए इन्हें मेरी सन्तान माना जाना चाहिए। वरुण के रूप में महादेव ने इस विषय में भूल की है।
98इसके पश्चात् समस्त लोकों के स्वामी, समस्त प्राणियों के पितामह ब्रह्मा ने कहा — ये सन्तानें मेरी हैं! जो वीर्य मैंने यज्ञाग्नि में डाला, वह मेरा था।
99इस यज्ञ का कर्ता मैं हूँ। मैंने अपने ही से निकला वीर्य यज्ञाग्नि में डाला। जिसने बीज बोया है, वही सदा फल भोगता है। इन जन्मों का मुख्य कारण मेरा वीर्य है।
100देवता पितामह के पास गए और उनके आगे सिर झुकाकर तथा आदरपूर्वक हाथ जोड़कर उनसे कहा — हे यशस्वी, हम सब और चर-अचर प्राणियों का सम्पूर्ण विश्व आपकी ही सन्तान हैं। हे तात, प्रज्वलित लपटों वाले अग्नि की और उन यशस्वी तथा शक्तिशाली महादेव की, जिन्होंने इस यज्ञ के लिए वरुण का रूप धारण किया है, इच्छा पूर्ण होने दीजिए। इन वचनों पर, यद्यपि भृगु ब्रह्मा से उत्पन्न हुए थे, तथापि वरुण के रूप में शक्तिशाली महादेव ने, जो समस्त जलचर प्राणियों के राजा हैं, सूर्य के समान तेजस्वी उस प्रथम उत्पन्न भृगु को अपना पुत्र स्वीकार किया। तब पितामह ने चाहा कि अंगिरा अग्नि के पुत्र हों।
101सत्य को जानते हुए पितामह ने तब कवि को अपना पुत्र बना लिया। पृथ्वी को बसाने के लिए प्रजा उत्पन्न करने में लगे हुए भृगु, जो प्रजापति माने जाते हैं, तब से वरुण की सन्तान कहलाने लगे।
102समस्त समृद्धि से सम्पन्न अंगिरा अग्नि की सन्तान माने गए, और प्रसिद्ध कवि स्वयं ब्रह्मा के पुत्र के रूप में जाने गए। भृगु और अंगिरा, जो क्रमशः अग्नि की ज्वाला और अंगारों से उत्पन्न हुए थे, संसार में विस्तृत वंशों और जातियों के प्रवर्तक बने।
103सचमुच, प्रजापति माने जाने वाले ये तीनों — भृगु, अंगिरा और कवि — अनेक वंशों और जातियों के जनक हैं। सब इन्हीं तीनों की सन्तान हैं। हे शक्तिशाली वीर, यह जान लो।
104भृगु ने सात पुत्र उत्पन्न किए, जो सब गुणों और योग्यताओं में उनके तुल्य हुए। उनके नाम हैं — च्यवन, वज्रशीर्षन्, शुचि, और्व, वरदाता शुक्र, विभु और सवन। ये सात हैं। ये भृगु की सन्तान हैं और इसीलिए भार्गव कहलाते हैं। अपने पूर्वज भृगु के वरुणरूपधारी महादेव के द्वारा गोद लिए जाने के कारण वे वारुण भी कहलाते हैं। तुम भृगु के वंश के हो।
105अंगिरा ने आठ पुत्र उत्पन्न किए। वे भी वारुण के नाम से जाने जाते हैं। उनके नाम हैं — बृहस्पति, उतथ्य, पायस्य, शान्ति, धीर, विरूप, संवर्त और आठवें सुधन्वा। ये आठ अग्नि की सन्तान भी माने जाते हैं। समस्त दोषों से मुक्त वे केवल ज्ञान के प्रति समर्पित हैं।
106स्वयं ब्रह्मा के द्वारा गोद लिए गए कवि के पुत्र भी वारुण के नाम से जाने जाते हैं। संख्या में आठ, वे सब वंशों और जातियों के जनक बने। स्वभाव से मंगलमय वे सब ब्रह्म को जानते थे।
107कवि के आठ पुत्रों के नाम हैं — कवि, काव्य, धृष्णु, महाबुद्धिमान् उशना, भृगु, विरज, काशी और समस्त धर्मों के ज्ञाता उग्र।
108ये कवि के आठ पुत्र हैं। इन्हीं के द्वारा सम्पूर्ण संसार बसाया गया है। वे सब प्रजापति कहलाते हैं, और उन्होंने अनेक सन्तानें उत्पन्न कीं।
109इस प्रकार हे भृगुवंशश्रेष्ठ, अंगिरा, कवि और भृगु की सन्तानों से सम्पूर्ण संसार बसाया गया है।
110हे विद्वान् ब्राह्मण, इस यज्ञ के लिए जो वरुण का रूप उन्होंने धारण किया था, उसमें शक्तिशाली परम प्रभु महादेव ने पहले कवि और अंगिरा — दोनों को गोद लिया था। इसीलिए ये दोनों वरुण के माने जाते हैं।
111उसके पश्चात् हविष्य के भोक्ता अग्निदेव ने अंगिरा को गोद लिया। इसीलिए अंगिरा की समस्त सन्तानें अग्नि के वंश की मानी जाती हैं।
112प्राचीन काल में समस्त देवताओं ने पितामह ब्रह्मा को प्रसन्न करके उनसे कहा — विश्व के ये स्वामी हम सबका उद्धार करें।
113ये सब सन्तानों के जनक बनें। ये सब तपस्या से सम्पन्न हों। आपकी कृपा से ये सब संसार का उद्धार करें।
114ये वंशों और जातियों के जनक तथा विस्तारक बनें और आपकी शक्ति की वृद्धि करें। ये सब वेदों के पूर्ण ज्ञाता बनें और महान् कर्मों के कर्ता हों।
115ये सब देवकार्य के मित्र बनें। सचमुच, ये सब मंगल से युक्त हों। ये विस्तृत वंशों और जातियों के संस्थापक बनें और महान् ऋषि हों। ये सब महान् तपस्या से सम्पन्न हों और उच्च ब्रह्मचर्य के प्रति समर्पित हों।
116हे महाशक्तिशाली, हम सब तथा ये सब आपकी ही सन्तान हैं। हे पितामह, आप देवताओं और ब्राह्मणों — दोनों के स्रष्टा हैं।
117मरीचि आपकी प्रथम सन्तान हैं। ये सब भी, जो भार्गव कहलाते हैं, आपकी ही सन्तान हैं। हे पितामह, इस तथ्य को देखते हुए हम सब एक-दूसरे की सहायता और आधार बनेंगे।
118इस प्रकार ये सब अपनी सन्तानों की वृद्धि करेंगे और सर्वनाश के पश्चात् प्रत्येक सृष्टि के आरम्भ में आपको प्रतिष्ठित करेंगे। उनके इस प्रकार कहने पर समस्त लोकों के पितामह ब्रह्मा ने उनसे कहा — ऐसा ही हो! मैं तुम सबसे प्रसन्न हूँ! देवताओं से ऐसा कहकर वे उसी स्थान को चले गए जहाँ से वे आए थे।
119सृष्टि के आरम्भ में समस्त देवताओं में श्रेष्ठ महान् महादेव के उस यज्ञ में, जब उन्होंने अपने यज्ञ के प्रयोजन से वरुण का रूप धारण किया था, प्राचीन काल में यही सब हुआ था।
120अग्नि ही ब्रह्मा हैं। वे ही पशुपति हैं। वे ही सर्व हैं। वे ही रुद्र हैं। वे ही प्रजापति हैं। यह सुविदित है कि सुवर्ण अग्नि की सन्तान है।
