अनुशासनिक पर्व — विवाहका नियम र उत्तराधिकारको विधान
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 47
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मविदुत्तमा अतीव संशयच्छेत्ता भवान् वै प्रथितः क्षितौ॥
2कश्चित्तु संशयो मेऽस्ति तन्मे ब्रूहि पितामह। जातेऽस्मिन् संशये राजन् नान्यं पृच्छेम कंचन॥
3यथा नरेण कर्तव्यं धर्ममार्गनुवर्तिना। एतत् सर्वं महाबाहो भवान् व्याख्यातुमर्हति॥
4चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्मणस्य पितामह। ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छतः॥
5तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम। आनुपूर्येण कस्तेषां पित्र्यं दायादमर्हति॥
6केन वा किं ततो हार्यं पितृवित्तात् पितामह। एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु यः स्मृतः॥
7भीष्म उवाच ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः। एतेषु विहितो धर्मो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर॥
8वैषम्यादथवा लोभात् कामाद् वापि परतंप। ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता॥
9शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम्। प्रायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन कर्मणा॥
10तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्याद् युधिष्ठिर। आपद्यमानमृक्थं तु सम्प्रवक्ष्यामि भारत॥
11लक्षण्यं गोवृषो यानं यत् प्रधानतमं भवेत्। ब्राह्मण्यास्तद्धरेत् पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात्॥
12शेषं तु दशधा कार्य ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर। तत्र तेनैव हर्तव्याश्चत्वारोऽशाः पितुर्धनात्॥
13क्षत्रियायास्तु यः पुत्रो ब्राह्मणः सोऽप्यसंशयः। स तु मातुर्विशेषेण त्रीनंशान् हर्तुमर्हति॥
14वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्मणादपि। द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद् युधिष्ठिर॥
15शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो नित्यादेयधनः स्मृतः। अल्पं चापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत॥
16दशधा प्रविभक्तस्य धनस्यैष भवेत् क्रमः। सवर्णासु तु जातानां समान् भागान् प्रकल्पयेत्॥
17अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात्। त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद् ब्राह्मणो भवेत्॥
18स्मृताश्च वर्णाश्चत्वारः पञ्चमो नाधिगम्यते। हरेच्च दशमं भागं शूद्रापुत्रः पितुर्धनात्॥
19सपुत्रः स्यादपुत्रो तत्तु दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति। अवश्यं हि धनं देयं शूद्रापुत्राय भारत॥
20आनृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते। यत्र तत्र समुत्पन्नं गुणायैवोपपद्यते॥
21यद्यप्येष यदि वा भवेत्। नाधिकं दशमाद् दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत॥
22त्रैवार्षिकाद् यदा भक्तादधिकं स्याद् द्विजस्य तु। यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद् धनम्॥
23त्रिसहस्रपरो दायः स्त्रियै देयो धनस्य वै। भळ तच्च धनं दत्तं यथार्हे भोक्तुमर्हति॥
24स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफलं स्मृतम्। नापहारं स्त्रियः कुर्युः पतिवित्तात् कथंचन॥
25स्त्रियास्तु यद् भवेद् वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर। ब्राह्मण्यास्तेद्धरेत् कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सा॥
26सा हि पुत्रसमा राजन् विहिता कुरुनन्दन। एवमेव समुद्दिष्टो धर्मो वै भरतर्षभ। एवं धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद् धनम्॥
27युधिष्ठिर उवाच शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधनः स्मृतः। केन प्रतिविशेषेण दश्मोऽप्यस्य दीयते॥
28ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मण: स्यान्न संशयः। क्षत्रियायां तथैव स्याद् वैश्यायामपि चैव हि॥
29कस्मात् तु विषमं भागं भजेरन् नृपसत्तम। यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वयोक्ता ब्राह्मणा इति॥
30भीष्म उवाच दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परतंपा प्रोक्तेन चैव नाम्नायं विशेषः सुमहान् भवेत्॥
31तिस्रः कृत्वा पुरो भार्याः पश्चाद् विन्देत ब्राह्मणीम्। सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात् सा च भार्या गरीयसी।
32स्नानं प्रसाधनं भर्तुर्दन्तधावनमञ्जनम्। हव्यं कव्यं च यच्चान्यद् धर्मयुक्तं गृहे भवेत्॥
33न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत् कर्तुमर्हति। ब्राह्मणी त्वेव कुर्याद् वा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर॥
34अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च। ब्राह्मण्यैतानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी॥
35मनुनाभिहितं शास्त्रं यच्चापि कुरुनन्दन। तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्मः सनातनः॥
36अथ चेदन्यथा कुर्याद् यदि कामाद् युधिष्ठिर। यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः॥
37ब्राह्मण्याः सदृशः पुत्रः क्षत्रियायाश्च यो भवेत्। राजन् विशेषो यस्त्वत्र वर्णयोरुभयोरपि॥
38न तु जात्या समा लोके ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत्। ब्राह्मण्याः प्रथमः पुत्रो भूयान् स्याद् राजसत्तम॥
39भूयो भूयोऽपि संहार्यः पितृवित्ताद् युधिष्ठिर। यथा न सदृशी जातु ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत्॥
40क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत्। श्रीश्च राज्यं च कोशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर।॥
41विहितं दृश्यते राजन् सागरान्तां च मेदिनीम्। क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्नोति भूयसीम्। राजा दण्डधरो राजन् रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात्॥
42ब्राह्मणा हि महाभागा देवानामपि देवताः। तेषु राजन् प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम्॥
43प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्मं शाश्वतमव्ययम्। लुप्यमानं स्वधर्मेण क्षत्रियो ह्येष रक्षिति॥
44दस्युभिर्रियमाणं च धनं दारांश्च सर्वशः। सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिवः॥
45भूयान् स्यात् क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशयः। भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद् युधिष्ठिर।॥
46युधिष्ठिर उवाच उक्तं ते विधिवद् राजन् ब्राह्मणस्य पितामह। इतरेषां तु वर्णानां कथं वै नियमो भवेत्॥
47भीष्म उवाच क्षत्रियस्यापि भर्ये द्वे विहिते कुरुनन्दन। तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता।॥
48एष एव क्रमो हि स्यात् क्षत्रियाणां युधिष्ठिर। अष्टधा तु भवेत् कार्य क्षत्रियस्वं जनाधिप।॥
49क्षत्रियाया हरेत् पुत्रश्चतुरोंऽशान् पितुर्धनात्। युद्धावहारिकं यच्च पितुः स्यात्स हरेत् तु तत्॥
50वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीशूद्रापुत्रस्तथाष्टमम्। सोऽपि दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति॥
51एकैव हि भवेद् भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन। द्वितीया तु भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता॥
52वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्वभ। शूद्रायां चापि कौन्तेय तयोर्विनियमः स्मृतः॥
53पञ्चधा तु भवेत् कार्य वैश्यस्वं भरतर्षभ। तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप॥
54वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश्चत्वारोंऽशाः पितुर्धनात्। पञ्चमस्तु स्मृतो भागः शूद्रापुत्राय भारत॥
55सोऽपि दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति। त्रिभिर्वर्णैः सदा जातः शूद्रोऽदेयधनो भवेत्॥
56शूद्रस्य स्यात् सवर्णैव भार्या नान्या कथंचन। समभागाश्च पुत्राः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत्॥
57जातानां समवर्णायाः पुत्राणामविशेषतः। सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धनात् स्मृतः॥
58ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठः स्यादेकांशो यः प्रधानतः। एष दायविधिः पार्थ पूर्वमुक्तः स्वयम्भुवा॥
59समवर्णासु जातानां विशेषोऽस्त्यपरो नृप। विवाहवैशिष्ट्यकृतः पूर्वपूर्वो विशिष्यते॥
60हरेज्ज्येष्ठः प्रधानांशमेकं तुल्यासु तेष्वपि। मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम्॥
61एवं जातिषु सर्वासु सवर्ण: श्रेष्ठतां गतः। महर्षिरपि चैतद् वै मारीचः काश्यपोऽब्रवीत्॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said You know fully well the ordinances of all the scriptures. You are the foremost of those who are acquainted with the duties of kings. You are celebrated over the whole world as a great remover of doubts.
