अनुशासनिक पर्व — पवित्र वस्तुहरूको वर्णन
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 81
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच पवित्राणां पवित्रं यच्छिष्टं लोके च यद् भवेत्। पावनं परमं चैव तन्मे ब्रूहि पितामह॥
2भीष्म उवाच गावो महार्थाः पुण्याश्च तारयन्ति च मानवान्। धारयन्ति प्रजाश्चमा हविषा पयसा तथा॥
3न हि पुण्यतमं किंचिद् गोभ्यो भरतसत्तम। एताः पुण्याः पवित्राश्च त्रिषु लोकेषु सत्तमाः॥
4देवानामुपरिष्टाच्च गावः प्रतिवसन्ति वै। दत्त्वा चैतास्तारयन्ते यान्ति स्वर्ग मनीषिणः॥
5मान्धाता यौवनावश्च ययातिनहुषस्तथा। गा वै ददन्तः सततं सहस्रशतसम्मिताः॥
6गताः परमकं स्थानं देवैरपि सुदुर्लभम्। अपि चात्र पुरागीतां कथयिष्यामि तेऽनघ॥
7ऋषीणामुत्तमं धीमान् कृष्णद्वैपायनं शुकः। अभिवाद्याह्निककृतः शुचिः प्रयतमानसः॥ पितरं परिपप्रच्छ दृष्टलोकपरावरम्। को यज्ञः सर्वयज्ञानां वरिष्ठोऽभ्युपलक्ष्यते॥
8किं च कृत्वा परं स्थानं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः। केन देवाः पवित्रेण स्वर्गमश्नन्ति वा विभो॥
9किं च यज्ञस्य यज्ञत्वं क्व च यज्ञः प्रतिष्ठितः। देवानामुत्तमं किं च किं च सत्रमितः परम्॥ पवित्राणां पवित्रं च यत् तद् ब्रूहि पितर्मम।
10एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः परमधर्मवित्। पुत्रायाकथयत् सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ॥
11व्यास उवाच गावः प्रतिष्ठा भूतानां तथा गावः परायणम्। गाव: पुण्याः पवित्राश्च गोधनं पावनं तथा॥
12पूर्वमासन्नशृङ्गा वै गाव इत्यनुशुश्रुमा शृङ्गार्थे समुपासन्त ताः किल प्रभुमव्ययम्॥
13ततो ब्रह्मा तु गाः प्रायमुपविष्टाः समीक्ष्य ह। ईप्सितं प्रददौ ताभ्यो गोभ्यः प्रत्येकशः प्रभुः॥
14तासां शृङ्गाण्यजायन्त यस्या यादृङ्मनोगतम्। नानावर्णाः शृङ्गरान्त्यस्ता व्यरोचन्त पुत्रक॥
15ब्रह्मणा वरदत्तास्ता हव्यकव्यप्रदाः शुभाः। पुण्याः पवित्राः सुभगा दिव्यसंस्थानलक्षणाः॥
16गावस्तेजो महद् दिव्यं गवां दानं प्रशस्यते। ये चैताः सम्प्रयच्छन्ति साधवो वीतमत्सराः॥ ते वै सुकृतिनः प्रोक्ताः सर्वदानप्रदाश्च ते। गवां लोकं तथा पुण्यमाप्नुवन्ति च तेऽनघ॥
17यत्र वृक्षा मधुफला दिव्यपुष्पफलोपगाः। पुष्पाणि च सुगन्धीनि दिव्यानि द्विजसत्तम॥
18सर्वा मणिमयी भूमिः सर्वकाञ्चनवालुकाः। सर्वर्तुसुखसंस्पर्शा निष्पङ्का नीरजाः शुभा॥
19रक्तोत्पलवनैश्चैव मणिखण्डैर्हिरण्मगैः। तरुणादित्यसंकाशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः॥
20महार्हमणिपत्रैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः। नीलोत्पलविमित्रैश्च सरोभिर्बहुपङ्कजैः॥
21करवीरवनैः फुल्लैः सहस्रावर्तसंवृतैः। संतानकवनैः फुल्लैर्वृक्षैश्च समलंकृताः॥
22निर्मलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाप्रभैः। उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः॥
23सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा दुमोत्तमैः। जातरूपमयैश्चान्यैर्हताशनसमप्रभैः॥
24सौवर्णा गिरयस्तत्र मणिरत्नशिलोच्चयाः। सर्वरत्नमयैर्भान्ति शृङ्गैश्चारुभिरुच्छ्रितैः॥
25नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्ररथाकुलाः। दिव्यगन्धरसैः पुष्पैः फलैश्च भरतर्षभ॥
26रमन्ते पुण्यकर्माणस्तत्र नित्यं युधिष्ठिर। सर्वकामसमृद्धार्था निःशोका गतमन्यवः॥
27विमानेषु विचित्रेषु रमणीयेषु भारत। मोदन्ते पुण्यकर्माणो विहरन्तो यशस्विनः॥
28बलवान् बली। उपक्रीडन्ति तान् राजन्शुभाश्चाप्सरसां गणाः। एताल्लोकानवाप्नोति गां दत्त्वा वै युधिष्ठिर॥
29येषामधिपतिः पूषा मारुतो ऐश्वर्ये वरुणो राजा नाममात्रं युगन्धरः॥ सुरूपा बहुरूपाश्च विश्वरूपाश्च मातरः। प्रजापत्यमिति ब्रह्मन् जपेन्नित्यं यतव्रतः॥
30गाश्च शुक्षूषते यश्च समन्वेति च सर्वशः। तस्मै तुष्टाः प्रयच्छन्ति वरानपि सुदुर्लभान्॥
31दुह्येन मनसा वापि गोषु नित्यं सुखप्रदः। अर्चयेत सदा चैव नमस्कारैश्च पूजयेत्॥
32दान्तः प्रीतमना नित्यं गवां व्युष्टिं तथाश्नुते। त्र्यहमुष्णं पिबेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं पिबेत् पयः॥
33गवामुष्णं पयः पीत्वा त्र्यहमुष्णं घृतं पिबेत्। त्र्यहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत् व्यहम्॥
34येन देवाः पवित्रेण भुञ्जते लोकमुत्तमम्। यत् पवित्रं पवित्राणां तद् घृतं शिरसा वहेत्॥
35घृतेन जुहुयादग्निं घृतेन स्वस्ति वाचयेत्। घृतं प्राशेद् घृतं दद्याद् गवां पुष्टिं तथाश्नुते॥
36निर्हतैश्च यवैर्गोभिर्मासं प्रश्रितयावकः। ब्रह्महत्यासमं पापं सर्वमेतेन शुध्यते॥
37पराभवाच्च दैत्यानां देवैः शौचमिदं कृतम्। ते देवत्वमपि प्राप्ताः संसिद्धाश्च महाबलाः॥
38गाव: पवित्राः पुण्याश्च पावनं परमं महत्। ताश्च दत्त्वा द्विजातिभ्यो नरः स्वर्गमुपाश्नुते॥