121जब अग्नि उपलब्ध न हो, तब सुवर्ण को उसके स्थान पर प्रयुक्त किया जाता है। वेद की श्रुतियों के चिह्नों से निर्देशित होकर, जो प्रमाणों का ज्ञाता है और जो सुवर्ण की अग्नि के साथ एकता जानता है, वह ऐसा ही करता है।
122भूमि पर बिछाए गए कुश के तिनकों पर सुवर्ण का एक टुकड़ा रखकर यजमान उस पर आहुतियाँ डालता है। यदि आहुतियाँ किसी बाँबी के छिद्रों पर, बकरे के दाहिने कान पर, समतल भूमि के टुकड़े पर, किसी तीर्थ के जल पर, अथवा किसी ब्राह्मण के हाथ पर भी डाली जाएँ, तो यशस्वी अग्निदेव प्रसन्न होते हैं और उसे अपनी तथा अपने द्वारा देवताओं की उन्नति का स्रोत मानते हैं।
123इसीलिए हमने सुना है कि समस्त देवता अग्नि को अपनी शरण मानते हैं और उनके प्रति समर्पित हैं। अग्नि ब्रह्मा से उत्पन्न हुए, और अग्नि से सुवर्ण उत्पन्न हुआ।
124इसीलिए हमने सुना है कि जो धर्मात्मा पुरुष सुवर्ण का दान करते हैं, वे समस्त देवताओं का दान करने वाले माने जाते हैं।
125जो मनुष्य सुवर्ण का दान करता है, वह अत्यन्त उच्च गति प्राप्त करता है। प्रज्वलित तेज वाले लोक उसके होते हैं। सचमुच हे भार्गव, वह स्वर्गलोक में राजाओं के राजा के रूप में प्रतिष्ठित होता है।
126जो पुरुष सूर्योदय के समय विधान के अनुसार और उचित मन्त्रों के साथ सुवर्ण का दान करता है, वह अशुभ स्वप्नों से सूचित अनिष्टों को टालने में सफल होता है।
127जो मनुष्य सूर्य के उदय होते ही सुवर्ण का दान करता है, वह अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है। जो मध्याह्न में सुवर्ण का दान करता है, वह अपने समस्त भावी पापों का नाश करता है।
128जो संयत आत्मा से दूसरी सन्ध्या के समय सुवर्ण का दान करता है, वह ब्रह्मा, वायुदेव, अग्नि और सोम के साथ उनके अपने-अपने लोकों में निवास करने में सफल होता है।
129ऐसा मनुष्य स्वयं इन्द्र के महान् सुख के लोकों में कीर्ति प्राप्त करता है। इस लोक में भी महान् यश प्राप्त करके और अपने समस्त पापों से शुद्ध होकर वह आनन्द और सुख में विहार करता है।
130ऐसा मनुष्य सुख के अनेक अन्य लोक प्राप्त करता है और तेज तथा कीर्ति में अनुपम हो जाता है। उसकी गति पूर्णतः अबाध हो जाती है और वह इच्छानुसार सर्वत्र जाने में सफल होता है।
131जिन लोकों को वह प्राप्त करता है, उनसे उसे कभी गिरना नहीं पड़ता, और जो कीर्ति वह प्राप्त करता है, वह अत्यन्त महान् होती है। सचमुच, सुवर्ण का दान करके मनुष्य सुख के असंख्य लोक प्राप्त करता है, जिन सबका वह सदा के लिए भोग करता है।
132जो मनुष्य सूर्योदय के समय अग्नि प्रज्वलित करके किसी विशेष व्रत के पालन के उद्देश्य से सुवर्ण का दान करता है, वह अपनी समस्त कामनाओं की पूर्ति प्राप्त करने में सफल होता है।
133कहा गया है कि सुवर्ण अग्नि के साथ एक है। इसलिए सुवर्ण का दान महान् सुख देता है। सुवर्ण का दान उन गुणों और योग्यताओं की प्राप्ति कराता है जिनकी कामना की जाती है, और हृदय को पवित्र करता है।
134हे निष्पाप, इस प्रकार मैंने तुमसे सुवर्ण की उत्पत्ति कही। हे शक्तिशाली, हे भृगुवंशनन्दन, अब जानो कि कार्तिकेय किस प्रकार बड़े हुए।
135दीर्घकाल के पश्चात् कार्तिकेय बड़े हुए। हे भृगुवंशनन्दन, तब इन्द्र के नेतृत्व में समस्त देवताओं ने उन्हें देवसेना का सेनापति चुना।
136हे ब्राह्मण, देवराज की आज्ञा से और समस्त लोकों के कल्याण की इच्छा से प्रेरित होकर उन्होंने दैत्य तारक तथा अन्य अनेक असुरों का वध किया।
137हे महाशक्तिशाली, मैंने तुमसे सुवर्ण के दान के फलों का भी वर्णन किया है। इसलिए हे समस्त वक्ताओं में श्रेष्ठ, तुम सुवर्ण का दान करो।
138भीष्म ने कहा — वसिष्ठ के इस प्रकार कहने पर महाशक्तिशाली जमदग्निपुत्र ने तब ब्राह्मणों को सुवर्ण का दान किया और अपने पापों से शुद्ध हो गए।
139हे राजन्, हे युधिष्ठिर, इस प्रकार मैंने तुमसे सुवर्ण के दान के फलों तथा उसकी उत्पत्ति के विषय में सब कुछ कह दिया।
140इसलिए तुम भी ब्राह्मणों को प्रचुर मात्रा में सुवर्ण का दान करो। सचमुच हे राजन्, सुवर्ण का ऐसा दान करने से तुम निश्चय ही अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाओगे।
141इसलिए तुम भी ब्राह्मणों को प्रचुर मात्रा में सुवर्ण का दान करो। सचमुच हे राजन्, सुवर्ण का ऐसा दान करने से तुम निश्चय ही अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाओगे।
नेपाली
1देवताहरूले भने — हे शक्तिशाली, तारक नामक जुन असुरले तपाईंबाट वरदान प्राप्त गरेको छ, त्यसले देवता र ऋषिहरूमाथि आक्रमण गरिरहेको छ। तपाईंले त्यसको मृत्युको विधान गर्नुहोस्।
2हे पितामह, हामी त्यसदेखि अत्यन्त डराउँछौँ। हे यशस्वी, तपाईंले हामीलाई बचाउनुहोस्! तपाईंबाहेक हाम्रो अरू कुनै शरण छैन।
3ब्रह्माले भने — म सम्पूर्ण प्राणीसँग समान व्यवहार गर्छु। तैपनि म पापको अनुमोदन गर्न सक्दिनँ। देवता र ऋषिहरूको त्यो शत्रु तारक चाँडै नै नष्ट होस्।
4हे देवश्रेष्ठहरू, वेद र शाश्वत धर्म उखेलिनेछैनन्। यस विषयमा मैले जे उचित छ, त्यसको विधान गरिदिएको छु। तिमीहरूका हृदयको चिन्ता हटोस्।
5देवताहरूले भने — तपाईंले वरदान दिनुभएका कारण त्यो दितिपुत्र आफ्नो शक्तिमा गर्वित भएको छ। ऊ देवताहरूद्वारा मारिन योग्य छैन। अनि त्यसको मृत्यु कसरी हुनेछ?
