अनुशासनिक पर्व — वेदाध्ययन, व्रत, वेद-अध्यापन, ज्ञान-दान, स्वधर्म-पालन र आमाबुबाको सेवाको पुण्य
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 75
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच विस्रम्भितोऽहं भवता धर्मान् प्रवदता विभो। प्रवक्ष्यामि तु संदेहं तन्मे ब्रूहि पितामह॥
2व्रतानां किं फलं प्रोक्तं कीदृशं वा महाद्युते। नियमानां फलं किं च स्वधीतस्य च किं फलम्॥
3दत्तस्येह फलं किं च वेदानां धारणे च किम्। अध्यापने फलं किं च सर्वमिच्छामि वेदितुम्॥
4अप्रतिग्राहके किं च फलं लोके पितामह। तस्य किं च फलं दृष्टं श्रुतं यस्तु प्रयच्छति॥
5स्वकर्मनिरतानां च शूराणां चापि किं फलम्। शौचे च किं फलं प्रोक्तं ब्रह्मचर्ये च किं फलम्॥
6पितृशुश्रूषणे किं च मातृशुश्रूषणे तथा। आचार्यगुरुशुश्रूषास्वनुक्रोशानुकम्पने॥
7एतत् सर्वमशेषेण पितामह यथातथम्। वेत्तुमिच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे॥
8भीष्म उवाच यो व्रतं वै यथोद्दिष्टं तथा सम्प्रतिपद्यते। अखण्डं सम्यगारभ्य तस्य लोकाः सनातनाः॥
9नियमानां फलं राजन् प्रत्यक्षमिह दृश्यते। नियमानां क्रतूनां च त्वयावाप्तमिदं फलम्॥
10स्वधीतस्यापि च फलं दृश्यतेऽमुत्र चेह च। इहलोकेऽथवा नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते॥
11दमस्य तु फलं राजञ्छृणु त्वं विस्तरेण मे। दान्ताः सर्वत्र सुखिनो दान्ताः सर्वत्र निर्वृताः॥
12यत्रेच्छागामिनो दान्ताः सर्वशत्रुनिषूदनाः। प्रार्थयन्ति च यद् दान्ता लभन्ते तन्न संशयः॥
13युज्यन्ते सर्वकामैर्हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डव। स्वर्गे यथा प्रमोदन्ते तपसा विक्रमेण च॥
14दानैर्यज्ञैश्च विविधैस्तथा दान्ताः क्षमान्विताः। दानाद् दमो विशिष्टो हि ददत् किञ्चिद् द्विजातये।।१४
15दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद् दानात् परं दमः। यस्तु दद्यादकुप्यन् हि तस्य लोकाः सनातनाः॥ क्रोधो हन्ति हि यद् दानं तस्माद् दानात् परं दमः। अदृश्यानि महाराज स्थानान्ययुतशो दिवि॥ ऋषीणां सर्वलोकेषु याहीतो यान्ति देवताः।
16दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षयः॥ कामयाना महत्स्थानं तस्माद् दानात् परं दमः।
17अध्यापकः परिक्लेशादक्षयं फलमश्नुते॥ विधिवत् पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप।
18अधीत्यापि हि यो वेदान् न्यायविद्ध्यः प्रयच्छति।।१९ गुरुकर्मप्रशंसी तु सोऽपि स्वर्गे महीयते।
19क्षत्रियोऽध्ययने युक्तो यजने दानकर्मणि। युद्धे यश्च परित्राता सोऽपि स्वर्गे महीयते॥
20वैश्यः स्वकर्मनिरतः प्रदानाल्लभते महत्। शूद्रः स्वकर्मनिरतः स्वर्गे शुश्रूषयार्च्छति॥
21शूरा बहुविधाः प्रोक्तास्तेषामर्थांस्तु मे शृणु। शूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव हि॥
22यज्ञशूरा दमे शूराः सत्यशूरास्तथापरे। युद्धशूरास्तथैवोक्ता दानशूराश्च मानवाः॥
23सांख्यशूराश्च बहवो योगशूरास्तथापरे। अरण्ये गृहवासे च त्यागे शूरास्तथापरे॥
24बुद्धिशूरास्तथा चान्ये क्षमाशूरास्तथापरे। आर्जवे च तथा शूराः शमे वर्तन्ति मानवाः।
25तैस्तैश्च नियमैः शूरा बहवः सन्ति चापरे। वेदाध्ययनशूराश्च शूराश्चाध्यापने रताः॥
26गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुश्रूषयापरे। मातृशुर्षया शूरा भैक्ष्यशूरास्तथापरे॥
27अरण्ये गृहवासे च शूराश्चातिथिपूजने। सर्वे यान्ति पराँल्लोकान् सर्वकर्मफलनिर्जितान्॥
28धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम्। सत्यं च ब्रुवतो नित्यं समं वा स्यान्न वा समम्॥
29अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्। अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते॥
30सत्येन सूर्यस्तपति सत्येनाग्निः प्रदीप्यते। सत्येन मरुतो वान्ति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥
31सत्येन देवाः प्रीयन्ते पितरो ब्राह्मणास्तथा। सत्यमाहुः परो धर्मस्तस्मात् सत्यं न लड्वयेत्॥
32मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमा:। मुनयः सत्यशपथास्तस्मात् सत्यं विशिष्यते॥ सत्यवन्तः स्वर्गलोके मोदन्ते भरतर्षभ।
33दमः सत्यफलावाप्ति रुक्ता सर्वात्मना मया॥ असंशयं विनीतात्मा स वै स्वर्गे महीयते।
34ब्रह्मचर्यस्य च गुणं शृणु त्वं वसुधाधिप।॥ आजन्ममरणाद् यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह। न तस्य किंचिदप्राप्यमिति विद्धि नराधिप।॥ बयः कोट्यस्त्वृषीणां तु ब्रह्मलोके वसन्त्युत।
