अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said I have heard your discourse about the ordinances for the gift of food. Do you describe to me now about the conjunctions of the planets and the stars in relation to the subject of making gifts.
2Bhishma said Regarding it is recited this ancient discourse between Devaki and Narada, that foremost of Rishis.
3Once on a time when Narada of godlike features and knowing every duty arrived at Dwaraka, Devaki asked him this question.
4The celestial Rishi Narada replied to her question in the following words. Do you hear as I recite them.
5Narada said By pleasing, O blessed lady, worthy Brahmanas with pudding mixed with ghee, under the constellation Krittika, one acquires regions of great happiness.
6Under the constellation Rohini, one should, for freeing himself from the debt he owes to the Brahmanas, make gifts to them of many handfuls of venison along with rice and clarified butter and milk, and other kinds of edibles and drinks.
7One giving away a cow with a calf under the constellation called Somadevata (or Mrigashiras), proceeds from this human region to a region in Heaven of great felicity.
8One undergoing a fast and giving away Krishara mixed with sesame, gets over all difficulties in the next world, including those mountains with rocks sharp as razors.
9By making gifts, O beautiful lady, of cakes and other food under the constellation Punarvasu, one gets personal beauty and great fame and takes birth in his next life in a family in which there is profuse food.
10Making a gift of wrought or unwrought gold, under the constellation Pushya, one shines like the Moon himself in regions of surrounding darkness.
11He who makes a gift, gift, under under the constellation Ashlesha, of silver or a bull, becomes freed from every fear and acquires riches and prosperity.
12By making a gift, under the constellation Megha, of earthen dishes filled with sesame, one gets children and animals in this world and acquires happiness in the next.
13By making gifts, while fasting, to Brahmanas, under the constellation called PurvaPhalguni, of food mixed with Phanita, the reward is great prosperity both here and hereafter.
14By making a gift, under the constellation called UttaraPhalguni, of clarified butter and milk with rice called Shashthika, one wins great honours in Heaven.
15Whatever gifts are made by men under the constellation of Uttara-Phalguni yield great merit, which, again, becomes unending. This is very certain.
16Observing a fast, the person who makes, under the constell.tion Hasta, a gift of a car with four elephants, acquires regions of great happiness that are capable of granting the fruition of every wish.
17By making a gift, under the constellation Chitra, of a bull and of good perfumes, one sports in bliss in regions of Apsaras like the deities sporting in the garden of Nandana.
18By making gifts of riches under the constellation Svati, one acquires such excellent regions as one desires and wins, besides great fame.
19By making gifts, under the constellation Vishakha, of a bull, and a cow giving profuse milk, a cart full of paddy, with a Prasanga for covering the same, and also cloths for wear, a person pleases the departed manes and the deities and acquires external merit in the other world. Such a person never meets with any calamity and certainly reaches Heaven.
20By making gifts the Brahmanas of whatever articles they want, one acquires such means of subsistence as he wishes, and becomes rescued from Hell and every calamity that befall sinners after death. This is the certain conclusion of the scriptures.
21By making gifts, under the constellation Anuradha, of embroidered cloth and other dresses and of food, observing a fast all the while, one becomes honoured in Heaven for a hundred cycles.
22By making a gift under the constellation Jyeshtha, of the potherb called Kalashaka with the roots, one acquires great prosperity as also such an end as is desirable.
23By making to Brahmanas a gift under the constellation Mula, of fruits and roots, with a controlled soul, one pleases the departed manes and attains to a desirable end.
24By making, under the constellation Purvashadha, a gift, to a Brahmana knowing the Vedas and of good family and conduct, of cups filled with curds, while observing a fast, one is born in his next life in a family having abundant kine. One secures the fruition of every desire, by making gifts, under the constellation Uttarashadha, of jugs full of barleywater, with clarified butter and juice of sugarcane in abundance.
25By making a gift, under the conjunction called Abhijit, of milk with loney and ghee unto men of wisdom, a righteous person attains to Heaven and becomes an object of adoration and honour there.
