अनुशासनिक पर्व — करुणा र दयाको स्वरूप; नहुष र च्यवनको संवाद
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 51
संस्कृत
1भीष्म उवाच नहुषस्तु ततः श्रुत्वा च्यवनं तं तथागतम्। वरितः प्रययौ तत्र सहामात्यपुरोहितः॥
2शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः। आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने॥
3अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञः पुरोहितः। सत्यव्रतं महात्मानं देवकल्पं विशाम्पते॥
4नहुष उवाच करवाणि प्रियं किं ते तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम। सर्वं कर्तास्मि भगवान् यद्यपि स्यात् सुदुष्करम्॥
5च्यवन उवाच श्रमेण महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनः। मम मूल्यं प्रयच्छेभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह॥
6हुष उवाच सहस्रं दीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित। निष्क्रयार्थे भगवतो यथाऽऽह भृगुनन्दनः॥
7च्यवन उवाच सहस्रं नाहमर्हामि किं वा त्वं मन्यसे नृप। सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु॥
8नहुष उवाच सहस्राणां शतं विप्र निषादेभ्यः प्रदीयताम्। स्यादिदं भगवन् मूल्यं किं वान्यन्मन्यते भवान्॥
9च्यवन उवाच नाहं शतसहस्रेण निमेयः पार्थिवर्षभ। दीयतां सदृशं मूल्यममात्यैः सह चिन्तय॥
10नहुष उवाच कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित। यदेतदपि नो मूल्यमतो भूयः प्रदीयताम्॥
11च्यवन उवाच राजन् नार्हाम्यहं कोटि भूयो वापि महाद्युते। सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय॥
12नहुष उवाच अर्धं राज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम्। एतन्मूल्यमहं मन्ये किं वान्यन्मन्यसे द्विज॥
13च्यवन उवाच अर्धं राज्यं समग्रं च मूल्यं नार्हामि पार्थिव। सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभिः सह चिन्त्यताम्॥
14भीष्म उवाच महर्षेर्वचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शितः। स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहितः॥
15तत्र त्वन्यो वनचरः कश्चिन्मूलफलाशनः। नहुषस्य समीपस्थो गविजातोऽभवन्मुनिः॥
16स तमाभाष्य राजानमब्रवीद् द्विजसत्तमः। तोषमिपम्यहं क्षिप्रं यथा तुष्टो भविष्यति॥
17नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा। भवतो यदहं ब्रूयां तत्कार्यमविशङ्कया॥
18नहुष उवाच ब्रवीतु भगवान् मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगोः। परित्रायस्व मामस्मद्विषयं च कुलं च मे॥
19हन्याद्धि भगवान् क्रुद्धस्त्रैलोक्यमपि केवलम्। किं पुनर्मां तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम्॥
20अगाधाम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सऋत्विजः। प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम्॥
21भीष्म उवाच गविजातः प्रतापवान्। नहुषस्य वचः श्रुत्वा उवाच हर्षयन् सर्वानमात्यान् पार्थिवं च तम्॥
22अनया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः। गावश्च पुरुषव्याघ्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम्॥
23नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेर्वचनं नृप। हर्षेण महता युक्तः सहामात्यपुरोहितः॥
24अभिगम्य भृगोः पुत्रं च्यवनं संशितव्रतम्। इदं प्रोवाच नृपते वाचा संतर्पयन्निव॥
25नहुष उवाच उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोऽसि भार्गव। एतन्मूल्यमहं मन्ये तव धर्मभृतां वर॥
26च्यवन उवाच उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक् क्रीतोऽस्मि तेऽनघ। गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किंचिदिहाच्युत॥
27कीर्तनं श्रवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिव। गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम्॥
28गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते। अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हविः॥
29स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौ। गावो यज्ञस्य नेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम्॥
30अमृतं ह्यव्ययं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च। अमृतायतनं चैताः सर्वलोकनमस्कृताः॥
31तेजसा वपुषा चैव गावो वह्निसमा भुवि। गावो हि सुमहत् तेजः प्राणिनां च सुखप्रदाः॥
32निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुञ्चति निर्भयम्। विराजयति तं देशं पापं चास्यापकर्षति॥
33गावः स्वर्गस्य सोपानं गावः स्वर्गेऽपि पूजिताः। गाव: कामदुहो देव्यो नान्यत् किंचित् परं स्मृतम्।।
34भीष्म उवाच इत्येतद् गोषु मे प्रोक्तं माहात्म्यं भरतर्षभ। गुणैकदेशवचनं शक्यं पारायणं न तु॥
35निषाद उवाच दर्शनं कथनं चैव सहास्माभिः कृतं मुने। सतां साप्तपदं मैत्रं प्रसादं नः कुरु प्रभो॥
36हवींषि सर्वाणि यथा [पभुङ्क्ते हुताशनः। एवं त्वमपि धर्मात्मन् पुरुषाग्निः प्रतापवान्॥
37प्रसादयामहे विद्वन् भवन्तं प्रणता वयम्। अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौः प्रतिगृह्यताम्॥
38च्यवन उवाच कृपणस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च। नरं समूलं दहति कक्षमग्निरिव ज्वलन्।॥
39प्रतिगृह्णामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषाः। दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यैः सह जलोद्भवैः॥
40भीष्म उवाच ततस्तस्य प्रभावात् ते महर्षेर्भावितात्मनः। निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं ययुः॥
41ततः स राजा नहुषो विस्मितः प्रेक्ष्य धीवरान्। आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांश्च भरतर्षभ॥