35सत्ये रतानां सततं दान्तानामूर्ध्वरेतसाम्॥ ब्रह्मचर्यं दहेद् राजन् सर्वपापान्युपासितम्। ब्राह्मणेन विशेषेण ब्राह्मणो ह्याग्निरुच्यते॥ प्रत्यक्षं हि तथा ह्येतद् ब्राह्मणेषु तपस्विषु।
36बिभेति हि यथा शक्रो ब्रह्मचारिप्रधर्षितः॥ तद् ब्रह्मचर्यस्य फलमृषीणामिह दृश्यते।
37मातापित्रोः पूजने यो धर्मस्तमपि मे शृणु॥ शुश्रूषते य: पितरं न चासूयेत् कदाचन। मातरं भ्रातरं वापि गुरुमाचार्यमेव च।॥ तस्य राजन् फलं विद्धि स्वर्लोके स्थानमर्चितम्। न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषयाऽऽत्मवान्॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said I have been greatly assured, O you of power, by you thus discoursing to me of duties. I shall, however, express the doubts I have. Explain them to me, O grandfather.
2What are the fruits, described in the scriptures, of the vows that men observe. Of what nature are the fruits, you of great splendour, of observances of other kind? What, again, are the fruits of one's Vedic studies.
3What are the fruits of gifts, and what those of keeping the Vedas in memory? What are the fruits of teaching the Vedas? I wish to know all this.
4What, O grandfather, are the merits of the nonacceptance of gifts in this world. What fruits does one enjoy who makes gifts of knowledge?
5What merits do persons enjoy who perform the duties of their order, as also do heroes who do not retreat from the battlefield. What are the fruits of the observance of purity and of the practice of Brahmacharya?
6What are the merits of serving the parents. What also are the merits of serving preceptors and teachers, and what the merits of mercy and kindness?
7I wish to know all this, O grandfather, in sooth and in particular, O you, who are conversant with all the scriptures Great is my curiosity.
8Bhishma said He enjoys eternal regions of happiness, who, having properly commenced a Vrata (vow) completes its observance according to the scriptures.
9The fruits of restraints, O king, are visible even in this world. These rewards that you have acquired are those of Niyamas and sacrifices.
10The fruits of the Vedic studies are seen both in this world and the next. The person who is given to the study of the Vedas is seen to sport happily both in this world and in the region of Brahma.
11Listen now to me, O king, as I tell you in detail what that fruits, are of self-control. The self-controlled are happy everywhere. The selfcontrolled always enjoy that happiness which results from the absence or subjugation of desire.
12The self-controlled can go everywhere at will. The self-controlled can destroy every enemy. Forsooth, the self-controlled succeed in getting everything they seek.
13The self-controlled. O son of Pandu, obtain the fruition of every desire. The self-controlled and the forgiving share the happiness that men enjoy in Heaven through penances and prowess, (in arms), through gift, and through various sacrifices.
14Selfcontrol is more meritorious than gift. A giver, after making a gift to the Brahmanas, may yield to the influence of anger. A selfcontrolled man, however, never gives way to anger. Hence self-control is superior to gift.
15That man who makes gifts without yielding to anger, succeeds in acquiring eternal regions of happiness. Anger destroys the merit of a gift. Hence self-control is superior to gift. There are ten thousand invisible places, O monarch, in Heaven. Existing in all the regions of Heaven, these places belong to the Rishis. Persons, leaving this world, attain to them and become changed into deities.
16O king, the great Rishis repair there, helped only by their self-control, and as the end of their efforts to attain to a region of superior happiness, Hence, self-control is superior to gift.
