अनुशासनिक पर्व — गाईहरूको महिमा
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 83
संस्कृत
1भीष्म उवाच ये च गां सम्प्रयच्छन्ति हतशिष्टाशिनश्च ये। तेषां सत्राणि यज्ञाश्च नित्यमेव युधिष्ठिर॥
2ऋते दधि घृतेनेह न यज्ञः सम्प्रवर्तते। तेन यज्ञस्य यज्ञत्वमतो मूलं च कथ्यते॥
3दानानामपि सर्वेषां गवां दानं प्रशस्यते। गावः श्रेष्ठाः पवित्राश्च पावनं ह्येतदुत्तमम्॥
4पुष्ट्यर्थमेताः सेवेत शान्त्यथर्मपि चैव ह। पयोदधिघृतं चासां सर्वपापप्रमोचनम्॥
5गावस्तेजः पर प्रोक्तमिह लोके परत्र च। न गोभ्यः परमं किंचित् पवित्रं भरतर्षभ।॥
6अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। पितामहस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर॥
7पराभूतेषु दैत्येषु शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः। प्रजाः समुदिताः सर्वाः सत्यधर्मपरायणाः॥
8अथर्षयः सगन्धर्वाः किन्नरोरगराक्षसाः। देवासुरसुपर्णाश्च प्रजानां पतयस्तथा॥ पुर्यपासन्त कौन्तेय कदाचिद् वै पितामहम्। नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुर्हहाहुहूः॥ दिव्यतानेषु गायन्तः पर्युपासन्त तं प्रभुम्। तत्र दिव्यानि पुष्पाणि प्रावहत् पवनस्तदा॥
9आजहुर्ऋतवश्चापि सुगन्धीनि पृथक् पृथक्। तस्मिन् देवसमावाये सर्वभूतसमागमे॥ दिव्यवादित्रसंघुष्टे दिव्यस्त्रीचारणावृते। इन्द्रः पप्रच्छ देवेशमभिवाद्य प्रणम्य च॥ देवानां भगवन् कस्माल्लोकेशानां पितामह। उपरिष्टाद् गवां लोक एतदिच्छामि वेदितुम्॥
10किं तपो ब्रह्मचर्यं वा गोभिः कृतमिहेश्वर। देवानामुपरिष्टाद् यद् वसन्त्यरजसः मुखम्॥
11ततः प्रोवाच ब्रह्मा तं शक्रं बलनिषूदनम्। अवज्ञातास्त्वया नित्यं गावो बलनिषूदन॥
12तेन त्वमासां माहात्म्यं न वेत्सि शृणु यत् प्रभो। गवां प्रभावं परमं माहात्म्यं च सुरर्षभ॥
13यज्ञाझं कथिता गावो यज्ञ एव च वासव। एताभिश्च विना यज्ञो न वर्तेत कथंचन॥
14धारयन्ति प्रजाश्चैव पयसा हविषा तथा। एतासां तनयाश्चापि कृषियोगमुपासते॥ जनयन्ति च धान्यानि बीजानि विविधानि च।
15ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते हव्यं कव्यं च सर्वशः॥ पयोदधिधृतं चैव पुण्याश्चैताः सुराधिप। वहन्ति विविधान् भारान् क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः॥
16मुनींश्च धारयन्तीह प्रजाश्चैवापि कर्मणा। वासवाकूटवाहिन्यः कर्मणा सुकूतेन च॥
17उपरिष्टात् ततोऽस्माकं वसन्त्येताः सदैव हि। एवं ते कारणं शक्र निवासकृतमद्य वै॥
18गवां देवोपरिष्टाद्धि समाख्यातं शतक्रतो। एता हि वरदत्ताश्च वरदाश्चापि वासव॥
19सुरभ्यः पुण्यकर्मिण्यः पावनाः शुभलक्षणाः। यदर्थं गां गताश्चैव सुरभ्यः सुरसत्तम॥
20तच्च मे शृणु कार्येन वदतो बलसूदन। पुरा देवयुगे तात देवेन्द्रेषु महात्मसु॥ त्रिलोकाननुशासत्सु विष्णौ गर्भत्वमागते। अदित्यास्तप्यमानायास्तपो घोरं सुदुश्चरम्॥
21पुत्रार्थममरश्रेष्ठ पादेनैकेन नित्यदा। तां तु दृष्ट्वा महादेवीं तप्यमानां महत्तपः॥ दक्षस्य दुहिता देवी सुरभी नाम नामतः। अतप्यत तपो घोरं हृष्टा धर्मपरायणा॥ कैलासशिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते। व्यतिष्ठदेकपादेन परमं योगमास्थिता॥ दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च। संतप्तास्तपसा तस्या देवाः सर्षिमहोरगाः॥
22तत्र गत्वा मया सार्धं पर्युपासन्त तां शुभाम्। अथाहमब्रुवं तत्र देवीं तां तपसान्विताम्॥
23किमर्थं तप्यसे देवि तपो घोरमनिन्दिते। प्रीतस्तेऽहं महाभागे तपसानेन शोभने॥
24वरयस्व वरं देवि दातास्मीति पुरंदर।॥ वरेण भगवन् मह्यं कृतं लोकपितामह। एष एव वरो मेऽद्य यत् प्रीतोऽसि ममानघ।॥ तामेवं ब्रुवती देवीं सुरभिं त्रिदशेश्वर। प्रत्यब्रुवं यद् देवेन्द्र तन्निबोध शचीपते॥
25अलोभकाम्यया देवि तपसा च शुभानने। प्रसन्नोऽहं वरं तस्मादमरत्वं ददामि ते॥
26त्रयाणामपि लोकानामुपरिष्टान्निवत्स्यसि। मत्प्रसादाच्च विख्यातो गोलोकः सम्भविष्यति॥
27मानुषेषु च कुर्वाणाः प्रजा: कर्म शुभास्तव। निवत्स्यन्ति महाभागे सर्वा दुहितश्च ते॥ मनसा चिन्तिता भोगास्वत्वया वै दिव्यमानुषाः। यच्च सर्वं सुखं देवि तत् ते सम्पत्स्यते शुभे॥
28तस्या लोकाः सहस्राक्ष सर्वकामसमन्विताः। न तत्र क्रमते मृत्युर्न जरा न च पावकः॥