42ततस्तौ गविजश्चैव च्यवनश्च भृगूद्वहः। वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतु पम्॥
43ततो राजा महावीर्यो नहुषः पृथिवीपतिः। परमित्यब्रवीत् प्रीतस्तदा भरतसत्तम॥
44ततो जग्राह धर्मे स स्थितिमिन्द्रनिभो नृपः। तथेति चोदितः प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजयत्॥
45समाप्तदीक्षश्च्यवनस्ततोऽगच्छत् स्वमाश्रमम्। गविजश्च महातेजाः स्वमाश्रमपदं ययौ॥
46निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप। नहुषोऽपि वरं लब्वा प्रविवेश स्वकं पुरम्॥
47एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि। दर्शने यादृशः स्नेहः संवासे वा युधिष्ठिर॥ महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चयम्। किं भूयः कथ्यतां वीर किं ते हदि विवक्षितम्॥
अङ्ग्रेजी
1Bhishma said Hearing the strait into which Chyavana was reduced, King Nahusha speedily went there, accompanied by his ministers and priest.
2Having purified himself duly, the king, with joined hands and rapt attention, introduced himself to the great Chyavana.
3The king's priest then adored with due ceremonies that Rishi, O king, who was observant of the vow of truth and gifted with a great soul, and who resembled a god himself.
4Nahusha said Tell, me, O best of twiceborn ones, what act shall we do that may be pleasing to you? However difficult that deed may be, there is nothing, O holy one, that I shall not be able to do at your command.
5Chyavana said These men who live by catching fish, have all been exhausted with fatigue. Do you pay them the price that may be fixed upon me along with value of these fish.
6Nahusha said Let my priest give to these Nishadas a thousand coins as price for buying this sacred one as he himself has ordered.
7Chyavana said A thousand coins is not my price. The question depends upon your discretion. Give them a fair price, setting with your discretion. Give them a fair price, settling with your own intelligence what it should be.
8Nahusha said Let, О learned Brahmana, a hundred thousand coins be given to these Nishadas. Shall this be your price, O holy one, or do you think otherwise.
9Chyavana said I should not be bought with a hundred thousand coins, O best of kings! Let a proper price be given to these! Do you consult with your ministers.
10Nabusha said Let my priest give to these Nishadas a crore of coins. If even this does not cover your value, let more be paid to them.
11Chyavana said O king, I am not with a crore of coins or even more. Let that price be given to these men which would be fair or proper. Do you consult with the Brahmanas.
12Nahusha said Let half my kingdom or even the whole be given away to these Nishadas. I think that would be your price. What, however, do you think twiceborn one?
13Chyavana said I do not deserve to be purchased with half your kingdom or even the whole of it, O king! Let that price which is proper be given to these men. Do you consult with the Rishis!
14Bhishma continued Hearing these words of the great Rishi, Nahusha became stricken with great sorrow. With his ministers and priest he began to think on the matter.
15There then came to king Nahusha an ascetic living in the forest and subsisting upon fruit and roots and born of cow.
16That best of twiceborn persons, addressing the king, O monarch, said these words-I shall soon satisfy you. The Rishi also will be satisfied.
17I shall never speak a falsehood, no, not even in jest, what then need I say of other occasions? You should unhesitatingly do what I bid you.
18Nahusha said Do you, O illustrious one, say what the value is of that great Rishi of Bhrigu's race. O, save me from this terrible difficulty, save my kingdom and save my family
19If the holy Chyavana become angry, he would destroy the three worlds; what need I say then of my poor self who is destitute of penances and who depends upon the power only of his arms.
20O great Rishi, do you become the raft to us who have all fallen into a fathomless deep with all our counsellors and our priest. Do you settle what the value should be of the Rishi!
21Bhishma said Hearing these words of Nahusha, the ascetic born of a cow and gifted with great energy spoke thus, gladdening the monarch with all his counsellors:
22Brahmanas, O king, belong to the foremost of the four castes. No value, however great, can be fixed upon them. Kine also are invaluable. Therefore, O king, do you regard a cow as the value of the Rishi!
23Hearing these words of the great Rishi, Nahusha became, O king, filled with joy along with all his counsellors and priest.
24Proceeding then to Bhrigu's son Chyavana of rigid vows, he addressed him thus O monarch, for satisfying him to the best of his power.
25Nahusha said Rise, rise, O twiceborn Rishi, you have been purchased, O son of Bhrigu, with a cow as your price! O foremost of righteous persons, even this, I think, is your price!