39गवां मध्ये शुचिर्भूत्वा गोमती मनसा जपेत्। पूताभिरद्भिराचम्य शुचिर्भवति निर्मलः॥
40अग्निमध्ये गवां मध्ये ब्राह्मणानां च संसदि। विद्यादेवव्रतस्नाता ब्राह्मणाः पुण्यकर्मिणः॥ अध्यापयेरन्शिष्यान् वै गोमतों यज्ञसम्मिताम्। त्रिरात्रापोषितो भूत्वा गोमती लभते वरम्॥
41पुत्रकामश्च लभते पुत्रं धनमथापि वा। पतिकामा च भर्तारं सर्वकामांश्च मानवः॥
42गावस्तुष्टाः प्रयच्छन्ति सेविता वै न संशयः। एवमेता महाभागा यज्ञियाः सर्वकामदाः। रोहिण्य इति जानीहि नैताभ्यो विद्यते परम्॥
43भीष्म उवाच इत्युक्तः स महातेजाः शुकः पित्रा महात्मना। पूजयामास गां नित्यं तस्मात् त्वमपि पूजय॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said Tell me, O grandfather, what is that which is the most sacred of all sacred things in the world, other than that which has been already mentioned, and which is the greatest of all purifying objects.
2Bhishma said Kine are the foremost of all objects. They are highly sacred and they save men. With their milk and with the Havi manufactured therefrom, kine sustain all creatures in the universe.
3O best of the Bharatas, there is nothing that is more sacred than kine. The highest of all things in the three worlds, kine are themselves sacred and capable of purifying others.
4Kine live in a region that is even greater than the region of the celestials. When given away, they save their givers. Wise men succeed in acquiring the celestial region by making gifts of kine.
5Yuvanashvas son Mandhatri, Yayati, and Nahusha, used always to give away kine in thousands.
6As thc reward of those gifts, they have acquired such regions as are unattainable by the very celestials. There is, about it, O sinless one, a discourse delivered of yore. I shall recite it to you.
7Once on a time, having finished his morning rites, the intelligent Shuka approached with a controlled mind his father, that foremost of Rishis, viz., the Island-born Krishna, who knows the distinction between the superior and the inferior, and saluting him, said, What is that sacrifice which appears to you as the foremost of all sacrifices?
8What is that act by doing which wise men succeed in acquiring the highest region? What is that sacred deed by which the celestials enjoy divine happiness?
9What forms the character of sacrifice as sacrifice? What is that upon which sacrifice rests? What is that which is considered as the best by the deities? What is that sacrifice which is above the sacrifices of this world? Do you also tell me, O father what is that which is the most sacred of all things.
10Having heard these words of his son, O chief of Bharata's race, Vyasa, the foremost of all persons knowing duties, said as follows to him.
11Vyasa said Kine form the support of all creatures. Kine are the refuge of all creatures. Kine are the embodiment of virtue. Kine are sacred, and kine purifiers of all.
12Formerly kine were hornless as we have heard. For getting horns they adored the eternal and powerful Brahman.
13Seeing the kine paying their adorations to him and sitting without food, the powerful Brahman granted to each of them what each desired.
14Thereafter their horns grew and each got what each wished. Of various colours, and gifted with horns, they began to shine beautifully, O son!
15Favoured by Brahman himself with boons, kine are auspicious and givers of Havya and Kavya. They are the embodiments of virtue. They are sacred and highly blessed. They have excellent form and qualities.
16Kine form high and excellent energy. The gift of kine is highly spoken of. Those good men who, shorn or pride, make gifts of kine, are considered as doers of righteous deeds and as givers of all articles. Such men, O sinless one, acquire the highly sacred region of kine.
17The trees there yield sweet fruits. Indeed, those trees are always bedecked with excellent flowers and fruits. Those flowers, O best of twiceborn persons, have celestial fragrance.
18The entire soil of that region is formed of gems. The sands there are all gold. The climate there possesses the excellencies of every season. There is no mire, no dust. It is, indeed, highly sacred.
