अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said After the Rishi had disappeared, what did the king do and what also his highly-blessed wife? Tell me this O grandfather.
2Bhishma said Not seeing the Rishi, the king, Stricken with shame, toilworn, and losing his senses, returned to his palace, accompanied by his queen.
3Entering his mansion in a dejected spirit, The spoke not a word with any one. He thought only of that conduct of Chyavana.
4With a despairing heart he then went to his room. There he beheld the son of Bhrigu stretched as before on his bed.
5Seeing the Rishi there, they wondered much. Indeed, they began to think upon that very strange incident. The sight of the Rishi removed their fatigue.
6Seated once more by his side, they again began to gently press his feet as before. Meanwhile the great ascetic continued to sleep soundly as before. Only, he now lay on another side.
7Gifted with great energy, he thus passed another twentyone days. Moved by fear, the royal pair showed no change in their attitude or sentiment towards the Rishi.
8Awaking then from his sleep the ascetic addressed the king and the queen, saying-do you rub my body with oil, I wish to have a bath.
9Famishing and toilworn though they were, forthwith they volunteered their services and soon approached the Rishi with a rich oil that had been prepared by boiling it a hundred times.
10While the Rishi was seated at his ease, the king and the queen, silently, continued to rub him. Gifted with great ascetic merit, the son of Bhrigu did not once utter the word Sufficient.
11Bhrigu's son however saw that the royal pair were totally unmoved. Rising up all on a sudden, he entered the bath room.
12The various articles necessary for a bath and such as were fit for a king's use, were ready there. Without using, any of those articles, the Rishi once more disappeared there and then by his Yogapower, before king Kushika (and his wife). This, however, O chief of Bharatas, failed to disturb the equanimity of the royal pair.
13The next time the powerful Rishi was seen seated, after a bath, on the throne. It was from that place that he then showed himself to the king and the queen, O delighter of the Kurus.
14With a cheerful face, king Kushika, together with his wife, then offered the Rishi cooked food with great respect. Gifted with wisdom, and with heart totally unmoved, Kushika made this offer.
15The Ascetic said Let the food be brought. Assisted by his wife, the king soon brought there the food.
16There were various kinds of meat and different preparations also thereof. There was a great variety of vegetables also and potherbs.
17There were juicy cakes too among those dishes and several agreeable kinds of confectionery, and solid preparations of milk. Indeed, the viands were different in kinds and taste. Among them there were also some foodforest produces-such as ascetics liked and took.
18Various sweet fruits fit to be eaten by kings, were also there. There were Vadaras and Ingudas and Kahsmaryyas and Bhallatakas.
19The food that was offered contained such things as are taken by householders, as also such things as arc taken by the forest dwellers. Through fear of the Rishi's curse, the king had caused all kinds of food to be gathered and got ready for his guest.
20All this food, brought from the kitchen, was placed before Chyavana. A seat was also placed for him and a bed too was spread. The dishes were then caused to be covered with white cloths. Soon, however, Chyavana of Bhrigu's race put fire to all the things and reduced them to ashes.
21Gifted with great intelligence, the royal pair showed no anger at this conduct of the Rishi, who once more, after this, disappeared before the very eyes of the king and the queen.
22The royal sage Kushika thereupon stood there in the same posture for the whole night, with his wife by his side, and without speaking a word. Gifted with great prosperity, he did not yield to wrath.
23Every day, good and pure food of various sorts, excellent beds, profuse articles needed for bath, and cloths of various sorts, were collected and kept ready in the palace for the Rishi. Indeed, Chyavana could not find any fault in the conduct of the king.
24Then addressing king Kushika, the twice born Rishi said to him, “Do you with your spouse, yoke yourself to a car and take me on it wherever I shall direct."
25Unhesitatingly, the king answered Chyavana having asceticism for wealth, saying-So be it! And he further enquired of the Rishi, asking-Which car shall I bring? Shall it be my pleasure car for making pleasure journeys or, shall it be my war-chariot?
26Thus addressed by the delighted and contented King, the ascetic said to him-Do you promptly get ready that chariot with which you attack hostile cities! cities! Indeed, that warchariot of yours, with every weapon, with its standard and flags, its darts and javelins and golden columns and poles, should be made ready. Its rattle resembles the tinkling of bells. It is adorned with numberless arches made of pure gold. It is always furnished with hundreds of high and excellent weapons!
27The king said So be it, and soon made his great warchariot ready. And he yoked his wife thereto on the left and his own self on the right, And the king placed on the chariot, among its other articles, the goad which had three handles and which had a point hard as adamant and sharp as the needle.
28Having placed every article upon the car, the king said to the Rishi-O holy one, where shall the chariot proceed? O let the son of Bhrigu issue his order.
29This your chariot shall proceed to the place which you may be pleased to direct! Thus addressed, the holy' man replied to the king, saying-Let the car go hence, dragged slowly, step by step. Obeying my will, do you two proceed in such a way that I may not feel any exhaustion.
30I should be borne away pleasantly, and let all your people see this march that I make through their midst. No person that comes to me, as I proceed along the road, should be driven away. I shall distribute riches among all.
31To the Brahmanas who may approach me on the way, I shall grant their wishes and bestow upon all of the them gems and riches without stint.
32Let all this be done, O king, and do not entertain any scruples!-Hearing these words of the Rishi, the king called his servants and told them-Ye should without any fear, give away whatever the ascetic will command. Then profuse jewels and gems and beautiful women, and pairs of sheep, and coined and uncoined gold, and huge elephants resembling, hills or mountain summits, and all the ministers of the king, began to follow the Rishi as he was carried on that chariot.
33Cries of Oh and Alas arose from every part of the city which was plunged in grief at that extraordinary spectacle. The Rishi struck the king and the queen suddenly with that goad having a sharp point. Though thus struck on the back and the cheeks, the royal pair still showed no sign of agitation. On the other hand they continued to carry the Rishi on as before.
34Trembling from head to foot, for no food had passed their lips for fifty nights, and exceedingly weak, the heroic pair somehow succeeded in dragging that excellent chariot.