6हे पितामह, उसले तपाईंबाट जुन वरदान प्राप्त गरेको छ, त्यो यो हो कि ऊ देवता, असुर अथवा राक्षसद्वारा नमारियोस्।
7सन्तानोत्पत्ति रोक्ने प्रयत्नका कारण रुद्रकी पत्नीले पनि देवताहरूलाई शाप दिइसक्नुभएको छ। हे विश्वपति, उहाँले दिनुभएको शाप यो हो कि देवताहरूको कुनै सन्तान नहोस्।
8ब्रह्माले भने — हे देवश्रेष्ठहरू, जुन बेला देवीले शाप दिइन्, त्यस बेला अग्नि त्यहाँ थिएनन्। उनले देवताहरूका शत्रुको विनाशका लागि एउटा सन्तान उत्पन्न गर्नेछन्। सम्पूर्ण देवता, दानव, राक्षस, मानिस, गन्धर्व, नाग र पक्षीभन्दा श्रेष्ठ अग्निका त्यस छोराले आफ्नो त्यस शूलले, जो उसको हातमा रहनेछ र जो एक पटक शत्रुमाथि छोडिएपछि व्यर्थ नहुने अस्त्र हुनेछ, त्यस तारकको नाश गर्नेछ जसदेखि तिमीहरू डराउँछौ। साँच्चै, तिमीहरूका अन्य सम्पूर्ण शत्रु पनि उसैद्वारा मारिनेछन्।
9सङ्कल्प शाश्वत छ। त्यो सङ्कल्प कामको नामले चिनिन्छ र त्यो रुद्रको त्यस वीर्यसँग एक छ जसको एक अंश अग्निको प्रज्वलित रूपमा खसेको थियो।
10त्यो तेज, जो एउटा शक्तिशाली पदार्थ हो र जो दोस्रो अग्निजस्तै छ, देवताहरूका शत्रुको विनाश गर्नका लागि गङ्गामा सन्तान उत्पन्न गर्ने निमित्त अग्निद्वारा तिनमा हालिनेछ।
11अग्नि उमाको शापको परिधिभित्र परेनन्। जुन बेला त्यो शाप दिइयो, त्यस बेला हविष्यका भोक्ता त्यहाँ उपस्थित थिएनन्।
12त्यसैले अग्निदेवलाई खोजियोस्। उनलाई अब यस कार्यमा लगाइयोस्। हे निष्पापहरू, मैले तिमीहरूलाई तारकको विनाशको उपाय बताइदिएको छु।
13तेजस्वीहरूका शापले तेजस्वीहरूमाथि कुनै प्रभाव पार्न सक्दैनन्। शक्तिहरू जब आफूभन्दा बलियो शक्तिको सम्पर्कमा आउँछन्, तब क्षीण हुन्छन्।
14जो तपस्याले सम्पन्न छन्, तिनीहरूले ती वरदायक देवताहरूको पनि विनाश गर्न सक्छन् जो अविनाशी छन्। सङ्कल्प, अथवा रुचि, अथवा कामना — यो प्राचीन कालमा उत्पन्न भयो र सम्पूर्ण प्राणीमा सर्वाधिक शाश्वत छ।
15अग्नि विश्वका स्वामी हुन्। उनी न जानिन सक्छन्, न वर्णन गरिन सक्छन्। सर्वत्र जान समर्थ र सम्पूर्ण वस्तुमा विद्यमान उनी सम्पूर्ण प्राणीका स्रष्टा हुन्। उनी सम्पूर्ण प्राणीका हृदयमा निवास गर्छन्। महान् शक्तिले सम्पन्न उनी स्वयं रुद्रभन्दा पनि प्राचीन छन्।
16हविष्यका ती भोक्तालाई, जो तेजका राशि हुन्, खोजी निकालियोस्। ती यशस्वी देवताले तिमीहरूका हृदयको यो कामना पूरा गर्नेछन्। पितामहका यी वचन सुनेर महान् देवताहरू आफ्नो प्रयोजन सिद्ध हुने भएकाले प्रसन्न हृदयले अग्निदेवलाई खोज्न हिँडे।
17तब देवता र ऋषिहरूले तीनै लोकको हरेक भाग खोजे; तिनका हृदय अग्निको चिन्तनमा लागेका थिए र तिनीहरू उनलाई देख्न उत्सुक थिए।
18हे भृगुवंशश्रेष्ठ, तपस्याले सम्पन्न, सम्पूर्ण लोकमा विख्यात समृद्धि भएका र तपस्याले सिद्ध ती महापुरुषहरू विश्वको हरेक भागमा घुमे।
19उनीहरूले हविष्यका ती भोक्तालाई खोज्न सकेनन्, जसले आफूलाई आफैँमा विलीन गरेर लुकाएका थिए। यसै बेला पानीमा बस्ने एउटा भ्यागुतो अग्निको तेजले सन्तप्त भई खिन्न हृदयले पातालबाट पानीको सतहमा आयो। त्यस सानो प्राणीले भयले व्याकुल र अग्निदेवलाई देख्न अत्यन्त उत्सुक ती देवताहरूलाई सम्बोधन गरेर भन्यो — हे देवताहरू, अग्नि यति बेला पातालमा निवास गरिरहेका छन्। ती देवताको तेजले सन्तप्त भई र त्यो अझ बढी सहन नसकेकाले म यहाँ आएको हुँ।
20हे देवताहरू, यज्ञको सामग्री बोक्ने ती यशस्वी देव यति बेला पानीमुनि छन्। उनले पानीको एउटा राशि उत्पन्न गरेका छन् जसभित्र उनी बसिरहेका छन्। हामी सबै उनको तेजले सन्तप्त भइसकेका छौँ।
21हे देवताहरू, यदि तपाईंहरू उनलाई देख्न चाहनुहुन्छ — यदि तपाईंहरूको उनीसँग कुनै प्रयोजन छ — भने त्यहीँ उनीकहाँ जानुहोस्।
22हे देवताहरू, जहाँसम्म हाम्रो कुरा छ, हामी अग्निको भयले यस ठाउँबाट भाग्नेछौँ! यति भनेर त्यो भ्यागुतो पानीमा डुब्यो।
23हविष्यका भोक्तालाई भ्यागुताको विश्वासघातको थाहा भयो। त्यस प्राणीकहाँ आएर उनले त्यसको सम्पूर्ण जातिलाई शाप दिए — तिमीहरू स्वादको इन्द्रियबाट वञ्चित हुनेछौ।
24भ्यागुतालाई यो शाप दिएर उनी तत्काल त्यो ठाउँ छोडेर अन्यत्र बस्न गए। साँच्चै, ती शक्तिशाली देवताले आफूलाई प्रकट गरेनन्।
25हे भृगुश्रेष्ठ, आफ्नो सेवा गरेकाले भ्यागुताहरूको जुन दशा भयो, त्यो देखेर देवताहरूले ती प्राणीमाथि अनुग्रह गरे। म तिमीलाई यस विषयमा सबै कुरा बताउँछु। हे महाबाहु वीर, मबाट सुन।
26देवताहरूले भने — अग्निको शापले जिब्रो र त्यसैले स्वादको संवेदनाबाट वञ्चित भए पनि तिमीहरूले नाना प्रकारका शब्द उच्चारण गर्न सक्नेछौ।
27दुलोमा बस्दै, अन्नबाट रहित, चेतनाबाट रहित, क्षीण र सुकेका तथा जीवितभन्दा बढी मृत भए पनि पृथ्वीले तिमीहरू सबैलाई धारण गर्नेछे।
28र तिमीहरू रातको समयमा पनि घुमफिर गर्न सक्नेछौ, जब सबै कुरा बाक्लो अन्धकारले ढाकिएको हुन्छ! भ्यागुताहरूलाई यसो भनेर देवताहरू अग्निदेवलाई खोज्न फेरि एक पटक पृथ्वीको हरेक भागमा घुमे। तर आफ्ना सम्पूर्ण प्रयत्नपछि पनि उनीहरूले उनलाई खोज्न सकेनन्।
29तब हे भृगुवंशनन्दन, शक्रको हात्तीजस्तै विशाल र शक्तिशाली एउटा हात्तीले देवताहरूलाई सम्बोधन गरेर भन्यो — अग्नि यति बेला यस अश्वत्थ रूखभित्र निवास गरिरहेका छन्!