19The rivers there shine in resplendence for the red lotuses blossoming upon their bosoms, and for the jewels, gems and gold that are on their banks and which display the effulgence of the morning Sun
20There are many lakes also on whose breasts are many lotuses, mixed here and there with Nymphoea stellata, and having their petals made of costly gems, and their filaments goldhued.
21They are also bedecked with flowering forests of the Nerium odorum with thousands of beautiful creepers twining round them, as also with forests of Santanakas bearing flowers.
22There are rivers whose banks are variegated with many bright pearls and shining gems and gold.
23Parts of those regions are covered with excellent trees that are decked with jewels and gems of every sort. Some of them are made of gold and some of them are effulgent like fire.
24There stand many mountains made of gold, and many hills made of jewels and gems. These shine in beauty on account of their tall summits made of all sorts of gems.
25The trees that bedeck those regions always put forth flowers and fruits, and are always covered with dense foliage. The flowers always yield a celestial fragrance and the fruits are greatly sweet, О chief of Bharata's race.
26The righteous persons, O Yudhishthira, always sport there happily. Freed from grief and anger, they spend their time there, crowned with the fruition of every desire.
27Pious and illustrious persons sport there happily, moving from place to place, O Bharata, on delightful and highly beautiful cars.
28Bevies of celestial nymphs always amuse there, with music and dance. Indeed, Yudhishthira, a person goes to such regions as the fruit of his making gifts of kine.
29Those regions which are owned by Pushan, and the Maruts of great power, are acquired by givers of kine. In riches the royal Varuna is considered as preeminent. The giver of kine acquires riches like that of Varuna himself. One should, with the steadiness of a vow, daily recite these Mantras sung by Prajapati himself, vizYugandharah, Surupali, Bahurupah, Vishvarupah, and Matara.
30He who serves kine with respect and who follows them with humility, succeeds in getting many invaluable boons from kine who become pleased with him.
31One should never, even in his heart, injure, kine. One should indeed, always confer happiness on them. One should always respect kine and adore them, by bending low his head.
32He who does this, controlling his senses all the while and filled with cheerfulness, succeeds in acquiring that happiness which is enjoyed by kine. One should for three day drink the hot urine of the cow. For the next three days one should drink the hot milk of the cow.
33Having thus drunk for three days hot milk, one should next drink hot clarified butter for three days. Having thus drunk hot clarified butter for three days, one should live for the next three days on air only.
34Thatsacred thing by whose help the celestials enjoy regions of happiness, that which is most sacred of all sacred things, viz., clarified butter, should then be carried on the head.
35With the help of clarified butter, one should pour libations on the sacred fire. By making gifts of clarified butter, one should make the Brahmanas utter benedictions on oneself. One should eat clarified butter and make gifts of clarified butter. As the reward of this conduct, one may then acquire that prosperity, which belongs to kine.
36That man who, for a month, lives upon the gruel of barley picked up every day from cowdung, becomes purged of sins as heinous as Brahmanicide.
37After their defeat at the hands of the demons, the deities practised this expiation, It was on account of this expiation that they succeeded in regaining their position as celestials. Indeed, it was through this that they regained their strength and became successful.
38Kine are sacred. They are embodiments of virtue. They are high and most efficacious purifiers of all. By making gifts of kine to the Brahmanas one acquires the celestial region.
39Living in a pure state, in the midst of kine, one should mentally recite those sacred Mantras named Gomati, after touching pure water. By doing this, one becomes purified.
40Brahmanas of righteous deeds, who have been purified by knowledge, study of the Vedas, and observance of vows, should, only in the midst of sacred fires or kine or conclaves of Brahmanas, impart to their disciples a knowledge of the Gomati Mantras which are in every way like a sacrifice. One should observed a fast for three nights for receiving the boon formed by a knowledge of the meaning of the Gomati Mantras.
41The man who wishes to get a son may cbtain it by worshipping these Mantras, He who wishes to acquire riches may have his desire fulfilled by worshipping these Mantras. The girl desirous of having a good husband may have her wish fulfilled by the same means. In fact, one may acquire the fruition of every desire he may cherish, by worshipping these sacred Mantras.
42When kine are pleased with the service one renders them, they are, forsooth, capable of granting the fruition of every desire. Even so, kine are highly blessed. They are the essential articles of sacrifices. They are grantors of every wish. Know that there is nothing superior to kine.
43Bhishma said Thus addressed by his great father, Shuka, gifted with great energy, began from that time to adore kine every day. Do you also, O son, act thus.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे बताइए कि जिनका उल्लेख पहले हो चुका है, उनके अतिरिक्त संसार की समस्त पवित्र वस्तुओं में सर्वाधिक पवित्र क्या है, और समस्त पवित्र करने वाली वस्तुओं में श्रेष्ठ क्या है।
2भीष्म ने कहा — गौएँ समस्त वस्तुओं में श्रेष्ठ हैं। वे अत्यन्त पवित्र हैं और मनुष्यों का उद्धार करती हैं। अपने दूध से और उससे बनी हवि से गौएँ विश्व के समस्त प्राणियों का पालन करती हैं।
3हे भरतश्रेष्ठ, गौओं से अधिक पवित्र कुछ भी नहीं है। तीनों लोकों की समस्त वस्तुओं में सर्वोच्च गौएँ स्वयं पवित्र हैं और दूसरों को पवित्र करने में समर्थ हैं।
4गौएँ ऐसे लोक में निवास करती हैं जो देवताओं के लोक से भी महान् है। दान में दी जाने पर वे अपने दाताओं का उद्धार करती हैं। बुद्धिमान् पुरुष गोदान करके स्वर्गलोक प्राप्त करने में सफल होते हैं।
5युवनाश्व के पुत्र मान्धाता, ययाति और नहुष सदा सहस्रों की संख्या में गौओं का दान किया करते थे।
6उन दानों के फलस्वरूप उन्होंने ऐसे लोक प्राप्त किए जो स्वयं देवताओं के लिए भी अप्राप्य हैं। हे निष्पाप, इस विषय में प्राचीन काल का एक संवाद है। वही मैं तुम्हें सुनाता हूँ।
7एक समय प्रातःकालीन कर्मों को समाप्त करके बुद्धिमान् शुक ने संयत मन से अपने पिता, ऋषिश्रेष्ठ द्वैपायन कृष्ण के पास जाकर, जो श्रेष्ठ और निकृष्ट का भेद जानते हैं, उन्हें प्रणाम करके कहा — वह कौन-सा यज्ञ है जो आपको समस्त यज्ञों में श्रेष्ठ प्रतीत होता है?