35Repeatedly and deeply cut by the goad, the royal pair became covered with blood. Indeed, O king, they then looked like a couple of Kinshuka trees in the flowering season.
36Seeing the plight to which their king and queen had been reduced, the citizens became afflicted with great grief. Filled with fear of the curse of the Rishi, they kept silent under their misery.
37Collected in masses they said to each other-See the might of penances! Although all of us are angry, we are still unable to look at the Rishi.
38Great is the energy of the holy Rishi of purified soul! See also the endurance of the king and his royal spouse.
39Though exhausted with fatigue and hunger, they are still carrying the car! The son of Bhrigu, despite the misery he caused to Kushika and his queen, could see no sign of dissatisfaction or agitation in them.
40Bhishma said The perpetuator of Bhrigu's race, seeing the king and the queen totally unmoved, began to distribute wealth very largely as if he were a second Lord of Treasures.
41At this deed also, king Kushika showed no mark of dissatisfaction. He did as the Rishi ordered. Seeing all this, that illustrious and best of ascetics became pleased.
42Descending from that excellent car, he unharnessed the royal pair. Having freed them, he addressed them duty.
43Indeed the son of Bhrigu, in a soft, deep, and delighted voice, saidI am ready to give an excellent boon to you both.
44Delicate as they were, their bodies had been pierced with the goad. Moved by affection, that best of ascetics softly touched them with his hands, whose healing virtues resembled those of ambrosia itself, O chief of the Bharatas.
45Then the king answered Myself and my wife have felt no exhaustion Indeed, all their fatigue had been removed through the power of the Rishi, and hence it was that the king could say so to the Rishi.
46Pleased with their conduct, the illustrious Chyavana said to them I have never before spoken falsehood; It must, therefore be as I have said.
47This spot on the banks of Ganga is very charming and auspicious. I shall, observing a vow, live for a little while here, O king.
48Do you return to your city. You are exhausted! You shall come again. Tomorrow, O king, you shall returning with your wife, see me here.
49You should not give to anger or grief. The time is come when you shall reap a great reward! That which is coveted by you and which is in your heart will indeed be done.
50Thus addressed by the Rishi, king Kushika, with a pleased heart, replied to the Rishi in these pregnant words.
51I have entertained no anger or grief, O highly blessed one! We have been cleansed and sanctified by you, O holy one! We have once more become youthful. See our bodies have become greatly beautiful and possessed of great strength.
52I do not any longer see those wounds that were caused by you on our bodies with your good! Verily, with my wife, I am in good health.
53I see my goddess become as beautiful in body as an Apsara. Indeed, she is endued with as much beauty and splendour as she had ever been before.
54All this, O great ascetic, is due to your favour, Indeed, there is nothing wonderful in all this, O holy Rishi of power ever unbaffled.
55Thus addressed by the king, Chyavana said to him – You shall, with your wife, return here tomorrow, O king.
56With these words, the royal sage Kushika was sent away. Saluting the Rishi, the king, endued with a handsome body, returned to his capital like a second king of the celestials.
57The counsellors then, with the priest, came out to welcome him. His troops also and the dancing women and all his subjects, did the same.
58Surrounded by them all, King Kushika, shining in beauty and splendour, entered his city, with a delighted heart, and his praises were sung by bards and encomiasts.
59Having entered his city and performed all his morning rites, he ate with his wife. Gifted with great splendour, the king then passed the night happy.
60Each saw the other to be possessed of fresh youthfulness. All their sufferings and pains having ceased, they saw each other to resemble a celestial, Gifted with the splendour they had got as a boon from that foremost of Brahmanas, and possessed of exceedingly lovely features and beautiful forms, both of them passed a happy night in their bed.