26Chyavana said Yes, O king of kings, I do rise up. I have been properly purchased by you, O sinless ore. I do not, O you of unfading glory, see any riches that is equal to kine.
27To speak of kine, to hear others speak of then, to make gifts of kine, and to see kine, O king, are acts, that are all praised, O hero, and that are highly auspicious and purifying.
28Kine are always the root of prosperity. There is no fault in kine. Kine always give the best food, in the form of Havi, to the deities.
29The sacred Mantras, Svaha and Vashat, are always established upon kine. Kine are the chief conductresses of Sacrifices. They form the mouth of Sacrifice.
30They bear and yield excellent and strength giving ambrosia. They receive the adoration of all the worlds and are considered as the source of nectar.
31On Earth, kine resemble fire in energy and form. Indeed, kine represent high energy, and are conferreres of great happiness upon all creatures.
32That country where, kine placed by their owners, breathe fearlessly, shines in beauty. The sins also of that country are all removed.
33Kine form the stairs leading to Heaven. Kine are worshipped in Heaven itself. Kine are goddesses that can give everything and grant every wish. There is nothing else in the world that is so high or so superior.
34Bhishma said This is what I say to you on the subject of the glory and superiority of kine, O chief of Bharata's race. I am competent to describe a part only of the merits of the kine. I have not the ability to exhaust the subject.
35The Nishadas said O ascetic, you have seen us and have also spoken with us, It has been said that friendship, with the good, depends upon only seven words. Do you then, O lord, show us your favour.
36The blazing sacrificial fire eats all the oblations of clarified butter poured upon it. Of pious soul, and gifted with great energy, you are among men, a blazing fire in energy.
37We propitiate you, O you of great learning. We surrender ourselves to you. Do you, for showing us favour, take back from us this cow.
38Chyavana said The eye of a poor or distressed person, the eye of an ascetic, or the eye of a snake of dreadful poison, consume a man with his very roots even as a fire, that burning with the aid of the wind and consumes a stack of dry grass or straw.
39I shall accept the cow that you wish to present me-You fishermen, freed from every sin, go ye to heaven forthwith, with these fishes also that you have caught with your nets.
40Bhishma said After this, on account of the energy of that great Rishi of purified soul, those fishermen along with all those fish, through virtue of those words that he had uttered, went to heaven.
41Seeing the fishermen ascending to heaven with those fishes in their company, became filled with wonder, O chief of Bharata's race.
42After this, the two Rishis, viz., the one born of a cow and the other who was Chyavana of Bhrigu's race, pleased king Nahusha by granting him many boons.
43Then the highly energetic king Nahusha that lord of all the Earth, filled with joy, O best of the Bharatas, said-Sufficient.
44Like a second, Indra the king of the celestials, he accepted the boon about his own steadiness in virtue. The Rishis having granted him the boon, the delighted king adored them both with great respect.
45As regards Chyavana, his vow having been completed, he returned to his own hermitage. The Rishi who had taken his birth from the cow, and who was gifted with great energy, also proceeded to his own hermitage.
46The Nishadas all ascended to heaven, as also the fishes they had caught, O king, king Nahusha too, having got those valuable boons, entered his own city.
47I have thus, O son, told you everything about what you had asked me. The affection that is caught by the sight alone of others as also by the fact of living with them, O Yudhishthira, and the high blessedness of kine too, and the ascertainment of true virtue, are the subject I have described. Tell me, O hero what else is in your mind.
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — च्यवन जिस संकट में पड़ गए थे, उसे सुनकर राजा नहुष अपने मन्त्रियों और पुरोहित के साथ शीघ्र वहाँ गए।
2विधिपूर्वक स्वयं को शुद्ध करके राजा ने हाथ जोड़कर और एकाग्र चित्त से महात्मा च्यवन के सम्मुख अपना परिचय दिया।
3हे राजन्, तब राजा के पुरोहित ने उन ऋषि की विधिपूर्वक पूजा की, जो सत्य के व्रत का पालन करने वाले, महान् आत्मा से सम्पन्न और स्वयं देवता के समान थे।
4नहुष ने कहा — हे द्विजश्रेष्ठ, मुझे बताइए, हम कौन-सा कार्य करें जो आपको प्रिय हो? वह कर्म कितना ही दुष्कर क्यों न हो, हे पुण्यात्मन्, ऐसा कुछ भी नहीं जो मैं आपकी आज्ञा से न कर सकूँ।
5च्यवन ने कहा — मछली पकड़कर जीविका चलाने वाले ये मनुष्य सब परिश्रम से थक चुके हैं। तुम इन्हें वह मूल्य दो जो मेरे लिए निश्चित हो, इन मछलियों के मूल्य के साथ।
6नहुष ने कहा — मेरे पुरोहित इन निषादों को इन पुण्यात्मा (ऋषि) को खरीदने के मूल्य के रूप में एक सहस्र मुद्राएँ दें, जैसा इन्होंने स्वयं आदेश दिया है।
7च्यवन ने कहा — एक सहस्र मुद्राएँ मेरा मूल्य नहीं है। यह प्रश्न तुम्हारे विवेक पर निर्भर है। अपनी ही बुद्धि से यह निश्चय करके कि वह कितना होना चाहिए, इन्हें उचित मूल्य दो।
8नहुष ने कहा — हे विद्वान् ब्राह्मण, इन निषादों को एक लाख मुद्राएँ दी जाएँ। हे पुण्यात्मन्, क्या यह आपका मूल्य होगा, अथवा आप अन्यथा सोचते हैं?