2I have a doubt, do you explain it to me, O grandfather. As regards this doubt that has originated in my mind, I shall not ask any other person for its solution.
3You should, O you of mighty arms, expound as to how a man should act who is desirous of treading along the path of duty and virtue.
4It has been laid down, O grandfather that a Brahmana can take four wives, viz., one who belongs to his own caste, one who is a Kshatriya, one who is a Vaishya, and one who is a Shudra, if the Brahmana wishes to satisfy the desire of sexual intercourse.
5Tell me, O best of the Kurus, which amongst those sons should inherit the father's riches one after another.
6Who amongst them, O grandfather shall take what share of the paternal wealth? I wish to hear this, viz., how the distribution has been ordained amongst them of the paternal property.
7Bhishma said The Brahman, the Kshatriya, and the Vaishya are considered the three twiceborn castes, To marry in these three castes has been ordained to be the duty of the Brahmana, O Yudhishthira.
8Through erroneous judgement or cupidity or lust, O destroyer of enemies, a Brahmana takes a Shudra wife. He is not competent to take, according to the scriptures, such wife.
9A Brahmana, by knowing a Shudra woman comes by a low end in the next world. He should, having done such an act, perform expiation according to the rites laid down in the scriptures.
10That expiation must be twice heavier or severer if on account of such an act, O Yudhishthira, the, Brahmana gets children. I shall now tell you, O Bharata, how the (paternal), wealth is to be distributed.
11The son born of the Brahmani wife shall, in the first place, appropriate from his father's wealth a bull of good marks, and the best car or vehicle.
12What remains of the Brahmana's property, O Yudhishthira, after this, should be divided into ten equal parts, The son by the Brahmani wife shall take four of such parts of the paternal property.
13The son that is born of the Kshatriya wife is, forsooth, possessed of the status of a Brahmana. On account, however, of the distinction attaching to his mother, he shall take three of the ten shares into which the property has been divided.
14The son who has been born of the wife belonging to the third caste, viz., the woman of the Vaishya caste, by the Brahmana father, shall take, O Yudhishthira, two of the three remaining shares of the father's property.
15It has been said that the son who has been begotten by the Brahmana father upon the Shudra wife should not take any portion of the father's property, for he is not to be considered an heir. A little, however, of the paternal property should be given to the son of the Shudra wife, hence the one remaining share should be given to him out of compassion.
16Even this should be the order of the ten shares into which the Brahmana's wealth is to be distributed. All the sons that are born of the same mother or of mothers of the same caste, shall share equally the portion that is theirs.
17The son born of the Shudra wife should not be considered as invested with the dignity of a Brahmana on account of his being unskilled (in the scriptures and the duties ordained for the Brahmana). Only those children who are born of wives belonging to the three higher castes should be considered as invested with the dignity of Brahmanas.
18It has said that there are only four castes and there is no fifth. The son by the Shudra wife shall take the tenth part of his father's wealth.
19That share, however, he is to take only when his father has given it to him. He shall not take it if his father does not give it to him. Some portion of the father's riches should, forsooth, be given O Bharata, to the son of the Shudra wife.
20Compassion is one of the greatest virtues. It is through compassion that something is given to the son of the Shudra wife. Whatever be the object about which compassion arises, as a cardinal virtue it is always productive of merit.
21Whether the father happens to have children (by his wives belonging to the other castes) or to have no children, to the son by the Shudra wife, O Bharata, nothing more than a tenth part of the father's wealth should be given.
22If a Brahmana happens to have more riches than what is necessary for maintaining himself and his family for three years, he should with that riches celebrate sacrifices. A Brahmana should never acquire riches for nothing.
23The highest sum that the husband should give the wife is three thousand coins. This wealth that the husband gives to the wife, the latter may spend or dispose of as she likes.
24Upon the death of the childless husband, the wife shall enjoy all his riches. The wife should never take any portion of her husband's riches.
25Whatever riches, O Yudhishthira, the Bralımani wife may acquire by gift from her father, should be taken by her daughter, for the daughter is like the son.
26The daughter, O king, has been ordained in the scriptures to be equal to the son, O delighter of the Kurus. Thus has the law of inheritance been ordained, o foremost of Bharata's family. Remembering these ordinances about the distribution and disposal of wealth, one should never acquire riches uselessly.
27Yudhishthira said If the son born of a Shudra woman by a Brahmana father has been made in the scriptures to be disentitled to any property, by what exception of the rule then is a tenth part of the paternal property to be given to him?
28A son born of a Brahmani wife by a Brahmana is unquestionably a Brahmana. One born of a Kshatriya wife or of a Vaishya wife, by a Brahmana husband, is likewise a Brahmana.
29Why then, O best of kings, are such sons to share the paternal property unequally? All of them, you have said, are Brahmanas, having been born of mothers that belong to the three higher castes equally entitled to the name of the twiceborn.
30Bhishma said O destroyer of enemies, all wives in this world are called by the name of Dara. Although that name is applied to all, yet there is this great difference to be observed.
31If having married three wives belonging to the three other castes, a Brahmana takes a Brahmani wife the very last of all, yet shall she be considered as the first in rank among all the wives, and as being worthy of the greatest respect. Indeed, among all the cowives, she shall be the foremost.
32In her apartments should be kept all necessary articles for the husband's baths, personal decorations washing of teeth, and application of collyrium to the eyes. In her apartments should be kept the Havya and the Kavya and all else that the husband may need for the performance of his religious acts.
33If the Brahmani wife is in the house, no other wife is entitled to attend to these needs of the husband. Only the Brahmani wife, O Yudhishthira, should help the husband in these acts.
34The husband's food and drink and garlands and dresses and ornaments-all these should be given by the Brahmani wife to the husband, for she is the foremost in rank among all the wives of the husband.
35These are the ordinances of the scriptures as laid down by Manu, O delighter of the Kurus! This, O king is seen to be the course of eternal practice.
36If a Brahmana,OYudhishthira, actuated by lust, acts in a different way, he shall come to be considered as a Chandala among Brahmanas.