29न दैवं नाशुभं किंचिद् विद्यते तत्र वासव। तत्र दिव्यान्यरण्यानि दिव्यानि भवनानि च॥ विमानानि सुयुक्तानि कामगानि च वासव। ब्रह्मचर्येण तपसा यत्नेन च दमेन च॥
30दानैश्च विविधैः पुण्यैस्तथा तीर्थानुसेवनात्। तपसा महता चैव सुकृतेन च कर्मणा॥
31भीष्म उवाच शक्यः समासादयितुं गोलोकः पुष्करेक्षण। एतत् ते सर्वमाख्यातं मया शक्रानुपृच्छते॥
32न ते परिभवः कार्यो गवामसुरसूदन॥ एतच्छ्रुत्वा सहस्राक्षः पूजयामास नित्यदा। गाश्चक्रे बहुमानं च तासु नित्यं युधिष्ठिर॥ एतत् ते सर्वमाख्यातं पावनं च महाद्युते। पवित्रं परमं चापि गवां माहात्म्युमुत्तमम्॥ कीर्तितं पुरुषव्याघ्र सर्वपापविमोचनम्। य इदं कथयेन्नित्यं ब्राह्मणेभ्यः समाहितः॥ हव्यकव्येष यज्ञेषु पितृकार्येषु चैव ह। सार्वकामिकमक्षय्यं पितृस्तस्योपतिष्ठते॥
33गोषु भक्तश्च लभते यद् यदिच्छति मानवः। स्त्रियोऽपि भक्ता या गोषु ताश्च काममवाप्नुयुः॥
34पुत्रार्थी लभते पुत्रं कन्यार्थी तामवाप्नुयात्। धनार्थी लभते वित्तं धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात्॥
35विद्यार्थी चाप्नुयाद् विद्यां सुखार्थी प्राप्नुयात् सुखम्। न किंचिद् दुर्लभं चैव गवां भक्तस्य भारत॥
अङ्ग्रेजी
1Bhishma said on They who make gifts of kine, and who live upon the remnants of things offered as libations the sacred fire, are considered, O Yudhishthira as always performing sacrifices of kind.
2No sacrifice can be performed without the help of curds and clarified butter. The very character as sacrifice which sacrifices have, depends upon clarified butter. Hence clarified butter is considered as the very root of sacrifice.
3Of all kinds of gifts, the gift of kine is spoken highest of. Kine are the foremost of all things. Themselves sacred, they are the best of purifier.
4People should cherish kine for getting prosperity and even peace. The milk, curds, and clarified butter that kine yield are capable of purifying one from every kind of sin.
5Kine are said to represent the highest energy both in this world and the next. There is nothing that is more sacred or purifying than kine, O chief of the Bharatas.
6Regarding it is recited the ancient discourse between the Grandfather and chief of the celestials.
7After the demons had been defeated and Shakra had become the lord of the three worlds, all creatures grew prosperous and became devoted to the true religion.
8Then, on one occasion, the Rishis, the Gandharvas, the Kinnaras, the Uragas, the Rakshasas, the Deities, the Asuras, the winged crcatures, and the Prajapatis, O you of Kuru's race, ali assembled together and worshipped the Grandfather. There were Narada and Parvata and Vishvavasu and HahaHuhu, who sang celestial songs for worshipping that powerful lord of all creatures. The god of wind bore there the fragrance of celestial flowers.
9The Seasons also, in their embodied forms, bore the fragrance of flowers peculiar to each, to that assemblage of celestials, that gathering of all creatures of the universe, where celestial maidens danced and sang in accompaniment with celestial music. In the midst of that assembly, Indra, saluting the Lord of all the celestial and bowing his head to him with respect, asked him, saying, I wish, O Grandfather, to know why the region of kine is higher, O holy one, than the region of the celestials themselves who are the lords of all the worlds.
10What austerities, what Brahmacharya, O lord, did kine perform on account of which they are able to live happily in a region that is even above that of the celestials.
11Thus addressed by Indra, Brahman said to the destroyer of Bala, You have always, O destroyer of Bala, disregarded kine.