26By making, under the conjunction Shravana, a gift of blankets or other cloth of thick texture, one passes freely through every region of happiness, riding on a white car of pure resplendence.
27By making with a controlled soul under the constellation Dhanishtha a gift of a car with bulls yoked thereto, or masses of cloths and riches, one at once acquires Heaven in his next life.
28By making gifts, under the constellation Shatabhisha, of perfumes with Aquilaria Agallocha and sandal wood, one acquires in the next world the companionship of Apsaras as also eternal perfumes of various sorts.
29By making gifts, under the constellation Purva Bhadrapada, of Rajamasha, one acquires great happiness in next life and comes by a profuse supply of every kind of food and fruits.
30One who makes, under the constellation Uttara, a gift of mutton, pleases the departed manes by such an act and acquires unending merit in the next world.
31If one makes a gift, under the constellation Revati, of a cow with a vessel of white copper for milking her, the cow so given away approaches him in the next world, ready to grant the fruition of every desire.
32By making a gift, under the constellation Ashvini, of a car with horses yoked thereto, one is born in his next life in a family possessing abundant elephants and horses and cars and becomes gifted with great energy.
33By making, under the constellation Bharani, a gift to the Brahmanas of kine and. sesame, one attains in his next life great fame and abundant kine.
34Bhishma said Thus did Narada describe to Devaki the subject of what gifts should be made under what constellations. Devaki herself, having heard this account related it in her turn to her daughters-in-law.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — अन्न के दान के विधान पर आपका उपदेश मैंने सुन लिया। अब आप मुझे दान के प्रसंग में ग्रहों और नक्षत्रों के योग के विषय में बताइए।
2भीष्म ने कहा — इस विषय में देवकी और ऋषिश्रेष्ठ नारद के बीच हुआ यह प्राचीन संवाद सुनाया जाता है।
3एक बार जब देवतुल्य रूप वाले तथा समस्त धर्मों के ज्ञाता नारद द्वारका पधारे, तब देवकी ने उनसे यह प्रश्न पूछा।
4देवर्षि नारद ने उनके प्रश्न का उत्तर इन वचनों में दिया। सुनो, मैं उन्हें सुनाता हूँ।
5नारद ने कहा — हे भाग्यवती देवी, कृत्तिका नक्षत्र में घी मिली खीर से योग्य ब्राह्मणों को प्रसन्न करके मनुष्य महान् सुख के लोक पाता है।