37The son born of the Kshatriya wife has been said to be equal in dignity to the son born of the Brahmani wife. For all that, a distinction attaches to the son of the Brahmana wife on account of the superiority of the Brahmana wife to the Kshatriya wife in respect of the order of caste.
38The Kshatriya wife cannot be considered as equal to the Brahmana wife in point of Birth. Hence, O best of kings, the son born of the Brahinani wife must be considered as the first in rank and superior to the son born of the Kshatriya wife.
39Because, again, the Kshatriya wife, is not equal in point of birth to the Brahmani wife, hence the son of the Brahmani wife takes, one after another, all the best things, O Yudhishthira, among his father's property.
40Likewise, the Vaishya wife cannot be considered as the equal of the Kshatriya wife in point of birth. Prosperity, kingdom and treasury, ( Yudhishthira, belong to the Kshatriyas.
41All these have been ordained for the Kshatriya. The whole Earth, O king, encircled by seas, is seen to belong to him. By following the duties of his own caste, the Kshatriya acquires immense riches.
42The sceptre of royalty is held by him. Without the Kshatriya, O king, there can be no protection. The Brahmanas are highly blessed, for they are the gods of the very deities.
43Following the ordinances laid down by the Rishis, the Kshatriyas should adore the Brahmanas according to due rites. This is the eternal usage.
44Coveted by thieves and others, the properties of all men are protected by Kshatriyas following the duties of their order. Indeed, riches and wives and every other possession owned by people would have been forcibly taken away but for this protection that the Kshatriyas give.
45The Kshatriya, as the king, becomes the protector or rescuer of all the castes. Hence, the son of the Kshatriya wife shall, forsooth, be held to be superior to him that is born of the Vaishya wife. The son of Kshatriya wife for this, takes a larger share of the paternal property than the son of the Vaishya mother.
46Yudhishthira said You have duly said what the rules are that apply to Brahmanas. What, However, are the rules that apply to the others?
47Bhishma said The Kshatriya, O delighter of the Kurus can take two wives. The Kshatriya may take a third wife from the Shudra caste. Such practice prevails, it is true, but it is not sanctioned by the scriptures.
48This should be the order, O Yudhishthira, of the wives of a Kshatriya. The property of a Kshatriya should, O king, be divided into eight shares.
49The son of the Kshatriya wife shall take four of such shares of the paternal property. The son of the Vaishya wife shall take three of such shares.
50The remaining one or the eighth share shall be taken by the son of the Shudra wife. The son of the Shudra wife, however, shall take only when the father gives but not otherwise.
51The Vaishya can take only one wife. He can take a second wife from the Shudra caste. Such is the practice, no doubt, but it is not sanctioned by the scriptures.
52If a Vaishya has two wives one of whom is a Vaishya and the other a Shudra, there is a difference between them in respect of position.
53The riches of a Vaishya, O chief of Bharata's race, should be divided into five portions. I shall now speak of the sons of a Vaishya by a wife of his own caste and by one belonging to the inferior caste, as also of the manner in which, o king, his property is to be distributed among chose children.
54The son born of the Vaishya wife shall take four of such shares of his paternal property. The fifth share, O Bharata, has been said to belong to the son born of the Shudra wife.
55Such son, however, shall take when the father gives. He should not take anything unless the father gives it to him. The son who is begotten on a Shudra wife by persons of the three higher higher castes should always be considered as disentitled to any share of the father's wealth.
56The Shudra should take only one wife from his own caste. He can, under no circumstances, take any other wife. Even if he happens to have a hundred sons by this wife, all of them share equally the property that he may leave behind.
57As for all the castes, the children born of the wife taken from the husband's own caste shall, it has been laid down, share equally the father's wealth.
58The eldest son's share shall be greater than that of every other son, for he shall take one share than each of his brothers, comprising the best things of this father. This is the law of inheritance, O son of Pritha, as declared by the selfcreate himself. more
59Amongst children all born of the wife taken from the husband's own caste there is another difference, O king! In marrying, the elder ones should always prccede the younger ones.
60The wives being all equal in respect of their order of birth, and the children also being all equal in respect of the position of their mothers, the son that is firstborn shall take one share more than each of his other brothers. The son who is next in point of age shall take a share that is next in value, while the son who is youngest shall take the share which belongs to the youngest.