12Hence, you are not acquainted with glorious pereminence of kine. Listen now to me, o powerful one, as I explain to you the great energy and glorious pereminence of kine, O king of the celestials.
13Kine have been said to be the limbs of sacrifice. They represent sacrifice itself, O Vasava! Without them there can be no sacrifice.
14With their milk and the Havi produced therefrom, they sustain all creatures. Their male children are engaged in helping the cultivation and thereby produce various kinds of paddy and other seeds.
15From them originate sacrifices and Havya and Kavya, and milk and curds and clarified butter. Hence, O chief of the celestials, kine are sacred. Stricken with hunger and thirst, they carry various burthens.
16Kine support ascetics. They sustain all creatures by various acts. O Vasava, kine are guileless in their conduct on account of such conduct and of many wellperformed acts, they are able to live always in regions that are even above ours.
17I have thus explained to you today, O you of a hundred sacrifices, the reason, O Shakra, of kine living in a place that is high above that of the celestials.
18Kine got many excellent forms, O Vasava, and are themselves givers of boons. They are called Surabhis. Of sacred deeds and gifted with many auspicious marks they are highly purifying.
19Listen to me also, O destroyer of Bala, as I tell you in full the reason why kine, the children of Surabhi, have descended on the Earth, O best of the celestials.
20Formerly , O son, when in the golden age the great Danavas became lords of the three worlds, Aditi performed the severest austerities and got Vishnu within her womb. Indeed, O chief of the celestials, she had stood upon one leg for many long years, desirous of having a son.
21Seeing the great goddess Aditi thus practising the severest austerities, the daughter of Daksha, viz., the illustrious Surabhi, herself given to virtue likewise practised very severe austerities upon the breast of the charming mountains of Kailasa that are resorted to by both the celestials and the Gandharvas. Established on the highest Yoga, she also stood upon the leg for eleven thousand years. The celestials with the Rishis and the great Nagas all became scorched with the severity of her penances. Going there with me, all of them began of worship that auspicious goddess.
22I then addressed that goddess gifted with penances, and said, O goddess, O you of faultless conduct, for what purpose do you practise such severe austerities,
23O highlyblessed one, I am pleased with your penances, O beautiful one! Do you, O goddess, beg what boon you wish to have. I shall grant you whatever, you may ask! These were my words to her, O Purandara.
24Thus addressed by me, Surabhi answered me, saying, I have no need O grandfather of boons. O sinless one, that you have been pleased with me is a great boon to me. To the illustrious Surabhi, O chief of the celestials, who said so to me, O lord of Sachi, I answered thus, O goddess, I have been highly pleased with this your freedom from cupidity and desire, and with these penances of yours, O you of beautiful face. I therefore, grant you the boon of immortality.
25You will live in a region that is higher than the three worlds, through my favour. That region shall be known to all by the name of Goloka.
26Your offspring, ever engaged in doing good deeds, will live in the world of men, In fact, O highly blessed one, your daughters will live there.
27You will readily get all kinds of enjoyment, celestial and human, that you may think of. You will get whatever happiness exists in the celestial region, O blessed one! The regions, O you of a hundred eyes, that are Surabhi's are replete with means for the satisfaction of every desire, Neither Death, nor Decrepitude, nor fire, can overcome its inhabitants.
28No illluck, O Vasava exists there, many charining forests and delightful ornaments and objects of beauty may be seen there.
29There may be seen many beautiful cars, all excellently equipt and which move at the will of the rider, O Vasava. O you having eyes like lotus petals, it is only by celibacy, by penances, by Truth, by self-control, by gifts, by various kinds of righteous deeds, by sojourns lo sacred waters, in fact, by severe austerities and righteous deeds well-performed, that one can attain to Goloka.
30You had asked me, O Shakra and I have answered you in full. O destroyer of Asuras, you should never disregard kine!
31Bhishma said learing these words of the self-creale Brahman, O Yudhishthira, Shakra of a thousand eyes began from that time to adore kine every day and to show them the greatest respect.
32I have thus told you everything about the purifying character of kine, O you of great splendour. I have expounded to you the sacred and high pre-eminence and glory of kine, that is capable of purifying one from every sin, O chief of men. That man who with senses withdrawn from every other object will recite this account to Brahmanas, on occasions when Havya and Kavya are offered, or at sacrifices, or on occasions of worshipping the departed in succeeds conferring upon his ancestors an endless happiness fraught with the fruition of every desire.
33The man who is devoted to kine succeeds in getting the fruition of every desire of his. Indeed, even those women who are devoted 10 kine succeed in securing the fulfilment of every desire of theirs.
34He who wishes for sons obtains them. He who desires daughters obtains them. He who desires riches succeeds in acquiring wealth, and he who desires religions merit succeeds in winning it.