30हे भृगुवंशज, क्रोधले भरिएर अग्निले सम्पूर्ण हात्तीलाई शाप दिए — तिमीहरूका जिब्रा पछाडितिर मोडिनेछन्।
31हात्तीहरूले बताएपछि अग्निदेवले सम्पूर्ण हात्तीलाई यसरी शाप दिए र त्यसपछि त्यहाँबाट गए तथा केही कालसम्म त्यसभित्र बस्नका लागि शमी रूखको हृदयमा प्रवेश गरे।
32हे भृगुवंशश्रेष्ठ, हे शक्तिशाली वीर, अब सुन कि आफ्ना एक प्रतिनिधिले गरेको सेवाले प्रसन्न ती अजेय पराक्रम भएका देवताहरूले हात्तीहरूमाथि कुन अनुग्रह गरे।
33देवताहरूले भने — भित्रतिर मोडिएका आफ्ना जिब्राको सहायताले पनि तिमीहरूले सम्पूर्ण वस्तु खान सक्नेछौ, र तिनै जिब्राले तिमीहरूले यस्ता ध्वनि पनि निकाल्न सक्नेछौ जो केवल अस्पष्ट हुनेछन्। हात्तीहरूलाई यसरी आशीर्वाद दिएर स्वर्गलोकका निवासीहरू फेरि एक पटक अग्निलाई खोज्न थाले।
34साँच्चै, अश्वत्थ रूखबाट निस्केर अग्निदेव शमीको हृदयमा प्रवेश गरेका थिए।
35अग्निको यस नयाँ निवासको पत्तो एउटा सुगाले बताइदियो। यसमा देवताहरू त्यहाँ गए। सुगाको यस आचरणले क्रुद्ध भई अग्निदेवले सम्पूर्ण सुगाको जातिलाई शाप दिए — तिमीहरू आजैदेखि वाणीको शक्तिबाट वञ्चित हुनेछौ।
36साँच्चै, हविष्यका भोक्ताले सम्पूर्ण सुगाका जिब्रा उल्टाइदिए। सुगाले बताएको ठाउँमा अग्निलाई देखेर र त्यसमाथि दिइएको शाप देखेर देवताहरूले त्यस बिचरा प्राणीमाथि दया गरी त्यसलाई आशीर्वाद दिए — सुगा भएका कारण तिमी वाणीको शक्तिबाट पूर्णतः वञ्चित हुनेछैनौ। यद्यपि तिम्रो जिब्रो पछाडितिर मोडिएको छ, तैपनि तिमी केवल 'क' अक्षर बोल्न सक्नेछौ।
37बालक अथवा वृद्धजस्तै तिम्रा शब्द मीठा, अस्पष्ट र आश्चर्यजनक हुनेछन्। सुगालाई यी वचन भनेर र शमीको हृदयमा अग्निदेवलाई देखेर देवताहरूले शमीको काठलाई सम्पूर्ण धार्मिक कर्ममा अग्नि उत्पन्न गर्न योग्य पवित्र समिधा बनाइदिए। त्यस समयदेखि नै अग्नि शमीको हृदयमा निवास गरेको देखिन्छ।
38मानिसहरूले शमीलाई (यज्ञमा) अग्नि उत्पन्न गर्ने उचित साधन मान्न थाले। पातालमा जुन पानी थियो, त्यो अग्निदेवको सम्पर्कमा आइसकेको थियो।
39हे भृगुवंशज, ती तातो पानी पर्वतका मुहानबाट उम्लिन्छन्। केही कालसम्म अग्नि तिनमा बसेका कारण ती उनको शक्तिले तातो भए।
40यसै बीच देवताहरूलाई देखेर अग्नि दुःखी भए। देवताहरूलाई सम्बोधन गरेर उनले सोधे — तपाईंहरू यहाँ किन आउनुभयो?
41उनलाई देवता र महर्षिहरूले भने — हामी तपाईंलाई एउटा विशेष कार्यमा नियुक्त गर्न चाहन्छौँ। तपाईंले त्यो सम्पन्न गर्नुपर्छ। त्यो भएपछि तपाईंको ठूलो कीर्ति हुनेछ।
42अग्निले भने — मलाई बताउनुहोस् कि तपाईंहरूको के प्रयोजन छ। हे देवताहरू, म त्यो सिद्ध गर्नेछु। म तपाईंहरूका लागि जे पनि गर्न सधैँ तत्पर छु। त्यसैले मलाई आज्ञा दिन सङ्कोच नगर्नुहोस्।
43देवताहरूले भने — तारक नामक एउटा असुर छ जो ब्रह्माबाट प्राप्त वरदानका कारण अभिमानले भरिएको छ। आफ्नो शक्तिले ऊ हाम्रो विरोध गर्न र हामीलाई पराजित गर्न समर्थ छ। तपाईंले त्यसको विनाश गर्नुहोस्।
44हे तात, हे परम सौभाग्यशाली पावक, तपाईंले यी देवता, यी प्रजापति र यी ऋषिहरूको उद्धार गर्नुहोस्।
45हे शक्तिशाली, हे हविष्यवाहक, तपाईंले आफ्नो शक्तिले सम्पन्न एउटा वीर छोरा उत्पन्न गर्नुहोस्, जसले त्यस असुरबाट हाम्रो भय हटाओस्।
46हामीलाई महादेवी उमाले शाप दिइसक्नुभएको छ। अब तपाईंको शक्तिबाहेक अरू केही छैन जो हाम्रो शरण बन्न सकोस्। त्यसैले हे शक्तिशाली देव, तपाईंले हामी सबैको उद्धार गर्नुहोस्।
47यसरी भनिएपछि हविष्यका ती यशस्वी र अजेय वाहकले उत्तर दिए — यस्तै होस्! — र त्यसपछि उनी गङ्गातिर हिँडे, जो भागीरथी नामले पनि चिनिन्छिन्।
48उनले उनलाई जाने र उनलाई गर्भवती पारे। साँच्चै, गङ्गाको गर्भमा अग्निको वीर्य त्यसै गरी बढ्न थाल्यो जसरी स्वयं अग्नि बढ्छ।
49ती देवताको तेजले गङ्गा हृदयमा अत्यन्त विचलित भइन्। साँच्चै, उनले महान् कष्ट भोगिन् र उनले त्यो सहन सकिनन्।
50जब अग्निदेवले महान् तेजले सम्पन्न आफ्नो वीर्य गङ्गाको गर्भमा हाले, तब कुनै असुरले एउटा भयङ्कर गर्जन गर्यो।
51आफ्नै प्रयोजनले असुरले गरेको त्यस भीषण गर्जनका कारण गङ्गा अत्यन्त भयभीत भइन् र भयले उनका आँखा घुम्न थाले तथा उनको व्याकुलता प्रकट भयो।
52चेतना गुमाएर उनले आफ्नो शरीर र आफ्नो गर्भमा रहेको त्यस वीर्यलाई धारण गर्न सकिनन्। ती यशस्वी देवताको तेज धारण गर्दै जह्नुकी छोरी काँप्न थालिन्।
53हे विद्वान् ब्राह्मण, आफ्नो गर्भमा धारण गरेको त्यस वीर्यको तेजले अभिभूत भई उनले तब अग्निदेवलाई सम्बोधन गरेर भनिन् — हे यशस्वी, अब म तपाईंको वीर्य आफ्नो गर्भमा अझ बढी धारण गर्न सक्दिनँ।
54साँच्चै, तपाईंको यस वीर्यले म दुर्बलताले अभिभूत भएकी छु। पहिलेका दिनमा मेरो जुन स्वास्थ्य थियो, त्यो अब मेरो रहेन। हे यशस्वी, म अत्यन्त व्याकुल भएकी छु, र हे निष्पाप, मेरो हृदय मभित्र मृतप्राय भएको छ।