61Thus among wives of all castes, they who belong to the samne caste with the husband are considered as the first. This is what was declared by the great Rishi Kashyapa the son of Marichi.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — आप समस्त शास्त्रों के विधानों को पूर्ण रूप से जानते हैं। राजाओं के कर्तव्यों के ज्ञाताओं में आप श्रेष्ठ हैं। सन्देहों के महान् निवारक के रूप में आप सारे संसार में विख्यात हैं।
2मेरे मन में एक सन्देह है; हे पितामह, आप उसका समाधान कीजिए। मेरे मन में उत्पन्न इस सन्देह के लिए मैं किसी अन्य पुरुष से समाधान नहीं माँगूँगा।
3हे महाबाहु, आपको यह बताना चाहिए कि जो पुरुष कर्तव्य तथा धर्म के मार्ग पर चलना चाहता है उसे किस प्रकार आचरण करना चाहिए।
4हे पितामह, यह विधान किया गया है कि ब्राह्मण चार पत्नियाँ ले सकता है, अर्थात् एक जो उसकी अपनी जाति की हो, एक जो क्षत्रिय हो, एक जो वैश्य हो, और एक जो शूद्र हो — यदि ब्राह्मण सहवास की कामना तृप्त करना चाहे।
5हे कुरुश्रेष्ठ, मुझे बताइए कि उन पुत्रों में से कौन-कौन क्रमानुसार पिता का धन प्राप्त करे।
6हे पितामह, उनमें से कौन पैतृक सम्पत्ति का कितना भाग लेगा? मैं यह सुनना चाहता हूँ कि उनमें पैतृक सम्पत्ति का विभाजन किस प्रकार विहित किया गया है।
7भीष्म ने कहा — ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्य — ये तीन द्विज वर्ण माने जाते हैं। हे युधिष्ठिर, इन तीनों वर्णों में विवाह करना ब्राह्मण का कर्तव्य विहित है।
8हे शत्रुनाशक, भ्रान्त बुद्धि से, अथवा लोभ से, अथवा काम से ब्राह्मण शूद्र पत्नी लेता है। शास्त्रों के अनुसार वह ऐसी पत्नी लेने का अधिकारी नहीं है।
9शूद्र स्त्री से संसर्ग करके ब्राह्मण परलोक में नीच गति प्राप्त करता है। ऐसा कर्म करके उसे शास्त्रों में विहित विधियों के अनुसार प्रायश्चित्त करना चाहिए।
10हे युधिष्ठिर, यदि ऐसे कर्म के कारण ब्राह्मण को सन्तान हो जाए, तो वह प्रायश्चित्त दुगुना भारी अथवा कठोर होना चाहिए। हे भारत, अब मैं तुम्हें बताऊँगा कि (पैतृक) सम्पत्ति का विभाजन किस प्रकार करना चाहिए।
11ब्राह्मणी पत्नी से उत्पन्न पुत्र सर्वप्रथम अपने पिता के धन में से शुभ लक्षणों वाला एक बैल तथा सर्वोत्तम रथ अथवा वाहन ले।
12हे युधिष्ठिर, इसके पश्चात् ब्राह्मण की जो सम्पत्ति शेष रहे उसे दस समान भागों में बाँटा जाना चाहिए। ब्राह्मणी पत्नी का पुत्र पैतृक सम्पत्ति के ऐसे चार भाग ले।
13क्षत्रिय पत्नी से उत्पन्न पुत्र निस्सन्देह ब्राह्मण की प्रतिष्ठा से युक्त है। किन्तु अपनी माता से जुड़े भेद के कारण वह उन दस भागों में से तीन भाग ले जिनमें सम्पत्ति बाँटी गई है।
14हे युधिष्ठिर, तीसरे वर्ण की पत्नी, अर्थात् वैश्य वर्ण की स्त्री से ब्राह्मण पिता द्वारा उत्पन्न पुत्र पिता की सम्पत्ति के शेष तीन भागों में से दो भाग ले।
15कहा गया है कि शूद्र पत्नी से ब्राह्मण पिता द्वारा उत्पन्न पुत्र को पिता की सम्पत्ति का कोई भाग नहीं लेना चाहिए, क्योंकि वह उत्तराधिकारी नहीं माना जाता। तथापि शूद्र पत्नी के पुत्र को पैतृक सम्पत्ति का थोड़ा-सा भाग दिया जाना चाहिए, अतः दया से प्रेरित होकर शेष एक भाग उसे दे देना चाहिए।
16ब्राह्मण के धन का जिन दस भागों में विभाजन करना है, उनका यही क्रम होना चाहिए। एक ही माता से अथवा एक ही वर्ण की माताओं से उत्पन्न समस्त पुत्र अपने लिए नियत भाग समान रूप से बाँटें।
17शूद्र पत्नी से उत्पन्न पुत्र को ब्राह्मण की गरिमा से युक्त नहीं माना जाना चाहिए, क्योंकि वह (शास्त्रों तथा ब्राह्मण के लिए विहित कर्तव्यों में) निपुण नहीं होता। केवल उन्हीं सन्तानों को ब्राह्मण की गरिमा से युक्त माना जाना चाहिए जो तीनों उच्च वर्णों की पत्नियों से उत्पन्न हों।
18कहा गया है कि वर्ण केवल चार हैं, पाँचवाँ कोई नहीं। शूद्र पत्नी का पुत्र अपने पिता के धन का दसवाँ भाग ले।
19किन्तु वह भाग उसे तभी लेना है जब उसका पिता उसे दे। यदि पिता उसे न दे तो वह उसे न ले। हे भारत, पिता के धन का कुछ अंश निस्सन्देह शूद्र पत्नी के पुत्र को दिया जाना चाहिए।
20दया महानतम गुणों में से एक है। दया से ही शूद्र पत्नी के पुत्र को कुछ दिया जाता है। जिस भी वस्तु के विषय में दया उत्पन्न हो, प्रधान गुण के रूप में वह सदा पुण्य उत्पन्न करती है।
21हे भारत, चाहे पिता के (अन्य वर्णों की पत्नियों से) सन्तान हो अथवा कोई सन्तान न हो, शूद्र पत्नी के पुत्र को पिता के धन के दसवें भाग से अधिक कुछ नहीं दिया जाना चाहिए।
22यदि ब्राह्मण के पास अपने तथा अपने परिवार के तीन वर्ष के भरण-पोषण के लिए आवश्यक से अधिक धन हो, तो उसे उस धन से यज्ञ करने चाहिए। ब्राह्मण को कभी व्यर्थ धन अर्जित नहीं करना चाहिए।
23पति को पत्नी को जो अधिकतम राशि देनी चाहिए वह तीन सहस्र मुद्राएँ हैं। पति जो यह धन पत्नी को देता है, उसे पत्नी अपनी इच्छा के अनुसार व्यय अथवा उपयोग कर सकती है।
24सन्तानहीन पति की मृत्यु होने पर पत्नी उसके समस्त धन का उपभोग करेगी। इसके अतिरिक्त पत्नी को अपने पति के धन का कोई भाग कभी नहीं लेना चाहिए।
25हे युधिष्ठिर, ब्राह्मणी पत्नी को अपने पिता से दान के रूप में जो भी धन प्राप्त हो, वह उसकी कन्या को मिलना चाहिए, क्योंकि कन्या पुत्र के समान है।
26हे राजन्, हे कुरुनन्दन, शास्त्रों में कन्या को पुत्र के समान विहित किया गया है। हे भरतकुलश्रेष्ठ, इस प्रकार उत्तराधिकार का नियम विहित किया गया है। धन के विभाजन तथा उपयोग सम्बन्धी इन विधानों का स्मरण करते हुए मनुष्य को कभी व्यर्थ धन अर्जित नहीं करना चाहिए।
27युधिष्ठिर ने कहा — यदि शास्त्रों में ब्राह्मण पिता द्वारा शूद्र स्त्री से उत्पन्न पुत्र को किसी सम्पत्ति का अनधिकारी बना दिया गया है, तो फिर नियम के किस अपवाद से उसे पैतृक सम्पत्ति का दसवाँ भाग दिया जाना है?