61In the interval spreader of the feats of Bhrigu's race, viz., the Rishi having penances for his wealth, converted by his Yogapower, that charming wood on the bank of Ganga into a retreat full of wealth of every kind and adorned with every variety of jewels and gems on account of which it excelled in beauty and splendour the very abode of the king of the celestials.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — ऋषि के अन्तर्धान हो जाने के पश्चात् राजा ने क्या किया, और उनकी परम सौभाग्यवती पत्नी ने भी? हे पितामह, यह मुझे बताइए।
2भीष्म ने कहा — ऋषि को न देखकर लज्जा से आहत, थकान से चूर और चेतना खोते हुए राजा अपनी रानी सहित अपने प्रासाद को लौट आए।
3उदास मन से अपने भवन में प्रवेश करके उन्होंने किसी से एक शब्द भी नहीं कहा। वे केवल च्यवन के उस आचरण पर ही विचार करते रहे।
4निराश हृदय से तब वे अपने कक्ष में गए। वहाँ उन्होंने भृगुपुत्र को पहले की भाँति अपनी शय्या पर लेटे हुए देखा।
5ऋषि को वहाँ देखकर वे अत्यन्त विस्मित हुए। सचमुच, वे उस अत्यन्त विचित्र घटना पर विचार करने लगे। ऋषि के दर्शन ने उनकी थकान दूर कर दी।
6पुनः उनके पास बैठकर वे पहले की भाँति धीरे-धीरे उनके चरण दबाने लगे। इस बीच वे महातपस्वी पहले की भाँति ही गहरी निद्रा में सोते रहे। अन्तर केवल इतना था कि अब वे दूसरी करवट लेटे थे।
7महान् तेज से सम्पन्न वे ऋषि इस प्रकार और इक्कीस दिन बिता गए। भय से प्रेरित उस राजदम्पति ने ऋषि के प्रति अपने भाव अथवा व्यवहार में तनिक भी परिवर्तन नहीं दिखाया।
8तब निद्रा से जागकर उन तपस्वी ने राजा और रानी को सम्बोधित करके कहा — तुम दोनों मेरे शरीर पर तेल की मालिश करो; मैं स्नान करना चाहता हूँ।
9यद्यपि वे भूखे और थके हुए थे, तथापि उन्होंने तुरन्त अपनी सेवाएँ प्रस्तुत कीं और सौ बार पकाकर तैयार किया गया बहुमूल्य तेल लेकर शीघ्र ऋषि के पास पहुँचे।
10ऋषि जब सुखपूर्वक बैठे थे, तब राजा और रानी मौन रहकर उनकी मालिश करते रहे। महान् तपोबल से सम्पन्न भृगुपुत्र ने एक बार भी "बस" शब्द नहीं कहा।
11किन्तु भृगुपुत्र ने देखा कि वह राजदम्पति पूर्णतः अविचलित है। तब सहसा उठकर वे स्नानगृह में चले गए।
12स्नान के लिए आवश्यक तथा राजा के उपयोग योग्य विविध सामग्रियाँ वहाँ तैयार थीं। उनमें से किसी भी वस्तु का उपयोग किए बिना, राजा कुशिक (और उनकी पत्नी) के सामने ही ऋषि पुनः अपने योगबल से वहीं अन्तर्धान हो गए। हे भरतश्रेष्ठ, तथापि इससे उस राजदम्पति की समता भंग न हुई।
13हे कुरुनन्दन, इसके बाद वे प्रतापी ऋषि स्नान कर चुकने के पश्चात् सिंहासन पर विराजमान दिखाई दिए। उसी स्थान से उन्होंने तब राजा और रानी को अपना दर्शन दिया।
14प्रसन्न मुख से राजा कुशिक ने अपनी पत्नी सहित तब महान् आदर के साथ ऋषि को पका हुआ भोजन अर्पित किया। बुद्धिमान् और पूर्णतः अविचलित हृदय वाले कुशिक ने यह निवेदन किया।
15तपस्वी ने कहा — भोजन लाया जाए। अपनी पत्नी की सहायता से राजा शीघ्र ही वहाँ भोजन ले आए।
16उसमें अनेक प्रकार के मांस और उनके विविध व्यंजन थे। शाक-सब्जियों और साग-पात की भी बड़ी विविधता थी।
17उन व्यंजनों में रसीले पूए भी थे, तथा कई प्रकार की मनोहर मिठाइयाँ और दूध के गाढ़े पकवान भी। सचमुच, वे व्यंजन प्रकार और स्वाद में भिन्न-भिन्न थे। उनमें कुछ ऐसे वन्य पदार्थ भी थे जिन्हें तपस्वी पसन्द करते और ग्रहण करते हैं।
18राजाओं के खाने योग्य विविध मधुर फल भी वहाँ थे। बेर, इंगुदी, काश्मर्य और भल्लातक भी थे।
19जो भोजन अर्पित किया गया, उसमें वे वस्तुएँ भी थीं जिन्हें गृहस्थ ग्रहण करते हैं, और वे भी जिन्हें वनवासी ग्रहण करते हैं। ऋषि के शाप के भय से राजा ने अपने अतिथि के लिए सब प्रकार का भोजन एकत्र करवाकर तैयार रखवाया था।
20रसोई से लाया गया यह सारा भोजन च्यवन के सम्मुख रखा गया। उनके लिए आसन भी रखा गया और शय्या भी बिछाई गई। फिर वे व्यंजन श्वेत वस्त्रों से ढकवा दिए गए। किन्तु शीघ्र ही भृगुवंशी च्यवन ने उन सब वस्तुओं में आग लगाकर उन्हें भस्म कर दिया।
21महान् बुद्धि से सम्पन्न उस राजदम्पति ने ऋषि के इस आचरण पर तनिक भी क्रोध नहीं दिखाया; और इसके पश्चात् वे ऋषि राजा और रानी की आँखों के सामने ही पुनः अन्तर्धान हो गए।
22तब राजर्षि कुशिक अपनी पत्नी को पास लिए, एक शब्द भी बोले बिना, सारी रात उसी मुद्रा में वहीं खड़े रहे। महान् ऐश्वर्य से सम्पन्न होकर भी उन्होंने क्रोध को वश में नहीं होने दिया।
23प्रतिदिन ऋषि के लिए अनेक प्रकार का उत्तम और शुद्ध भोजन, उत्तम शय्याएँ, स्नान के लिए प्रचुर सामग्री और भाँति-भाँति के वस्त्र एकत्र करके प्रासाद में तैयार रखे जाते थे। सचमुच, च्यवन राजा के आचरण में कोई दोष नहीं ढूँढ़ सके।
24तब राजा कुशिक को सम्बोधित करके उन द्विज ऋषि ने उनसे कहा — "तुम अपनी पत्नी सहित एक रथ में जुत जाओ और मुझे उस पर वहाँ ले चलो जहाँ मैं निर्देश करूँ।"
25बिना किसी हिचक के राजा ने तपोधन च्यवन को उत्तर दिया — "ऐसा ही हो!" और फिर उन्होंने ऋषि से पूछा — कौन-सा रथ लाऊँ? क्या वह मेरा विहार-रथ हो जिससे मैं आनन्द-यात्राएँ करता हूँ, अथवा मेरा युद्ध-रथ?
26प्रसन्न और सन्तुष्ट राजा के इस प्रकार कहने पर तपस्वी ने उनसे कहा — तुम शीघ्र वही रथ तैयार करो जिससे तुम शत्रुओं के नगरों पर आक्रमण करते हो! सचमुच, तुम्हारा वह युद्ध-रथ, समस्त अस्त्र-शस्त्रों सहित, अपनी ध्वजा और पताकाओं सहित, अपने भालों और बरछों सहित, तथा स्वर्ण के स्तम्भों और दण्डों सहित तैयार किया जाए। उसकी घरघराहट घण्टियों की झनकार के समान है। वह शुद्ध स्वर्ण के बने असंख्य तोरणों से सुशोभित है। वह सदा सैकड़ों उत्तम और उन्नत अस्त्रों से सज्जित रहता है!