17The person who becomes a preceptor, and who duly adores the fire taking leave of all his miseries in this world, enjoy endless happiness O King in the region of Brahma.
18That man who having himself read the Vedas, imparts a knowledge thereof to righteous disciples, and who praises the acts of his own preceptor, acquires great honors in Heaven.
19That Kshatriya who is given to the studies of the Vedas, to the celebration of sacrifices, to the making of gifts, and who rescues the lives of others in battle, similarly acquires great honors in Heaveri.
20The Vaishya who, observes the duties of his caste, makes gifts, reaps as the fruit of those gifts, a crowning reward. The Shudra who duly observes the duties of his order, acquires Heaven as the reward of such services.
21Various kinds of heroes have been spoken of. Listen to me as I explain to you what the rewards are that they attain to. The rewards are fixed of a hero belonging to a heroic race.
22There are heroes of sacrifice, heroes of selfcontrol, heroes of truth, and others equally entitled to the name of hero. There are heroes of battle, and heroes of gift or liberality among men.
23There are many persons who may be called the heroes of the Shankhya faith, there are many others that are called heroes of Yoga. There are others who are considered as heroes in the forest-life, of domesticity, and of renunciation.
24Likewise, there are others who are called heroes of the intellect, and also heroes of forgiveness. There are other men who live in tranquillity and who are considered as heroes of virtue.
25There are various other kinds of heroes who practise various other kinds of vows and observances. There are heroes given to the study of the Vedas, and heroes devoted to the teaching of the same.
26There are, again, men who come to be regarded as heroes for the devotion with which they wait upon and serve their preceptors, as indeed, heroes in respect of the respect they show for their fathers. There are heroes in obedience to mothers, and heroes in the life of mendicancy they lead.
27There are heroes in the matter of hospitality to guests, whether living as hermits or as house-holders. All these heroes attain to very superior regions of happiness which are, of course, acquired by them as the rewards of their own deeds.
28Keeping all the Vedas in memory, or ablutions performed in all the sacred waters, may or may not be equal to telling the Truth every day in one's life.
29A thousand Horse-sacrifices and Truth were once weighed in the balance. It was seen that Truth weighed heavier than a thousand. Horsesacrifices.
30It is by Truth that the Sun is giving heat it is by Truth that fire bums up it is by Truth that the winds blow; indeed, everything rests upon Truth;
31It is Truth that pleases the deities, the departed Manes, and the Brahmanas, Truth has been said to be the highest duty. Therefore, no one should ever transgress Truth.
32The Munis are all given to Truth. Their prowess depends upon Truth. They also swear by Truth. Hence Truth is pre-eminent. All truthful men, O chief of Bharata's race, succeed by their truthfulness in acquiring Heaven and sporting there in happiness.
33Selfcontrol is the attainment of the reward tha: attaches to Truth. I have described it with my whole heart. The man of humble heart who is endued with self-control, forsooth, acquires great honors in Heaven.
34Listen now to me, o king as I explain to you the merits of Brahmacharya. That man who practises the vow of Brahmacharya from his birth to the time of his Death, know, O king, has nothing unattainable! Many millions of Rishis are living in the region of Brahma.
35All of them, while here, were given to Truth, and self-control, and had their vital seed drawn up. The vow of Brahmacharya, O king, duly observed by a Brahmana, is sure to dissipate all his sins. The Brahmana is said to be a burning fire. In those Brahmanas that are given to penances, the deity of fire becomes visible.
36If a Brahmacharin gives way to anger on account of any slight, the chief of the deities himself trambles in fear. This is the visible fruit of the vow of Brahamacharya that is observed by the Rishis.
37Listen to me, O Yudhishthira, what the merit is of the worship of the father and the mother. He who dutifully serves his father without ever provO king him in anything, or similarly serves his mother or (elder) brother or other senior or preceptor, it should be known, O king, acquires a residence in Heaven. The man of purified soul, on account of such service done to his seniors, has never to even see Hell.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे शक्तिशाली, इस प्रकार मुझसे धर्मों का उपदेश करते हुए आपने मुझे अत्यन्त आश्वस्त किया है। तथापि मैं अपने संशय प्रकट करता हूँ। हे पितामह, उन्हें मुझे समझाइए।
2मनुष्य जिन व्रतों का पालन करते हैं, उनके शास्त्रों में वर्णित फल क्या हैं? हे महातेजस्वी, अन्य प्रकार के नियमों के फल किस प्रकार के हैं? और वेदाध्ययन के क्या फल हैं?
3दान के क्या फल हैं, और वेदों को स्मृति में धारण करने के क्या? वेदों के अध्यापन के क्या फल हैं? मैं यह सब जानना चाहता हूँ।
4हे पितामह, इस लोक में दान न लेने का क्या पुण्य है? जो ज्ञान का दान करता है, वह किन फलों को भोगता है?