28ब्राह्मण द्वारा ब्राह्मणी पत्नी से उत्पन्न पुत्र निस्सन्देह ब्राह्मण है। ब्राह्मण पति द्वारा क्षत्रिय पत्नी अथवा वैश्य पत्नी से उत्पन्न पुत्र भी वैसे ही ब्राह्मण है।
29हे राजाओं में श्रेष्ठ, तब ऐसे पुत्र पैतृक सम्पत्ति को असमान रूप से क्यों बाँटें? आपने कहा है कि वे सब ब्राह्मण हैं, क्योंकि वे उन तीनों उच्च वर्णों की माताओं से उत्पन्न हुए हैं जो समान रूप से द्विज नाम की अधिकारिणी हैं।
30भीष्म ने कहा — हे शत्रुनाशक, इस संसार में समस्त पत्नियाँ 'दार' नाम से पुकारी जाती हैं। यद्यपि वह नाम सब पर लागू होता है, तथापि इसमें यह बड़ा भेद ध्यान देने योग्य है।
31यदि अन्य तीन वर्णों की तीन पत्नियों से विवाह करने के पश्चात् ब्राह्मण सबसे अन्त में ब्राह्मणी पत्नी ले, तब भी वही समस्त पत्नियों में प्रथम श्रेणी की तथा सर्वाधिक आदर के योग्य मानी जाएगी। सचमुच समस्त सपत्नियों में वही सर्वश्रेष्ठ होगी।
32उसी के कक्षों में पति के स्नान, शरीर की सज्जा, दन्तधावन तथा नेत्रों में अंजन लगाने की समस्त आवश्यक वस्तुएँ रखी जानी चाहिए। उसी के कक्षों में हव्य और कव्य तथा वह सब कुछ रखा जाना चाहिए जिसकी पति को अपने धार्मिक कर्मों के सम्पादन के लिए आवश्यकता हो।
33यदि ब्राह्मणी पत्नी घर में हो, तो अन्य कोई पत्नी पति की इन आवश्यकताओं की देखभाल की अधिकारिणी नहीं है। हे युधिष्ठिर, केवल ब्राह्मणी पत्नी ही इन कर्मों में पति की सहायता करे।
34पति का अन्न, पान, माला, वस्त्र तथा आभूषण — ये सब ब्राह्मणी पत्नी द्वारा ही पति को दिए जाने चाहिए, क्योंकि पति की समस्त पत्नियों में वही प्रथम श्रेणी की है।
35हे कुरुनन्दन, ये मनु द्वारा निर्धारित शास्त्रों के विधान हैं! हे राजन्, यही सनातन प्रथा का मार्ग देखा जाता है।
36हे युधिष्ठिर, यदि कोई ब्राह्मण काम से प्रेरित होकर भिन्न प्रकार से आचरण करे, तो वह ब्राह्मणों में चाण्डाल माना जाएगा।
37क्षत्रिय पत्नी से उत्पन्न पुत्र को ब्राह्मणी पत्नी से उत्पन्न पुत्र के समान गरिमा वाला कहा गया है। तथापि क्षत्रिय पत्नी की तुलना में वर्णक्रम की दृष्टि से ब्राह्मणी पत्नी की श्रेष्ठता के कारण ब्राह्मणी पत्नी के पुत्र से एक भेद जुड़ा हुआ है।
38जन्म की दृष्टि से क्षत्रिय पत्नी ब्राह्मणी पत्नी के समान नहीं मानी जा सकती। इसलिए हे राजाओं में श्रेष्ठ, ब्राह्मणी पत्नी से उत्पन्न पुत्र को प्रथम श्रेणी का तथा क्षत्रिय पत्नी से उत्पन्न पुत्र से श्रेष्ठ माना जाना चाहिए।
39और क्योंकि क्षत्रिय पत्नी जन्म की दृष्टि से ब्राह्मणी पत्नी के समान नहीं है, इसलिए हे युधिष्ठिर, ब्राह्मणी पत्नी का पुत्र अपने पिता की सम्पत्ति में से क्रमानुसार सर्वोत्तम वस्तुएँ लेता है।
40इसी प्रकार जन्म की दृष्टि से वैश्य पत्नी क्षत्रिय पत्नी के समान नहीं मानी जा सकती। हे युधिष्ठिर, समृद्धि, राज्य तथा कोष क्षत्रियों के हैं।
41ये सब क्षत्रिय के लिए विहित किए गए हैं। हे राजन्, समुद्रों से घिरी सारी पृथ्वी उसी की देखी जाती है। अपने वर्ण के कर्तव्यों का पालन करके क्षत्रिय अपार धन अर्जित करता है।
42राजदण्ड उसी के हाथ में है। हे राजन्, क्षत्रिय के बिना कोई रक्षा नहीं हो सकती। ब्राह्मण परम भाग्यशाली हैं, क्योंकि वे देवताओं के भी देवता हैं।
43ऋषियों द्वारा निर्धारित विधानों का अनुसरण करते हुए क्षत्रियों को विधिपूर्वक ब्राह्मणों की पूजा करनी चाहिए। यही सनातन प्रथा है।
44चोरों तथा अन्य लोगों द्वारा लालसा का विषय बनी समस्त मनुष्यों की सम्पत्ति की रक्षा अपने वर्ण के कर्तव्यों का पालन करने वाले क्षत्रिय करते हैं। सचमुच, यदि क्षत्रिय यह रक्षा न देते तो लोगों का धन, स्त्रियाँ तथा अन्य समस्त सम्पत्ति बलपूर्वक छीन ली जाती।
45राजा के रूप में क्षत्रिय समस्त वर्णों का रक्षक अथवा उद्धारक बनता है। इसलिए क्षत्रिय पत्नी का पुत्र निस्सन्देह उससे श्रेष्ठ माना जाएगा जो वैश्य पत्नी से उत्पन्न हुआ है। इसी कारण क्षत्रिय पत्नी का पुत्र वैश्य माता के पुत्र से पैतृक सम्पत्ति का बड़ा भाग लेता है।
46युधिष्ठिर ने कहा — ब्राह्मणों पर लागू होने वाले नियम आपने विधिपूर्वक बता दिए। किन्तु अन्य वर्णों पर लागू होने वाले नियम क्या हैं?
47भीष्म ने कहा — हे कुरुनन्दन, क्षत्रिय दो पत्नियाँ ले सकता है। क्षत्रिय तीसरी पत्नी शूद्र वर्ण से ले सकता है। यह सच है कि ऐसी प्रथा प्रचलित है, किन्तु शास्त्र उसका अनुमोदन नहीं करते।
48हे युधिष्ठिर, क्षत्रिय की पत्नियों का यही क्रम होना चाहिए। हे राजन्, क्षत्रिय की सम्पत्ति आठ भागों में बाँटी जानी चाहिए।
49क्षत्रिय पत्नी का पुत्र पैतृक सम्पत्ति के ऐसे चार भाग ले। वैश्य पत्नी का पुत्र ऐसे तीन भाग ले।
50शेष एक अथवा आठवाँ भाग शूद्र पत्नी का पुत्र ले। किन्तु शूद्र पत्नी का पुत्र तभी ले जब पिता दे, अन्यथा नहीं।
51वैश्य केवल एक पत्नी ले सकता है। वह दूसरी पत्नी शूद्र वर्ण से ले सकता है। निस्सन्देह ऐसी प्रथा है, किन्तु शास्त्र उसका अनुमोदन नहीं करते।