35He who desires knowledge acquires it, and he who desires happiness succeeds in acquiring happiness. Indeed, O Bharata, there is nothing which one devoted to kine cannot obtain. l at
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — हे युधिष्ठिर, जो गोदान करते हैं और जो पवित्र अग्नि में आहुति के रूप में अर्पित पदार्थों के अवशेष पर जीवन बिताते हैं, वे सदा यज्ञ करने वाले ही माने जाते हैं।
2दही और घृत की सहायता के बिना कोई यज्ञ नहीं किया जा सकता। यज्ञों का जो यज्ञत्व है, वह घृत पर ही आश्रित है। इसीलिए घृत को यज्ञ की जड़ ही माना जाता है।
3समस्त प्रकार के दानों में गोदान की सर्वोच्च प्रशंसा की जाती है। गौएँ समस्त वस्तुओं में श्रेष्ठ हैं। स्वयं पवित्र होकर वे पवित्र करने वालों में भी श्रेष्ठ हैं।
4मनुष्यों को समृद्धि और शान्ति प्राप्त करने के लिए गौओं का पालन करना चाहिए। गौओं से प्राप्त दूध, दही और घृत मनुष्य को प्रत्येक प्रकार के पाप से शुद्ध करने में समर्थ हैं।
5हे भरतश्रेष्ठ, गौओं को इस लोक और परलोक — दोनों में सर्वोच्च तेज कहा गया है। गौओं से अधिक पवित्र अथवा पवित्र करने वाला कुछ भी नहीं है।
6इस विषय में पितामह और देवराज के बीच हुआ प्राचीन संवाद सुनाया जाता है।
7असुरों के पराजित हो जाने और शक्र के तीनों लोकों के अधिपति बन जाने के पश्चात् समस्त प्राणी समृद्ध हुए और सच्चे धर्म के प्रति समर्पित हो गए।
8तब एक अवसर पर, हे कुरुनन्दन, ऋषि, गन्धर्व, किन्नर, उरग, राक्षस, देवता, असुर, पक्षी और प्रजापति — ये सब एकत्र होकर पितामह की पूजा करने लगे। वहाँ नारद, पर्वत, विश्वावसु तथा हाहा और हूहू भी थे, जिन्होंने समस्त प्राणियों के उन शक्तिशाली अधिपति की पूजा के लिए दिव्य गीत गाए। वायुदेव वहाँ दिव्य पुष्पों की सुगन्ध लिए हुए थे।
9ऋतुएँ भी अपने-अपने मूर्त रूपों में अपनी-अपनी विशेष पुष्पों की सुगन्ध लिए हुए देवताओं की उस सभा में, विश्व के समस्त प्राणियों के उस समागम में उपस्थित थीं, जहाँ दिव्य संगीत की संगति में देवकन्याएँ नृत्य और गान कर रही थीं। उस सभा के बीच में इन्द्र ने समस्त देवताओं के अधिपति को प्रणाम करके और आदरपूर्वक उनके आगे सिर झुकाकर उनसे पूछा — हे पितामह, हे भगवन्, मैं जानना चाहता हूँ कि गौओं का लोक स्वयं उन देवताओं के लोक से भी ऊँचा क्यों है जो समस्त लोकों के स्वामी हैं।
10हे प्रभो, गौओं ने कौन-सी तपस्या, कौन-सा ब्रह्मचर्य किया जिसके कारण वे देवताओं के भी ऊपर के लोक में सुखपूर्वक निवास कर पाती हैं?
11इन्द्र के इस प्रकार पूछने पर ब्रह्मा ने बलनाशी से कहा — हे बलनाशी, तुमने सदा गौओं की अवहेलना की है।
12इसीलिए तुम गौओं की गौरवमयी श्रेष्ठता से परिचित नहीं हो। हे शक्तिशाली, हे देवराज, अब मुझसे सुनो, मैं तुम्हें गौओं के महान् तेज और गौरवमयी श्रेष्ठता का वर्णन करता हूँ।
13हे वासव, गौओं को यज्ञ के अंग कहा गया है। वे स्वयं यज्ञ ही हैं। उनके बिना कोई यज्ञ नहीं हो सकता।
14अपने दूध से और उससे बनी हवि से वे समस्त प्राणियों का पालन करती हैं। उनके नर बछड़े कृषि में सहायता करने में लगे रहते हैं और इस प्रकार नाना प्रकार के धान तथा अन्य बीज उत्पन्न करते हैं।
15उन्हीं से यज्ञ, हव्य और कव्य, तथा दूध, दही और घृत उत्पन्न होते हैं। इसीलिए हे देवराज, गौएँ पवित्र हैं। भूख और प्यास से पीड़ित होकर भी वे नाना प्रकार के भार ढोती हैं।
16गौएँ तपस्वियों का भरण-पोषण करती हैं। वे नाना कर्मों से समस्त प्राणियों का पालन करती हैं। हे वासव, गौएँ अपने आचरण में निष्कपट हैं; ऐसे आचरण और अनेक भलीभाँति सम्पन्न किए गए कर्मों के कारण वे सदा उन लोकों में निवास कर पाती हैं जो हमारे लोकों से भी ऊपर हैं।