6रोहिणी नक्षत्र में मनुष्य को, ब्राह्मणों के प्रति अपना ऋण चुकाने के लिए, उन्हें चावल, घी और दूध सहित मृगमांस की अनेक अंजलियाँ तथा अन्य प्रकार के खाद्य और पेय पदार्थ दान करने चाहिए।
7सोमदेवता (अर्थात् मृगशिरा) नामक नक्षत्र में बछड़े सहित गौ का दान करने वाला मनुष्य इस मनुष्यलोक से महान् आनन्द के स्वर्गलोक को जाता है।
8जो उपवास करके तिल मिली कृसर (खिचड़ी) का दान करता है, वह परलोक की समस्त कठिनाइयों को पार कर जाता है — उन पर्वतों को भी, जिनकी चट्टानें छुरे के समान तीखी हैं।
9हे सुन्दरी, पुनर्वसु नक्षत्र में पूए तथा अन्य भोजन का दान करके मनुष्य शारीरिक सौन्दर्य और महान् यश पाता है, तथा अगले जन्म में ऐसे कुल में जन्म लेता है जहाँ अन्न प्रचुर हो।
10पुष्य नक्षत्र में गढ़े हुए अथवा बिना गढ़े स्वर्ण का दान करके मनुष्य चारों ओर फैले अन्धकार के लोकों में स्वयं चन्द्रमा के समान चमकता है।
11जो आश्लेषा नक्षत्र में चाँदी अथवा बैल का दान करता है, वह प्रत्येक भय से मुक्त हो जाता है और धन तथा समृद्धि पाता है।
12मघा नक्षत्र में तिल से भरे मिट्टी के पात्रों का दान करके मनुष्य इस लोक में सन्तान और पशु पाता है तथा परलोक में सुख प्राप्त करता है।
13पूर्वाफाल्गुनी नामक नक्षत्र में उपवास करते हुए ब्राह्मणों को फाणित (गुड़ का रस) मिला भोजन दान करने का फल इस लोक और परलोक — दोनों में महान् समृद्धि है।
14उत्तराफाल्गुनी नामक नक्षत्र में घी और दूध सहित षष्टिक चावल का दान करके मनुष्य स्वर्ग में महान् सम्मान पाता है।
15उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र में मनुष्य जो भी दान करते हैं, वे महान् पुण्य देते हैं, और वह पुण्य अक्षय हो जाता है। यह निश्चित है।
16जो पुरुष उपवास करते हुए हस्त नक्षत्र में चार हाथियों सहित रथ का दान करता है, वह महान् सुख के ऐसे लोक पाता है जो प्रत्येक कामना की पूर्ति देने में समर्थ हैं।
17चित्रा नक्षत्र में बैल तथा उत्तम सुगन्धों का दान करके मनुष्य अप्सराओं के लोकों में उसी प्रकार आनन्द से विहार करता है जैसे देवता नन्दन वन में विहार करते हैं।
18स्वाति नक्षत्र में धन का दान करके मनुष्य जैसे उत्तम लोक चाहे वैसे पाता है, और उसके अतिरिक्त महान् यश भी जीतता है।
19विशाखा नक्षत्र में एक बैल, प्रचुर दूध देने वाली एक गाय, धान से भरी एक गाड़ी उसे ढकने के लिए प्रसंग सहित, तथा पहनने के वस्त्र दान करके मनुष्य पितरों और देवताओं को प्रसन्न करता है और परलोक में अक्षय पुण्य पाता है। ऐसे पुरुष पर कभी कोई विपत्ति नहीं आती और वह निश्चय ही स्वर्ग पहुँचता है।
20ब्राह्मणों को जिन वस्तुओं की आवश्यकता हो, उनका दान करके मनुष्य जैसी जीविका चाहे वैसी पाता है, और नरक से तथा मृत्यु के पश्चात् पापियों पर आने वाली प्रत्येक विपत्ति से उबार लिया जाता है। शास्त्रों का यही निश्चित निष्कर्ष है।