52यदि वैश्य की दो पत्नियाँ हों, जिनमें एक वैश्य हो और दूसरी शूद्र, तो स्थिति की दृष्टि से उनमें भेद है।
53हे भरतकुलश्रेष्ठ, वैश्य का धन पाँच भागों में बाँटा जाना चाहिए। हे राजन्, अब मैं वैश्य के अपने वर्ण की पत्नी से तथा हीन वर्ण की पत्नी से उत्पन्न पुत्रों के विषय में, वैसे ही उन सन्तानों में उसकी सम्पत्ति के विभाजन के प्रकार के विषय में कहूँगा।
54वैश्य पत्नी से उत्पन्न पुत्र अपनी पैतृक सम्पत्ति के ऐसे चार भाग ले। हे भारत, पाँचवाँ भाग शूद्र पत्नी से उत्पन्न पुत्र का कहा गया है।
55किन्तु ऐसा पुत्र तभी ले जब पिता दे। जब तक पिता उसे न दे तब तक वह कुछ न ले। तीनों उच्च वर्णों के पुरुषों द्वारा शूद्र पत्नी से उत्पन्न पुत्र को सदा पिता के धन के किसी भाग का अनधिकारी माना जाना चाहिए।
56शूद्र केवल अपने ही वर्ण से एक पत्नी ले। वह किसी भी परिस्थिति में अन्य कोई पत्नी नहीं ले सकता। यदि इस पत्नी से उसके सौ पुत्र भी हों, तो वे सब उसके छोड़े हुए धन को समान रूप से बाँटें।
57समस्त वर्णों के लिए यह विधान है कि पति के अपने ही वर्ण से ली गई पत्नी से उत्पन्न सन्तानें पिता के धन को समान रूप से बाँटें।
58ज्येष्ठ पुत्र का भाग प्रत्येक अन्य पुत्र के भाग से बड़ा होगा, क्योंकि वह अपने प्रत्येक भाई से एक भाग अधिक लेगा, जिसमें उसके पिता की सर्वोत्तम वस्तुएँ सम्मिलित होंगी। हे पृथापुत्र, स्वयम्भू द्वारा घोषित उत्तराधिकार का यही नियम है।
59हे राजन्, पति के अपने ही वर्ण से ली गई पत्नी से उत्पन्न सन्तानों के बीच एक और भेद है! विवाह में बड़ों को सदा छोटों से पहले होना चाहिए।
60जब समस्त पत्नियाँ जन्म के क्रम की दृष्टि से समान हों और सन्तानें भी अपनी माताओं की स्थिति की दृष्टि से समान हों, तब जो पुत्र प्रथम उत्पन्न हुआ हो वह अपने प्रत्येक अन्य भाई से एक भाग अधिक ले। आयु में जो उसके पश्चात् हो वह मूल्य में उससे अगला भाग ले, जबकि जो पुत्र सबसे छोटा हो वह उस भाग को ले जो सबसे छोटे का है।
61इस प्रकार समस्त वर्णों की पत्नियों में जो पति के ही वर्ण की हों वे प्रथम मानी जाती हैं। यही मरीचि के पुत्र महर्षि कश्यप ने घोषित किया था।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — तपाईं सम्पूर्ण शास्त्रका विधान पूर्ण रूपमा जान्नुहुन्छ। राजाहरूका कर्तव्यका ज्ञातामा तपाईं श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। सन्देहका महान् निवारकका रूपमा तपाईं सारा संसारमा विख्यात हुनुहुन्छ।
2मेरो मनमा एउटा सन्देह छ; हे पितामह, तपाईंले त्यसको समाधान गर्नुहोस्। मेरो मनमा उत्पन्न यस सन्देहका लागि म अरू कुनै पुरुषसँग समाधान माग्नेछैन।
3हे महाबाहु, तपाईंले यो बताउनुपर्दछ कि जुन पुरुष कर्तव्य तथा धर्मको मार्गमा हिँड्न चाहन्छ उसले कसरी आचरण गर्नुपर्दछ।
4हे पितामह, यो विधान गरिएको छ कि ब्राह्मणले चार पत्नी लिन सक्दछ, अर्थात् एक जो उसकै जातिकी होऊन्, एक जो क्षत्रिय होऊन्, एक जो वैश्य होऊन्, र एक जो शूद्र होऊन् — यदि ब्राह्मणले सहवासको कामना तृप्त गर्न चाह्यो भने।
5हे कुरुश्रेष्ठ, मलाई बताउनुहोस् कि ती पुत्रहरूमध्ये कुन-कुनले क्रमअनुसार पिताको धन प्राप्त गरून्।
6हे पितामह, तिनीहरूमध्ये कसले पैतृक सम्पत्तिको कति भाग लिनेछ? म यो सुन्न चाहन्छु कि तिनीहरूमा पैतृक सम्पत्तिको विभाजन कसरी विहित गरिएको छ।
7भीष्मले भने — ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्य — यी तीन द्विज वर्ण मानिन्छन्। हे युधिष्ठिर, यी तीनै वर्णमा विवाह गर्नु ब्राह्मणको कर्तव्य विहित छ।
8हे शत्रुनाशक, भ्रान्त बुद्धिले, अथवा लोभले, अथवा कामले ब्राह्मणले शूद्र पत्नी लिन्छ। शास्त्रअनुसार ऊ यस्ती पत्नी लिने अधिकारी छैन।
9शूद्र स्त्रीसँग संसर्ग गरेर ब्राह्मणले परलोकमा नीच गति प्राप्त गर्दछ। यस्तो कर्म गरेर उसले शास्त्रमा विहित विधिअनुसार प्रायश्चित्त गर्नुपर्दछ।
10हे युधिष्ठिर, यदि यस्तो कर्मका कारण ब्राह्मणलाई सन्तान भयो भने, त्यो प्रायश्चित्त दोब्बर भारी अथवा कठोर हुनुपर्दछ। हे भारत, अब म तिमीलाई बताउनेछु कि (पैतृक) सम्पत्तिको विभाजन कसरी गर्नुपर्दछ।
11ब्राह्मणी पत्नीबाट जन्मेको पुत्रले सर्वप्रथम आफ्ना पिताको धनबाट शुभ लक्षण भएको एउटा गोरु तथा सर्वोत्तम रथ अथवा वाहन लिओस्।
12हे युधिष्ठिर, यसपछि ब्राह्मणको जुन सम्पत्ति बाँकी रहन्छ त्यसलाई दस समान भागमा बाँडिनुपर्दछ। ब्राह्मणी पत्नीको पुत्रले पैतृक सम्पत्तिका यस्ता चार भाग लिओस्।
13क्षत्रिय पत्नीबाट जन्मेको पुत्र निस्सन्देह ब्राह्मणको प्रतिष्ठाले युक्त छ। तर आफ्नी माताबाट जोडिएको भेदका कारण उसले ती दस भागमध्ये तीन भाग लिओस् जसमा सम्पत्ति बाँडिएको छ।
14हे युधिष्ठिर, तेस्रो वर्णकी पत्नी, अर्थात् वैश्य वर्णकी स्त्रीबाट ब्राह्मण पिताद्वारा जन्मेको पुत्रले पिताको सम्पत्तिका बाँकी तीन भागमध्ये दुई भाग लिओस्।
15भनिएको छ कि शूद्र पत्नीबाट ब्राह्मण पिताद्वारा जन्मेको पुत्रले पिताको सम्पत्तिको कुनै भाग लिनुहुँदैन, किनभने ऊ उत्तराधिकारी मानिँदैन। तथापि शूद्र पत्नीको पुत्रलाई पैतृक सम्पत्तिको थोरै भाग दिइनुपर्दछ, अतः दयाले प्रेरित भई बाँकी एक भाग उसलाई दिइनुपर्दछ।
16ब्राह्मणको धनको जुन दस भागमा विभाजन गर्नुपर्दछ, तिनको यही क्रम हुनुपर्दछ। एउटै माताबाट अथवा एउटै वर्णकी माताहरूबाट जन्मेका सम्पूर्ण पुत्रले आफ्ना लागि तोकिएको भाग समान रूपमा बाँडून्।
17शूद्र पत्नीबाट जन्मेको पुत्रलाई ब्राह्मणको गरिमाले युक्त मानिनुहुँदैन, किनभने ऊ (शास्त्र तथा ब्राह्मणका लागि विहित कर्तव्यमा) निपुण हुँदैन। केवल तिनै सन्तानलाई ब्राह्मणको गरिमाले युक्त मानिनुपर्दछ जो तीनै उच्च वर्णका पत्नीबाट जन्मेका होऊन्।
18भनिएको छ कि वर्ण केवल चार छन्, पाँचौँ कुनै छैन। शूद्र पत्नीको पुत्रले आफ्ना पिताको धनको दसौँ भाग लिओस्।
19तर त्यो भाग उसले तब मात्र लिनु हो जब उसका पिताले उसलाई दिन्छ। यदि पिताले उसलाई दिएनन् भने उसले त्यो नलिओस्। हे भारत, पिताको धनको केही अंश निस्सन्देह शूद्र पत्नीको पुत्रलाई दिइनुपर्दछ।
20दया महानतम गुणमध्ये एक हो। दयाबाटै शूद्र पत्नीको पुत्रलाई केही दिइन्छ। जुनसुकै वस्तुका विषयमा दया उत्पन्न होस्, प्रधान गुणका रूपमा त्यसले सधैँ पुण्य उत्पन्न गर्दछ।
21हे भारत, चाहे पिताका (अन्य वर्णका पत्नीबाट) सन्तान होऊन् अथवा कुनै सन्तान नहोऊन्, शूद्र पत्नीको पुत्रलाई पिताको धनको दसौँ भागभन्दा बढी केही दिइनुहुँदैन।
22यदि ब्राह्मणसँग आफ्नो तथा आफ्नो परिवारको तीन वर्षको भरणपोषणका लागि आवश्यकभन्दा बढी धन छ भने, उसले त्यो धनले यज्ञ गर्नुपर्दछ। ब्राह्मणले कहिल्यै व्यर्थमा धन आर्जन गर्नुहुँदैन।
23पतिले पत्नीलाई दिनुपर्ने अधिकतम रकम तीन सहस्र मुद्रा हो। पतिले जुन यो धन पत्नीलाई दिन्छ, त्यो पत्नीले आफ्नो इच्छाअनुसार खर्च अथवा उपयोग गर्न सक्छिन्।
24सन्तानहीन पतिको मृत्यु हुँदा पत्नीले उसको सम्पूर्ण धनको उपभोग गर्नेछिन्। यसबाहेक पत्नीले आफ्ना पतिको धनको कुनै भाग कहिल्यै लिनुहुँदैन।
25हे युधिष्ठिर, ब्राह्मणी पत्नीलाई आफ्ना पिताबाट दानका रूपमा जुन धन प्राप्त होस्, त्यो उनकी कन्यालाई मिल्नुपर्दछ, किनभने कन्या पुत्रसमान हुन्।
26हे राजन्, हे कुरुनन्दन, शास्त्रमा कन्यालाई पुत्रसमान विहित गरिएको छ। हे भरतकुलश्रेष्ठ, यसरी उत्तराधिकारको नियम विहित गरिएको छ। धनको विभाजन तथा उपयोगसम्बन्धी यी विधानको स्मरण गर्दै मानिसले कहिल्यै व्यर्थमा धन आर्जन गर्नुहुँदैन।
27युधिष्ठिरले भने — यदि शास्त्रमा ब्राह्मण पिताद्वारा शूद्र स्त्रीबाट जन्मेको पुत्रलाई कुनै सम्पत्तिको अनधिकारी बनाइएको छ भने, फेरि नियमको कुन अपवादले उसलाई पैतृक सम्पत्तिको दसौँ भाग दिइनुपर्ने हो?
28ब्राह्मणद्वारा ब्राह्मणी पत्नीबाट जन्मेको पुत्र निस्सन्देह ब्राह्मण हो। ब्राह्मण पतिद्वारा क्षत्रिय पत्नी अथवा वैश्य पत्नीबाट जन्मेको पुत्र पनि त्यसै गरी ब्राह्मण हो।
29हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, तब यस्ता पुत्रले पैतृक सम्पत्ति असमान रूपमा किन बाँडून्? तपाईंले भन्नुभएको छ कि तिनीहरू सबै ब्राह्मण हुन्, किनभने तिनीहरू ती तीनै उच्च वर्णका माताबाट जन्मेका छन् जो समान रूपमा द्विज नामकी अधिकारिणी छन्।
30भीष्मले भने — हे शत्रुनाशक, यस संसारमा सम्पूर्ण पत्नी 'दार' नामले पुकारिन्छन्। यद्यपि त्यो नाम सबैमा लागू हुन्छ, तथापि यसमा यो ठूलो भेद ध्यान दिनयोग्य छ।
31यदि अन्य तीन वर्णका तीन पत्नीसँग विवाह गरेपछि ब्राह्मणले सबैभन्दा अन्त्यमा ब्राह्मणी पत्नी लियो भने पनि, उनी नै सम्पूर्ण पत्नीमा प्रथम श्रेणीकी तथा सर्वाधिक आदरयोग्य मानिनेछिन्। साँच्चै सम्पूर्ण सौताहरूमा उनी नै सर्वश्रेष्ठ हुनेछिन्।
32उनकै कक्षमा पतिको स्नान, शरीरको सजावट, दन्तधावन तथा नेत्रमा अञ्जन लगाउने सम्पूर्ण आवश्यक वस्तु राखिनुपर्दछ। उनकै कक्षमा हव्य र कव्य तथा त्यो सबै राखिनुपर्दछ जसको पतिलाई आफ्ना धार्मिक कर्मको सम्पादनका लागि आवश्यकता होस्।
33यदि ब्राह्मणी पत्नी घरमा छिन् भने, अन्य कुनै पत्नी पतिका यी आवश्यकताको हेरचाह गर्ने अधिकारिणी छैनन्। हे युधिष्ठिर, केवल ब्राह्मणी पत्नीले नै यी कर्ममा पतिको सहायता गरून्।
34पतिको अन्न, पान, माला, वस्त्र तथा आभूषण — यी सबै ब्राह्मणी पत्नीद्वारा नै पतिलाई दिइनुपर्दछ, किनभने पतिका सम्पूर्ण पत्नीमा उनी नै प्रथम श्रेणीकी हुन्।
35हे कुरुनन्दन, यी मनुद्वारा निर्धारित शास्त्रका विधान हुन्! हे राजन्, यही सनातन प्रथाको मार्ग देखिन्छ।
36हे युधिष्ठिर, यदि कुनै ब्राह्मणले कामले प्रेरित भई भिन्न प्रकारले आचरण गर्यो भने, ऊ ब्राह्मणहरूमा चाण्डाल मानिनेछ।
37क्षत्रिय पत्नीबाट जन्मेको पुत्रलाई ब्राह्मणी पत्नीबाट जन्मेको पुत्रसमान गरिमा भएको भनिएको छ। तथापि क्षत्रिय पत्नीको तुलनामा वर्णक्रमको दृष्टिले ब्राह्मणी पत्नीको श्रेष्ठताका कारण ब्राह्मणी पत्नीको पुत्रसँग एउटा भेद जोडिएको छ।