5जो अपने वर्ण के कर्तव्यों का पालन करते हैं, वे कौन-से पुण्य भोगते हैं, और वे वीर भी जो रणभूमि से पीछे नहीं हटते? पवित्रता के पालन और ब्रह्मचर्य के आचरण के क्या फल हैं?
6माता-पिता की सेवा के क्या पुण्य हैं? गुरुओं और आचार्यों की सेवा के क्या पुण्य हैं, और दया तथा करुणा के क्या?
7हे पितामह, हे समस्त शास्त्रों के ज्ञाता, मैं यह सब यथार्थ रूप से और विस्तार से जानना चाहता हूँ। मेरी जिज्ञासा बड़ी है।
8भीष्म ने कहा — जो विधिपूर्वक व्रत आरम्भ करके शास्त्र के अनुसार उसका पालन पूर्ण करता है, वह सुख के शाश्वत लोक भोगता है।
9हे राजन्, संयमों के फल इसी लोक में भी दिखाई देते हैं। तुमने जो ये फल प्राप्त किए हैं, वे नियमों और यज्ञों के ही फल हैं।
10वेदाध्ययन के फल इस लोक और परलोक — दोनों में दिखाई देते हैं। जो पुरुष वेदों के अध्ययन में लगा रहता है, वह इस लोक में तथा ब्रह्मलोक में भी सुखपूर्वक विहार करता देखा जाता है।
11हे राजन्, अब मुझसे सुनो, मैं तुम्हें विस्तार से बताता हूँ कि आत्मसंयम के क्या फल हैं। संयमी पुरुष सर्वत्र सुखी रहते हैं। संयमी सदा उस सुख का भोग करते हैं जो कामना के अभाव अथवा उसके दमन से उत्पन्न होता है।
12संयमी पुरुष इच्छानुसार सर्वत्र जा सकते हैं। संयमी प्रत्येक शत्रु का नाश कर सकते हैं। सचमुच, संयमी जो कुछ चाहते हैं, वह सब प्राप्त कर लेते हैं।
13हे पाण्डुनन्दन, संयमी पुरुष प्रत्येक कामना की पूर्ति प्राप्त करते हैं। संयमी और क्षमाशील पुरुष उस सुख के भागी होते हैं जिसे मनुष्य स्वर्ग में तपस्या, (शस्त्रों के) पराक्रम, दान और नाना प्रकार के यज्ञों के द्वारा भोगते हैं।
14आत्मसंयम दान से भी अधिक पुण्यमय है। दाता ब्राह्मणों को दान कर चुकने पर भी क्रोध के वश में आ सकता है। किन्तु संयमी पुरुष कभी क्रोध के वश में नहीं जाता। इसलिए आत्मसंयम दान से श्रेष्ठ है।
15जो मनुष्य क्रोध के वश हुए बिना दान करता है, वह सुख के शाश्वत लोक प्राप्त करता है। क्रोध दान के पुण्य को नष्ट कर देता है। इसलिए आत्मसंयम दान से श्रेष्ठ है। हे राजन्, स्वर्ग में दस सहस्र अदृश्य स्थान हैं। स्वर्ग के समस्त लोकों में विद्यमान वे स्थान ऋषियों के हैं। मनुष्य इस लोक को छोड़कर उन्हें प्राप्त करते हैं और देवता बन जाते हैं।
16हे राजन्, महान् ऋषि केवल अपने आत्मसंयम के बल से वहाँ पहुँचते हैं, और यही उनके श्रेष्ठतर सुख के लोक तक पहुँचने के प्रयत्नों का अन्तिम फल है। इसलिए आत्मसंयम दान से श्रेष्ठ है।
17हे राजन्, जो पुरुष आचार्य बनता है और विधिपूर्वक अग्नि की उपासना करता है, वह इस लोक के समस्त दुःखों से विदा लेकर ब्रह्मलोक में अनन्त सुख भोगता है।
18जो मनुष्य स्वयं वेदों का अध्ययन करके धर्मपरायण शिष्यों को उनका ज्ञान प्रदान करता है, और जो अपने गुरु के कर्मों की प्रशंसा करता है, वह स्वर्ग में महान् सम्मान प्राप्त करता है।
19जो क्षत्रिय वेदों के अध्ययन में, यज्ञों के अनुष्ठान में और दान करने में लगा रहता है, तथा जो युद्ध में दूसरों के प्राणों की रक्षा करता है, वह भी उसी प्रकार स्वर्ग में महान् सम्मान प्राप्त करता है।