17हे शतक्रतो, हे शक्र, इस प्रकार मैंने आज तुम्हें वह कारण बता दिया कि गौएँ देवताओं के लोक से बहुत ऊँचे स्थान में क्यों निवास करती हैं।
18हे वासव, गौओं ने अनेक उत्तम रूप प्राप्त किए हैं और वे स्वयं वरदान देने वाली हैं। वे सुरभि कहलाती हैं। पवित्र कर्मों वाली और अनेक शुभ लक्षणों से युक्त वे अत्यन्त पवित्र करने वाली हैं।
19हे बलनाशी, हे देवश्रेष्ठ, अब मुझसे यह भी सुनो, मैं तुम्हें विस्तार से बताता हूँ कि सुरभि की सन्तान गौएँ पृथ्वी पर क्यों अवतरित हुईं।
20हे पुत्र, प्राचीन काल में जब कृतयुग में महान् दानव तीनों लोकों के स्वामी बन गए, तब अदिति ने कठिनतम तपस्या करके विष्णु को अपने गर्भ में प्राप्त किया। सचमुच, हे देवराज, पुत्र की कामना से वे अनेक दीर्घ वर्षों तक एक पैर पर खड़ी रही थीं।
21महादेवी अदिति को इस प्रकार कठिनतम तपस्या करते देखकर दक्ष की पुत्री, धर्म में समान रूप से निरत यशस्विनी सुरभि ने भी कैलास के उन मनोहर पर्वतों के वक्ष पर, जो देवताओं और गन्धर्वों — दोनों के आश्रय हैं, अत्यन्त कठोर तपस्या की। परम योग में स्थित होकर वे भी ग्यारह सहस्र वर्षों तक एक पैर पर खड़ी रहीं। उनकी तपस्या की उग्रता से ऋषियों तथा महानागों सहित देवता सब सन्तप्त हो उठे। मेरे साथ वहाँ जाकर वे सब उन मंगलमयी देवी की पूजा करने लगे।
22तब मैंने तपस्या से सम्पन्न उन देवी को सम्बोधित करके कहा — हे देवि, हे निर्दोष आचरण वाली, तुम किस प्रयोजन से ऐसी कठोर तपस्या कर रही हो?
23हे परम सौभाग्यशालिनी, हे सुन्दरी, मैं तुम्हारी तपस्या से प्रसन्न हूँ! हे देवि, तुम जो वर चाहती हो, वह माँग लो। तुम जो कुछ भी माँगोगी, मैं तुम्हें वही प्रदान करूँगा! हे पुरन्दर, ये मेरे उससे कहे गए वचन थे।
24मेरे इस प्रकार कहने पर सुरभि ने मुझे उत्तर दिया — हे पितामह, मुझे वरदानों की कोई आवश्यकता नहीं है। हे निष्पाप, आप मुझ पर प्रसन्न हुए, यही मेरे लिए महान् वरदान है। हे देवराज, हे शचीपते, मुझसे ऐसा कहने वाली उन यशस्विनी सुरभि को मैंने इस प्रकार उत्तर दिया — हे देवि, हे सुमुखी, तुम्हारी इस लोभ और कामना से मुक्ति से तथा तुम्हारी इस तपस्या से मैं अत्यन्त प्रसन्न हुआ हूँ। इसलिए मैं तुम्हें अमरत्व का वर देता हूँ।
25मेरी कृपा से तुम उस लोक में निवास करोगी जो तीनों लोकों से ऊँचा है। वह लोक सबके बीच गोलोक के नाम से विख्यात होगा।
26तुम्हारी सन्तान, जो सदा शुभ कर्मों में लगी रहेगी, मनुष्यलोक में निवास करेगी। सचमुच, हे परम सौभाग्यशालिनी, तुम्हारी पुत्रियाँ वहीं रहेंगी।
27दिव्य और मानवीय — जिन भी भोगों का तुम विचार करोगी, वे सब तुम्हें सहज ही प्राप्त होंगे। हे कल्याणी, स्वर्गलोक में जो भी सुख विद्यमान है, वह तुम्हें प्राप्त होगा! हे सहस्रनेत्र, सुरभि के जो लोक हैं, वे प्रत्येक कामना की पूर्ति के साधनों से परिपूर्ण हैं। वहाँ के निवासियों को न मृत्यु पराजित कर सकती है, न जरा, न अग्नि।
28हे वासव, वहाँ कोई दुर्भाग्य नहीं है; वहाँ अनेक मनोहर वन तथा मनोरम आभूषण और सौन्दर्य की वस्तुएँ देखी जा सकती हैं।
29हे वासव, वहाँ अनेक सुन्दर रथ देखे जा सकते हैं, जो सब भलीभाँति सज्जित हैं और आरोही की इच्छा के अनुसार चलते हैं। हे कमलदल के समान नेत्रों वाले, केवल ब्रह्मचर्य से, तपस्या से, सत्य से, आत्मसंयम से, दान से, नाना प्रकार के धर्मकर्मों से, तीर्थयात्राओं से — वस्तुतः कठोर तपस्या और भलीभाँति सम्पन्न किए गए धर्मकर्मों से ही — मनुष्य गोलोक को प्राप्त कर सकता है।
30हे शक्र, तुमने मुझसे पूछा था और मैंने तुम्हें विस्तार से उत्तर दे दिया। हे असुरनाशी, तुम्हें कभी गौओं की अवहेलना नहीं करनी चाहिए!