55हे तपस्याले सम्पन्न पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, म तपाईंको वीर्य अझ बढी धारण गर्न सक्दिनँ। ममाथि आइपरेको कष्टले प्रेरित भई, कुनै मनपरीले होइन, म त्यो त्यागिदिनेछु।
56हे यशस्वी अग्निदेव, तपाईंको वीर्यसँग मेरो शरीरको वास्तविक सम्पर्क भएको छैन। हे महातेजस्वी, देवताहरूमाथि आइपरेको विपत्तिलाई कारण मानेर भएको हाम्रो मिलन सूक्ष्म रह्यो, शरीरको होइन।
57हे हविष्यका भोक्ता, यस कर्ममा जुन पनि पुण्य अथवा पाप छ, त्यो तपाईंकै हुनुपर्छ। साँच्चै, मेरो विचार छ कि यस कर्मको पुण्य अथवा पाप तपाईंलाई नै प्राप्त हुनेछ।
58उनलाई अग्निदेवले भने — तिमी यो वीर्य धारण गर। साँच्चै, मेरो शक्तिले सम्पन्न यो गर्भ धारण गर। यसबाट महान् परिणाम उत्पन्न हुनेछन्।
59तिमी साँच्चै सम्पूर्ण पृथ्वी धारण गर्न समर्थ छ्यौ। यस तेजलाई धारण नगर्नाले तिमीले केही पनि पाउनेछैनौ। अग्निदेव तथा अन्य सम्पूर्ण देवताहरूले यसरी रोक्दा पनि ती नदीश्रेष्ठाले त्यो वीर्य पर्वतश्रेष्ठ मेरुको छातीमा त्यागिदिइन्।
60यद्यपि उनी त्यस वीर्यलाई धारण गर्न समर्थ थिइन्, तैपनि रुद्रको शक्तिले पीडित भई उनले त्यसको दाहक ऊर्जाका कारण त्यसलाई अझ बढी धारण गर्न सकिनन्।
61हे भृगुवंशनन्दन, जब उनले अत्यन्त कष्टका कारण अग्निको तेज भएको त्यस दाहक वीर्यलाई त्यागिदिइन्, तब अग्निले उनलाई देखेर ती नदीश्रेष्ठासँग सोधे — तिमीले जुन गर्भ त्याग्यौ, त्यो ठीक छ त? हे देवी, त्यसको वर्ण कस्तो छ? त्यो कस्तो रूपको देखिन्छ? त्यो कुन तेजले सम्पन्न जस्तो लाग्छ? यी सबै मलाई बताऊ।
62गङ्गाले भनिन् — त्यो गर्भ सुनको वर्णको छ। हे निष्पाप, तेजमा त्यो तपाईंजस्तै छ! उत्तम वर्णको, पूर्णतः निर्दोष र तेजले बलिरहेको त्यसले सम्पूर्ण पर्वत आलोकित पारेको छ।
63हे तपस्याले सम्पन्न पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, त्यसको सुगन्ध त्यस चिसो सुवासजस्तै छ जो कमलले सुशोभित सरोवरबाट फैलिन्छ।
64त्यस गर्भको तेजले त्यसको वरिपरिको हरेक वस्तु सुनमय भएको जस्तो देखिन्छ, जसरी सूर्यका किरणले पर्वत र समतल भूमिका सम्पूर्ण वस्तु सुनमय देखिन थाल्छन्।
65त्यस गर्भको तेज टाढा-टाढासम्म फैलिएर पर्वत, नदी र झरनामाथि परिरहेको छ। यस्तो लाग्छ मानौँ चर-अचर प्राणीसहित तीनै लोक त्यसैले आलोकित भइरहेका छन्। हे यशस्वी हविष्यवाहक, यस्तो छ तपाईंको बालक। सूर्यजस्तै अथवा तपाईंको प्रज्वलित स्वरूपजस्तै, सौन्दर्यमा त्यो दोस्रो सोमजस्तै छ!
66यी वचन भनेर देवी अन्तर्धान भइन्। हे भृगुनन्दन, महातेजस्वी अग्निदेव पनि देवताहरूको कार्य सम्पन्न गरेर आफ्नो अभीष्ट स्थानतिर लागे।
67यसै कर्मको फलस्वरूप ऋषिहरू र देवताहरूले अग्निदेवलाई हिरण्यरेता नाम दिए। र किनभने पृथ्वीले त्यो वीर्य धारण गरिन्, त्यसैले उनी पनि वसुमती नामले पुकारिन थालिन्।
68यसै बीच त्यो गर्भ, जो अग्निदेवबाट उत्पन्न भएको थियो र जसलाई केही कालसम्म गङ्गाले धारण गरेकी थिइन्, नर्कटको वनमा खसेर बढ्न थाल्यो र अन्ततः त्यसले एउटा अद्भुत रूप धारण गर्यो।
69कृत्तिका नक्षत्रकी अधिष्ठात्री देवीले उदाउँदो सूर्यजस्तै त्यस रूपलाई देखिन्।
70त्यसपछि उनले त्यस बालकलाई आफ्नो छोराका रूपमा आफ्नो स्तनको दूधले पाल्न थालिन्। यसै कारण त्यो महातेजस्वी बालक उनकै नाममा कार्तिकेय कहलायो।
71र किनभने त्यो रुद्रको शरीरबाट खसेको वीर्यबाट उत्पन्न भएको थियो, त्यसैले त्यो स्कन्द कहलायो। सबैको दृष्टिबाट लुकेको नर्कटको वनमा त्यसको जन्म भएको घटनाले त्यसलाई गुह नाम दियो। यसरी अग्निदेवको सन्तानका रूपमा सुन अस्तित्वमा आयो।
72त्यसैले सुन सम्पूर्ण वस्तुमा श्रेष्ठ र स्वयं देवताहरूको आभूषण मानिन थाल्यो। यसै घटनाबाट सुन जातरूप नामले पुकारिन थाल्यो।
73त्यो सम्पूर्ण बहुमूल्य वस्तुमा श्रेष्ठ छ, र आभूषणमा पनि श्रेष्ठ छ। सम्पूर्ण पवित्र पार्ने वस्तुमा पवित्रकारक त्यो सम्पूर्ण पवित्र वस्तुमा सर्वाधिक पवित्र छ।
74सुन साँच्चै यशस्वी अग्नि हो, सम्पूर्ण वस्तुको स्वामी हो र सम्पूर्ण प्रजापतिमा श्रेष्ठ हो। हे द्विजश्रेष्ठ, सम्पूर्ण पवित्र वस्तुमा सर्वाधिक पवित्र सुन नै हो। साँच्चै, सुनको सार अग्नि र सोम भनिएको छ।
75वसिष्ठले भने — हे राम, मैले पनि पहिले यो इतिहास सुनेको थिएँ, जसलाई ब्रह्मदर्शन भनिन्छ र जो परमात्मासँग एकरूप पितामह ब्रह्माको उपलब्धिका विषयमा छ।
76हे महाशक्तिशाली, प्राचीन कालमा देवश्रेष्ठ रुद्रका स्वामीले गरेको एउटा यज्ञमा, जसले त्यस अवसरमा वरुणको रूप धारण गरेका थिए, तपस्वीहरू तथा अग्निको नेतृत्वमा सम्पूर्ण देवता आए। त्यस यज्ञमा यज्ञका सम्पूर्ण अङ्ग (आफ्ना मूर्त रूपमा) तथा वषट् नामक मन्त्र पनि आफ्नो मूर्त रूपमा आयो।
77सम्पूर्ण सामवेद र सम्पूर्ण यजुर्वेद पनि हजारौँको सङ्ख्यामा आफ्ना मूर्त रूपमा त्यहाँ आए। ऋग्वेद पनि उच्चारणका नियमले अलङ्कृत भई त्यहाँ आयो।
78लक्षण, स्वर, स्तोत्र, निरुक्त, पङ्क्तिमा सजाइएका स्वर तथा ओंकार, र निग्रह तथा प्रग्रह — यी सबै त्यहाँ आए र महादेवको नेत्रमा निवास गर्न थाले।