20जो वैश्य अपने वर्ण के कर्तव्यों का पालन करते हुए दान करता है, वह उन दानों के फलस्वरूप परम पुरस्कार प्राप्त करता है। जो शूद्र विधिपूर्वक अपने वर्ण के कर्तव्यों का पालन करता है, वह ऐसी सेवाओं के पुरस्कार के रूप में स्वर्ग प्राप्त करता है।
21नाना प्रकार के वीरों की चर्चा की गई है। अब मुझसे सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ कि वे कौन-से फल प्राप्त करते हैं। वीर कुल में उत्पन्न वीर के फल निश्चित हैं।
22यज्ञ के वीर हैं, आत्मसंयम के वीर हैं, सत्य के वीर हैं, और अन्य भी हैं जो समान रूप से वीर कहलाने के अधिकारी हैं। मनुष्यों में युद्ध के वीर हैं और दान अथवा उदारता के वीर भी हैं।
23अनेक ऐसे पुरुष हैं जिन्हें साङ्ख्य मत का वीर कहा जा सकता है, और अनेक अन्य हैं जो योग के वीर कहलाते हैं। कुछ अन्य ऐसे हैं जो वानप्रस्थ जीवन के, गृहस्थ जीवन के और संन्यास के वीर माने जाते हैं।
24इसी प्रकार अन्य कुछ हैं जो बुद्धि के वीर कहलाते हैं, और क्षमा के वीर भी। अन्य ऐसे मनुष्य हैं जो शान्ति में जीवन बिताते हैं और जो धर्म के वीर माने जाते हैं।
25और भी नाना प्रकार के वीर हैं जो नाना प्रकार के व्रतों और नियमों का पालन करते हैं। वेदों के अध्ययन में लगे वीर हैं और उन्हीं के अध्यापन में समर्पित वीर भी।
26फिर ऐसे मनुष्य भी हैं जो उस निष्ठा के कारण वीर माने जाते हैं जिससे वे अपने गुरुओं की सेवा-शुश्रूषा करते हैं; और इसी प्रकार वे भी जो अपने पिता के प्रति आदर दिखाने में वीर हैं। माता की आज्ञा-पालन में वीर हैं, और वे भी जो भिक्षा-जीवन बिताने में वीर हैं।
27अतिथियों के सत्कार के विषय में भी वीर हैं, चाहे वे तपस्वी के रूप में रहते हों अथवा गृहस्थ के रूप में। ये सब वीर सुख के अत्यन्त श्रेष्ठ लोकों को प्राप्त करते हैं, जो निस्सन्देह उन्हें अपने ही कर्मों के फल के रूप में मिलते हैं।
28समस्त वेदों को स्मृति में धारण करना, अथवा समस्त पवित्र जलों में स्नान करना — ये जीवनभर प्रतिदिन सत्य बोलने के तुल्य हो भी सकते हैं और नहीं भी।
29एक समय सहस्र अश्वमेध यज्ञ और सत्य को तराजू में तौला गया। देखा गया कि सत्य सहस्र अश्वमेध यज्ञों से भी भारी उतरा।
30सत्य के ही बल से सूर्य ताप देता है; सत्य के ही बल से अग्नि जलती है; सत्य के ही बल से वायु बहती है; सचमुच, सब कुछ सत्य पर ही टिका है।
31सत्य ही देवताओं, दिवंगत पितरों और ब्राह्मणों को प्रसन्न करता है। सत्य को ही सर्वोच्च धर्म कहा गया है। इसलिए किसी को कभी सत्य का उल्लंघन नहीं करना चाहिए।
32मुनि सब सत्य में समर्पित हैं। उनका पराक्रम सत्य पर ही आश्रित है। वे शपथ भी सत्य की ही लेते हैं। इसलिए सत्य सर्वश्रेष्ठ है। हे भरतश्रेष्ठ, समस्त सत्यवादी पुरुष अपनी सत्यनिष्ठा के बल से स्वर्ग प्राप्त करते हैं और वहाँ सुखपूर्वक विहार करते हैं।
33आत्मसंयम उस फल की प्राप्ति है जो सत्य से जुड़ा हुआ है। मैंने इसका वर्णन अपने पूरे हृदय से किया है। संयम से युक्त विनम्र हृदय वाला पुरुष निश्चय ही स्वर्ग में महान् सम्मान प्राप्त करता है।