38जन्मको दृष्टिले क्षत्रिय पत्नीलाई ब्राह्मणी पत्नीसमान मान्न सकिँदैन। त्यसैले हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, ब्राह्मणी पत्नीबाट जन्मेको पुत्रलाई प्रथम श्रेणीको तथा क्षत्रिय पत्नीबाट जन्मेको पुत्रभन्दा श्रेष्ठ मानिनुपर्दछ।
39र किनभने क्षत्रिय पत्नी जन्मको दृष्टिले ब्राह्मणी पत्नीसमान छैनन्, त्यसैले हे युधिष्ठिर, ब्राह्मणी पत्नीको पुत्रले आफ्ना पिताको सम्पत्तिबाट क्रमअनुसार सर्वोत्तम वस्तु लिन्छ।
40यसै गरी जन्मको दृष्टिले वैश्य पत्नीलाई क्षत्रिय पत्नीसमान मान्न सकिँदैन। हे युधिष्ठिर, समृद्धि, राज्य तथा कोष क्षत्रियका हुन्।
41यी सबै क्षत्रियका लागि विहित गरिएका छन्। हे राजन्, समुद्रले घेरिएको सारा पृथ्वी उसैको देखिन्छ। आफ्नो वर्णका कर्तव्यको पालन गरेर क्षत्रियले अपार धन आर्जन गर्दछ।
42राजदण्ड उसकै हातमा छ। हे राजन्, क्षत्रियविना कुनै रक्षा हुन सक्दैन। ब्राह्मणहरू परम भाग्यशाली छन्, किनभने तिनीहरू देवताहरूका पनि देवता हुन्।
43ऋषिहरूद्वारा निर्धारित विधानको अनुसरण गर्दै क्षत्रियहरूले विधिपूर्वक ब्राह्मणहरूको पूजा गर्नुपर्दछ। यही सनातन प्रथा हो।
44चोर तथा अन्य मानिसहरूद्वारा लालसाको विषय बनेको सम्पूर्ण मानिसको सम्पत्तिको रक्षा आफ्नो वर्णका कर्तव्यको पालन गर्ने क्षत्रियहरूले गर्दछन्। साँच्चै, यदि क्षत्रियहरूले यो रक्षा नदिएका भए मानिसहरूको धन, स्त्री तथा अन्य सम्पूर्ण सम्पत्ति बलपूर्वक खोसिने थियो।
45राजाका रूपमा क्षत्रिय सम्पूर्ण वर्णको रक्षक अथवा उद्धारक बन्दछ। त्यसैले क्षत्रिय पत्नीको पुत्र निस्सन्देह त्योभन्दा श्रेष्ठ मानिनेछ जो वैश्य पत्नीबाट जन्मेको छ। यसैकारण क्षत्रिय पत्नीको पुत्रले वैश्य माताको पुत्रभन्दा पैतृक सम्पत्तिको ठूलो भाग लिन्छ।
46युधिष्ठिरले भने — ब्राह्मणहरूमा लागू हुने नियम तपाईंले विधिपूर्वक बताइदिनुभयो। तर अन्य वर्णमा लागू हुने नियम के हुन्?
47भीष्मले भने — हे कुरुनन्दन, क्षत्रियले दुई पत्नी लिन सक्दछ। क्षत्रियले तेस्रो पत्नी शूद्र वर्णबाट लिन सक्दछ। यो साँचो हो कि यस्तो प्रथा प्रचलित छ, तर शास्त्रले त्यसको अनुमोदन गर्दैनन्।
48हे युधिष्ठिर, क्षत्रियका पत्नीहरूको यही क्रम हुनुपर्दछ। हे राजन्, क्षत्रियको सम्पत्ति आठ भागमा बाँडिनुपर्दछ।
49क्षत्रिय पत्नीको पुत्रले पैतृक सम्पत्तिका यस्ता चार भाग लिओस्। वैश्य पत्नीको पुत्रले यस्ता तीन भाग लिओस्।
50बाँकी एक अथवा आठौँ भाग शूद्र पत्नीको पुत्रले लिओस्। तर शूद्र पत्नीको पुत्रले तब मात्र लिओस् जब पिताले दिन्छन्, अन्यथा होइन।
51वैश्यले केवल एक पत्नी लिन सक्दछ। उसले दोस्री पत्नी शूद्र वर्णबाट लिन सक्दछ। निस्सन्देह यस्तो प्रथा छ, तर शास्त्रले त्यसको अनुमोदन गर्दैनन्।
52यदि वैश्यका दुई पत्नी छन्, जसमध्ये एक वैश्य होऊन् र अर्की शूद्र, भने स्थितिको दृष्टिले तिनीहरूमा भेद छ।
53हे भरतकुलश्रेष्ठ, वैश्यको धन पाँच भागमा बाँडिनुपर्दछ। हे राजन्, अब म वैश्यको आफ्नै वर्णकी पत्नीबाट तथा हीन वर्णकी पत्नीबाट जन्मेका पुत्रका विषयमा, त्यसै गरी ती सन्तानमा उसको सम्पत्तिको विभाजनको प्रकारका विषयमा भन्नेछु।
54वैश्य पत्नीबाट जन्मेको पुत्रले आफ्नो पैतृक सम्पत्तिका यस्ता चार भाग लिओस्। हे भारत, पाँचौँ भाग शूद्र पत्नीबाट जन्मेको पुत्रको भनिएको छ।
55तर यस्तो पुत्रले तब मात्र लिओस् जब पिताले दिन्छन्। जबसम्म पिताले उसलाई दिँदैनन् तबसम्म उसले केही नलिओस्। तीनै उच्च वर्णका पुरुषद्वारा शूद्र पत्नीबाट जन्मेको पुत्रलाई सधैँ पिताको धनको कुनै भागको अनधिकारी मानिनुपर्दछ।
56शूद्रले केवल आफ्नै वर्णबाट एक पत्नी लिओस्। उसले कुनै पनि परिस्थितिमा अरू कुनै पत्नी लिन सक्दैन। यदि यस पत्नीबाट उसका सय पुत्र भए पनि, तिनीहरू सबैले उसले छोडेको धन समान रूपमा बाँडून्।
57सम्पूर्ण वर्णका लागि यो विधान छ कि पतिको आफ्नै वर्णबाट लिइएकी पत्नीबाट जन्मेका सन्तानले पिताको धन समान रूपमा बाँडून्।
58जेठो पुत्रको भाग प्रत्येक अन्य पुत्रको भागभन्दा ठूलो हुनेछ, किनभने उसले आफ्ना प्रत्येक भाइभन्दा एक भाग बढी लिनेछ, जसमा उसका पिताका सर्वोत्तम वस्तु समावेश हुनेछन्। हे पृथापुत्र, स्वयम्भूद्वारा घोषित उत्तराधिकारको यही नियम हो।
59हे राजन्, पतिको आफ्नै वर्णबाट लिइएकी पत्नीबाट जन्मेका सन्तानबीच अर्को एउटा भेद छ! विवाहमा जेठाहरू सधैँ कान्छाहरूभन्दा पहिले हुनुपर्दछ।
60जब सम्पूर्ण पत्नी जन्मको क्रमको दृष्टिले समान होऊन् र सन्तानहरू पनि आफ्ना माताको स्थितिको दृष्टिले समान होऊन्, तब जो पुत्र पहिले जन्मेको होस् उसले आफ्ना प्रत्येक अन्य भाइभन्दा एक भाग बढी लिओस्। उमेरमा जो उसपछिको होस् उसले मूल्यमा त्यसपछिको भाग लिओस्, जब कि जो पुत्र सबैभन्दा कान्छो होस् उसले त्यो भाग लिओस् जो सबैभन्दा कान्छोको हो।
61यसरी सम्पूर्ण वर्णका पत्नीमध्ये जो पतिकै वर्णकी होऊन् तिनीहरू प्रथम मानिन्छन्। यही मरीचिका पुत्र महर्षि कश्यपले घोषित गरेका थिए।