79उपनिषद्सहित वेद, विद्या र सावित्री, तथा भूत, वर्तमान र भविष्य — यी सबै त्यहाँ आए र यशस्वी शिवद्वारा धारण गरिए।
80तब सम्पूर्ण वस्तुका शक्तिशाली स्वामीले आफैँले आफूमै आहुति हाले। साँच्चै, पिनाकधारीले त्यस बहुविध रूप भएको यज्ञलाई अत्यन्त सुन्दर बनाइदिए।
81उनी स्वर्ग, आकाश, पृथ्वी र अन्तरिक्ष हुन्। उनी पृथ्वीका स्वामी कहलाउँछन्। उनी त्यही प्रभु हुन् जसको शासन सम्पूर्ण विघ्नले स्वीकार गर्छन्। उनी श्रीले सम्पन्न छन् र अग्निदेवसँग एक छन्।
82ती यशस्वी देव नाना नामले पुकारिन्छन्। उनी ब्रह्मा, शिव, रुद्र, वरुण, अग्नि र प्रजापति हुन्। उनी सम्पूर्ण प्राणीका मङ्गलमय स्वामी हुन्।
83हे भृगुवंशनन्दन, यज्ञ, तपस्या, सम्पूर्ण अनुष्ठान, कठोर नियमले बलिरहेकी दीक्षा देवी, आफ्ना अधिष्ठाता देवतासहित सम्पूर्ण दिशा, सम्पूर्ण देवताका सहचरी, तिनका छोरीहरू र देवमाताहरू — यी सबै एकसाथ पशुपतिकहाँ आए।
84वरुणको रूप धारण गरेका महान् महादेवको त्यस यज्ञलाई देखेर तिनीहरू सबै अत्यन्त प्रसन्न भए। अत्यन्त सुन्दरी देवाङ्गनाहरूलाई देखेर ब्रह्माको वीर्य निस्कियो र पृथ्वीमा खस्यो।
85वीर्य धूलोमा खसेका कारण सूर्यले वीर्यका कणसँग मिसिएको त्यो धूलो पृथ्वीबाट आफ्ना हातमा उठाए र यज्ञको अग्निमा हालिदिए।
86यसै बीच बलिरहेका ज्वाला भएको पवित्र अग्निले युक्त त्यो यज्ञ आरम्भ भयो र चलिरह्यो। ब्रह्मा अग्निमा आहुति हाल्दै थिए। यसैमा लागिरहेका पितामह कामनाले अभिभूत भए।
87हे भृगुनन्दन, वीर्य निस्कनासाथ उनले त्यसलाई यज्ञको स्रुवामा लिएर आवश्यक मन्त्रसहित घिउको आहुतिका रूपमा प्रज्वलित अग्निमा हालिदिए।
88त्यसै वीर्यबाट महाशक्तिशाली ब्रह्माले प्राणीका चार श्रेणीलाई अस्तित्वमा आउन दिए। पितामहको त्यो वीर्य सत्त्व, तमस् र अज्ञान — यी तीन गुणले युक्त थियो। त्यसमा जुन तत्त्वले सत्त्वगुणको प्रतिनिधित्व गर्थ्यो, त्यसबाट कर्मको सिद्धान्तले युक्त सम्पूर्ण चर प्राणी उत्पन्न भए।
89त्यसमा विद्यमान अज्ञानको तत्त्वबाट सम्पूर्ण अचर प्राणी उत्पन्न भए। तर त्यस वीर्यमा जुन सत्त्वगुण थियो, त्यो दुवै प्रकारका अस्तित्वमा प्रवेश गर्यो। त्यो सत्त्वगुण प्रकाशको स्वभावको छ। त्यो शाश्वत छ र त्यसैबाट अनन्त आकाश बनेको छ।
90सम्पूर्ण प्राणीमा सत्त्वगुण विद्यमान छ र त्यो त्यस प्रकाशसँग एक छ जसले देखाउँछ कि के उचित छ र के अनुचित। जब ब्रह्माको वीर्य यसरी त्यस यज्ञाग्निमा आहुतिका रूपमा हालियो, तब हे शक्तिशाली, त्यसबाट तीन प्राणी अस्तित्वमा आए।
91ती तीन पुरुष थिए, जसका शरीर ती परिस्थितिको स्वभावअनुरूप थिए जसबाट तिनी उत्पन्न भएका थिए। एक सबभन्दा पहिले अग्नि (जसलाई 'भृक्' भनिन्छ)बाट उत्पन्न भयो र त्यसैले ऊ भृगु नामले प्रसिद्ध भयो। दोस्रो बलिरहेका भुङ्ग्रोबाट उत्पन्न भयो र त्यसैले ऊ अङ्गिरा नामले प्रसिद्ध भयो।
92तेस्रो निभेका भुङ्ग्रोको राशिबाट उत्पन्न भयो र ऊ कवि नामले प्रसिद्ध भयो। पहिले नै भनिसकिएको छ कि पहिलो आफ्नो शरीरबाट ज्वाला निकाल्दै आयो र त्यसैले ऊ भृगु कहलायो।
93यज्ञाग्निका किरणबाट अर्को एक उत्पन्न भयो जसको नाम मरीचि हो। मरीचिबाट (पछि) कश्यप उत्पन्न भए। पहिले नै भनिसकिएको छ कि (बलिरहेका) भुङ्ग्रोबाट अङ्गिरा उत्पन्न भए। त्यस यज्ञमा ओछ्याइएका कुशका सिन्काबाट वालखिल्य नामका पुड्का ऋषिहरू उत्पन्न भए।
94हे महाशक्तिशाली, तिनै कुशका सिन्काबाट अत्रि उत्पन्न भए। अग्निको खरानीबाट वैखानस नामका द्विज ऋषिहरू उत्पन्न भए, जो तपस्याले सम्पन्न, वेदविद्यामा निरत र सम्पूर्ण उत्तम गुणले युक्त थिए। अग्निका नेत्रबाट महान् सौन्दर्यले युक्त दुवै अश्विनीकुमार उत्पन्न भए। अन्त्यमा उनका कानबाट प्रजापतिहरू उत्पन्न भए।
95ऋषिहरू अग्निको शरीरका रौँका छिद्रबाट उत्पन्न भए। उनको पसिनाबाट छन्द उत्पन्न भए, र उनको बलबाट मन। त्यसैले वेदविद्याले सम्पन्न ऋषिहरूले, वेदको प्रमाणले निर्देशित भई, अग्निलाई आफ्नो एकल स्वरूपमा सम्पूर्ण देवता भनेका छन्। जुन काठले अग्निका ज्वाला जीवित राख्छन्, ती महिना मानिन्छन्। दाउराबाट निस्कने रस पक्ष हुन्। अग्निको कलेजो दिन र रात कहलाउँछ, र उनको प्रचण्ड प्रकाश मुहूर्त कहलाउँछ। अग्निको रगत रुद्रहरूको स्रोत मानिन्छ। उनको रगतबाट सुनको वर्णका मैत्रदेवता नामका देवता उत्पन्न भए। उनको धूवाँबाट वसुहरू उत्पन्न भए। उनका ज्वालाबाट रुद्रहरू तथा महातेजस्वी (बाह्र) आदित्यहरू उत्पन्न भए। ग्रह, नक्षत्र र अन्य तारा, जो आकाशमा आ-आफ्ना कक्षामा स्थापित छन्, अग्निका (बलिरहेका) भुङ्ग्रो मानिन्छन्।
96विश्वका प्रथम स्रष्टाले अग्निलाई परब्रह्म, शाश्वत र सम्पूर्ण कामनाका दाता घोषित गरे। यो साँच्चै एउटा रहस्य हो। यी सबै जन्म भइसकेपछि (आफ्नो यज्ञका लागि) वरुणको रूप धारण गरेका महादेवले, जसको आत्मा पवन थियो, भने — यो उत्तम यज्ञ मेरो हो। यसमा म नै गृहपति हुँ। यज्ञाग्निबाट जुन तीन प्राणी सबभन्दा पहिले उत्पन्न भए, ती मेरा हुन्! निस्सन्देह तिनलाई मेरा छोरा मानिनुपर्छ। हे आकाशमा विचरण गर्ने देवताहरू, यो थाहा पाऊ! तिनी यस यज्ञका फल हुन्।