27राजा ने कहा — ऐसा ही हो; और शीघ्र ही उन्होंने अपना विशाल युद्ध-रथ तैयार कर लिया। उन्होंने अपनी पत्नी को उसमें बाईं ओर जोता और स्वयं को दाईं ओर। और राजा ने रथ पर, अन्य वस्तुओं के साथ, वह अंकुश भी रखा जिसमें तीन मूठें थीं और जिसकी नोक वज्र के समान कठोर और सुई के समान तीखी थी।
28रथ पर प्रत्येक वस्तु रख लेने के पश्चात् राजा ने ऋषि से कहा — हे पुण्यात्मन्, यह रथ कहाँ चले? भृगुपुत्र अपनी आज्ञा दें।
29आपका यह रथ उसी स्थान को जाएगा जहाँ जाने का आप निर्देश करेंगे! इस प्रकार कहे जाने पर उन पुण्यात्मा ने राजा को उत्तर दिया — रथ यहाँ से चले, किन्तु धीरे-धीरे, पग-पग करके खींचा जाए। मेरी इच्छा का पालन करते हुए तुम दोनों इस प्रकार चलो कि मुझे तनिक भी थकान का अनुभव न हो।
30मुझे सुखपूर्वक ले चला जाए, और तुम्हारी सारी प्रजा मेरी यह यात्रा देखे जो मैं उनके बीच से करता हूँ। मार्ग में चलते हुए जो भी व्यक्ति मेरे पास आए, उसे हटाया न जाए। मैं सबमें धन बाँटूँगा।
31जो ब्राह्मण मार्ग में मेरे पास आएँ, उनकी मैं कामनाएँ पूर्ण करूँगा और उन सबको बिना किसी कंजूसी के रत्न और धन दूँगा।
32हे राजन्, यह सब किया जाए, और तुम कोई संकोच मत करना! — ऋषि के ये वचन सुनकर राजा ने अपने सेवकों को बुलाकर कहा — तुम लोग बिना किसी भय के वह सब दे देना जो तपस्वी आज्ञा दें। तब प्रचुर मणि-रत्न, सुन्दरी स्त्रियाँ, भेड़ों के जोड़े, ढली हुई और बिना ढली स्वर्ण-राशि, तथा पहाड़ों अथवा पर्वत-शिखरों के समान विशाल हाथी, और राजा के समस्त मन्त्री — सब उस रथ के पीछे-पीछे चलने लगे जिस पर ऋषि ले जाए जा रहे थे।
33उस असाधारण दृश्य से शोक में डूबी नगरी के कोने-कोने से हाहाकार उठ खड़ा हुआ। ऋषि ने सहसा उस तीखी नोक वाले अंकुश से राजा और रानी को मारा। पीठ और कपोलों पर इस प्रकार प्रहार सहकर भी उस राजदम्पति ने विचलित होने का कोई चिह्न नहीं दिखाया। इसके विपरीत, वे पहले की भाँति ही ऋषि को ले चलते रहे।
34सिर से पाँव तक काँपते हुए — क्योंकि पचास रातों से उनके मुख में अन्न का एक दाना भी नहीं गया था — और अत्यन्त दुर्बल होकर भी उस वीर दम्पति ने किसी प्रकार उस उत्तम रथ को खींचने में सफलता पाई।
35अंकुश से बार-बार और गहरे कटकर वह राजदम्पति रक्त से भर गया। हे राजन्, सचमुच वे तब फूलों की ऋतु में खिले किंशुक (पलाश) के दो वृक्षों के समान दिखाई देते थे।
36अपने राजा और रानी की यह दुर्दशा देखकर नगरवासी महान् शोक से पीड़ित हो उठे। ऋषि के शाप के भय से भरकर वे अपने दुःख में मौन ही रहे।
37झुण्ड में एकत्र होकर वे एक-दूसरे से कहने लगे — तपस्या का बल तो देखो! यद्यपि हम सब क्रुद्ध हैं, तथापि हम ऋषि की ओर आँख उठाकर देख तक नहीं सकते।
38पवित्रात्मा पुण्यशील ऋषि का तेज महान् है! और राजा तथा उनकी राजरानी की सहनशीलता भी देखो।
39थकान और भूख से चूर होकर भी वे अब तक रथ खींच रहे हैं! भृगुपुत्र ने कुशिक और उनकी रानी को जितना कष्ट दिया, उसके बाद भी उनमें असन्तोष अथवा क्षोभ का कोई चिह्न वे देख न सके।
40भीष्म ने कहा — राजा और रानी को पूर्णतः अविचलित देखकर भृगुवंश के प्रवर्धक अत्यन्त उदारता से धन बाँटने लगे, मानो वे दूसरे कुबेर हों।
41इस कर्म पर भी राजा कुशिक ने असन्तोष का कोई चिह्न नहीं दिखाया। ऋषि ने जैसी आज्ञा दी, उन्होंने वैसा ही किया। यह सब देखकर वे यशस्वी तपस्विश्रेष्ठ प्रसन्न हो गए।
42उस उत्तम रथ से उतरकर उन्होंने राजदम्पति को जुए से मुक्त किया। उन्हें मुक्त करके उन्होंने विधिपूर्वक उन्हें सम्बोधित किया।
43सचमुच, भृगुपुत्र ने मृदु, गम्भीर और प्रसन्न स्वर में कहा — मैं तुम दोनों को एक उत्तम वर देने को तैयार हूँ।
44हे भरतश्रेष्ठ, वे दोनों सुकुमार थे, और उनके शरीर अंकुश से बिंध गए थे। स्नेह से प्रेरित होकर उन तपस्विश्रेष्ठ ने अपने हाथों से उन्हें धीरे से स्पर्श किया — उन हाथों से, जिनका आरोग्य देने वाला गुण स्वयं अमृत के समान था।