34हे राजन्, अब मुझसे सुनो, मैं तुम्हें ब्रह्मचर्य के पुण्य बताता हूँ। जो मनुष्य अपने जन्म से लेकर मृत्यु के समय तक ब्रह्मचर्य के व्रत का पालन करता है, हे राजन्, जान लो कि उसके लिए कुछ भी अप्राप्य नहीं है! ब्रह्मलोक में करोड़ों ऋषि निवास कर रहे हैं।
35वे सब यहाँ रहते समय सत्य और आत्मसंयम में लगे रहे थे और उन्होंने अपना वीर्य ऊर्ध्वगामी कर लिया था। हे राजन्, ब्राह्मण के द्वारा विधिपूर्वक पालित ब्रह्मचर्य का व्रत निश्चय ही उसके समस्त पापों को नष्ट कर देता है। ब्राह्मण को प्रज्वलित अग्नि कहा गया है। जो ब्राह्मण तपस्या में लगे रहते हैं, उनमें अग्निदेव प्रत्यक्ष हो उठते हैं।
36यदि कोई ब्रह्मचारी किसी तनिक-से अपमान पर भी क्रोध के वश हो जाए, तो देवताओं का अधिपति स्वयं भय से काँप उठता है। ऋषियों के द्वारा पालित ब्रह्मचर्य के व्रत का यही प्रत्यक्ष फल है।
37हे युधिष्ठिर, अब मुझसे सुनो कि माता और पिता की पूजा का क्या पुण्य है। जो किसी भी बात में अपने पिता को कुपित किए बिना कर्तव्यपूर्वक उनकी सेवा करता है, अथवा इसी प्रकार अपनी माता की, अथवा (बड़े) भाई की, अथवा अन्य किसी गुरुजन या आचार्य की सेवा करता है — हे राजन्, जान लो कि वह स्वर्ग में निवास प्राप्त करता है। अपने गुरुजनों की ऐसी सेवा के कारण शुद्ध आत्मा वाले उस पुरुष को नरक कभी देखना तक नहीं पड़ता।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे शक्तिशाली, यसरी मलाई धर्मको उपदेश गर्दै तपाईंले मलाई अत्यन्त आश्वस्त पार्नुभएको छ। तैपनि म आफ्ना सन्देह प्रकट गर्छु। हे पितामह, ती मलाई बुझाउनुहोस्।
2मानिसहरूले जुन व्रतको पालन गर्छन्, तिनका शास्त्रमा वर्णित फल के-के हुन्? हे महातेजस्वी, अन्य प्रकारका नियमका फल कस्ता प्रकारका छन्? र वेदाध्ययनका के फल छन्?
3दानका के फल छन्, र वेदलाई स्मृतिमा धारण गर्नुका के? वेदको अध्यापनका के फल छन्? म यी सबै जान्न चाहन्छु।
4हे पितामह, यस लोकमा दान नलिनुको के पुण्य छ? जसले ज्ञानको दान गर्छ, उसले कुन फल भोग्छ?
5जसले आफ्नो वर्णका कर्तव्यको पालन गर्छन्, तिनीहरूले कुन पुण्य भोग्छन्, र ती वीर पनि जो रणभूमिबाट पछि हट्दैनन्? पवित्रताको पालन र ब्रह्मचर्यको आचरणका के फल छन्?
6आमाबुबाको सेवाका के पुण्य छन्? गुरु र आचार्यहरूको सेवाका के पुण्य छन्, र दया तथा करुणाका के?
7हे पितामह, हे सम्पूर्ण शास्त्रका ज्ञाता, म यी सबै यथार्थ रूपले र विस्तारपूर्वक जान्न चाहन्छु। मेरो जिज्ञासा ठूलो छ।
8भीष्मले भने — जसले विधिपूर्वक व्रत आरम्भ गरेर शास्त्रअनुसार त्यसको पालन पूरा गर्छ, उसले सुखका शाश्वत लोक भोग्छ।
9हे राजन्, संयमका फल यसै लोकमा पनि देखिन्छन्। तिमीले जुन यी फल प्राप्त गरेका छौ, ती नियम र यज्ञकै फल हुन्।
10वेदाध्ययनका फल यस लोक र परलोक — दुवैमा देखिन्छन्। जुन पुरुष वेदको अध्ययनमा लागिरहन्छ, ऊ यस लोकमा तथा ब्रह्मलोकमा पनि सुखपूर्वक विहार गरेको देखिन्छ।