9च्यवन ने कहा — हे राजाओं में श्रेष्ठ, मैं एक लाख मुद्राओं से नहीं खरीदा जाना चाहिए। इन्हें उचित मूल्य दिया जाए! तुम अपने मन्त्रियों से परामर्श करो।
10नहुष ने कहा — मेरे पुरोहित इन निषादों को एक करोड़ मुद्राएँ दें। यदि इससे भी आपका मूल्य पूरा न हो, तो इन्हें और अधिक दिया जाए।
11च्यवन ने कहा — हे राजन्, मैं एक करोड़ मुद्राओं से, अथवा उससे भी अधिक से खरीदे जाने योग्य नहीं हूँ। इन मनुष्यों को वही मूल्य दिया जाए जो न्यायसंगत अथवा उचित हो। तुम ब्राह्मणों से परामर्श करो।
12नहुष ने कहा — मेरा आधा राज्य अथवा सम्पूर्ण राज्य ही इन निषादों को दे दिया जाए। मैं समझता हूँ कि यही आपका मूल्य होगा। किन्तु हे द्विज, आप क्या सोचते हैं?
13च्यवन ने कहा — हे राजन्, मैं तुम्हारे आधे राज्य से, अथवा सम्पूर्ण राज्य से भी खरीदे जाने योग्य नहीं हूँ। इन मनुष्यों को वही मूल्य दिया जाए जो उचित हो। तुम ऋषियों से परामर्श करो!
14भीष्म ने आगे कहा — उन महर्षि के ये वचन सुनकर नहुष महान् शोक से पीड़ित हो गए। अपने मन्त्रियों और पुरोहित के साथ वे इस विषय पर विचार करने लगे।
15तब राजा नहुष के पास वन में रहने वाले तथा फल-मूल पर निर्वाह करने वाले एक तपस्वी आए, जिनका जन्म गौ से हुआ था।
16हे राजन्, उन द्विजश्रेष्ठ ने राजा को सम्बोधित करके ये वचन कहे — मैं शीघ्र ही तुम्हें सन्तुष्ट कर दूँगा। ऋषि भी सन्तुष्ट हो जाएँगे।
17मैं कभी असत्य नहीं बोलता, हँसी-ठिठोली में भी नहीं; फिर अन्य अवसरों की तो बात ही क्या? तुम्हें बिना किसी हिचक के वही करना चाहिए जो मैं कहूँ।
18नहुष ने कहा — हे तेजस्वी महात्मन्, आप ही बताइए कि भृगुवंश के उन महर्षि का मूल्य क्या है। ओह, मुझे इस भयंकर संकट से बचाइए, मेरा राज्य बचाइए और मेरा कुल बचाइए।
19यदि पुण्यात्मा च्यवन क्रुद्ध हो जाएँ, तो वे तीनों लोकों का नाश कर दें; फिर मुझ दीन की तो बात ही क्या, जो तपस्या से रहित हूँ और केवल अपनी भुजाओं के बल पर निर्भर हूँ।
20हे महर्षि, हम सब अपने मन्त्रियों और पुरोहित सहित अथाह गहराई में गिर पड़े हैं — आप हमारे लिए नौका बन जाइए। आप ही निश्चय कीजिए कि उन ऋषि का मूल्य क्या होना चाहिए!
21भीष्म ने कहा — नहुष के ये वचन सुनकर गौ से उत्पन्न तथा महान् तेज से सम्पन्न उन तपस्वी ने इस प्रकार कहा, जिससे राजा अपने समस्त मन्त्रियों सहित प्रसन्न हो गए —
22हे राजन्, ब्राह्मण चारों वर्णों में अग्रगण्य हैं। उन पर कोई भी मूल्य, चाहे कितना ही बड़ा हो, नहीं आँका जा सकता। गौएँ भी अमूल्य हैं। इसलिए हे राजन्, तुम एक गौ को ही उन ऋषि का मूल्य मानो!
23हे राजन्, उन महर्षि के ये वचन सुनकर नहुष अपने समस्त मन्त्रियों और पुरोहित सहित हर्ष से भर गए।
24हे राजन्, तब कठोर व्रत वाले भृगुपुत्र च्यवन के पास जाकर उन्होंने उन्हें अपनी शक्ति भर सन्तुष्ट करने के लिए इस प्रकार सम्बोधित किया।
25नहुष ने कहा — उठिए, उठिए, हे द्विज ऋषि; हे भृगुनन्दन, आप एक गौ के मूल्य पर खरीद लिए गए हैं! हे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, मैं समझता हूँ कि यही आपका मूल्य है!
26च्यवन ने कहा — हाँ, हे राजाधिराज, मैं उठता हूँ। हे निष्पाप, तुमने मुझे उचित रीति से खरीदा है। हे अक्षय कीर्ति वाले, मैं ऐसा कोई धन नहीं देखता जो गौओं के तुल्य हो।
27हे राजन्, गौओं की चर्चा करना, दूसरों से उनकी चर्चा सुनना, गौओं का दान करना और गौओं का दर्शन करना — हे वीर, ये सब कर्म प्रशंसित हैं तथा अत्यन्त मंगलकारी और पवित्र करने वाले हैं।
28गौएँ सदा समृद्धि की जड़ हैं। गौओं में कोई दोष नहीं है। गौएँ सदा देवताओं को हवि के रूप में सर्वोत्तम अन्न देती हैं।
29पवित्र मन्त्र स्वाहा और वषट् सदा गौओं पर ही प्रतिष्ठित हैं। गौएँ यज्ञों की प्रमुख वाहिका हैं। वे ही यज्ञ का मुख हैं।
30वे उत्तम और बल देने वाला अमृत धारण करती और प्रदान करती हैं। वे समस्त लोकों की पूजा पाती हैं और अमृत का स्रोत मानी जाती हैं।
31पृथ्वी पर गौएँ तेज और रूप में अग्नि के समान हैं। सचमुच, गौएँ उच्च तेज का प्रतिनिधित्व करती हैं और समस्त प्राणियों को महान् सुख देने वाली हैं।
32जिस देश में स्वामियों द्वारा रखी गई गौएँ निर्भय होकर श्वास लेती हैं, वह देश शोभा से चमकता है। उस देश के पाप भी सब दूर हो जाते हैं।
33गौएँ स्वर्ग तक ले जाने वाली सीढ़ी हैं। गौएँ स्वर्ग में भी पूजी जाती हैं। गौएँ ऐसी देवियाँ हैं जो सब कुछ दे सकती हैं और प्रत्येक कामना पूर्ण कर सकती हैं। संसार में और कुछ भी नहीं जो इतना उच्च अथवा इतना श्रेष्ठ हो।
34भीष्म ने कहा — हे भरतवंश के प्रमुख, गौओं की महिमा और श्रेष्ठता के विषय में मैं तुमसे यही कहता हूँ। मैं गौओं के गुणों का एक अंश मात्र ही वर्णन करने में समर्थ हूँ। इस विषय को पूरा कर देने की सामर्थ्य मुझमें नहीं है।
35निषादों ने कहा — हे तपस्वी, आपने हमें देखा है और हमसे बात भी की है। कहा गया है कि सज्जनों के साथ मैत्री केवल सात वचनों पर निर्भर करती है। तो हे स्वामी, आप हम पर कृपा कीजिए।
36प्रज्वलित यज्ञाग्नि अपने ऊपर डाली गई घृत की समस्त आहुतियाँ खा जाती है। पवित्र आत्मा वाले और महान् तेज से सम्पन्न आप मनुष्यों में तेज की दृष्टि से प्रज्वलित अग्नि के समान हैं।
37हे महाज्ञानी, हम आपको प्रसन्न करते हैं। हम आपकी शरण में आते हैं। हम पर कृपा दिखाने के लिए आप हमसे यह गौ वापस ले लीजिए।
38च्यवन ने कहा — दरिद्र अथवा दुःखी पुरुष की दृष्टि, तपस्वी की दृष्टि, अथवा भयंकर विष वाले सर्प की दृष्टि मनुष्य को जड़ सहित उसी प्रकार भस्म कर देती है, जैसे वायु की सहायता से जलती हुई अग्नि सूखी घास अथवा पुआल के ढेर को जला देती है।
39तुम जो गौ मुझे भेंट करना चाहते हो, उसे मैं स्वीकार करता हूँ। हे धीवरो, तुम समस्त पापों से मुक्त होकर इन मछलियों सहित, जिन्हें तुमने अपने जालों से पकड़ा है, अभी स्वर्ग को जाओ।
40भीष्म ने कहा — इसके पश्चात् उन पवित्रात्मा महर्षि के तेज के कारण, तथा उनके द्वारा कहे गए उन वचनों के प्रभाव से, वे धीवर उन समस्त मछलियों सहित स्वर्ग को चले गए।
41हे भरतवंश के प्रमुख, उन मछलियों को साथ लिए धीवरों को स्वर्ग की ओर चढ़ते देखकर (राजा) आश्चर्य से भर गए।
42इसके पश्चात् उन दोनों ऋषियों ने — अर्थात् एक जो गौ से उत्पन्न हुए थे और दूसरे भृगुवंशी च्यवन — राजा नहुष को अनेक वर देकर प्रसन्न किया।
43हे भरतश्रेष्ठ, तब समस्त पृथ्वी के स्वामी महातेजस्वी राजा नहुष ने हर्ष से भरकर कहा — "बस, इतना पर्याप्त है।"
44देवराज इन्द्र के समान उन्होंने धर्म में अपनी स्थिरता का वर स्वीकार किया। ऋषियों द्वारा वह वर दिए जाने पर प्रसन्न राजा ने महान् आदर के साथ उन दोनों की पूजा की।
45जहाँ तक च्यवन की बात है, उनका व्रत पूर्ण हो चुका था, अतः वे अपने आश्रम को लौट गए। जो ऋषि गौ से उत्पन्न हुए थे और महान् तेज से सम्पन्न थे, वे भी अपने आश्रम को चले गए।
46हे राजन्, समस्त निषाद स्वर्ग को चढ़ गए, और वे मछलियाँ भी जो उन्होंने पकड़ी थीं; और राजा नहुष भी, वे बहुमूल्य वर पाकर, अपनी नगरी में प्रविष्ट हुए।
47हे पुत्र, इस प्रकार मैंने तुम्हें वह सब बता दिया जो तुमने मुझसे पूछा था। हे युधिष्ठिर, केवल दूसरों के दर्शन मात्र से तथा उनके साथ रहने से जो स्नेह उत्पन्न होता है, गौओं का महान् माहात्म्य, और सच्चे धर्म का निश्चय — ये ही वे विषय हैं जिनका मैंने वर्णन किया है। हे वीर, बताओ, तुम्हारे मन में और क्या है।
नेपाली
1भीष्मले भने — च्यवन जुन सङ्कटमा परेका थिए, त्यो सुनेर राजा नहुष आफ्ना मन्त्री र पुरोहितसहित चाँडै त्यहाँ गए।
2विधिपूर्वक आफूलाई शुद्ध पारेर राजाले हात जोडेर र एकाग्र चित्तले महात्मा च्यवनको सामु आफ्नो परिचय दिए।
3हे राजन्, तब राजाका पुरोहितले ती ऋषिको विधिपूर्वक पूजा गरे, जो सत्यको व्रत पालन गर्ने, महान् आत्माले सम्पन्न र स्वयं देवताजस्तै थिए।
4नहुषले भने — हे द्विजश्रेष्ठ, मलाई बताउनुहोस्, हामीले कुन कार्य गरौँ जुन तपाईंलाई प्रिय होस्? त्यो कर्म जतिसुकै दुष्कर होस्, हे पुण्यात्मन्, यस्तो केही पनि छैन जो म तपाईंको आज्ञाले गर्न नसकूँ।
5च्यवनले भने — माछा मारेर जीविका चलाउने यी मानिस सबै परिश्रमले थाकिसकेका छन्। तिमीले तिनीहरूलाई त्यो मूल्य देऊ जुन मेरा लागि निश्चित होस्, यी माछाहरूको मूल्यसहित।
6नहुषले भने — मेरा पुरोहितले यी निषादहरूलाई यी पुण्यात्मा (ऋषि)लाई किन्ने मूल्यका रूपमा एक हजार मुद्रा दिऊन्, जस्तो उनले आफैँले आदेश दिएका छन्।
7च्यवनले भने — एक हजार मुद्रा मेरो मूल्य होइन। यो प्रश्न तिम्रो विवेकमा निर्भर छ। आफ्नै बुद्धिले त्यो कति हुनुपर्छ भन्ने निश्चय गरेर तिनीहरूलाई उचित मूल्य देऊ।
8नहुषले भने — हे विद्वान् ब्राह्मण, यी निषादहरूलाई एक लाख मुद्रा दिइयोस्। हे पुण्यात्मन्, के यो तपाईंको मूल्य हुनेछ, अथवा तपाईं अन्यथा सोच्नुहुन्छ?
9च्यवनले भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, म एक लाख मुद्राले किनिनु हुँदैन। तिनीहरूलाई उचित मूल्य दिइयोस्! तिमी आफ्ना मन्त्रीहरूसँग परामर्श गर।
10नहुषले भने — मेरा पुरोहितले यी निषादहरूलाई एक करोड मुद्रा दिऊन्। यदि यसले पनि तपाईंको मूल्य पूरा नहोस् भने, तिनीहरूलाई अझ बढी दिइयोस्।
11च्यवनले भने — हे राजन्, म एक करोड मुद्राले, अथवा त्योभन्दा बढीले पनि किनिन योग्य छैन। यी मानिसहरूलाई त्यही मूल्य दिइयोस् जो न्यायसङ्गत अथवा उचित होस्। तिमी ब्राह्मणहरूसँग परामर्श गर।
12नहुषले भने — मेरो आधा राज्य अथवा सम्पूर्ण राज्य नै यी निषादहरूलाई दिइयोस्। म ठान्दछु कि यही तपाईंको मूल्य हुनेछ। तर हे द्विज, तपाईं के सोच्नुहुन्छ?
13च्यवनले भने — हे राजन्, म तिम्रो आधा राज्यले, अथवा सम्पूर्ण राज्यले पनि किनिन योग्य छैन। यी मानिसहरूलाई त्यही मूल्य दिइयोस् जो उचित होस्। तिमी ऋषिहरूसँग परामर्श गर!