21अनुराधा नक्षत्र में सारे समय उपवास रखते हुए कढ़े हुए वस्त्र, अन्य परिधान तथा अन्न का दान करके मनुष्य सौ कल्पों तक स्वर्ग में सम्मानित होता है।
22ज्येष्ठा नक्षत्र में जड़ सहित कालशाक नामक साग का दान करके मनुष्य महान् समृद्धि पाता है और वैसी गति भी पाता है जैसी वह चाहता है।
23मूल नक्षत्र में संयतचित्त होकर ब्राह्मणों को फल और मूल का दान करके मनुष्य पितरों को प्रसन्न करता है और अभीष्ट गति प्राप्त करता है।
24पूर्वाषाढ़ा नक्षत्र में उपवास रखते हुए वेदों के ज्ञाता तथा उत्तम कुल और आचरण वाले ब्राह्मण को दही से भरे पात्रों का दान करके मनुष्य अगले जन्म में प्रचुर गौओं वाले कुल में जन्म लेता है। और उत्तराषाढ़ा नक्षत्र में घी तथा प्रचुर ईख के रस सहित जौ के जल से भरे घड़ों का दान करके मनुष्य प्रत्येक कामना की पूर्ति पाता है।
25अभिजित् नामक योग में ज्ञानी पुरुषों को मधु और घी सहित दूध का दान करके धर्मात्मा पुरुष स्वर्ग पाता है और वहाँ पूजा तथा सम्मान का पात्र बनता है।
26श्रवण योग में कम्बल अथवा मोटे बुनाव के अन्य वस्त्रों का दान करके मनुष्य शुद्ध तेज वाले श्वेत रथ पर चढ़कर सुख के प्रत्येक लोक में स्वच्छन्द विचरण करता है।
27धनिष्ठा नक्षत्र में संयतचित्त होकर बैल जुते हुए रथ का, अथवा वस्त्रों और धन की राशियों का दान करके मनुष्य अगले जन्म में तत्काल स्वर्ग पाता है।
28शतभिषा नक्षत्र में अगुरु और चन्दन सहित सुगन्धों का दान करके मनुष्य परलोक में अप्सराओं का सान्निध्य तथा नाना प्रकार की अक्षय सुगन्धें पाता है।
29पूर्वाभाद्रपदा नक्षत्र में राजमाष का दान करके मनुष्य अगले जन्म में महान् सुख पाता है और उसे हर प्रकार के अन्न तथा फलों की प्रचुर प्राप्ति होती है।
30जो उत्तरा (उत्तराभाद्रपदा) नक्षत्र में भेड़ के मांस का दान करता है, वह उस कर्म से पितरों को प्रसन्न करता है और परलोक में अक्षय पुण्य पाता है।
31यदि कोई रेवती नक्षत्र में गौ का दान करे, साथ में उसे दुहने के लिए काँसे का पात्र भी दे, तो इस प्रकार दान की गई वह गौ परलोक में प्रत्येक कामना की पूर्ति देने को तैयार होकर उसके पास आती है।
32अश्विनी नक्षत्र में घोड़े जुते हुए रथ का दान करके मनुष्य अगले जन्म में ऐसे कुल में जन्म लेता है जिसके पास प्रचुर हाथी, घोड़े और रथ हों, और वह महान् तेज से सम्पन्न होता है।
33भरणी नक्षत्र में ब्राह्मणों को गौओं और तिल का दान करके मनुष्य अगले जन्म में महान् यश और प्रचुर गौएँ पाता है।
34भीष्म ने कहा — इस प्रकार नारद ने देवकी को यह विषय बताया कि किस नक्षत्र में कौन-सा दान करना चाहिए। देवकी ने भी यह वृत्तान्त सुनकर अपनी बहुओं को सुनाया।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — अन्नको दानको विधानमा तपाईंको उपदेश मैले सुनिसकेँ। अब तपाईंले मलाई दानको प्रसङ्गमा ग्रह र नक्षत्रका योगका विषयमा बताउनुहोस्।