97अग्निले भने — यी सन्तान मेरा अङ्गबाट उत्पन्न भएका हुन्। यिनका अस्तित्वको कारण म नै हुँ र यी सबै ममै आश्रित रहेका छन्। त्यसैले यिनलाई मेरा सन्तान मानिनुपर्छ। वरुणको रूपमा महादेवले यस विषयमा भुल गर्नुभएको छ।
98यसपछि सम्पूर्ण लोकका स्वामी, सम्पूर्ण प्राणीका पितामह ब्रह्माले भने — यी सन्तान मेरा हुन्! जुन वीर्य मैले यज्ञाग्निमा हालेँ, त्यो मेरो थियो।
99यस यज्ञको कर्ता म हुँ। मैले आफैँबाट निस्केको वीर्य यज्ञाग्निमा हालेँ। जसले बीउ रोपेको छ, उसैले सधैँ फल भोग्छ। यी जन्मको मुख्य कारण मेरो वीर्य हो।
100देवताहरू पितामहकहाँ गए र उनको अगाडि शिर निहुराएर तथा आदरपूर्वक हात जोडेर उनलाई भने — हे यशस्वी, हामी सबै र चर-अचर प्राणीको सम्पूर्ण विश्व तपाईंकै सन्तान हौँ। हे तात, प्रज्वलित ज्वाला भएका अग्निको र ती यशस्वी तथा शक्तिशाली महादेवको, जसले यस यज्ञका लागि वरुणको रूप धारण गर्नुभएको छ, इच्छा पूरा हुन दिनुहोस्। यी वचनमा, यद्यपि भृगु ब्रह्माबाट उत्पन्न भएका थिए, तैपनि वरुणको रूपमा शक्तिशाली महादेवले, जो सम्पूर्ण जलचर प्राणीका राजा हुन्, सूर्यजस्तै तेजस्वी त्यस प्रथम उत्पन्न भृगुलाई आफ्नो छोरा स्वीकार गरे। तब पितामहले चाहे कि अङ्गिरा अग्निका छोरा होऊन्।
101सत्यलाई जान्दै पितामहले तब कविलाई आफ्नो छोरा बनाए। पृथ्वी बसाल्नका लागि प्रजा उत्पन्न गर्नमा लागेका भृगु, जो प्रजापति मानिन्छन्, त्यसपछि वरुणका सन्तान कहलाउन थाले।
102सम्पूर्ण समृद्धिले सम्पन्न अङ्गिरा अग्निका सन्तान मानिए, र प्रसिद्ध कवि स्वयं ब्रह्माका छोराका रूपमा चिनिए। भृगु र अङ्गिरा, जो क्रमशः अग्निको ज्वाला र भुङ्ग्रोबाट उत्पन्न भएका थिए, संसारमा विस्तृत वंश र जातिका प्रवर्तक बने।
103साँच्चै, प्रजापति मानिने यी तीनै — भृगु, अङ्गिरा र कवि — अनेक वंश र जातिका जनक हुन्। सबै यिनै तीनका सन्तान हुन्। हे शक्तिशाली वीर, यो थाहा पाऊ।
104भृगुले सात छोरा उत्पन्न गरे, जो सबै गुण र योग्यतामा उनकै तुल्य भए। तिनका नाम हुन् — च्यवन, वज्रशीर्षन्, शुचि, और्व, वरदाता शुक्र, विभु र सवन। यी सात हुन्। यी भृगुका सन्तान हुन् र त्यसैले भार्गव कहलाउँछन्। आफ्ना पूर्वज भृगुलाई वरुणरूपधारी महादेवले धर्मपुत्र बनाएका कारण तिनी वारुण पनि कहलाउँछन्। तिमी भृगुको वंशका हौ।
105अङ्गिराले आठ छोरा उत्पन्न गरे। तिनी पनि वारुणका नामले चिनिन्छन्। तिनका नाम हुन् — बृहस्पति, उतथ्य, पायस्य, शान्ति, धीर, विरूप, संवर्त र आठौँ सुधन्वा। यी आठ अग्निका सन्तान पनि मानिन्छन्। सम्पूर्ण दोषबाट मुक्त तिनी केवल ज्ञानप्रति समर्पित छन्।
106स्वयं ब्रह्माले धर्मपुत्र बनाएका कविका छोराहरू पनि वारुणका नामले चिनिन्छन्। सङ्ख्यामा आठ, तिनी सबै वंश र जातिका जनक बने। स्वभावले मङ्गलमय तिनी सबैले ब्रह्मलाई जान्दथे।
107कविका आठ छोराका नाम हुन् — कवि, काव्य, धृष्णु, महाबुद्धिमान् उशना, भृगु, विरज, काशी र सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता उग्र।
108यी कविका आठ छोरा हुन्। यिनैद्वारा सम्पूर्ण संसार बसालिएको छ। तिनी सबै प्रजापति कहलाउँछन्, र तिनीहरूले अनेक सन्तान उत्पन्न गरे।
109यसरी हे भृगुवंशश्रेष्ठ, अङ्गिरा, कवि र भृगुका सन्तानले सम्पूर्ण संसार बसालिएको छ।
110हे विद्वान् ब्राह्मण, यस यज्ञका लागि जुन वरुणको रूप उनले धारण गरेका थिए, त्यसमा शक्तिशाली परम प्रभु महादेवले पहिले कवि र अङ्गिरा — दुवैलाई धर्मपुत्र बनाएका थिए। त्यसैले यी दुवै वरुणका मानिन्छन्।
111त्यसपछि हविष्यका भोक्ता अग्निदेवले अङ्गिरालाई धर्मपुत्र बनाए। त्यसैले अङ्गिराका सम्पूर्ण सन्तान अग्निको वंशका मानिन्छन्।
112प्राचीन कालमा सम्पूर्ण देवताहरूले पितामह ब्रह्मालाई प्रसन्न पारेर उनलाई भने — विश्वका यी स्वामीहरूले हामी सबैको उद्धार गरून्।
113यी सबै सन्तानका जनक बनून्। यी सबै तपस्याले सम्पन्न होऊन्। तपाईंको कृपाले यी सबैले संसारको उद्धार गरून्।
114यी वंश र जातिका जनक तथा विस्तारक बनून् र तपाईंको शक्तिको वृद्धि गरून्। यी सबै वेदका पूर्ण ज्ञाता बनून् र महान् कर्मका कर्ता होऊन्।
115यी सबै देवकार्यका मित्र बनून्। साँच्चै, यी सबै मङ्गलले युक्त होऊन्। यी विस्तृत वंश र जातिका संस्थापक बनून् र महान् ऋषि होऊन्। यी सबै महान् तपस्याले सम्पन्न होऊन् र उच्च ब्रह्मचर्यप्रति समर्पित होऊन्।
116हे महाशक्तिशाली, हामी सबै तथा यी सबै तपाईंकै सन्तान हौँ। हे पितामह, तपाईं देवता र ब्राह्मण — दुवैका स्रष्टा हुनुहुन्छ।
117मरीचि तपाईंको प्रथम सन्तान हुन्। यी सबै पनि, जो भार्गव कहलाउँछन्, तपाईंकै सन्तान हुन्। हे पितामह, यस तथ्यलाई हेर्दा हामी सबै एकअर्काको सहायता र आधार बन्नेछौँ।