8वह कौन-सा कर्म है जिसे करके बुद्धिमान् पुरुष सर्वोच्च लोक प्राप्त करने में सफल होते हैं? वह कौन-सा पवित्र कर्म है जिसके द्वारा देवता दिव्य सुख भोगते हैं?
9यज्ञ का यज्ञत्व किससे बनता है? यज्ञ किस पर प्रतिष्ठित है? देवताओं के द्वारा सर्वश्रेष्ठ क्या माना जाता है? वह कौन-सा यज्ञ है जो इस लोक के यज्ञों से ऊपर है? हे पिता, यह भी मुझे बताइए कि समस्त वस्तुओं में सर्वाधिक पवित्र क्या है।
10हे भरतश्रेष्ठ, अपने पुत्र के ये वचन सुनकर धर्मों के समस्त ज्ञाताओं में श्रेष्ठ व्यास ने उससे इस प्रकार कहा।
11व्यास ने कहा — गौएँ समस्त प्राणियों का आधार हैं। गौएँ समस्त प्राणियों की शरण हैं। गौएँ धर्म की मूर्ति हैं। गौएँ पवित्र हैं, और गौएँ सबको पवित्र करने वाली हैं।
12हमने सुना है कि प्राचीन काल में गौएँ सींगों से रहित थीं। सींग प्राप्त करने के लिए उन्होंने शाश्वत और शक्तिशाली ब्रह्मा की आराधना की।
13गौओं को अपनी आराधना करते और निराहार बैठे देखकर शक्तिशाली ब्रह्मा ने उनमें से प्रत्येक को वह प्रदान किया जो प्रत्येक चाहती थी।
14तत्पश्चात् उनके सींग उग आए और प्रत्येक को वही मिला जो वह चाहती थी। हे पुत्र, नाना वर्णों वाली और सींगों से युक्त वे गौएँ सुन्दर रूप से शोभा पाने लगीं।
15स्वयं ब्रह्मा के द्वारा वरदानों से अनुगृहीत गौएँ मंगलमयी और हव्य तथा कव्य देने वाली हैं। वे धर्म की मूर्ति हैं। वे पवित्र और परम सौभाग्यशालिनी हैं। उनके रूप और गुण उत्कृष्ट हैं।
16गौएँ उच्च और उत्कृष्ट तेज हैं। गोदान की अत्यन्त प्रशंसा की जाती है। वे सज्जन जो अभिमान से रहित होकर गोदान करते हैं, धर्मकर्म करने वाले और समस्त वस्तुओं के दाता माने जाते हैं। हे निष्पाप, ऐसे पुरुष गौओं का वह अत्यन्त पवित्र लोक प्राप्त करते हैं।
17वहाँ के वृक्ष मधुर फल देते हैं। सचमुच, वे वृक्ष सदा उत्तम पुष्पों और फलों से सुशोभित रहते हैं। हे द्विजश्रेष्ठ, उन पुष्पों में दिव्य सुगन्ध होती है।
18उस लोक की समस्त भूमि रत्नों की बनी है। वहाँ की बालू सारी सुवर्ण की है। वहाँ की ऋतु में प्रत्येक ऋतु की उत्तमताएँ विद्यमान हैं। वहाँ न कीचड़ है, न धूल। वह सचमुच अत्यन्त पवित्र है।
19वहाँ की नदियाँ अपने वक्ष पर खिले हुए लाल कमलों से, तथा अपने तटों पर बिखरे उन रत्नों, मणियों और सुवर्ण से देदीप्यमान होती हैं जो प्रातःकालीन सूर्य की आभा प्रकट करते हैं।
20वहाँ अनेक सरोवर भी हैं जिनके वक्ष पर अनेक कमल हैं, जिनके बीच-बीच में नील कमल मिले हुए हैं, जिनकी पंखुड़ियाँ बहुमूल्य रत्नों की बनी हैं और जिनके केसर सुवर्ण के वर्ण के हैं।
21वे कनेर के पुष्पित वनों से भी सुशोभित हैं, जिन पर सहस्रों सुन्दर लताएँ लिपटी रहती हैं, तथा पुष्पों से लदे सन्तानक वृक्षों के वनों से भी।
22वहाँ ऐसी नदियाँ हैं जिनके तट अनेक उज्ज्वल मोतियों, चमकीले रत्नों और सुवर्ण से चित्र-विचित्र हैं।
23उन प्रदेशों के कुछ भाग ऐसे उत्तम वृक्षों से आच्छादित हैं जो सब प्रकार की मणियों और रत्नों से अलंकृत हैं। उनमें से कुछ सुवर्ण के बने हैं और कुछ अग्नि के समान तेजस्वी हैं।
24वहाँ सुवर्ण के बने अनेक पर्वत खड़े हैं, और मणियों तथा रत्नों की बनी अनेक पहाड़ियाँ हैं। ये सब प्रकार के रत्नों से बने अपने ऊँचे शिखरों के कारण सौन्दर्य से चमकते हैं।
25उन प्रदेशों को सुशोभित करने वाले वृक्ष सदा पुष्प और फल देते हैं और सदा घने पत्तों से ढँके रहते हैं। हे भरतश्रेष्ठ, उन पुष्पों से सदा दिव्य सुगन्ध निकलती है और फल अत्यन्त मधुर होते हैं।
26हे युधिष्ठिर, धर्मात्मा पुरुष वहाँ सदा सुखपूर्वक विहार करते हैं। शोक और क्रोध से मुक्त होकर तथा प्रत्येक कामना की पूर्ति से कृतार्थ होकर वे वहाँ अपना समय बिताते हैं।
27हे भरतश्रेष्ठ, पुण्यात्मा और यशस्वी पुरुष वहाँ मनोहर और अत्यन्त सुन्दर रथों पर एक स्थान से दूसरे स्थान जाते हुए सुखपूर्वक विहार करते हैं।
28अप्सराओं के दल वहाँ सदा संगीत और नृत्य से मनोरंजन करते हैं। सचमुच, हे युधिष्ठिर, मनुष्य गोदान के फलस्वरूप ऐसे लोकों को जाता है।
29जो लोक पूषा के और महाशक्तिशाली मरुतों के अधिकार में हैं, वे गोदाताओं को प्राप्त होते हैं। धन में राजा वरुण सर्वश्रेष्ठ माने जाते हैं; गोदाता स्वयं वरुण के समान धन प्राप्त करता है। मनुष्य को व्रत की दृढ़ता के साथ स्वयं प्रजापति के गाए हुए इन मन्त्रों का प्रतिदिन पाठ करना चाहिए — युगन्धरा, सुरूपा, बहुरूपा, विश्वरूपा और मातरः।
30जो आदरपूर्वक गौओं की सेवा करता है और विनम्रता से उनके पीछे-पीछे चलता है, वह प्रसन्न हुई गौओं से अनेक अमूल्य वरदान प्राप्त करता है।
31मनुष्य को कभी मन से भी गौओं की हानि नहीं करनी चाहिए। सचमुच, उसे सदा उन्हें सुख देना चाहिए। उसे सदा गौओं का आदर करना चाहिए और सिर झुकाकर उनकी पूजा करनी चाहिए।
32जो सारे समय अपनी इन्द्रियों को वश में रखकर और प्रसन्नता से भरकर ऐसा करता है, वह उस सुख को प्राप्त करने में सफल होता है जिसे गौएँ भोगती हैं। मनुष्य को तीन दिन तक गौ का उष्ण मूत्र पीना चाहिए। अगले तीन दिन उसे गौ का उष्ण दूध पीना चाहिए।
33इस प्रकार तीन दिन उष्ण दूध पीने के पश्चात् उसे तीन दिन उष्ण घृत पीना चाहिए। इस प्रकार तीन दिन उष्ण घृत पीने के पश्चात् उसे अगले तीन दिन केवल वायु पर रहना चाहिए।
34वह पवित्र वस्तु, जिसकी सहायता से देवता सुख के लोक भोगते हैं, और जो समस्त पवित्र वस्तुओं में सर्वाधिक पवित्र है — अर्थात् घृत — उसे तत्पश्चात् अपने मस्तक पर धारण करना चाहिए।
35घृत की सहायता से मनुष्य को पवित्र अग्नि में आहुति देनी चाहिए। घृत का दान करके उसे ब्राह्मणों से अपने ऊपर आशीर्वाद उच्चारित कराने चाहिए। उसे घृत का सेवन करना चाहिए और घृत का दान करना चाहिए। इस आचरण के पुरस्कार के रूप में वह तब वह समृद्धि प्राप्त कर सकता है जो गौओं की है।
36जो मनुष्य एक मास तक प्रतिदिन गोबर से चुने हुए जौ के दानों की कांजी पर जीवित रहता है, वह ब्रह्महत्या जैसे घोर पापों से भी शुद्ध हो जाता है।
37असुरों के हाथों पराजित होने के पश्चात् देवताओं ने यही प्रायश्चित्त किया था। इसी प्रायश्चित्त के कारण वे देवताओं का अपना पद पुनः प्राप्त करने में सफल हुए। सचमुच, इसी के द्वारा उन्होंने अपना बल पुनः प्राप्त किया और सफल हुए।
38गौएँ पवित्र हैं। वे धर्म की मूर्ति हैं। वे सबको पवित्र करने वाली उच्च और परम प्रभावशाली वस्तु हैं। ब्राह्मणों को गौओं का दान करके मनुष्य स्वर्गलोक प्राप्त करता है।