45तब राजा ने उत्तर दिया — मुझे और मेरी पत्नी को तनिक भी थकान अनुभव नहीं हुई। सचमुच, ऋषि के प्रभाव से उनकी सारी थकान दूर हो चुकी थी, और इसीलिए राजा ऋषि से ऐसा कह सके।
46उनके आचरण से प्रसन्न होकर यशस्वी च्यवन ने उनसे कहा — मैंने पहले कभी असत्य नहीं बोला; इसलिए वैसा ही होगा जैसा मैंने कहा है।
47गंगा के तट का यह स्थान अत्यन्त मनोहर और मंगलमय है। हे राजन्, मैं एक व्रत का पालन करते हुए कुछ समय यहीं रहूँगा।
48तुम अपनी नगरी लौट जाओ। तुम थके हुए हो! तुम पुनः आना। हे राजन्, कल तुम अपनी पत्नी सहित लौटकर मुझे यहाँ देखना।
49तुम्हें क्रोध अथवा शोक के वश नहीं होना चाहिए। वह समय आ गया है जब तुम महान् फल पाओगे! जिसकी तुम कामना करते हो और जो तुम्हारे हृदय में है, वह निश्चय ही पूर्ण होगा।
50ऋषि के इस प्रकार कहने पर राजा कुशिक ने प्रसन्न हृदय से ऋषि को इन अर्थपूर्ण वचनों में उत्तर दिया।
51हे परम सौभाग्यशाली, मैंने न क्रोध किया है न शोक! हे पुण्यात्मन्, आपने हमें शुद्ध और पवित्र कर दिया है! हम पुनः युवा हो गए हैं। देखिए, हमारे शरीर अत्यन्त सुन्दर और महान् बल से सम्पन्न हो गए हैं।
52जो घाव आपने अपने अंकुश से हमारे शरीरों पर किए थे, वे अब मुझे दिखाई नहीं देते! सचमुच, मैं अपनी पत्नी सहित पूर्ण स्वस्थ हूँ।
53मैं देखता हूँ कि मेरी देवी शरीर से अप्सरा के समान सुन्दर हो गई हैं। सचमुच, वे उतने ही रूप और तेज से सम्पन्न हैं जितने से वे कभी पहले थीं।
54हे महातपस्वी, यह सब आपकी कृपा से हुआ है। हे सदा अकुण्ठित शक्ति वाले पुण्यात्मा ऋषि, सचमुच इसमें कुछ भी आश्चर्य की बात नहीं है।
55राजा के इस प्रकार कहने पर च्यवन ने उनसे कहा — हे राजन्, तुम कल अपनी पत्नी सहित यहाँ लौटकर आना।
56इन वचनों के साथ राजर्षि कुशिक विदा किए गए। ऋषि को प्रणाम करके सुन्दर शरीर वाले वे राजा दूसरे देवराज के समान अपनी राजधानी को लौट आए।
57तब मन्त्रीगण पुरोहित सहित उनके स्वागत के लिए बाहर आए। उनकी सेनाओं ने, नर्तकियों ने और समस्त प्रजा ने भी वैसा ही किया।
58उन सबसे घिरे, रूप और तेज से देदीप्यमान राजा कुशिक प्रसन्न हृदय से अपनी नगरी में प्रविष्ट हुए, और बन्दीजनों तथा स्तुतिपाठकों ने उनका यशोगान किया।
59अपनी नगरी में प्रवेश करके और अपने समस्त प्रातःकालीन कर्म सम्पन्न करके उन्होंने अपनी पत्नी के साथ भोजन किया। महान् तेज से सम्पन्न वे राजा तब सुखपूर्वक रात्रि व्यतीत करने लगे।
60दोनों ने एक-दूसरे को नवीन यौवन से युक्त देखा। उनके समस्त कष्ट और पीड़ाएँ मिट जाने से वे एक-दूसरे को देवता के समान देखने लगे। उन ब्राह्मणश्रेष्ठ से वर के रूप में प्राप्त तेज से सम्पन्न, और अत्यन्त मनोहर अंगों तथा सुन्दर रूप वाले वे दोनों अपनी शय्या पर सुखपूर्वक रात्रि बिताते रहे।
61इसी बीच भृगुवंश की कीर्ति के प्रसारक, अर्थात् तपस्या ही जिनका धन था वे ऋषि, ने अपने योगबल से गंगा के तट के उस मनोहर वन को ऐसे आश्रम में बदल दिया जो सब प्रकार के धन से भरा था और नाना प्रकार के मणि-रत्नों से सुशोभित था — जिसके कारण वह शोभा और तेज में स्वयं देवराज के निवास से भी बढ़कर हो गया।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — ऋषि अन्तर्धान भएपछि राजाले के गरे, र उनकी परम सौभाग्यवती पत्नीले पनि? हे पितामह, यो मलाई बताउनुहोस्।
2भीष्मले भने — ऋषिलाई नदेखेर लाजले आहत, थकानले चूर र चेतना गुमाउँदै राजा आफ्नी रानीसहित आफ्नो प्रासादमा फर्किए।
3उदास मनले आफ्नो भवनमा प्रवेश गरेर उनले कसैसँग एक शब्द पनि भनेनन्। उनी केवल च्यवनको त्यस आचरणमाथि नै विचार गरिरहे।
4निराश हृदयले तब उनी आफ्नो कोठामा गए। त्यहाँ उनले भृगुपुत्रलाई पहिलेझैँ आफ्नो शय्यामा पल्टिरहेको देखे।
5ऋषिलाई त्यहाँ देखेर उनीहरू अत्यन्त विस्मित भए। साँच्चै, उनीहरू त्यस अत्यन्त विचित्र घटनामाथि विचार गर्न थाले। ऋषिको दर्शनले उनीहरूको थकान हटाइदियो।