2भीष्मले भने — यस विषयमा देवकी र ऋषिश्रेष्ठ नारदबीच भएको यो प्राचीन संवाद सुनाइन्छ।
3एक पटक जब देवतुल्य रूप भएका तथा सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता नारद द्वारका पधारे, तब देवकीले उनलाई यो प्रश्न सोधिन्।
4देवर्षि नारदले उनको प्रश्नको उत्तर यी वचनमा दिए। सुन, म तिनलाई सुनाउँछु।
5नारदले भने — हे भाग्यवती देवी, कृत्तिका नक्षत्रमा घिउ मिसाइएको खिरले योग्य ब्राह्मणहरूलाई प्रसन्न पारेर मानिसले महान् सुखका लोक पाउँछ।
6रोहिणी नक्षत्रमा मानिसले, ब्राह्मणहरूप्रति आफ्नो ऋण तिर्नका लागि, तिनलाई चामल, घिउ र दूधसहित मृगमासुका अनेक अञ्जुली तथा अन्य प्रकारका खाद्य र पेय पदार्थ दान गर्नुपर्छ।
7सोमदेवता (अर्थात् मृगशिरा) नामक नक्षत्रमा बाच्छासहित गाईको दान गर्ने मानिस यस मनुष्यलोकबाट महान् आनन्दको स्वर्गलोक जान्छ।
8जसले उपवास बसेर तिल मिसाइएको कृसर (खिचडी)को दान गर्दछ, उसले परलोकका सम्पूर्ण कठिनाइ पार गर्दछ — ती पर्वतलाई पनि, जसका चट्टान छुराजस्तै तीखा छन्।
9हे सुन्दरी, पुनर्वसु नक्षत्रमा पुवा तथा अन्य भोजनको दान गरेर मानिसले शारीरिक सौन्दर्य र महान् यश पाउँछ, तथा अर्को जन्ममा यस्तो कुलमा जन्मन्छ जहाँ अन्न प्रचुर होस्।
10पुष्य नक्षत्रमा गढिएको अथवा नगढिएको सुनको दान गरेर मानिस चारैतिर फैलिएको अन्धकारका लोकमा स्वयं चन्द्रमाजस्तै चम्कन्छ।
11जसले आश्लेषा नक्षत्रमा चाँदी अथवा गोरुको दान गर्दछ, ऊ प्रत्येक भयबाट मुक्त हुन्छ र धन तथा समृद्धि पाउँछ।
12मघा नक्षत्रमा तिलले भरिएका माटाका भाँडाको दान गरेर मानिसले यस लोकमा सन्तान र पशु पाउँछ तथा परलोकमा सुख प्राप्त गर्दछ।
13पूर्वाफाल्गुनी नामक नक्षत्रमा उपवास बस्दै ब्राह्मणहरूलाई फाणित (सख्खरको रस) मिसाइएको भोजन दान गर्नुको फल यस लोक र परलोक — दुवैमा महान् समृद्धि हो।
14उत्तराफाल्गुनी नामक नक्षत्रमा घिउ र दूधसहित षष्टिक चामलको दान गरेर मानिसले स्वर्गमा महान् सम्मान पाउँछ।
15उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रमा मानिसहरूले जुनसुकै दान गर्दछन्, तिनले महान् पुण्य दिन्छन्, र त्यो पुण्य अक्षय हुन्छ। यो निश्चित छ।
16जुन पुरुषले उपवास बस्दै हस्त नक्षत्रमा चार हात्तीसहित रथको दान गर्दछ, उसले महान् सुखका यस्ता लोक पाउँछ जो प्रत्येक कामनाको पूर्ति दिन समर्थ छन्।
17चित्रा नक्षत्रमा गोरु तथा उत्तम सुगन्धको दान गरेर मानिसले अप्सराहरूका लोकमा त्यसै गरी आनन्दले विहार गर्दछ जसरी देवताहरूले नन्दन वनमा विहार गर्दछन्।
18स्वाति नक्षत्रमा धनको दान गरेर मानिसले जस्ता उत्तम लोक चाहन्छ त्यस्तै पाउँछ, र त्यसबाहेक महान् यश पनि जित्दछ।
19विशाखा नक्षत्रमा एउटा गोरु, प्रचुर दूध दिने एउटी गाई, धानले भरिएको एउटा गाडा त्यसलाई छोप्नका लागि प्रसङ्गसहित, तथा लगाउने वस्त्र दान गरेर मानिसले पितृ र देवताहरूलाई प्रसन्न पार्दछ र परलोकमा अक्षय पुण्य पाउँछ। त्यस्तो पुरुषमाथि कहिल्यै कुनै विपत्ति आउँदैन र ऊ निश्चय नै स्वर्ग पुग्दछ।