39गौओं के बीच शुद्ध अवस्था में रहते हुए मनुष्य को शुद्ध जल का स्पर्श करके गोमती नामक उन पवित्र मन्त्रों का मन ही मन पाठ करना चाहिए। ऐसा करने से वह पवित्र हो जाता है।
40जो धर्मात्मा ब्राह्मण ज्ञान, वेदाध्ययन और व्रतों के पालन से शुद्ध हो चुके हों, उन्हें केवल पवित्र अग्नियों के, अथवा गौओं के, अथवा ब्राह्मणों की सभाओं के बीच ही अपने शिष्यों को गोमती मन्त्रों का ज्ञान देना चाहिए, जो सब प्रकार से यज्ञ के तुल्य हैं। गोमती मन्त्रों के अर्थ के ज्ञान से बनने वाले वरदान को प्राप्त करने के लिए तीन रात्रि का उपवास करना चाहिए।
41जो मनुष्य पुत्र प्राप्त करना चाहता है, वह इन मन्त्रों की उपासना करके उसे प्राप्त कर सकता है। जो धन प्राप्त करना चाहता है, वह इन मन्त्रों की उपासना से अपनी इच्छा पूर्ण करा सकता है। जो कन्या उत्तम पति पाना चाहती है, वह भी इन्हीं साधनों से अपनी कामना पूर्ण करा सकती है। वस्तुतः इन पवित्र मन्त्रों की उपासना करके मनुष्य अपनी प्रत्येक कामना की पूर्ति प्राप्त कर सकता है।
42जब गौएँ अपनी की गई सेवा से प्रसन्न होती हैं, तब वे निश्चय ही प्रत्येक कामना की पूर्ति देने में समर्थ होती हैं। इसी प्रकार गौएँ परम सौभाग्यशालिनी हैं। वे यज्ञों की अनिवार्य सामग्री हैं। वे समस्त कामनाओं को देने वाली हैं। जान लो कि गौओं से श्रेष्ठ कुछ भी नहीं है।
43भीष्म ने कहा — अपने महान् पिता के इस प्रकार कहने पर महातेजस्वी शुक उस समय से प्रतिदिन गौओं की पूजा करने लगे। हे पुत्र, तुम भी ऐसा ही करो।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई बताउनुहोस् कि जसको उल्लेख पहिले भइसकेको छ, तीबाहेक संसारका सम्पूर्ण पवित्र वस्तुमा सर्वाधिक पवित्र के हो, र सम्पूर्ण पवित्र पार्ने वस्तुमा श्रेष्ठ के हो।
2भीष्मले भने — गाईहरू सम्पूर्ण वस्तुमा श्रेष्ठ छन्। तिनी अत्यन्त पवित्र छन् र मानिसहरूको उद्धार गर्छन्। आफ्नो दूधले र त्यसबाट बनेको हविले गाईहरूले विश्वका सम्पूर्ण प्राणीको पालन गर्छन्।
3हे भरतश्रेष्ठ, गाईभन्दा बढी पवित्र केही पनि छैन। तीनै लोकका सम्पूर्ण वस्तुमा सर्वोच्च गाईहरू आफैँ पवित्र छन् र अरूलाई पवित्र पार्न समर्थ छन्।
4गाईहरू यस्तो लोकमा निवास गर्छन् जो देवताहरूको लोकभन्दा पनि महान् छ। दानमा दिइँदा तिनले आफ्ना दाताको उद्धार गर्छन्। बुद्धिमान् पुरुषहरू गोदान गरेर स्वर्गलोक प्राप्त गर्न सफल हुन्छन्।
5युवनाश्वका छोरा मान्धाता, ययाति र नहुषले सधैँ हजारौँको सङ्ख्यामा गाईको दान गर्थे।
6ती दानको फलस्वरूप तिनीहरूले यस्ता लोक प्राप्त गरे जो स्वयं देवताहरूका लागि पनि अप्राप्य छन्। हे निष्पाप, यस विषयमा प्राचीन कालको एउटा संवाद छ। त्यही म तिमीलाई सुनाउँछु।
7एक समय बिहानका कर्म सिध्याएर बुद्धिमान् शुकले संयत मनले आफ्ना बुबा, ऋषिश्रेष्ठ द्वैपायन कृष्णकहाँ गएर, जो श्रेष्ठ र निकृष्टको भेद जान्दछन्, उनलाई प्रणाम गरेर भने — त्यो कुन यज्ञ हो जो तपाईंलाई सम्पूर्ण यज्ञमा श्रेष्ठ लाग्छ?
8त्यो कुन कर्म हो जुन गरेर बुद्धिमान् पुरुषहरू सर्वोच्च लोक प्राप्त गर्न सफल हुन्छन्? त्यो कुन पवित्र कर्म हो जसद्वारा देवताहरूले दिव्य सुख भोग्छन्?
9यज्ञको यज्ञत्व केबाट बन्छ? यज्ञ केमा प्रतिष्ठित छ? देवताहरूद्वारा सर्वश्रेष्ठ के मानिन्छ? त्यो कुन यज्ञ हो जो यस लोकका यज्ञभन्दा माथि छ? हे बुबा, यो पनि मलाई बताउनुहोस् कि सम्पूर्ण वस्तुमा सर्वाधिक पवित्र के हो।
10हे भरतश्रेष्ठ, आफ्ना छोराका यी वचन सुनेर धर्मका सम्पूर्ण ज्ञातामा श्रेष्ठ व्यासले उनलाई यसरी भने।
11व्यासले भने — गाईहरू सम्पूर्ण प्राणीका आधार हुन्। गाईहरू सम्पूर्ण प्राणीका शरण हुन्। गाईहरू धर्मकी मूर्ति हुन्। गाईहरू पवित्र छन्, र गाईहरू सबैलाई पवित्र पार्ने छन्।
12हामीले सुनेका छौँ कि प्राचीन कालमा गाईहरू सिङविहीन थिए। सिङ प्राप्त गर्नका लागि तिनीहरूले शाश्वत र शक्तिशाली ब्रह्माको आराधना गरे।
13गाईहरूलाई आफ्नो आराधना गर्दै र निराहार बसेको देखेर शक्तिशाली ब्रह्माले तिनीहरूमध्ये हरेकलाई त्यो प्रदान गरे जो हरेकले चाहेकी थिइन्।
14त्यसपछि तिनका सिङ उम्रिए र हरेकले त्यही पाइन् जो उनले चाहेकी थिइन्। हे छोरा, नाना वर्णका र सिङले युक्त ती गाईहरू सुन्दर रूपले शोभा पाउन थाले।
15स्वयं ब्रह्माद्वारा वरदानले अनुगृहीत गाईहरू मङ्गलमयी र हव्य तथा कव्य दिने छन्। तिनी धर्मकी मूर्ति हुन्। तिनी पवित्र र परम सौभाग्यशालिनी छन्। तिनका रूप र गुण उत्कृष्ट छन्।
16गाईहरू उच्च र उत्कृष्ट तेज हुन्। गोदानको अत्यन्त प्रशंसा गरिन्छ। ती सज्जन जो अभिमानबाट रहित भई गोदान गर्छन्, धर्मकर्म गर्ने र सम्पूर्ण वस्तुका दाता मानिन्छन्। हे निष्पाप, यस्ता पुरुषहरूले गाईहरूको त्यो अत्यन्त पवित्र लोक प्राप्त गर्छन्।
17त्यहाँका रूखले मीठा फल दिन्छन्। साँच्चै, ती रूख सधैँ उत्तम पुष्प र फलले सुशोभित रहन्छन्। हे द्विजश्रेष्ठ, ती पुष्पमा दिव्य सुगन्ध हुन्छ।
18त्यस लोकको सम्पूर्ण भूमि रत्नले बनेको छ। त्यहाँको बालुवा सबै सुनको छ। त्यहाँको ऋतुमा हरेक ऋतुका उत्तमता विद्यमान छन्। त्यहाँ न हिलो छ, न धूलो। त्यो साँच्चै अत्यन्त पवित्र छ।
19त्यहाँका नदी आफ्नो छातीमा फुलेका राता कमलले, तथा आफ्ना किनारमा छरिएका ती रत्न, मणि र सुनले देदीप्यमान हुन्छन् जसले बिहानको सूर्यको आभा प्रकट गर्छन्।
20त्यहाँ अनेक सरोवर पनि छन् जसको छातीमा अनेक कमल छन्, जसका बीच-बीचमा नीलकमल मिसिएका छन्, जसका पत्र बहुमूल्य रत्नले बनेका छन् र जसका केसर सुनको वर्णका छन्।
21ती कनेरका फुलेका वनले पनि सुशोभित छन्, जसमा हजारौँ सुन्दर लहरा बेह्रिएका हुन्छन्, तथा पुष्पले लटरम्म सन्तानक रूखका वनले पनि।
22त्यहाँ यस्ता नदी छन् जसका किनार अनेक उज्ज्वल मोती, चम्किला रत्न र सुनले चित्र-विचित्र छन्।
23ती प्रदेशका केही भाग यस्ता उत्तम रूखले ढाकिएका छन् जो सबै प्रकारका मणि र रत्नले अलङ्कृत छन्। तीमध्ये केही सुनका बनेका छन् र केही अग्निजस्तै तेजस्वी छन्।
24त्यहाँ सुनका बनेका अनेक पर्वत उभिएका छन्, र मणि तथा रत्नका बनेका अनेक डाँडा छन्। यी सबै प्रकारका रत्नले बनेका आफ्ना अग्ला शिखरका कारण सौन्दर्यले चम्किन्छन्।
25ती प्रदेशलाई सुशोभित पार्ने रूखले सधैँ पुष्प र फल दिन्छन् र सधैँ बाक्ला पातले ढाकिएका हुन्छन्। हे भरतश्रेष्ठ, ती पुष्पबाट सधैँ दिव्य सुगन्ध निस्कन्छ र फल अत्यन्त मीठा हुन्छन्।
26हे युधिष्ठिर, धर्मात्मा पुरुषहरू त्यहाँ सधैँ सुखपूर्वक विहार गर्छन्। शोक र क्रोधबाट मुक्त भई तथा हरेक कामनाको पूर्तिले कृतार्थ भई तिनीहरू त्यहाँ आफ्नो समय बिताउँछन्।
27हे भरतश्रेष्ठ, पुण्यात्मा र यशस्वी पुरुषहरू त्यहाँ मनोहर र अत्यन्त सुन्दर रथमा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ जाँदै सुखपूर्वक विहार गर्छन्।
28अप्सराहरूका समूहले त्यहाँ सधैँ सङ्गीत र नृत्यले मनोरञ्जन गर्छन्। साँच्चै, हे युधिष्ठिर, मानिस गोदानको फलस्वरूप यस्ता लोकमा जान्छ।