6पुनः उनको छेउमा बसेर उनीहरू पहिलेझैँ बिस्तारै उनका खुट्टा मिच्न थाले। यसैबीच ती महातपस्वी पहिलेझैँ गहिरो निद्रामा सुतिरहे। फरक यत्ति थियो कि अब उनी अर्को कोल्टो पल्टिएका थिए।
7महान् तेजले सम्पन्न ती ऋषिले यसरी अरू एक्काइस दिन बिताए। भयले प्रेरित त्यस राजदम्पतीले ऋषिप्रति आफ्नो भाव अथवा व्यवहारमा अलिकति पनि परिवर्तन देखाएनन्।
8तब निद्राबाट ब्युँझेर ती तपस्वीले राजा र रानीलाई सम्बोधन गरेर भने — तिमीहरू दुवैले मेरो शरीरमा तेलको मालिस गर; म स्नान गर्न चाहन्छु।
9यद्यपि उनीहरू भोका र थाकेका थिए, तथापि उनीहरूले तुरुन्तै आफ्नो सेवा प्रस्तुत गरे र सय पटक पकाएर तयार पारिएको बहुमूल्य तेल लिएर चाँडै ऋषिकहाँ पुगे।
10ऋषि जब सुखपूर्वक बसेका थिए, तब राजा र रानी मौन रहेर उनको मालिस गरिरहे। महान् तपोबलले सम्पन्न भृगुपुत्रले एक पटक पनि "बस" भन्ने शब्द भनेनन्।
11तर भृगुपुत्रले देखे कि त्यो राजदम्पती पूर्णतः अविचलित छ। तब एक्कासि उठेर उनी स्नानगृहमा गए।
12स्नानका लागि आवश्यक तथा राजाको उपयोगयोग्य विविध सामग्री त्यहाँ तयार थिए। तीमध्ये कुनै पनि वस्तुको उपयोग नगरी, राजा कुशिक (र उनकी पत्नी)कै सामु ऋषि पुनः आफ्नो योगबलले त्यहीँ अन्तर्धान भए। हे भरतश्रेष्ठ, तथापि यसले त्यस राजदम्पतीको समता भङ्ग भएन।
13हे कुरुनन्दन, त्यसपछि ती प्रतापी ऋषि स्नान गरिसकेपछि सिंहासनमा विराजमान देखा परे। त्यही ठाउँबाट उनले तब राजा र रानीलाई आफ्नो दर्शन दिए।
14प्रसन्न मुखले राजा कुशिकले आफ्नी पत्नीसहित तब महान् आदरका साथ ऋषिलाई पाकेको भोजन अर्पण गरे। बुद्धिमान् र पूर्णतः अविचलित हृदय भएका कुशिकले यो निवेदन गरे।
15तपस्वीले भने — भोजन ल्याइयोस्। आफ्नी पत्नीको सहायताले राजाले चाँडै नै त्यहाँ भोजन ल्याए।
16त्यसमा अनेक प्रकारका मासु र तिनका विविध परिकार थिए। तरकारी र सागपातको पनि ठूलो विविधता थियो।
17ती परिकारमा रसिला पुवा पनि थिए, तथा कैयौँ प्रकारका मनोहर मिठाइ र दूधका बाक्ला पकवान पनि। साँच्चै, ती परिकार प्रकार र स्वादमा फरक-फरक थिए। तिनमा केही यस्ता वन्य पदार्थ पनि थिए जुन तपस्वीहरूले मन पराउँछन् र ग्रहण गर्दछन्।
18राजाहरूले खान योग्य विविध मीठा फल पनि त्यहाँ थिए। बयर, इङ्गुदी, काश्मर्य र भल्लातक पनि थिए।
19जुन भोजन अर्पण गरियो, त्यसमा ती वस्तु पनि थिए जो गृहस्थहरूले ग्रहण गर्दछन्, र ती पनि जो वनवासीहरूले ग्रहण गर्दछन्। ऋषिको सरापको भयले राजाले आफ्ना अतिथिका लागि सबै प्रकारको भोजन जम्मा गराएर तयार राखेका थिए।
20भान्साबाट ल्याइएको यो सारा भोजन च्यवनको सामु राखियो। उनका लागि आसन पनि राखियो र शय्या पनि ओछ्याइयो। त्यसपछि ती परिकार सेता वस्त्रले छोप्न लगाइए। तर चाँडै नै भृगुवंशी च्यवनले ती सबै वस्तुमा आगो लगाएर भस्म पारिदिए।
21महान् बुद्धिले सम्पन्न त्यस राजदम्पतीले ऋषिको यस आचरणमा अलिकति पनि क्रोध देखाएनन्; अनि त्यसपछि ती ऋषि राजा र रानीका आँखैअगाडि पुनः अन्तर्धान भए।
22तब राजर्षि कुशिक आफ्नी पत्नीलाई छेउमा लिएर, एक शब्द पनि नबोली, सारा रात त्यही मुद्रामा त्यहीँ उभिइरहे। महान् ऐश्वर्यले सम्पन्न भएर पनि उनले क्रोधलाई वशमा हुन दिएनन्।
23प्रतिदिन ऋषिका लागि अनेक प्रकारको उत्तम र शुद्ध भोजन, उत्तम शय्या, स्नानका लागि प्रचुर सामग्री र भाँतीभाँतीका वस्त्र जम्मा गरेर प्रासादमा तयार राखिन्थे। साँच्चै, च्यवनले राजाको आचरणमा कुनै दोष भेट्टाउन सकेनन्।
24तब राजा कुशिकलाई सम्बोधन गरेर ती द्विज ऋषिले उनलाई भने — "तिमी आफ्नी पत्नीसहित एउटा रथमा जोतिऊ र मलाई त्यसमा त्यहाँ लैजाऊ जहाँ म निर्देश गर्दछु।"
25कुनै हिचकिचाहटविना राजाले तपोधन च्यवनलाई उत्तर दिए — "त्यस्तै होस्!" अनि फेरि उनले ऋषिलाई सोधे — कुन रथ ल्याऊँ? के त्यो मेरो विहार-रथ होस् जसबाट म आनन्द-यात्रा गर्दछु, अथवा मेरो युद्ध-रथ?