31भीष्म ने कहा — हे युधिष्ठिर, स्वयम्भू ब्रह्मा के ये वचन सुनकर सहस्रनेत्र शक्र उस समय से प्रतिदिन गौओं की पूजा करने लगे और उनके प्रति परम आदर दिखाने लगे।
32हे महातेजस्वी, इस प्रकार मैंने तुमसे गौओं के पवित्र करने वाले स्वभाव के विषय में सब कुछ कह दिया। हे नरश्रेष्ठ, मैंने तुमसे गौओं की उस पवित्र और उच्च श्रेष्ठता तथा महिमा का वर्णन किया है जो मनुष्य को प्रत्येक पाप से शुद्ध करने में समर्थ है। जो मनुष्य अन्य समस्त विषयों से इन्द्रियों को हटाकर हव्य और कव्य अर्पित करने के अवसरों पर, अथवा यज्ञों में, अथवा पितरों की पूजा के अवसरों पर ब्राह्मणों को यह वृत्तान्त सुनाएगा, वह अपने पूर्वजों को प्रत्येक कामना की पूर्ति से युक्त अनन्त सुख प्रदान करने में सफल होता है।
33जो मनुष्य गौओं के प्रति समर्पित है, वह अपनी प्रत्येक कामना की पूर्ति प्राप्त करने में सफल होता है। सचमुच, जो स्त्रियाँ भी गौओं के प्रति समर्पित हैं, वे भी अपनी प्रत्येक कामना की पूर्ति सुनिश्चित करने में सफल होती हैं।
34जो पुत्रों की कामना करता है, वह उन्हें प्राप्त करता है। जो पुत्रियों की कामना करता है, वह उन्हें प्राप्त करता है। जो धन की कामना करता है, वह धन प्राप्त करने में सफल होता है, और जो धर्म का पुण्य चाहता है, वह उसे जीतने में सफल होता है।
35जो ज्ञान की कामना करता है, वह उसे प्राप्त करता है, और जो सुख की कामना करता है, वह सुख प्राप्त करने में सफल होता है। सचमुच, हे भरतश्रेष्ठ, ऐसा कुछ भी नहीं है जिसे गौओं के प्रति समर्पित मनुष्य प्राप्त न कर सके।
नेपाली
1भीष्मले भने — हे युधिष्ठिर, जसले गोदान गर्छन् र जो पवित्र अग्निमा आहुतिका रूपमा अर्पित पदार्थका अवशेषमा जीवन बिताउँछन्, तिनीहरू सधैँ यज्ञ गर्ने नै मानिन्छन्।
2दही र घिउको सहायताविना कुनै यज्ञ गर्न सकिँदैन। यज्ञको जुन यज्ञत्व छ, त्यो घिउमै आश्रित छ। त्यसैले घिउलाई यज्ञको जरा नै मानिन्छ।
3सम्पूर्ण प्रकारका दानमा गोदानको सर्वोच्च प्रशंसा गरिन्छ। गाईहरू सम्पूर्ण वस्तुमा श्रेष्ठ छन्। आफैँ पवित्र भई तिनी पवित्र पार्नेहरूमा पनि श्रेष्ठ छन्।
4मानिसहरूले समृद्धि र शान्ति प्राप्त गर्नका लागि गाईहरूको पालन गर्नुपर्छ। गाईबाट प्राप्त दूध, दही र घिउ मानिसलाई हरेक प्रकारको पापबाट शुद्ध पार्न समर्थ छन्।
5हे भरतश्रेष्ठ, गाईहरूलाई यस लोक र परलोक — दुवैमा सर्वोच्च तेज भनिएको छ। गाईभन्दा बढी पवित्र अथवा पवित्र पार्ने केही पनि छैन।
6यस विषयमा पितामह र देवराजबीच भएको प्राचीन संवाद सुनाइन्छ।
7असुरहरू पराजित भई शक्र तीनै लोकका अधिपति बनेपछि सम्पूर्ण प्राणी समृद्ध भए र साँचो धर्मप्रति समर्पित भए।
8तब एक अवसरमा, हे कुरुनन्दन, ऋषि, गन्धर्व, किन्नर, उरग, राक्षस, देवता, असुर, पक्षी र प्रजापति — यी सबै जम्मा भई पितामहको पूजा गर्न थाले। त्यहाँ नारद, पर्वत, विश्वावसु तथा हाहा र हूहू पनि थिए, जसले सम्पूर्ण प्राणीका ती शक्तिशाली अधिपतिको पूजाका लागि दिव्य गीत गाए। वायुदेवले त्यहाँ दिव्य पुष्पको सुगन्ध बोकेका थिए।
9ऋतुहरू पनि आ-आफ्ना मूर्त रूपमा आ-आफ्ना विशेष पुष्पको सुगन्ध बोकेर देवताहरूको त्यस सभामा, विश्वका सम्पूर्ण प्राणीको त्यस समागममा उपस्थित थिए, जहाँ दिव्य सङ्गीतको सङ्गतमा देवकन्याहरू नाच्दै र गाउँदै थिए। त्यस सभाको बीचमा इन्द्रले सम्पूर्ण देवताका अधिपतिलाई प्रणाम गरेर र आदरपूर्वक उनको अगाडि शिर निहुराएर उनीसँग सोधे — हे पितामह, हे भगवन्, म जान्न चाहन्छु कि गाईहरूको लोक स्वयं ती देवताहरूको लोकभन्दा पनि किन अग्लो छ जो सम्पूर्ण लोकका स्वामी हुन्।
10हे प्रभु, गाईहरूले कुन तपस्या, कुन ब्रह्मचर्य गरे जसका कारण तिनी देवताहरूभन्दा पनि माथिको लोकमा सुखपूर्वक निवास गर्न सक्छन्?
11इन्द्रले यसरी सोधेपछि ब्रह्माले बलनाशीलाई भने — हे बलनाशी, तिमीले सधैँ गाईहरूको अवहेलना गरेका छौ।
12त्यसैले तिमी गाईहरूको गौरवमय श्रेष्ठतासँग परिचित छैनौ। हे शक्तिशाली, हे देवराज, अब मबाट सुन, म तिमीलाई गाईहरूको महान् तेज र गौरवमय श्रेष्ठताको वर्णन गर्छु।
13हे वासव, गाईहरूलाई यज्ञका अङ्ग भनिएको छ। तिनी स्वयं यज्ञ नै हुन्। तिनीबिना कुनै यज्ञ हुन सक्दैन।
14आफ्नो दूधले र त्यसबाट बनेको हविले तिनले सम्पूर्ण प्राणीको पालन गर्छन्। तिनका भाले बाच्छा खेतीमा सहायता गर्नमा लागिरहन्छन् र यसरी नाना प्रकारका धान तथा अन्य बीउ उत्पन्न गर्छन्।
15तिनैबाट यज्ञ, हव्य र कव्य, तथा दूध, दही र घिउ उत्पन्न हुन्छन्। त्यसैले हे देवराज, गाईहरू पवित्र छन्। भोक र तिर्खाले पीडित हुँदा पनि तिनले नाना प्रकारका भारी बोक्छन्।
16गाईहरूले तपस्वीहरूको भरणपोषण गर्छन्। तिनले नाना कर्मले सम्पूर्ण प्राणीको पालन गर्छन्। हे वासव, गाईहरू आफ्नो आचरणमा निष्कपट छन्; यस्तो आचरण र अनेक राम्ररी सम्पन्न गरिएका कर्मका कारण तिनी सधैँ ती लोकमा निवास गर्न सक्छन् जो हाम्रा लोकभन्दा पनि माथि छन्।
17हे शतक्रतु, हे शक्र, यसरी मैले आज तिमीलाई त्यो कारण बताइदिएँ कि गाईहरू देवताहरूको लोकभन्दा धेरै अग्लो स्थानमा किन निवास गर्छन्।
18हे वासव, गाईहरूले अनेक उत्तम रूप प्राप्त गरेका छन् र तिनी आफैँ वरदान दिने छन्। तिनी सुरभि कहलाउँछन्। पवित्र कर्म भएका र अनेक शुभ लक्षणले युक्त तिनी अत्यन्त पवित्र पार्ने छन्।
19हे बलनाशी, हे देवश्रेष्ठ, अब मबाट यो पनि सुन, म तिमीलाई विस्तारपूर्वक बताउँछु कि सुरभिकी सन्तान गाईहरू पृथ्वीमा किन अवतरित भए।
20हे छोरा, प्राचीन कालमा जब कृतयुगमा महान् दानवहरू तीनै लोकका स्वामी भए, तब अदितिले कठिनतम तपस्या गरेर विष्णुलाई आफ्नो गर्भमा प्राप्त गरिन्। साँच्चै, हे देवराज, छोराको कामनाले उनी अनेक दीर्घ वर्षसम्म एक खुट्टामा उभिइरहेकी थिइन्।
21महादेवी अदितिलाई यसरी कठिनतम तपस्या गरेको देखेर दक्षकी छोरी, धर्ममा समान रूपले निरत यशस्विनी सुरभिले पनि कैलासका ती मनोहर पर्वतको छातीमा, जो देवता र गन्धर्व — दुवैका आश्रय हुन्, अत्यन्त कठोर तपस्या गरिन्। परम योगमा स्थित भई उनी पनि एघार हजार वर्षसम्म एक खुट्टामा उभिइरहिन्। उनको तपस्याको उग्रताले ऋषिहरू तथा महानागसहित देवताहरू सबै सन्तप्त भए। मसँगै त्यहाँ गएर तिनीहरू सबैले ती मङ्गलमयी देवीको पूजा गर्न थाले।
22तब मैले तपस्याले सम्पन्न ती देवीलाई सम्बोधन गरेर भनेँ — हे देवी, हे निर्दोष आचरणकी, तिमी कुन प्रयोजनले यस्तो कठोर तपस्या गरिरहेकी छ्यौ?