14भीष्मले अझ भने — ती महर्षिका यी वचन सुनेर नहुष महान् शोकले पीडित भए। आफ्ना मन्त्री र पुरोहितसहित उनी यस विषयमा विचार गर्न थाले।
15तब राजा नहुषकहाँ वनमा बस्ने तथा फलमूलमा निर्वाह गर्ने एक तपस्वी आए, जसको जन्म गाईबाट भएको थियो।
16हे राजन्, ती द्विजश्रेष्ठले राजालाई सम्बोधन गरेर यी वचन भने — म चाँडै नै तिमीलाई सन्तुष्ट पारिदिनेछु। ऋषि पनि सन्तुष्ट हुनेछन्।
17म कहिल्यै असत्य बोल्दिनँ, ठट्टामा पनि होइन; फेरि अन्य अवसरको त कुरै के? तिमीले कुनै हिचकिचाहटविना त्यही गर्नुपर्छ जो म भन्दछु।
18नहुषले भने — हे तेजस्वी महात्मन्, तपाईंले नै बताउनुहोस् कि भृगुवंशका ती महर्षिको मूल्य के हो। ओहो, मलाई यस भयङ्कर सङ्कटबाट बचाउनुहोस्, मेरो राज्य बचाउनुहोस् र मेरो कुल बचाउनुहोस्।
19यदि पुण्यात्मा च्यवन क्रुद्ध भए भने, उनले तीनै लोकको नाश गरिदिनेछन्; फेरि म दीनको त कुरै के, जो तपस्याविहीन छु र केवल आफ्ना पाखुराको बलमा भर पर्दछु।
20हे महर्षि, हामी सबै आफ्ना मन्त्री र पुरोहितसहित अथाह गहिराइमा खसेका छौँ — तपाईं हाम्रा लागि डुङ्गा बनिदिनुहोस्। तपाईंले नै निश्चय गर्नुहोस् कि ती ऋषिको मूल्य के हुनुपर्छ!
21भीष्मले भने — नहुषका यी वचन सुनेर गाईबाट उत्पन्न तथा महान् तेजले सम्पन्न ती तपस्वीले यसरी भने, जसले गर्दा राजा आफ्ना सम्पूर्ण मन्त्रीसहित प्रसन्न भए —
22हे राजन्, ब्राह्मण चारै वर्णमा अग्रगण्य छन्। तिनीहरूमाथि कुनै पनि मूल्य, जतिसुकै ठूलो होस्, आँकिन सक्दैन। गाईहरू पनि अमूल्य छन्। त्यसैले हे राजन्, तिमी एउटा गाईलाई नै ती ऋषिको मूल्य मान!
23हे राजन्, ती महर्षिका यी वचन सुनेर नहुष आफ्ना सम्पूर्ण मन्त्री र पुरोहितसहित हर्षले भरिए।
24हे राजन्, तब कठोर व्रत भएका भृगुपुत्र च्यवनकहाँ गएर उनले तिनलाई आफ्नो शक्तिअनुसार सन्तुष्ट पार्नका लागि यसरी सम्बोधन गरे।
25नहुषले भने — उठ्नुहोस्, उठ्नुहोस्, हे द्विज ऋषि; हे भृगुनन्दन, तपाईं एउटा गाईको मूल्यमा किनिनुभएको छ! हे धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, म ठान्दछु कि यही तपाईंको मूल्य हो!
26च्यवनले भने — हो, हे राजाधिराज, म उठ्दछु। हे निष्पाप, तिमीले मलाई उचित रीतिले किनेका छौ। हे अक्षय कीर्तिवाला, म यस्तो कुनै धन देख्दिनँ जो गाईहरूको बराबर होस्।
27हे राजन्, गाईहरूको चर्चा गर्नु, अरूबाट तिनको चर्चा सुन्नु, गाईको दान गर्नु र गाईको दर्शन गर्नु — हे वीर, यी सबै कर्म प्रशंसित छन् तथा अत्यन्त मङ्गलकारी र पवित्र पार्ने छन्।
28गाईहरू सधैँ समृद्धिको जरा हुन्। गाईहरूमा कुनै दोष छैन। गाईहरूले सधैँ देवताहरूलाई हविको रूपमा सर्वोत्तम अन्न दिन्छन्।
29पवित्र मन्त्र स्वाहा र वषट् सधैँ गाईहरूमै प्रतिष्ठित छन्। गाईहरू यज्ञका प्रमुख वाहक हुन्। तिनै यज्ञको मुख हुन्।
30तिनले उत्तम र बल दिने अमृत धारण गर्दछन् र प्रदान गर्दछन्। तिनले सम्पूर्ण लोकको पूजा पाउँछन् र अमृतको स्रोत मानिन्छन्।
31पृथ्वीमा गाईहरू तेज र रूपमा अग्निजस्तै छन्। साँच्चै, गाईहरूले उच्च तेजको प्रतिनिधित्व गर्दछन् र सम्पूर्ण प्राणीलाई महान् सुख दिने छन्।