26प्रसन्न र सन्तुष्ट राजाले यसरी भनेपछि तपस्वीले उनलाई भने — तिमी चाँडै त्यही रथ तयार गर जसबाट तिमी शत्रुका नगरमाथि आक्रमण गर्दछौ! साँच्चै, तिम्रो त्यो युद्ध-रथ, सम्पूर्ण अस्त्रशस्त्रसहित, आफ्ना ध्वजा र पताकासहित, आफ्ना भाला र बर्छासहित, तथा सुनका स्तम्भ र दण्डसहित तयार गरियोस्। त्यसको घर्घराहट घण्टीको झङ्कारजस्तै छ। त्यो शुद्ध सुनका बनेका असङ्ख्य तोरणले सुशोभित छ। त्यो सधैँ सयौँ उत्तम र उन्नत अस्त्रले सजिएको हुन्छ!
27राजाले भने — त्यस्तै होस्; अनि चाँडै नै उनले आफ्नो विशाल युद्ध-रथ तयार पारे। उनले आफ्नी पत्नीलाई त्यसमा बायाँतिर जोते र आफूलाई दायाँतिर। अनि राजाले रथमा, अन्य वस्तुसँगै, त्यो अङ्कुश पनि राखे जसमा तीन मुठा थिए र जसको टुप्पो वज्रजस्तै कठोर र सियोजस्तै तीखो थियो।
28रथमा प्रत्येक वस्तु राखिसकेपछि राजाले ऋषिलाई भने — हे पुण्यात्मन्, यो रथ कहाँ जाओस्? भृगुपुत्रले आफ्नो आज्ञा दिऊन्।
29तपाईंको यो रथ त्यही ठाउँमा जानेछ जहाँ जान तपाईंले निर्देश गर्नुहुनेछ! यसरी भनिएपछि ती पुण्यात्माले राजालाई उत्तर दिए — रथ यहाँबाट चलोस्, तर बिस्तारै, पाइलापाइला गरेर तानियोस्। मेरो इच्छाको पालन गर्दै तिमीहरू दुवै यसरी हिँड जसले मलाई अलिकति पनि थकानको अनुभव नहोस्।
30मलाई सुखपूर्वक लगियोस्, र तिम्रो सारा प्रजाले मेरो यो यात्रा हेरून् जुन म तिनीहरूकै बीचबाट गर्दछु। बाटोमा हिँड्दा जो पनि व्यक्ति मकहाँ आओस्, उसलाई हटाइनु हुँदैन। म सबैमा धन बाँड्नेछु।
31जो ब्राह्मण बाटोमा मकहाँ आऊन्, तिनका कामना म पूरा गर्नेछु र ती सबैलाई कुनै कञ्जुस्याइँविना रत्न र धन दिनेछु।
32हे राजन्, यो सबै गरियोस्, र तिमीले कुनै सङ्कोच नगर्नू! — ऋषिका यी वचन सुनेर राजाले आफ्ना सेवकहरूलाई बोलाएर भने — तिमीहरूले कुनै भयविना त्यो सबै दिनू जो तपस्वीले आज्ञा दिनुहुन्छ। तब प्रचुर मणिरत्न, सुन्दरी स्त्रीहरू, भेडाका जोडी, ढालिएको र नढालिएको सुनराशि, तथा पहाड अथवा पर्वतशिखरजस्ता विशाल हात्ती, र राजाका सम्पूर्ण मन्त्री — सबै त्यस रथको पछिपछि हिँड्न थाले जसमा ऋषि लगिँदै थिए।
33त्यस असाधारण दृश्यले शोकमा डुबेको नगरीको कुनाकुनाबाट हाहाकार उठ्यो। ऋषिले एक्कासि त्यस तीखो टुप्पो भएको अङ्कुशले राजा र रानीलाई हिर्काए। पीठ र गालामा यसरी प्रहार सहेर पनि त्यस राजदम्पतीले विचलित भएको कुनै चिह्न देखाएनन्। उल्टै, उनीहरू पहिलेझैँ ऋषिलाई लिएर हिँडिरहे।
34टाउकोदेखि खुट्टासम्म काम्दै — किनभने पचास रातदेखि उनीहरूको मुखमा अन्नको एक गेडा पनि गएको थिएन — र अत्यन्त दुर्बल भएर पनि त्यस वीर दम्पतीले कुनै न कुनै रूपले त्यस उत्तम रथ तान्नमा सफलता पाए।
35अङ्कुशले बारम्बार र गहिरो काटिएर त्यो राजदम्पती रगतले भरियो। हे राजन्, साँच्चै उनीहरू तब फूल फुल्ने ऋतुमा फुलेका किंशुक (पलाँस)का दुई रूखजस्तै देखिन्थे।
36आफ्ना राजा र रानीको यो दुर्दशा देखेर नगरवासीहरू महान् शोकले पीडित भए। ऋषिको सरापको भयले भरिएर उनीहरू आफ्नो दुःखमा मौन नै रहे।
37झुण्डमा जम्मा भएर उनीहरू एकअर्कालाई भन्न थाले — तपस्याको बल त हेर! यद्यपि हामी सबै क्रुद्ध छौँ, तथापि हामी ऋषितिर आँखा उठाएर हेर्नसम्म सक्दैनौँ।
38पवित्रात्मा पुण्यशील ऋषिको तेज महान् छ! अनि राजा तथा उनकी राजरानीको सहनशीलता पनि हेर।
39थकान र भोकले चूर भएर पनि उनीहरू अहिलेसम्म रथ तानिरहेका छन्! भृगुपुत्रले कुशिक र उनकी रानीलाई जति कष्ट दिए, त्यसपछि पनि तिनीहरूमा असन्तोष अथवा क्षोभको कुनै चिह्न उनले देख्न सकेनन्।
40भीष्मले भने — राजा र रानीलाई पूर्णतः अविचलित देखेर भृगुवंशका प्रवर्धकले अत्यन्त उदारताका साथ धन बाँड्न थाले, मानौँ उनी दोस्रा कुबेर हुन्।