23हे परम सौभाग्यशालिनी, हे सुन्दरी, म तिम्रो तपस्याले प्रसन्न छु! हे देवी, तिमीले जुन वर चाहन्छ्यौ, त्यो मागिहाल। तिमीले जे मागे पनि म तिमीलाई त्यही प्रदान गर्नेछु! हे पुरन्दर, यी मैले उनलाई भनेका वचन थिए।
24मैले यसरी भनेपछि सुरभिले मलाई उत्तर दिइन् — हे पितामह, मलाई वरदानको कुनै आवश्यकता छैन। हे निष्पाप, तपाईं ममाथि प्रसन्न हुनुभयो, यही मेरा लागि महान् वरदान हो। हे देवराज, हे शचीपति, मलाई यसो भन्ने ती यशस्विनी सुरभिलाई मैले यसरी उत्तर दिएँ — हे देवी, हे सुमुखी, तिम्रो यस लोभ र कामनाबाट मुक्तिले तथा तिम्रो यस तपस्याले म अत्यन्त प्रसन्न भएको छु। त्यसैले म तिमीलाई अमरत्वको वर दिन्छु।
25मेरो कृपाले तिमी त्यस लोकमा निवास गर्नेछ्यौ जो तीनै लोकभन्दा अग्लो छ। त्यो लोक सबैका बीच गोलोकको नामले विख्यात हुनेछ।
26तिम्री सन्तान, जो सधैँ शुभ कर्ममा लागिरहनेछन्, मनुष्यलोकमा निवास गर्नेछन्। साँच्चै, हे परम सौभाग्यशालिनी, तिम्री छोरीहरू त्यहीँ रहनेछन्।
27दिव्य र मानवीय — जुन-जुन भोगको तिमी विचार गर्नेछ्यौ, ती सबै तिमीले सहजै प्राप्त गर्नेछ्यौ। हे कल्याणी, स्वर्गलोकमा जुन-जुन सुख विद्यमान छ, त्यो तिमीले प्राप्त गर्नेछ्यौ! हे सहस्रनेत्र, सुरभिका जुन लोक छन्, ती हरेक कामनाको पूर्तिका साधनले परिपूर्ण छन्। त्यहाँका निवासीलाई न मृत्युले पराजित गर्न सक्छ, न जराले, न अग्निले।
28हे वासव, त्यहाँ कुनै दुर्भाग्य छैन; त्यहाँ अनेक मनोहर वन तथा मनोरम आभूषण र सौन्दर्यका वस्तु देख्न सकिन्छ।
29हे वासव, त्यहाँ अनेक सुन्दर रथ देख्न सकिन्छ, जो सबै राम्ररी सजिएका छन् र आरोहीको इच्छाअनुसार चल्छन्। हे कमलदलजस्ता आँखा भएका, केवल ब्रह्मचर्यले, तपस्याले, सत्यले, आत्मसंयमले, दानले, नाना प्रकारका धर्मकर्मले, तीर्थयात्राले — वस्तुतः कठोर तपस्या र राम्ररी सम्पन्न गरिएका धर्मकर्मले नै — मानिसले गोलोक प्राप्त गर्न सक्छ।
30हे शक्र, तिमीले मसँग सोधेका थियौ र मैले तिमीलाई विस्तारपूर्वक उत्तर दिइसकेँ। हे असुरनाशी, तिमीले कहिल्यै गाईहरूको अवहेलना गर्नुहुँदैन!
31भीष्मले भने — हे युधिष्ठिर, स्वयम्भू ब्रह्माका यी वचन सुनेर सहस्रनेत्र शक्रले त्यस समयदेखि प्रतिदिन गाईहरूको पूजा गर्न थाले र तिनीहरूप्रति परम आदर देखाउन थाले।
32हे महातेजस्वी, यसरी मैले तिमीलाई गाईहरूको पवित्र पार्ने स्वभावका विषयमा सबै कुरा भनिसकेँ। हे नरश्रेष्ठ, मैले तिमीलाई गाईहरूको त्यस पवित्र र उच्च श्रेष्ठता तथा महिमाको वर्णन गरेको छु जो मानिसलाई हरेक पापबाट शुद्ध पार्न समर्थ छ। जुन मानिसले अन्य सम्पूर्ण विषयबाट इन्द्रियलाई हटाएर हव्य र कव्य अर्पण गर्ने अवसरमा, अथवा यज्ञमा, अथवा पितृहरूको पूजाका अवसरमा ब्राह्मणहरूलाई यो वृत्तान्त सुनाउनेछ, ऊ आफ्ना पूर्वजलाई हरेक कामनाको पूर्तिले युक्त अनन्त सुख प्रदान गर्न सफल हुन्छ।
33जुन मानिस गाईहरूप्रति समर्पित छ, ऊ आफ्नो हरेक कामनाको पूर्ति प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। साँच्चै, जुन स्त्रीहरू पनि गाईहरूप्रति समर्पित छन्, तिनीहरू पनि आफ्नो हरेक कामनाको पूर्ति सुनिश्चित गर्न सफल हुन्छन्।
34जसले छोराहरूको कामना गर्छ, उसले तिनलाई प्राप्त गर्छ। जसले छोरीहरूको कामना गर्छ, उसले तिनलाई प्राप्त गर्छ। जसले धनको कामना गर्छ, ऊ धन प्राप्त गर्न सफल हुन्छ, र जसले धर्मको पुण्य चाहन्छ, ऊ त्यो जित्न सफल हुन्छ।
35जसले ज्ञानको कामना गर्छ, उसले त्यो प्राप्त गर्छ, र जसले सुखको कामना गर्छ, ऊ सुख प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। साँच्चै, हे भरतश्रेष्ठ, यस्तो केही पनि छैन जसलाई गाईहरूप्रति समर्पित मानिसले प्राप्त गर्न नसकोस्।