20ब्राह्मणहरूलाई जुन वस्तुको आवश्यकता होस्, तिनको दान गरेर मानिसले जस्तो जीविका चाहन्छ त्यस्तै पाउँछ, र नर्कबाट तथा मृत्युपछि पापीहरूमाथि आउने प्रत्येक विपत्तिबाट उबारिन्छ। शास्त्रहरूको यही निश्चित निष्कर्ष हो।
21अनुराधा नक्षत्रमा सारा समय उपवास बस्दै बुट्टा भरिएका वस्त्र, अन्य परिधान तथा अन्नको दान गरेर मानिस सय कल्पसम्म स्वर्गमा सम्मानित हुन्छ।
22ज्येष्ठा नक्षत्रमा जरासहित कालशाक नामक सागको दान गरेर मानिसले महान् समृद्धि पाउँछ र त्यस्तै गति पनि पाउँछ जस्तो ऊ चाहन्छ।
23मूल नक्षत्रमा संयतचित्त भई ब्राह्मणहरूलाई फल र मूलको दान गरेर मानिसले पितृहरूलाई प्रसन्न पार्दछ र अभीष्ट गति प्राप्त गर्दछ।
24पूर्वाषाढा नक्षत्रमा उपवास बस्दै वेदका ज्ञाता तथा उत्तम कुल र आचरण भएका ब्राह्मणलाई दहीले भरिएका भाँडाको दान गरेर मानिस अर्को जन्ममा प्रचुर गाई भएको कुलमा जन्मन्छ। अनि उत्तराषाढा नक्षत्रमा घिउ तथा प्रचुर उखुको रससहित जौको जलले भरिएका गाग्राको दान गरेर मानिसले प्रत्येक कामनाको पूर्ति पाउँछ।
25अभिजित् नामक योगमा ज्ञानी पुरुषहरूलाई मह र घिउसहित दूधको दान गरेर धर्मात्मा पुरुषले स्वर्ग पाउँछ र त्यहाँ पूजा तथा सम्मानको पात्र बन्दछ।
26श्रवण योगमा कम्बल अथवा बाक्लो बुनाइका अन्य वस्त्रको दान गरेर मानिस शुद्ध तेज भएको सेतो रथमा चढेर सुखका प्रत्येक लोकमा स्वच्छन्द विचरण गर्दछ।
27धनिष्ठा नक्षत्रमा संयतचित्त भई गोरु जोतिएको रथको, अथवा वस्त्र र धनका राशिको दान गरेर मानिसले अर्को जन्ममा तत्कालै स्वर्ग पाउँछ।
28शतभिषा नक्षत्रमा अगुरु र चन्दनसहित सुगन्धको दान गरेर मानिसले परलोकमा अप्सराहरूको सान्निध्य तथा नाना प्रकारका अक्षय सुगन्ध पाउँछ।
29पूर्वाभाद्रपदा नक्षत्रमा राजमाषको दान गरेर मानिसले अर्को जन्ममा महान् सुख पाउँछ र उसलाई हरेक प्रकारका अन्न तथा फलको प्रचुर प्राप्ति हुन्छ।
30जसले उत्तरा (उत्तराभाद्रपदा) नक्षत्रमा भेडाको मासुको दान गर्दछ, उसले त्यस कर्मले पितृहरूलाई प्रसन्न पार्दछ र परलोकमा अक्षय पुण्य पाउँछ।
31यदि कसैले रेवती नक्षत्रमा गाईको दान गरोस्, सँगै त्यसलाई दुहुनका लागि काँसाको भाँडा पनि देओस्, भने यसरी दान गरिएकी त्यो गाई परलोकमा प्रत्येक कामनाको पूर्ति दिन तयार भई उसकहाँ आउँछे।
32अश्विनी नक्षत्रमा घोडा जोतिएको रथको दान गरेर मानिस अर्को जन्ममा यस्तो कुलमा जन्मन्छ जोसँग प्रचुर हात्ती, घोडा र रथ होऊन्, र ऊ महान् तेजले सम्पन्न हुन्छ।
33भरणी नक्षत्रमा ब्राह्मणहरूलाई गाई र तिलको दान गरेर मानिसले अर्को जन्ममा महान् यश र प्रचुर गाई पाउँछ।
34भीष्मले भने — यसरी नारदले देवकीलाई यो विषय बताए कि कुन नक्षत्रमा कुन दान गर्नुपर्छ। देवकीले पनि यो वृत्तान्त सुनेर आफ्ना बुहारीहरूलाई सुनाइन्।