29जुन लोक पूषा र महाशक्तिशाली मरुत्हरूको अधिकारमा छन्, ती गोदाताहरूले प्राप्त गर्छन्। धनमा राजा वरुण सर्वश्रेष्ठ मानिन्छन्; गोदाताले स्वयं वरुणजस्तै धन प्राप्त गर्छ। मानिसले व्रतको दृढतासाथ स्वयं प्रजापतिले गाएका यी मन्त्रको प्रतिदिन पाठ गर्नुपर्छ — युगन्धरा, सुरूपा, बहुरूपा, विश्वरूपा र मातरः।
30जसले आदरपूर्वक गाईहरूको सेवा गर्छ र विनम्रताले तिनको पछि-पछि हिँड्छ, उसले प्रसन्न भएका गाईहरूबाट अनेक अमूल्य वरदान प्राप्त गर्छ।
31मानिसले कहिल्यै मनले पनि गाईहरूको हानि गर्नुहुँदैन। साँच्चै, उसले सधैँ तिनलाई सुख दिनुपर्छ। उसले सधैँ गाईहरूको आदर गर्नुपर्छ र शिर निहुराएर तिनको पूजा गर्नुपर्छ।
32जसले सम्पूर्ण समय आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा राखेर र प्रसन्नताले भरिएर यसो गर्छ, ऊ त्यो सुख प्राप्त गर्न सफल हुन्छ जसलाई गाईहरूले भोग्छन्। मानिसले तीन दिनसम्म गाईको तातो गहुँत पिउनुपर्छ। अर्का तीन दिन उसले गाईको तातो दूध पिउनुपर्छ।
33यसरी तीन दिन तातो दूध पिएपछि उसले तीन दिन तातो घिउ पिउनुपर्छ। यसरी तीन दिन तातो घिउ पिएपछि उसले अर्का तीन दिन केवल वायुमा रहनुपर्छ।
34त्यो पवित्र वस्तु, जसको सहायताले देवताहरूले सुखका लोक भोग्छन्, र जो सम्पूर्ण पवित्र वस्तुमा सर्वाधिक पवित्र छ — अर्थात् घिउ — त्यसलाई त्यसपछि आफ्नो शिरमा धारण गर्नुपर्छ।
35घिउको सहायताले मानिसले पवित्र अग्निमा आहुति दिनुपर्छ। घिउको दान गरेर उसले ब्राह्मणहरूबाट आफूमाथि आशीर्वाद उच्चारण गराउनुपर्छ। उसले घिउको सेवन गर्नुपर्छ र घिउको दान गर्नुपर्छ। यस आचरणको पुरस्कारका रूपमा उसले तब त्यो समृद्धि प्राप्त गर्न सक्छ जो गाईहरूको हो।
36जुन मानिस एक महिनासम्म प्रतिदिन गोबरबाट टिपेका जौका दानाको कञ्जीमा बाँच्छ, ऊ ब्रह्महत्याजस्ता घोर पापबाट पनि शुद्ध हुन्छ।
37असुरहरूका हातबाट पराजित भएपछि देवताहरूले यही प्रायश्चित्त गरेका थिए। यसै प्रायश्चित्तका कारण तिनीहरूले देवताको आफ्नो पद पुनः प्राप्त गर्न सफल भए। साँच्चै, यसैद्वारा तिनीहरूले आफ्नो बल पुनः प्राप्त गरे र सफल भए।
38गाईहरू पवित्र छन्। तिनी धर्मकी मूर्ति हुन्। तिनी सबैलाई पवित्र पार्ने उच्च र परम प्रभावशाली वस्तु हुन्। ब्राह्मणहरूलाई गाईको दान गरेर मानिसले स्वर्गलोक प्राप्त गर्छ।
39गाईहरूको बीचमा शुद्ध अवस्थामा रहँदै मानिसले शुद्ध जलको स्पर्श गरेर गोमती नामक ती पवित्र मन्त्रको मनमनै पाठ गर्नुपर्छ। यसो गर्नाले ऊ पवित्र हुन्छ।
40जुन धर्मात्मा ब्राह्मणहरू ज्ञान, वेदाध्ययन र व्रतको पालनले शुद्ध भइसकेका छन्, तिनीहरूले केवल पवित्र अग्निका, अथवा गाईका, अथवा ब्राह्मणहरूका सभाका बीचमा मात्रै आफ्ना शिष्यहरूलाई गोमती मन्त्रको ज्ञान दिनुपर्छ, जो सबै प्रकारले यज्ञतुल्य छन्। गोमती मन्त्रको अर्थको ज्ञानले बन्ने वरदान प्राप्त गर्नका लागि तीन रातको उपवास गर्नुपर्छ।
41जुन मानिसले छोरा प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले यी मन्त्रको उपासना गरेर त्यो प्राप्त गर्न सक्छ। जसले धन प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले यी मन्त्रको उपासनाले आफ्नो इच्छा पूरा गराउन सक्छ। जुन कन्याले उत्तम पति पाउन चाहन्छिन्, उनले पनि यिनै साधनले आफ्नो कामना पूरा गराउन सक्छिन्। वस्तुतः यी पवित्र मन्त्रको उपासना गरेर मानिसले आफ्नो हरेक कामनाको पूर्ति प्राप्त गर्न सक्छ।
42जब गाईहरू आफूलाई गरिएको सेवाले प्रसन्न हुन्छन्, तब तिनी निश्चय नै हरेक कामनाको पूर्ति दिन समर्थ हुन्छन्। यसै गरी गाईहरू परम सौभाग्यशालिनी छन्। तिनी यज्ञका अनिवार्य सामग्री हुन्। तिनी सम्पूर्ण कामना दिने छन्। थाहा पाऊ कि गाईभन्दा श्रेष्ठ केही पनि छैन।
43भीष्मले भने — आफ्ना महान् बुबाले यसरी भनेपछि महातेजस्वी शुकले त्यस समयदेखि प्रतिदिन गाईहरूको पूजा गर्न थाले। हे छोरा, तिमी पनि यस्तै गर।