32जुन देशमा मालिकहरूले राखेका गाईहरू निर्भय भएर सास फेर्दछन्, त्यो देश शोभाले चम्कन्छ। त्यस देशका पाप पनि सबै हटेर जान्छन्।
33गाईहरू स्वर्गसम्म पुर्याउने भर्याङ हुन्। गाईहरू स्वर्गमा पनि पुजिन्छन्। गाईहरू यस्ता देवी हुन् जसले सबै कुरा दिन सक्छन् र प्रत्येक कामना पूरा गर्न सक्छन्। संसारमा अरू केही पनि छैन जो यति उच्च अथवा यति श्रेष्ठ होस्।
34भीष्मले भने — हे भरतवंशका प्रमुख, गाईहरूको महिमा र श्रेष्ठताको विषयमा म तिमीलाई यही भन्दछु। म गाईहरूका गुणको एक अंश मात्र वर्णन गर्न समर्थ छु। यस विषयलाई पूरा गरिसक्ने सामर्थ्य ममा छैन।
35निषादहरूले भने — हे तपस्वी, तपाईंले हामीलाई देख्नुभएको छ र हामीसँग कुरा पनि गर्नुभएको छ। भनिएको छ कि सज्जनसँगको मैत्री केवल सात वचनमा निर्भर हुन्छ। त्यसैले हे स्वामी, तपाईंले हामीमाथि कृपा गर्नुहोस्।
36प्रज्वलित यज्ञाग्निले आफूमाथि हालिएका घिउका सम्पूर्ण आहुति खान्छ। पवित्र आत्मा भएका र महान् तेजले सम्पन्न तपाईं मानिसहरूमा तेजका दृष्टिले प्रज्वलित अग्निजस्तै हुनुहुन्छ।
37हे महाज्ञानी, हामी तपाईंलाई प्रसन्न पार्दछौँ। हामी तपाईंको शरणमा आउँछौँ। हामीमाथि कृपा देखाउनका लागि तपाईंले हामीबाट यो गाई फिर्ता लिनुहोस्।
38च्यवनले भने — दरिद्र अथवा दुःखी पुरुषको दृष्टि, तपस्वीको दृष्टि, अथवा भयङ्कर विष भएको सर्पको दृष्टिले मानिसलाई जरासहित त्यसरी नै भस्म पारिदिन्छ, जसरी वायुको सहायताले बलिरहेको आगोले सुकेको घाँस अथवा परालको थुप्रो जलाइदिन्छ।
39तिमीहरूले जुन गाई मलाई भेटी दिन चाहन्छौ, त्यो म स्वीकार गर्दछु। हे माझीहरू, तिमीहरू सम्पूर्ण पापबाट मुक्त भएर यी माछासहित, जसलाई तिमीहरूले आफ्ना जालले समातेका छौ, अहिल्यै स्वर्ग जाओ।
40भीष्मले भने — त्यसपछि ती पवित्रात्मा महर्षिको तेजका कारण, तथा उनले भनेका ती वचनको प्रभावले, ती माझीहरू ती सम्पूर्ण माछासहित स्वर्ग गए।
41हे भरतवंशका प्रमुख, ती माछा साथमा लिएका माझीहरूलाई स्वर्गतिर उक्लिरहेको देखेर (राजा) आश्चर्यले भरिए।
42त्यसपछि ती दुवै ऋषिले — अर्थात् एक जो गाईबाट उत्पन्न भएका थिए र अर्का भृगुवंशी च्यवन — राजा नहुषलाई अनेक वर दिएर प्रसन्न पारे।
43हे भरतश्रेष्ठ, तब सम्पूर्ण पृथ्वीका स्वामी महातेजस्वी राजा नहुषले हर्षले भरिएर भने — "बस, यति नै पर्याप्त छ।"
44देवराज इन्द्रजस्तै उनले धर्ममा आफ्नो स्थिरताको वर स्वीकार गरे। ऋषिहरूले त्यो वर दिएपछि प्रसन्न राजाले महान् आदरका साथ ती दुवैको पूजा गरे।
45जहाँसम्म च्यवनको कुरा छ, उनको व्रत पूरा भइसकेको थियो, त्यसैले उनी आफ्नो आश्रममा फर्के। जो ऋषि गाईबाट उत्पन्न भएका थिए र महान् तेजले सम्पन्न थिए, उनी पनि आफ्नो आश्रमतिर गए।
46हे राजन्, सम्पूर्ण निषादहरू स्वर्ग उक्ले, र ती माछाहरू पनि जो तिनीहरूले समातेका थिए; अनि राजा नहुष पनि, ती बहुमूल्य वर पाएर, आफ्नो नगरीमा प्रवेश गरे।
47हे पुत्र, यसरी मैले तिमीलाई त्यो सबै बताइदिएँ जो तिमीले मसँग सोधेका थियौ। हे युधिष्ठिर, केवल अरूको दर्शनमात्रबाट तथा तिनीहरूसँग बसेर जुन स्नेह उत्पन्न हुन्छ, गाईहरूको महान् माहात्म्य, र साँचो धर्मको निश्चय — यिनै ती विषय हुन् जसको मैले वर्णन गरेको छु। हे वीर, भन, तिम्रो मनमा अरू के छ।