41यस कर्ममा पनि राजा कुशिकले असन्तोषको कुनै चिह्न देखाएनन्। ऋषिले जस्तो आज्ञा दिए, उनले त्यस्तै गरे। यो सबै देखेर ती यशस्वी तपस्विश्रेष्ठ प्रसन्न भए।
42त्यस उत्तम रथबाट ओर्लेर उनले राजदम्पतीलाई जुवाबाट मुक्त गरे। तिनीहरूलाई मुक्त गरेर उनले विधिपूर्वक तिनीहरूलाई सम्बोधन गरे।
43साँच्चै, भृगुपुत्रले मृदु, गम्भीर र प्रसन्न स्वरमा भने — म तिमीहरू दुवैलाई एउटा उत्तम वर दिन तयार छु।
44हे भरतश्रेष्ठ, उनीहरू दुवै सुकुमार थिए, र उनीहरूका शरीर अङ्कुशले छेडिएका थिए। स्नेहले प्रेरित भई ती तपस्विश्रेष्ठले आफ्ना हातले तिनीहरूलाई बिस्तारै स्पर्श गरे — ती हातले, जसको आरोग्य दिने गुण स्वयं अमृतजस्तै थियो।
45तब राजाले उत्तर दिए — मलाई र मेरी पत्नीलाई अलिकति पनि थकानको अनुभव भएन। साँच्चै, ऋषिको प्रभावले उनीहरूको सारा थकान हटिसकेको थियो, र त्यसैले राजाले ऋषिलाई त्यसो भन्न सके।
46उनीहरूको आचरणले प्रसन्न भई यशस्वी च्यवनले तिनीहरूलाई भने — मैले पहिले कहिल्यै असत्य बोलेको छैनँ; त्यसैले त्यस्तै हुनेछ जस्तो मैले भनेको छु।
47गङ्गाको किनारको यो ठाउँ अत्यन्त मनोहर र मङ्गलमय छ। हे राजन्, म एउटा व्रत पालन गर्दै केही समय यहीँ बस्नेछु।
48तिमी आफ्नो नगरी फर्क। तिमी थाकेका छौ! तिमी पुनः आउनू। हे राजन्, भोलि तिमी आफ्नी पत्नीसहित फर्केर मलाई यहाँ भेट्नू।
49तिमी क्रोध अथवा शोकको वशमा हुनुहुँदैन। त्यो समय आइपुगेको छ जब तिमीले महान् फल पाउनेछौ! जसको तिमी कामना गर्दछौ र जो तिम्रो हृदयमा छ, त्यो निश्चय नै पूरा हुनेछ।
50ऋषिले यसरी भनेपछि राजा कुशिकले प्रसन्न हृदयले ऋषिलाई यी अर्थपूर्ण वचनमा उत्तर दिए।
51हे परम सौभाग्यशाली, मैले न क्रोध गरेको छु न शोक! हे पुण्यात्मन्, तपाईंले हामीलाई शुद्ध र पवित्र पारिदिनुभएको छ! हामी पुनः युवा भएका छौँ। हेर्नुहोस्, हाम्रा शरीर अत्यन्त सुन्दर र महान् बलले सम्पन्न भएका छन्।
52जुन घाउ तपाईंले आफ्नो अङ्कुशले हाम्रा शरीरमा बनाउनुभएको थियो, ती अब मलाई देखिँदैनन्! साँच्चै, म आफ्नी पत्नीसहित पूर्ण स्वस्थ छु।
53म देख्दछु कि मेरी देवी शरीरले अप्सराजस्तै सुन्दर भएकी छिन्। साँच्चै, उनी उति नै रूप र तेजले सम्पन्न छिन् जति उनी कहिले पहिले थिइन्।
54हे महातपस्वी, यो सबै तपाईंको कृपाले भएको हो। हे सदा अकुण्ठित शक्ति भएका पुण्यात्मा ऋषि, साँच्चै यसमा केही पनि आश्चर्यको कुरा छैन।
55राजाले यसरी भनेपछि च्यवनले उनलाई भने — हे राजन्, तिमी भोलि आफ्नी पत्नीसहित यहाँ फर्केर आउनू।
56यी वचनसँगै राजर्षि कुशिकलाई विदा गरियो। ऋषिलाई प्रणाम गरेर सुन्दर शरीर भएका ती राजा दोस्रा देवराजजस्तै आफ्नो राजधानी फर्किए।
57तब मन्त्रीहरू पुरोहितसहित उनको स्वागतका लागि बाहिर आए। उनका सेनाहरूले, नर्तकीहरूले र सम्पूर्ण प्रजाले पनि त्यस्तै गरे।
58ती सबैले घेरिएका, रूप र तेजले देदीप्यमान राजा कुशिक प्रसन्न हृदयले आफ्नो नगरीमा प्रवेश गरे, र बन्दीजन तथा स्तुतिपाठकहरूले उनको यशोगान गरे।
59आफ्नो नगरीमा प्रवेश गरेर र आफ्ना सम्पूर्ण प्रातःकालीन कर्म सम्पन्न गरेर उनले आफ्नी पत्नीसँग भोजन गरे। महान् तेजले सम्पन्न ती राजा तब सुखपूर्वक रात बिताउन थाले।
60दुवैले एकअर्कालाई नयाँ यौवनले युक्त देखे। उनीहरूका सम्पूर्ण कष्ट र पीडा मेटिएपछि उनीहरू एकअर्कालाई देवताजस्तै देख्न थाले। ती ब्राह्मणश्रेष्ठबाट वरका रूपमा प्राप्त तेजले सम्पन्न, र अत्यन्त मनोहर अङ्ग तथा सुन्दर रूप भएका उनीहरू दुवै आफ्नो शय्यामा सुखपूर्वक रात बिताइरहे।
61यसैबीच भृगुवंशको कीर्तिका प्रसारक, अर्थात् तपस्या नै जसको धन थियो ती ऋषिले, आफ्नो योगबलले गङ्गाको किनारको त्यस मनोहर वनलाई यस्तो आश्रममा बदलिदिए जो सबै प्रकारको धनले भरिएको थियो र नाना प्रकारका मणिरत्नले सुशोभित थियो — जसका कारण त्यो शोभा र तेजमा स्वयं देवराजको निवासभन्दा पनि बढी भयो।