11हे राजन्, अब मबाट सुन, म तिमीलाई विस्तारपूर्वक बताउँछु कि आत्मसंयमका के फल छन्। संयमी पुरुषहरू सर्वत्र सुखी रहन्छन्। संयमीहरूले सधैँ त्यो सुख भोग्छन् जो कामनाको अभाव अथवा त्यसको दमनबाट उत्पन्न हुन्छ।
12संयमी पुरुषहरू इच्छाअनुसार सर्वत्र जान सक्छन्। संयमीहरूले हरेक शत्रुको नाश गर्न सक्छन्। साँच्चै, संयमीहरूले जे चाहन्छन्, ती सबै प्राप्त गर्छन्।
13हे पाण्डुनन्दन, संयमी पुरुषहरूले हरेक कामनाको पूर्ति प्राप्त गर्छन्। संयमी र क्षमाशील पुरुषहरू त्यस सुखका भागी हुन्छन् जसलाई मानिसहरूले स्वर्गमा तपस्या, (शस्त्रको) पराक्रम, दान र नाना प्रकारका यज्ञद्वारा भोग्छन्।
14आत्मसंयम दानभन्दा पनि बढी पुण्यमय छ। दाताले ब्राह्मणहरूलाई दान गरिसकेपछि पनि क्रोधको वशमा पर्न सक्छ। तर संयमी पुरुष कहिल्यै क्रोधको वशमा जाँदैन। त्यसैले आत्मसंयम दानभन्दा श्रेष्ठ छ।
15जुन मानिसले क्रोधको वशमा नपरी दान गर्छ, उसले सुखका शाश्वत लोक प्राप्त गर्छ। क्रोधले दानको पुण्य नष्ट पारिदिन्छ। त्यसैले आत्मसंयम दानभन्दा श्रेष्ठ छ। हे राजन्, स्वर्गमा दस हजार अदृश्य स्थान छन्। स्वर्गका सम्पूर्ण लोकमा विद्यमान ती स्थान ऋषिहरूका हुन्। मानिसहरू यो लोक छोडेर तिनलाई प्राप्त गर्छन् र देवता बन्छन्।
16हे राजन्, महान् ऋषिहरू केवल आफ्नो आत्मसंयमको बलले त्यहाँ पुग्छन्, र यही नै तिनका श्रेष्ठतर सुखको लोकसम्म पुग्ने प्रयत्नको अन्तिम फल हो। त्यसैले आत्मसंयम दानभन्दा श्रेष्ठ छ।
17हे राजन्, जुन पुरुष आचार्य बन्छ र विधिपूर्वक अग्निको उपासना गर्छ, ऊ यस लोकका सम्पूर्ण दुःखबाट विदा लिएर ब्रह्मलोकमा अनन्त सुख भोग्छ।
18जुन मानिसले आफैँ वेदको अध्ययन गरेर धर्मपरायण शिष्यहरूलाई त्यसको ज्ञान प्रदान गर्छ, र जसले आफ्ना गुरुका कर्मको प्रशंसा गर्छ, उसले स्वर्गमा महान् सम्मान प्राप्त गर्छ।
19जुन क्षत्रिय वेदको अध्ययनमा, यज्ञका अनुष्ठानमा र दान गर्नमा लागिरहन्छ, तथा जसले युद्धमा अरूका प्राणको रक्षा गर्छ, उसले पनि त्यसै गरी स्वर्गमा महान् सम्मान प्राप्त गर्छ।
20जुन वैश्यले आफ्नो वर्णका कर्तव्यको पालन गर्दै दान गर्छ, उसले ती दानको फलस्वरूप परम पुरस्कार प्राप्त गर्छ। जुन शूद्रले विधिपूर्वक आफ्नो वर्णका कर्तव्यको पालन गर्छ, उसले त्यस्ता सेवाको पुरस्कारका रूपमा स्वर्ग प्राप्त गर्छ।
21नाना प्रकारका वीरहरूको चर्चा गरिएको छ। अब मबाट सुन, म तिमीलाई बताउँछु कि तिनले कुन फल प्राप्त गर्छन्। वीर कुलमा जन्मेको वीरका फल निश्चित छन्।
22यज्ञका वीर छन्, आत्मसंयमका वीर छन्, सत्यका वीर छन्, र अरू पनि छन् जो समान रूपले वीर कहलाउन योग्य छन्। मानिसहरूमा युद्धका वीर छन् र दान अथवा उदारताका वीर पनि छन्।
23अनेक यस्ता पुरुष छन् जसलाई साङ्ख्य मतका वीर भन्न सकिन्छ, र अनेक अरू छन् जो योगका वीर कहलाउँछन्। केही अरू यस्ता छन् जो वानप्रस्थ जीवनका, गृहस्थ जीवनका र सन्न्यासका वीर मानिन्छन्।
24यसै गरी अरू केही छन् जो बुद्धिका वीर कहलाउँछन्, र क्षमाका वीर पनि। अरू यस्ता मानिस छन् जो शान्तिमा जीवन बिताउँछन् र जो धर्मका वीर मानिन्छन्।
25अरू पनि नाना प्रकारका वीर छन् जसले नाना प्रकारका व्रत र नियमको पालन गर्छन्। वेदको अध्ययनमा लागेका वीर छन् र तिनकै अध्यापनमा समर्पित वीर पनि।
26अनि यस्ता मानिस पनि छन् जो त्यस निष्ठाका कारण वीर मानिन्छन् जसद्वारा तिनीहरूले आफ्ना गुरुहरूको सेवा-शुश्रूषा गर्छन्; र यसै गरी ती पनि जो आफ्ना बुबाप्रति आदर देखाउनमा वीर छन्। आमाको आज्ञापालनमा वीर छन्, र ती पनि जो भिक्षा-जीवन बिताउनमा वीर छन्।
27अतिथिको सत्कारका विषयमा पनि वीर छन्, चाहे तिनीहरू तपस्वीका रूपमा बसून् अथवा गृहस्थका रूपमा। यी सबै वीरहरूले सुखका अत्यन्त श्रेष्ठ लोक प्राप्त गर्छन्, जो निस्सन्देह तिनले आफ्नै कर्मको फलका रूपमा पाउँछन्।
28सम्पूर्ण वेदलाई स्मृतिमा धारण गर्नु, अथवा सम्पूर्ण पवित्र जलमा स्नान गर्नु — यी जीवनभर प्रतिदिन सत्य बोल्नुतुल्य हुन पनि सक्छन् र नहुन पनि।
29एक समय हजार अश्वमेध यज्ञ र सत्यलाई तराजुमा तौलियो। देखियो कि सत्य हजार अश्वमेध यज्ञभन्दा पनि गह्रौँ भयो।
30सत्यकै बलले सूर्यले ताप दिन्छ; सत्यकै बलले अग्नि बल्छ; सत्यकै बलले वायु बहन्छ; साँच्चै, सबै कुरा सत्यमै टिकेको छ।
31सत्यले नै देवता, दिवङ्गत पितृ र ब्राह्मणहरूलाई प्रसन्न पार्छ। सत्यलाई नै सर्वोच्च धर्म भनिएको छ। त्यसैले कसैले पनि कहिल्यै सत्यको उल्लङ्घन गर्नुहुँदैन।
32मुनिहरू सबै सत्यमा समर्पित छन्। तिनको पराक्रम सत्यमै आश्रित छ। तिनीहरू शपथ पनि सत्यकै लिन्छन्। त्यसैले सत्य सर्वश्रेष्ठ छ। हे भरतश्रेष्ठ, सम्पूर्ण सत्यवादी पुरुषहरूले आफ्नो सत्यनिष्ठाको बलले स्वर्ग प्राप्त गर्छन् र त्यहाँ सुखपूर्वक विहार गर्छन्।
33आत्मसंयम त्यस फलको प्राप्ति हो जो सत्यसँग जोडिएको छ। मैले यसको वर्णन आफ्नो पूरै हृदयले गरेको छु। संयमले युक्त विनम्र हृदय भएको पुरुषले निश्चय नै स्वर्गमा महान् सम्मान प्राप्त गर्छ।
34हे राजन्, अब मबाट सुन, म तिमीलाई ब्रह्मचर्यका पुण्य बताउँछु। जुन मानिसले आफ्नो जन्मदेखि मृत्युको समयसम्म ब्रह्मचर्यको व्रत पालन गर्छ, हे राजन्, थाहा पाऊ कि उसका लागि केही पनि अप्राप्य छैन! ब्रह्मलोकमा करोडौँ ऋषि निवास गरिरहेका छन्।
35तिनीहरू सबै यहाँ रहँदा सत्य र आत्मसंयममा लागेका थिए र तिनले आफ्नो वीर्य ऊर्ध्वगामी पारेका थिए। हे राजन्, ब्राह्मणद्वारा विधिपूर्वक पालन गरिएको ब्रह्मचर्यको व्रतले निश्चय नै उसका सम्पूर्ण पाप नष्ट पारिदिन्छ। ब्राह्मणलाई प्रज्वलित अग्नि भनिएको छ। जुन ब्राह्मणहरू तपस्यामा लागिरहन्छन्, तिनमा अग्निदेव प्रत्यक्ष हुन्छन्।
36यदि कुनै ब्रह्मचारी अलिकति अपमानमा पनि क्रोधको वशमा पर्छ भने, देवताहरूका अधिपति स्वयं भयले काँप्छन्। ऋषिहरूले पालन गरेको ब्रह्मचर्यको व्रतको यही प्रत्यक्ष फल हो।
37हे युधिष्ठिर, अब मबाट सुन कि आमा र बुबाको पूजाको के पुण्य छ। जसले कुनै पनि कुरामा आफ्ना बुबालाई रिस नउठाई कर्तव्यपूर्वक उहाँको सेवा गर्छ, अथवा यसै गरी आफ्नी आमाको, अथवा (दाजु) भाइको, अथवा अन्य कुनै गुरुजन वा आचार्यको सेवा गर्छ — हे राजन्, थाहा पाऊ कि उसले स्वर्गमा निवास प्राप्त गर्छ। आफ्ना गुरुजनको यस्तो सेवाका कारण शुद्ध आत्मा भएको त्यस पुरुषले नरक कहिल्यै देख्नुसमेत पर्दैन।