118यसरी यी सबैले आफ्ना सन्तानको वृद्धि गर्नेछन् र सर्वनाशपछि हरेक सृष्टिको आरम्भमा तपाईंलाई प्रतिष्ठित गर्नेछन्। तिनीहरूले यसरी भनेपछि सम्पूर्ण लोकका पितामह ब्रह्माले तिनीहरूलाई भने — यस्तै होस्! म तिमीहरू सबैसँग प्रसन्न छु! देवताहरूलाई यसो भनेर उनी त्यसै ठाउँमा गए जहाँबाट उनी आएका थिए।
119सृष्टिको आरम्भमा सम्पूर्ण देवतामा श्रेष्ठ महान् महादेवको त्यस यज्ञमा, जब उनले आफ्नो यज्ञको प्रयोजनले वरुणको रूप धारण गरेका थिए, प्राचीन कालमा यही सबै भएको थियो।
120अग्नि नै ब्रह्मा हुन्। उनी नै पशुपति हुन्। उनी नै सर्व हुन्। उनी नै रुद्र हुन्। उनी नै प्रजापति हुन्। यो सुविदित छ कि सुन अग्निको सन्तान हो।
121जब अग्नि उपलब्ध नहोस्, तब सुनलाई त्यसको सट्टामा प्रयोग गरिन्छ। वेदका श्रुतिका चिह्नले निर्देशित भई, जो प्रमाणको ज्ञाता छ र जसले सुनको अग्निसँगको एकता जान्दछ, उसले यस्तै गर्छ।
122भुइँमा ओछ्याइएका कुशका सिन्कामाथि सुनको एउटा टुक्रा राखेर यजमानले त्यसमाथि आहुति हाल्छ। यदि आहुति कुनै धमिराको थुम्काका प्वालमा, बोकाको दाहिने कानमा, समतल भूमिको टुक्रामा, कुनै तीर्थको जलमा, अथवा कुनै ब्राह्मणको हातमा पनि हालियो भने, यशस्वी अग्निदेव प्रसन्न हुन्छन् र त्यसलाई आफ्नो तथा आफूमार्फत देवताहरूको उन्नतिको स्रोत मान्छन्।
123त्यसैले हामीले सुनेका छौँ कि सम्पूर्ण देवताहरू अग्निलाई आफ्नो शरण मान्छन् र उनीप्रति समर्पित छन्। अग्नि ब्रह्माबाट उत्पन्न भए, र अग्निबाट सुन उत्पन्न भयो।
124त्यसैले हामीले सुनेका छौँ कि जुन धर्मात्मा पुरुषहरूले सुनको दान गर्छन्, तिनीहरू सम्पूर्ण देवताको दान गर्ने मानिन्छन्।
125जुन मानिसले सुनको दान गर्छ, उसले अत्यन्त उच्च गति प्राप्त गर्छ। प्रज्वलित तेज भएका लोक उसका हुन्छन्। साँच्चै हे भार्गव, ऊ स्वर्गलोकमा राजाहरूका राजाका रूपमा प्रतिष्ठित हुन्छ।
126जुन पुरुषले सूर्योदयका बेला विधानअनुसार र उचित मन्त्रसहित सुनको दान गर्छ, ऊ अशुभ सपनाले सूचित अनिष्टलाई टार्न सफल हुन्छ।
127जुन मानिसले सूर्य उदाउनासाथ सुनको दान गर्छ, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ। जसले मध्याह्नमा सुनको दान गर्छ, उसले आफ्ना सम्पूर्ण भावी पापको नाश गर्छ।
128जसले संयत आत्माले दोस्रो सन्ध्याको बेला सुनको दान गर्छ, ऊ ब्रह्मा, वायुदेव, अग्नि र सोमसँग तिनका आ-आफ्ना लोकमा निवास गर्न सफल हुन्छ।
129यस्तो मानिसले स्वयं इन्द्रका महान् सुखका लोकमा कीर्ति प्राप्त गर्छ। यस लोकमा पनि महान् यश प्राप्त गरेर र आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध भई ऊ आनन्द र सुखमा विहार गर्छ।
130यस्तो मानिसले सुखका अनेक अन्य लोक प्राप्त गर्छ र तेज तथा कीर्तिमा अनुपम हुन्छ। उसको गति पूर्णतः अबाध हुन्छ र ऊ इच्छाअनुसार सर्वत्र जान सफल हुन्छ।
131जुन लोक उसले प्राप्त गर्छ, तीबाट उसलाई कहिल्यै खस्नुपर्दैन, र जुन कीर्ति उसले प्राप्त गर्छ, त्यो अत्यन्त महान् हुन्छ। साँच्चै, सुनको दान गरेर मानिसले सुखका असङ्ख्य लोक प्राप्त गर्छ, जुन सबैको ऊ सदाका लागि भोग गर्छ।
132जुन मानिसले सूर्योदयका बेला अग्नि प्रज्वलित गरेर कुनै विशेष व्रतको पालनको उद्देश्यले सुनको दान गर्छ, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको पूर्ति प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
133भनिएको छ कि सुन अग्निसँग एक छ। त्यसैले सुनको दानले महान् सुख दिन्छ। सुनको दानले ती गुण र योग्यताको प्राप्ति गराउँछ जसको कामना गरिन्छ, र हृदयलाई पवित्र पार्छ।
134हे निष्पाप, यसरी मैले तिमीलाई सुनको उत्पत्ति भनेँ। हे शक्तिशाली, हे भृगुवंशनन्दन, अब थाहा पाऊ कि कार्तिकेय कसरी हुर्के।
135दीर्घकालपछि कार्तिकेय हुर्के। हे भृगुवंशनन्दन, तब इन्द्रको नेतृत्वमा सम्पूर्ण देवताहरूले उनलाई देवसेनाको सेनापति चुने।
136हे ब्राह्मण, देवराजको आज्ञाले र सम्पूर्ण लोकको कल्याणको इच्छाले प्रेरित भई उनले दैत्य तारक तथा अन्य अनेक असुरको वध गरे।
137हे महाशक्तिशाली, मैले तिमीलाई सुनको दानका फलको पनि वर्णन गरेको छु। त्यसैले हे सम्पूर्ण वक्तामा श्रेष्ठ, तिमी सुनको दान गर।
138भीष्मले भने — वसिष्ठले यसरी भनेपछि महाशक्तिशाली जमदग्निपुत्रले तब ब्राह्मणहरूलाई सुनको दान गरे र आफ्ना पापबाट शुद्ध भए।
139हे राजन्, हे युधिष्ठिर, यसरी मैले तिमीलाई सुनको दानका फल तथा त्यसको उत्पत्तिका विषयमा सबै कुरा भनिदिएँ।
140त्यसैले तिमी पनि ब्राह्मणहरूलाई प्रशस्त मात्रामा सुनको दान गर। साँच्चै हे राजन्, सुनको यस्तो दान गर्नाले तिमी निश्चय नै आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुनेछौ।
141त्यसैले तिमी पनि ब्राह्मणहरूलाई प्रशस्त मात्रामा सुनको दान गर। साँच्चै हे राजन्, सुनको यस्तो दान गर्नाले तिमी निश्चय नै आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुनेछौ।