स्वर्गारोहणिक पर्व — भारतको श्रवण-पाठको विधि र त्यसको फलमा जनमेजयको प्रश्न; वैशम्पायनको उत्तर; भारत-कथनको महिमा
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 316
संस्कृत
1जनमेजय उवाच भगवन् केन विधिना श्रोतव्यं भारतं बुधैः। फलं किं के च देवाश्च पूज्या वै पारणेष्विह॥
2देयं समाप्ते भगवन् किं च पर्वणि पर्वणि। वाचकः कीदृशश्चात्र एष्टव्यस्तद् वदस्व मे॥
3वैशम्पायन उवाच शृणु राजन् विधिमिमं फलं यच्चापि भारतात्। श्रुताद् भवति राजेन्द्र यत् त्वं मामनुपृच्छसि॥
4दिवि देवा महीपाल क्रीडार्थमवनिं गताः। कृत्वा कार्यमिदं चैव ततश्च दिवमागताः॥
5हन्त यत् ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः। ऋषीणां देवतानां च सम्भवं वसुधातले॥
6अत्र रुद्रास्तथा साध्या विश्वेदेवाच शाश्वताः। आदित्याशाश्विनौ देवौ लोकपाला महर्षयः॥ गुह्यकाश्च सगन्धर्वा नागा विद्याधरास्तथा। सिद्धा धर्मः स्वयम्भूश्च मुनिः कात्यायनो वरः॥ गिरयः सागरा नद्यस्तथैवाप्सरसां गणाः। ग्रहाः संवत्सराश्चैव अयनान्यतवस्तथा॥ स्थावरं जङ्गमं चैव जगत् सर्वं सुरासुरम्। भारते भरतश्रेष्ठ एकस्थमिह दृश्यते॥
7तेषां श्रुत्वा प्रतिष्ठानं नामकर्मानुकीर्तनात्। कृत्वापि पातकं घोरं सद्यो मुच्यते मानवः॥
8इतिहासमिमं श्रुत्वा यथावदनुपूर्वशः। संयतात्मा शुचिर्भूत्वा पारं गत्वा च भारते॥ तेषां श्राद्धानि देयानि श्रुत्वा भारत भारतम्। ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्त्या भक्त्या च भरतर्षभ॥ महादानानि देयानि रत्नानि विविधानि च। गावः कांस्योपदोहाच कन्याश्चैव स्वलंकृताः॥ सर्वकामगुणोपेता यानानि विविधानि च। भवनानि विचित्राणि भूमिर्वासांसि काञ्चनम्॥
9वाहनानि च देयानि हया मत्ताश्च वारणाः। शयनं शिबिकाश्चैव स्यन्दनाश्च स्वलंकृताः॥
10यद् यद् गृहे वरं किञ्चिद् यद् यदस्ति महद् वसु। तद् तद् देयं द्विजातिभ्य आत्मा दाराश्च सूनवः॥
11श्रद्धया परया युक्तं क्रमशस्तस्य पारगः। शक्तितः सुमना हृष्टः शुश्रूषूरविकल्पकः॥
12सत्यार्जवरतो दान्तः शुचिः शौचसमन्वितः। श्रद्दधानो जितक्रोधो यथा सिध्यति तच्छृणु।॥
13शुचिः शीलान्विताचारः शुक्लवासा जितेन्द्रियः। संस्कृतः सर्वशास्त्रज्ञः श्रद्दधानोऽनसूयकः॥ रूपवान् सुभगो दान्तः सत्यवादी जितेन्द्रियः। दानमानगृहीतश्च कार्यो भवति वाचकः॥
14अविलम्बमनायस्तमद्रुतं धीरमूर्जितम्। असंसक्ताक्षरपदं स्वरभावसमन्वितम्॥ त्रिषष्टिवर्णसंयुक्तमष्टस्थानसमीरितम्। वाचयेद् वाचकः स्वस्थः स्वासीनः सुसमाहितः॥२२
15नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवी सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥
16ईदृशाद् वाचकाद् राजश्रुत्वा भारत भारतम्। नियमस्थः शुचिः श्रोता शृण्वन् स फलमश्नुते॥
17पारणं प्रथमं प्राप्य द्विजान् कामैश्च तर्पयन्। अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं वै लभते नरः॥
18अप्सरोगणसंकीर्णं विमानं लभते महत्। प्रहृष्टः स तु देवैश्च दिवं याति समाहितः॥
19द्वितीयं पारणं प्राप्य सोऽतिरात्रफलं लभेत्। सर्वरत्नमयं दिव्यं विमानमधिरोहति॥
20दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धविभूषितः। दिव्याङ्गदधरो नित्यं देवलोके महीयते॥
21तृतीयं पारणं प्राप्य द्वादशाहफलं लभेत्। वसत्यमरसंकाशो वर्षाण्ययुतशो दिवि॥
22चतुर्थे वाजपेयस्य पञ्चमे द्विगुणं फलम्। उदितादित्यसंकाशं ज्वलन्तमनलोपमम्॥ विमानं विबुधैः सार्धमारुह्य दिवि गच्छति। वर्षायुतानि भवने शक्रस्य दिवि मोदते॥
23षष्ठे द्विगुणमस्तीति सप्तमे त्रिगुणं फलम्। कैलासशिखराकारं वैदूर्यमणिवेदिकम्॥ परिक्षिप्तं च बहुधा पणिविदुमभूषितम्। विमानं समधिष्ठाय कामगं साप्सरोगणम्॥ सर्वांल्लोकान् विचरते द्वितीय इव भास्करः। अष्टमे राजसूयस्य पारणे लभते फलम्॥
24चन्द्रोदयनिभं रम्यं विमानमधिरोहति। चन्द्ररश्मिप्रतीकाशैर्हयैर्युक्तं मनोजवैः॥
25सेव्यमानो वरस्त्रीणां चन्द्रात् कान्ततरैर्मुखैः। मेखलानां निनादेन नूपुराणां च निःस्वनैः॥
26अङ्के परमनारीणां सुखसुप्तो विबुध्यते। नवमे क्रतुराजस्य वाजिमेधस्य भारत॥
27काञ्चनस्तम्भनिहवैदूर्यकृतवेदिकम्। जाम्बूनदमयैर्दिव्यैर्गवाक्षैः सर्वतो वृतम्॥ सेवितं चाप्सरःसङ्गैर्गन्धर्वैर्दिविचारिभिः। विमानं समधिष्ठाय श्रिया परमया ज्वलन्॥
28दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यचन्दनरूषितः। मोदते दैवतैः सार्धं दिवि देव इवापरः॥
29दशमं पारणं प्राप्य द्विजातीनभिवन्द्य च। किंकिणीजालनिर्घोषं पताकाध्वजशोभितम्॥ रत्नवेदिकसम्बाधं वैदूर्यमणितोरणम्। हेमजालपरिक्षिप्तं प्रवालबलभीमुखम्॥ गन्धर्वर्गीतकुशलैरप्सरोभिश्च शोभितम्। विमानं सुकृतावासं सुखेनैवोपपद्यते॥
30मुकुटेनाग्निवर्णेन जाम्बूनदविभूषिणा। दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गो दिव्यमाल्यविभूषितः॥ दिव्याल्लोकान् विचरति दिव्यैर्भोगैः समन्वितः। विबुधानां प्रसादेन श्रिया परमया युतः॥
31अथ वर्षगणानेवं स्वर्गलोके महीयते। ततो गन्धर्वसहितः सहस्राण्येकविंशतिम्॥ पुरन्दरपुरे रम्ये शक्रेण सह मोदते। दिव्ययानविमानेषु लोकेषु विविधेषु च॥ दिव्यनारीगणाकीर्णो निवसत्यमरो यथा। ततः सूर्यस्य भवने चन्द्रस्य भवने तथा॥ शिवस्य भवने राजन् विष्णोर्याति सलोकताम्। एवमेतन्महाराज नात्र कार्या विचारणा॥
32श्रद्दधानेन वै भव्यमेवमाह गुरुर्मम। वाचकस्य तु दातव्यं मनसा यद् यदिच्छति॥
33हस्त्यश्वस्थयानानि वाहनानि विशेषतः। कटके कुण्डले चैव ब्रह्मसूत्रं तथा परम्॥ वस्त्रं चैव विचित्रं च गन्धं चैव विशेषतः। देववत् पूजयेत् तं तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्॥
34अतः परं प्रवक्ष्यामि यानि देयानि भारते। वाच्यमाने तु विप्रेभ्यो राजन् पर्वणि पर्वणि॥ जाति देशं च सत्यं च माहात्म्यं भरतर्षभ। धर्मं वृत्तिं च विज्ञाय क्षत्रियाणां नराधिप।॥
35स्वस्ति वाच्य द्विजानादौ ततः कार्ये प्रवर्तिते। समाप्ते पर्वणि तत: स्वशक्त्या पूजयेद् द्विजान्।५५।
36आदौ तु वाचकं चैव वस्त्रगन्धसमन्वितम्। विधिवद् भोजयेद् राजन् मधु पायसमुत्तमम्॥
37ततो मूलफलप्रायं पायसं मधुसर्पिघा। आस्तीके भोजयेद् राजन् दद्याच्चैव गुडौदनम्॥
38अपूपैश्चैव पूपैश्च मोदकैश्च समन्वितम्। सभापर्वणि राजेन्द्र हविष्यं भोजयेद् द्विजान्॥
39आरण्यके मूलफलैस्तर्पयेत्तु द्विजोत्तमान्। अरणीपर्व चासाद्य जलकुम्भान् प्रदापयेत्॥
40तर्पणानि च मुख्यानि वन्यमूलफलानि च। सर्वकामगुणोपेतं विप्रेभ्योऽन्नं प्रदापयेत्॥
41विराटपर्वणि तथा वासांसि विविधानि च। उद्योगे भरतश्रेष्ठ सर्वकामगुणान्वितम्॥ भोजनं भोजयेद् विप्रान् गन्धमाल्यैरलंकृतान्। भीष्मपर्वणि राजेन्द्र दत्त्वा यानमनुत्तमम्॥ ततः सर्वगुणोपेतमन्नं दद्यात् सुसंस्कृतम्। द्रोणपर्वणि विप्रेभ्यो भोजनं परमार्चितम्॥ शराश्च देया राजेन्द्र चापान्यसिवरास्तथा। कर्णपर्वण्यपि तथा भोजनं सार्वकामिकम्॥ विप्रेभ्यः संस्कृतं सम्यग् दद्यात् संयतमानसः। शल्यपर्वणि राजेन्द्र मोदकैः सगुडौदनैः॥ अपूरैस्तर्पणैश्चैव सर्वमन्नं प्रदापयेत्। गदापर्वण्यपि तथा मुद्गमित्रं प्रदापयेत्॥
42स्त्रीपर्वणि तथा रत्तैस्तर्पयेत्तु द्विजोत्तमान्। घृतौदनं पुरस्ताच्च ऐषीके दापयेत् पुनः॥ ततः सर्वगुणोपेतमन्नं दद्यात् सुसंस्कृतम्। शान्तिपर्वण्यपि तथा हविष्यं भोजयेद् द्विजान्॥
43आश्वमेधिकमासाद्य भोजनं सार्वकामिकम्। तथाऽऽश्रमनिवासे तु हविष्यं भोजयेद् द्विजान्॥
44मौसले सार्वगुणिकं गन्धमाल्यानुलेपनम्। महाप्रास्थानिके तद्वत् सर्वकामगुणान्वितम्॥
45स्वर्गपर्वण्यपि तथा हविष्यं भोजयेद् द्विजान्। हरिवंशसमाप्तौ तु सहस्रं भोजयेद् द्विजान्॥
46गामेकां निष्कसंयुक्तां ब्राह्मणाय निवेदयेत्। तदर्धेनापि दातव्या दरिद्रेणापि पार्थिव॥
47प्रतिपर्वसमाप्तौ तु पुस्तकं वै विचक्षणः। सुवर्णेन च संयुक्तं वाचकाय निवेदयेत्॥
48हरिवंशे पर्वणि च पायसं तत्र भोजयेत्। पारणे पारणे राजन् यथावद् भरतर्षभ॥
49समाप्य सर्वाः प्रयत: संहिताः शास्त्रकोविदः। शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्राभिसंवृताः॥ शुक्लाम्बरधरः स्रग्वी शुचिर्भूत्वा स्वलंकृतः।
50अर्चयेत यथान्यायं गन्धमाल्यैः पृथक्-पृथक्॥ संहितापुस्तकान् राजन् प्रयतः सुसमाहितः। भक्ष्यैर्माल्यैश्च पेयैश्च कामैश्च विविधैः शुभैः॥
51हिरण्यं च सुवर्णं च दक्षिणामथ दापयेत्। सर्वत्र त्रिपलं स्वर्ण दातव्यं प्रयतात्मना॥ तदर्धं पादशेष वा वित्तशाठ्यविवर्जितम्। यद् यदेवात्मनोऽभीष्टं तत् तद् देयं द्विजातये॥ सर्वथा तोषयेद् भक्त्या वाचकं गुरुमात्मनः । देवता: कीर्तयेत् सर्वा नरनारायणौ तथा॥
52ततो गन्धैश्च माल्यैश्च स्वलंकृत्य द्विजोत्तमान्। तर्पयेद् विविधैः कामैर्दानैश्चोच्चावचैस्तथा॥
53अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः। प्राप्नुयाच्च क्रतुफलं तथा पर्वणि पर्वणि॥
54वाचको भरतश्रेष्ठ व्यक्ताक्षरपदस्वरः। भविष्यं श्रावयेद् विद्वान् भारतं भरतर्षभ॥
55भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु यथावत् सम्प्रदापयेत्। वाचकं भरतश्रेष्ठ भोजयित्वा स्वलंकृतम्॥
56वाचके परितुष्टे तु शुभा प्रतिरनुत्तमा। ब्राह्मणेषु तु तुष्टेषु प्रसन्नाः सर्वदेवताः॥
57ततो हि वरणं कार्यं द्विजानां भरतर्षभ। सर्वकामैर्यथान्यायं साधुभिश्च पृथग्विधैः॥
58इत्येष विधिरुद्दिष्टो मया ते द्विपदां वर। श्रद्दधानेन वै भाव्यं यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
59भारतश्रवणे राजन् पारणे च नृपोत्तम। सदा यत्नवता भाव्यं श्रेयस्तु परमिच्छता॥
60भारतं शृणुयान्नित्यं भारतं परिकीर्तयेत्। भारतं भवने यस्य तस्य हस्तगतो जयः॥
61भारतं परमं पुण्यं भारते विविधाः कथाः। भारतं सेव्यते देवैर्भारतं परमं पदम्॥
62भारतं सर्वशास्त्राणामुत्तमं भरतर्षभ। भारतात् प्राप्यते मोक्षस्तत्त्वमेतद् ब्रवीमि तत्॥
63महाभारतमाख्यानं क्षितिं गां च सरस्वतीम्। ब्राह्मणान् केशवं चैव कीर्तयेन् नावसीदति॥
64वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ। आदौ चान्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते॥
65यत्र विष्णुकथा दिव्याः श्रुतयश्च सनातनाः। तच्छ्रोतव्यं मनुष्येण परं पदमिहेच्छता॥
66एतत् पवित्रं परममेतद् धर्मनिदर्शनम्। एतत् सर्वगुणोपेतं श्रोतव्यं भूतिमिच्छता॥
67कायिकं वाचिकं चैव मनसा समुपार्जितम्। तत् सर्वं नाशमायाति तमः सूर्योदये यथा॥
68अष्टादशपुराणानां श्रवणाद् यत् फलं भवेत्। तत् फलं समवाप्नोति वैष्णवो नात्र संशयः॥
69स्त्रियश्च पुरुषाश्चैव वैष्णवं पदमाप्नुयुः। स्त्रीभिश्च पुत्रकामाभिः श्रोतव्यं वैष्णवं यशः॥
70दक्षिणा चात्र देया वै निष्कपञ्चसुवर्णकम्। वाचकाय यथाशक्त्या यथोक्तं फलमिच्छता॥
71स्वर्णशृङ्गी च कपिला सवत्सां वस्त्रसंवृताम्। वाचकाय च दद्याद्धि आत्मनः श्रेय इच्छता॥
72अलङ्कारं प्रदद्याच्च पाण्योर्वे भरतर्षभ। कर्णस्याभरणं दद्याद् धनं चैव विशेषतः॥
73भूमिदानं समादद्याद् वाचकाय नराधिप। भूमिदानसमं दानं न भूतं न भविष्यति॥
74शृणोति श्रावयेद् वापि सततं चैव यो नरः। सर्वपापविनिर्मुक्तो वैष्णवं पदमाप्नुयात्॥
75पितृनुद्धरते सर्वानेकादशसमुद्भवान्। आत्मानं ससुतं चैव स्त्रियं च भरतर्षभ॥ दशांशश्चैव होमोऽपि कर्तव्योऽत्र नराधिप। इदं मया तवाग्रे च प्रोक्तं सर्वे नरर्षभ॥
अङ्ग्रेजी
1Janamejaya said O holy one, according to what rites should the learned listen to the Bharata? What are the fruits? What deities are to be adored during the several Parnas?
2What should be the gifts that one should make, O holy one, at every Parva or sacred day (during the continuance of the recitation)? What should be the qualifications of the reciter to be engaged? Tell me all this.
3Vaishampayana said Hear, O king, what that procedure is, and what the fruits, O Bharata, are which will originate from ones' listening (to a recitation of the Bharata). This, O king of kings, is what you ask me.
4The deities, O king come to this world for sport. Having achieved their task, they ascended one more to the celestial region.
5Listen to what I tell you briefly. Is the Mahabharata is to be found the births of Rishis and deities on the Earth.
6In this work, called Bharata, o foremost one of Bharata's race, are to be seen in one place the eternal Rudras, the Saddhyas. And the Vishvedevas; the Adityas, the two deities named the Ashvins, the regents of the World, the great Rishis, the Guhyakas, the Gandharvas, the Nagas, the Vidyadharas, the Siddhas, the diverse deities, the Self-born visible in a body, with many ascetics; the Hills and Mountains. Oceans and Seas, and Rivers; the various tribes of Apsaras; the Planets, the Years, the Half-Years, and the Seasons; and the whole universe of mobile and immobile objects, with all the celestials and Asuras.
7Hearing their celebrity, and on account of a recitation of their names and achievements, a man, who has committed even terrible sins, will be cleansed.
8Having with a concentrated soul and purified body, heard this history duly, from the beginning, and having reached its end, one should make Shraddha offerings, O Bharata, to them (of whom one has heard) To the Brahmanas also, O chief of Bharata's race, should, with due devotion and according to one's power, be made large gifts and various kinds of gems, and kine, and vessels of white brass for milking kine, and maidens decked with every ornament, and possessed of every accomplishment suited to the enjoyment, as also various, plots of land and cloths.
9Animals also should be given, such as horses and elephants, and beds, and covered conveyances borne on the shoulders of men, and well-decked cars.
10Whatever objects are in the house, of the foremost kind, whatever wealth of great value is in it, should be given away to Brahmanas. Indeed, one should give away one's ownself, wives and children.
11One desirous of hearing the Bharata should hear it without a doubting heart, with cheerfulness and joy; and as he goes of listening to its recitation, he should, according to the extent of his power, make gift with great devotion.
12Hear how a person who is devoted to truth and sincerity, who is self-controlled, pure (in mind), and observant of those deeds which lead to purity of body, that is endued with faith, and that has subjugated anger, acquires success.
13He should appoint as reciter one who is pure (of body), who is endued with good and pious conduct, who should be robed in white, who should have a complete mastery over his passions, who is cleansed of all offences, who is conversant with every branch of learning, who is endued with faith, who is free from malice who is possessed of handsome features, who is blessed, self-controlled, truthful and with passions under control, and who is beloved of all for the gifts he makes and the honours of which he is the possessor,
14The reciter, seated at his asana free from all bodily complaints, and with rapt attention, should recite the text without slowness, without a labouring voice, without being fast or quick, quietly, with sufficient energy, without confusing the letters and words together, in a sweet intonation and with such accent and emphasis as would show the sense, giving full utterance to the there and sixty letters of the alphabet from the eight places of their formation.
15Saluting Narayana, and to Nara, that foremost male-beings as also to the goddess Sarasvati, should the word Jaya be uttered.
16Listening to the Bharata, O king, when recited, O you of Bharata's race, by a reader of this kind, listener, observant of vows the while and purified by purificatory rites, acquires valuable fruits.
17When the first Parana is reached, the hearer should satisfy Brahmanas with presents of all desirable objects. By doing this, one acquires the fruits of the Agnishtoma sacrifice.
18He acquires a large (celestial) car full of various orders of Apsaras. With a glad heart and with celestials in his company, he proceeds to the celestial region, his heart rapt (in felicity).
19When second Parana is reached, the hearer acquires the fruits of the Atiratha now, Indeed, he ascends a celestial car made entirely of costly gems.
20Wearing celestial garland sand dresses, and decked with celestial unguents and always shedding a celestial fragrance around, he receives great honours I then celestial region.
21When the third Parana is reached, he acquires the fruits of the Dvadashaha vow. Indeed, he lives in the celestial region fro myriads of years, like god.
22At the fourth Parana he acquires the fruits of the Vajapeya sacrifice. At the fifth, he acquires twice those fruits. Ascending a celestial car which resembles the rising sun or a blazing fire, and with the deities for his companions, He goes to the celestial region and sport happily for myriads of years in the abode of Indra.
23At the sixth Parana, he acquires twice, and at the seventh, thrice those fruits. Ascending a celestial car which resembles the summit of the Kailasa mountains (in beauty), which is equipt with an altar made of stones of Lapis Lazuli and other precious gems, that is surrounded by beautiful objects of various kinds, that is decked with gems and orals, that moves at the will of the rider, and that teems with waiting Apsaras, he roves through all the happy regions, like a second deity of the Sun. At the eighth Parana he acquires the fruits of the Rajasuya sacrifice.
24He ascends a car as beautiful as the rising moon, and to which are yoked horses white as the rays of the moon and fleet like thought.
25He is served by most beautiful women faces are more charming than the moon. He hears the music of the garlands that encircle their waists and he Nupuras encircling their ankles.
26Sleeping with is head resting on the laps of women of great beauty he awakes greatly refreshed. At the ninth Parana, he acquires, O Bharata, the fruits of that foremost of sacrifice, viz., the Horse-Sacrifice.
27Ascending on a car equipt with a chamber consisting of a top supported by columns of gold, furnished with a seat made of stones of lapis lazuli, with windows on all sides made of pure gold, and full of Apsaras and Gandharvas and other celestials, he blazes forth to splendour.
28Wearing celestial garland sand dresses, and decked with celestial unguents, he sports happily, with deities for his companions, in the celestial region, like a second deity himself.
29Reaching the tenth Parana and pleasing Brahmanas, he acquires, a car which tinkles with innumerable bells, which is decked with flags and banners, which is equipt with a seat made of precious, gems, which has many arches made of lapis lazuli which has a net work of gold all round, which has turrents inade of corals. Which is adorned with Gandharvas and Apsaras expert in singing, and which is fit for the residence of the Righteous.
30Crowned with a diadem of the complexion of fire, decked with ornaments of gold, his body smeared with celestial sandalpaste, garnished with celestial garlands, he passes through all celestial regions enjoying all celestial objects of enjoyment, and gifted with grcat splendour, through the grace of the deities.
31Thus accoutred, he received great honours in the celestial region for many long years. With Gandharvas in his company, for full twenty-one thousand years, he sports in bliss with Indra himself in the abode of Indra. He roves at pleasure every day through the various celestial regions, riding on celestial cars and conveyances, and surrounded by celestial dainsels of great beauty. He is able to go to the abode of the Sun, of the Moon, and of Shiva. O king, Indeed, he succeeds in living in the same region with Vishnu himself. It is even so, O inonarch. There is no doubt in this,
32A person listening with faith, becomes even so. My preceptor has said this. To the reciter should be given all such objects as he many wish. cars
33Elephants and horses and and conveyances, especially animals and the vehicles they draw, a bracelet of gold a pair of ear-rings, sacred threads, beautiful dresses, and perfumes in especial (should be give). By adoring him as a deity one acquires the regions of Vishnu.
34After this I shall declare what should be given away, as each Parvan is reached of the Bharata in course of its recitation, to Brahmanas, after ascertaining their birth country, truthfulness, and greatness, O chief of Bharata's race, as also their inclination for piety, and to Kshatriyas too, o king, after ascertainment of similar details.
35Causing the Brahmanas to utter benedictions the business of recitation should be begun. When a Parvan is finished, the Brahmanas should be adored to the best of one's power.
36At first, the reciter, clad in good dresses, and smeared with perfumed paste, should, O king, be duly fed with honey and frumenty of the best kind.
37When the Astika Parva is being recited, Brahmanas should be entertained with fruits and roots, and frumenty, and hosey and clarified butter, and rice boiled with raw sugar.
38When the Sabha Parva is being recited, Brahinanas should be fied with Havishıya along with Apupas and Pupas and Modakas, O king.
39When the Aranyaka Parva is being recited, great Brahmanas should be fied with fruts and roots. When the Arani Parva is reached, waterpots full of water should be distributed.
40Many superior kinds of sweet food, also rice and fruits and roots, and good food should be presented to be Brahmanas:
41During the recitation of the Virata Parva, various kind of dresses should be given away : and during that of the Udyoga Parva. O hief of the Bharatas, the twice-born ones, after being decked with perfumes and garlands, should be entertained with good food. During toe recitation of the Bhishma Parva, O king of kings, after giving them excellent cars and conveyances, food should be given which is pure and well-cooked and possessed of every desirable quality. During the Drona Parva food of every superior, kind should be given to trained Brahmanas, as also beds O monarch, and bows, and good swords. During the recitation of the Karna Parva, food of the foremost. kind, which is, besides, pure and well-cooked, should be presented to the Brahmanas by the householder with rapt mind. During the recitation of the Shalya Parva, O kings, food with confectionery and rice boiled with raw sugar as also cakes of wheat and soothing and nutritive articles of food, and drink should be presented. During the recitation of the Gada Parva. Brahmanas should be treated with food mixed with Mudga.
42During the recitation of the Stree Parva, foremost of Brahmanas should be served with gems and precious stones : and during the recitation of the Astika Parva, rice boiled in clarified butter should first be given, and then food pure and well-cooked and possessed of every desirable attribute, should be presented. During the recitation of the Shanti Parva, the Brahmanas should be fed with Havishya.
43When the Ashvamedhika Parva is reached, agreeable food should be served and when the Ashramavasika is reached, Brahmanas should be served with Havishya.
44When the Mausala is reached, scents and garlands, should be given away. During the Mahaprasthanika, similar presents should be made, possessed of every good quality.
45When the Svarga Parva is reached, the Brahmanas should be left with Havishya. Upon the conclusion of the Harivansha, a thousand Brahmanas should be fed.
46To each of them should be presented a cow accompanied with a piece of gold. Half of this should be presented to each poor man, O king.
47Upon the conclusion of all the Parvas, the wise householder should give to the reciter a copy of the Mahabharata with a piece of gold.
48When the Harivansha Parva being recited, Brahmanas should be fed with frumenty at each successive Parvas, O king.
49Having finished all the Parvas, one versed in the scriptures, dressing himself in while wearing garlands, decked with ornaments, and properly purified, should place a copy of the Mahabharata on an auspicious sport and cover it with a piece of silken cloth and adore it, according to due rites, with scents and garlands, offering each at a time.
50Indeed, O king, the several volumes of this work should be adored by one with devotion and tapt mind. Offerings should be made to them of various kinds of food and garlands and drinks and various auspicious articles of enjoyment.
51Gold and other precious metals should be given as Dakshina. One should offer as gift to all scriptures three palas of gold with full concentration of mind. Or one and half or threforth palas on all sriptures. However, one should not be miser if he has suffice wealth. The things dearer to a man should be offered as gift to the Brahmains. The reciter is once preceptor hence he should be satisfied with keen devotion. The names should then be taken of all the celestials as also of Nara and Narayana.
52Then worshipping the persons of some foremost of Brahmanas with scents and garlands, they should be satisfied with various kinds of gifts of enjoyable and verb superior or costly articles.
53By doing this, one acquires the merits of the Atiratha sacrifice. Indeed, at each successive Parva, he acquires the merits which belong to the performance of a sacrifice.
54The reciter, O chief of the Bharatas, should be endued with learning and endued with a good voice and a clear utterance about both letters and words. Such a man should, O chief of the Bharatas, recite the Bharata.
55After entertaining a number of foremost Brahmanas, presents should be made to them according to the ordinances. The reciter also, O chief of the Bharatas, should be decked with ornaments and fed sumptuously.
56The reciter being satisfied the house holder acquiring excellent and auspicious contentment. It the Brahmanas are satisfied all the deities are gratified. an
57After this, O chief of the Bharatas. Brahmanas should be duly served with various kinds of enjoyable articles and superior things.
58I have thus indicated the ordinances, O foremost of men, (about the manner of reciting these scriptures) in response to your enquiries, You should observe them with faith.
59In listening to a recitation of the Bharata and at each Parana. O best of kings, one who desires to acquire to the highest good should listen with the greatest care an attention.
60One should listen to the Bharata every day. One should proclaim the merits of the Bharataevery day. One who has the Bharata in his house, has in his hands all those Scriptures which are know by the name of Jaya.
61The Bharata is purifying and sacred. In the Bharata are various topics. The Bharata is adored by the very gods. The Bharata is the highest end.
62The Bharata, O chief of the Bharatas, is the foremost of all scriptures, One acquires Liberation through the Bharata. This that I tell you is certain truth.
63One who proclaim the merits of this history called the Mahabharata, of the Earth of the cow, of Sarasvati (the goddess of speech), of Brahmanas, and of Keshava, has never to languish.
64In this Veda in the Ramayana and in the sacred Bharata, O chief of Bharata's race, Hari is sung ia the beginning, the middle, and the end.
65That in which occurs excellent discourse abyur Vishnu, and the eternal Shrutis should be listened to be men desirous of acquiring the highest end.
66This treatise is purifying. This is the highest indicator as regards duties: this is endues with every merit. One desirous of prosperity should listen to it.
67Sins committed by means of the body by means of words and by means of the mind, are all dissipated (through listening to the Bharata) as Darkness at sunrise.
68One devoted to Vishnu acquires (through this) that merit which is acquired by listening to the eighteen Puranas. There is no doubt in this.
69Man and women (by listening to (this) world certainly acquire the status of Vishnu. Women desirous of children should certainly listen to this which proclaims the fame of Vishnu.
70One desirous of acquiring the fruits which belong to a recitations of the Bharata should according to one's power, give unto the reciter Dakshina as also as honorarium in gold.
71One desirous of one's own behoot should give to the reciter a Kapila cow with horns cased in gold and accompanied by her calf, covered with a cloth.
72Ornaments, O chief of Bharata's race for the arms as also those for the ears, should be given. Besides these other kinds of riches should be presented.
73To the reciter, O king of men, gift of land should be made. No gift like that of land could ever be or will be.
74The man who listens to the Bharata) or that recites it to other people becomes purged of all his sins and acquires. at last the status of Vishnu.
75Such a man rescue his ancestors to the eleventh, degree, as also himself with his wives and sons, O chief of Bharata's race. After concluding a recitation of the Bharata, one should, O king perform a Homa with all its ten parts. I have thus, o king, told everything in your presence.
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — हे भगवन्, विद्वान् जनों को किन विधियों के अनुसार भारत सुनना चाहिए? इसके फल क्या हैं? विभिन्न पर्वों के समय किन देवताओं की पूजा करनी चाहिए?
2हे भगवन्, (पाठ के चलते) प्रत्येक पर्व अथवा पवित्र दिन पर कौन-से दान करने चाहिए? जिस वाचक को नियुक्त किया जाए, उसमें कौन-से गुण होने चाहिए? यह सब मुझे बताइए।
3वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, सुनो कि वह विधि क्या है, और हे भरत, (भारत के पाठ को) सुनने से कौन-से फल उत्पन्न होते हैं। हे राजाधिराज, यही तो तुमने मुझसे पूछा है।
4हे राजन्, देवता इस लोक में क्रीड़ा के लिए आते हैं। अपना कार्य पूरा करके वे पुनः स्वर्गलोक को चढ़ जाते हैं।
5जो मैं तुमसे संक्षेप में कहता हूँ, वह सुनो। महाभारत में पृथ्वी पर ऋषियों और देवताओं के जन्म पाए जाते हैं।
6हे भरतश्रेष्ठ, भारत नामक इस ग्रन्थ में एक ही स्थान पर देखे जाते हैं — सनातन रुद्र, साध्य और विश्वेदेव; आदित्य, अश्विनीकुमार नामक दोनों देवता, लोकपाल, महर्षि, गुह्यक, गन्धर्व, नाग, विद्याधर, सिद्ध, विविध देवता, अनेक तपस्वियों सहित साकार रूप में प्रकट स्वयम्भू; पर्वत और पहाड़, समुद्र और सागर, तथा नदियाँ; अप्सराओं के विविध समुदाय; ग्रह, वर्ष, अर्धवर्ष और ऋतुएँ; तथा समस्त देवताओं और असुरों सहित यह चराचर विश्व।
7उनकी महिमा सुनकर तथा उनके नामों और कर्मों के कीर्तन के कारण वह मनुष्य भी शुद्ध हो जाता है जिसने भयंकर पाप किए हों।
8एकाग्र मन और शुद्ध शरीर से आरम्भ से लेकर विधिपूर्वक इस इतिहास को सुनकर तथा इसके अन्त तक पहुँचकर, हे भरत, मनुष्य को उनके (जिनके विषय में उसने सुना है) निमित्त श्राद्ध करना चाहिए। हे भरतश्रेष्ठ, ब्राह्मणों को भी, उचित श्रद्धा के साथ और अपनी सामर्थ्य के अनुसार, बड़े दान देने चाहिए — विविध प्रकार के रत्न, गौएँ, गौ दुहने के काँसे के पात्र, समस्त आभूषणों से सुसज्जित और भोग के योग्य समस्त गुणों से युक्त कन्याएँ, तथा विविध भूखण्ड और वस्त्र।
9पशु भी दान करने चाहिए, जैसे अश्व और हाथी, तथा शय्याएँ, मनुष्यों के कन्धों पर ढोई जाने वाली आच्छादित पालकियाँ, और भली प्रकार सजाए हुए रथ।
10घर में जो भी उत्तम कोटि की वस्तुएँ हैं, जो भी महामूल्य धन उसमें है, वह सब ब्राह्मणों को दे देना चाहिए। सचमुच मनुष्य को अपना आपा, अपनी पत्नियाँ और सन्तानें तक दे देनी चाहिए।
11भारत सुनने की इच्छा रखने वाले को इसे सन्देहरहित हृदय से, प्रसन्नता और आनन्द के साथ सुनना चाहिए; और ज्यों-ज्यों वह इसका पाठ सुनता जाए, त्यों-त्यों उसे अपनी सामर्थ्य के अनुसार बड़ी श्रद्धा से दान करते जाना चाहिए।
12अब सुनो कि जो सत्य और निष्कपटता में निष्ठावान् है, जो आत्मसंयमी है, जो (मन से) शुद्ध है, जो शरीर की शुद्धि के कर्मों का पालन करता है, जो श्रद्धा से युक्त है और जिसने क्रोध को जीत लिया है — वह किस प्रकार सफलता प्राप्त करता है।
13उसे वाचक के रूप में ऐसे पुरुष को नियुक्त करना चाहिए जो (शरीर से) शुद्ध हो, जो सदाचार और पवित्र आचरण से युक्त हो, जो श्वेत वस्त्र धारण करे, जिसका अपनी वासनाओं पर पूर्ण अधिकार हो, जो समस्त दोषों से मुक्त हो, जो विद्या की प्रत्येक शाखा का ज्ञाता हो, जो श्रद्धावान् हो, जो द्वेष से रहित हो, जो सुन्दर रूप से सम्पन्न हो, जो भाग्यशाली, आत्मसंयमी, सत्यवादी और इन्द्रियजयी हो, तथा जो अपने दानों और अपने प्राप्त सम्मानों के कारण सबका प्रिय हो।
14वाचक को अपने आसन पर बैठकर, समस्त शारीरिक व्याधियों से मुक्त और एकाग्र चित्त होकर, पाठ इस प्रकार करना चाहिए — न मन्द गति से, न कष्टपूर्ण स्वर से, न शीघ्रता या तीव्रता से; शान्त भाव से, पर्याप्त ऊर्जा के साथ, अक्षरों और शब्दों को परस्पर मिलाए बिना, मधुर स्वर में तथा ऐसे उच्चारण और बल के साथ जो अर्थ को प्रकट करे, और वर्णमाला के तिरसठ अक्षरों को उनके आठ उच्चारण-स्थानों से पूर्ण रूप से उच्चारित करते हुए।
15नारायण को, नरश्रेष्ठ नर को तथा सरस्वती देवी को नमस्कार करके 'जय' शब्द का उच्चारण करना चाहिए।
16हे राजन्, हे भरतवंशी, ऐसे वाचक के द्वारा पाठ किए जाने पर भारत को सुनते हुए वह श्रोता, जो उस काल में व्रतों का पालन करे और शुद्धिकर्मों से पवित्र हो, बहुमूल्य फल प्राप्त करता है।
17प्रथम पारण के आने पर श्रोता को समस्त वाञ्छित वस्तुओं के दान से ब्राह्मणों को तृप्त करना चाहिए। ऐसा करने से मनुष्य अग्निष्टोम यज्ञ के फल प्राप्त करता है।
18वह अप्सराओं के विविध समुदायों से भरा एक विशाल (दिव्य) रथ प्राप्त करता है। प्रसन्न हृदय से और देवताओं को संग लेकर वह स्वर्गलोक को जाता है, उसका हृदय (आनन्द में) मग्न रहता है।
19द्वितीय पारण के आने पर श्रोता अतिरात्र यज्ञ के फल प्राप्त करता है। सचमुच वह पूर्णतः बहुमूल्य रत्नों से बने एक दिव्य रथ पर आरूढ़ होता है।
20दिव्य मालाएँ और वस्त्र धारण किए हुए, दिव्य अनुलेपनों से सुसज्जित और सदा चारों ओर दिव्य सुगन्ध बिखेरता हुआ वह स्वर्गलोक में महान् सम्मान प्राप्त करता है।
21तृतीय पारण के आने पर वह द्वादशाह व्रत के फल प्राप्त करता है। सचमुच वह देवता के समान लाखों वर्षों तक स्वर्गलोक में निवास करता है।
22चतुर्थ पारण पर वह वाजपेय यज्ञ के फल प्राप्त करता है। पंचम पर वह उन फलों से दुगुना प्राप्त करता है। उदय होते सूर्य अथवा प्रज्वलित अग्नि के समान दिखने वाले दिव्य रथ पर आरूढ़ होकर तथा देवताओं को अपना संगी बनाकर वह स्वर्गलोक को जाता है और इन्द्र के धाम में लाखों वर्षों तक सुखपूर्वक विहार करता है।
23षष्ठ पारण पर वह उन फलों से दुगुना और सप्तम पर तिगुना प्राप्त करता है। एक ऐसे दिव्य रथ पर आरूढ़ होकर, जो (सौन्दर्य में) कैलास पर्वत के शिखर के समान है, जिसमें वैडूर्य तथा अन्य बहुमूल्य रत्नों के पाषाणों से बनी वेदी है, जो नाना प्रकार की सुन्दर वस्तुओं से घिरा है, जो रत्नों और मूँगों से सजा है, जो आरूढ़ की इच्छा के अनुसार चलता है, और जो सेवा में तत्पर अप्सराओं से भरा है — वह द्वितीय सूर्यदेव के समान समस्त सुखमय लोकों में विचरण करता है। अष्टम पारण पर वह राजसूय यज्ञ के फल प्राप्त करता है।
24वह उदय होते चन्द्रमा के समान सुन्दर एक रथ पर आरूढ़ होता है, जिसमें चन्द्रकिरणों के समान श्वेत तथा विचार के समान वेगवान् अश्व जुते होते हैं।
25परम सुन्दरी स्त्रियाँ, जिनके मुख चन्द्रमा से भी अधिक मनोहर हैं, उसकी सेवा करती हैं। वह उनके कटिप्रदेश को घेरने वाली करधनियों तथा उनके पैरों में बँधे नूपुरों का संगीत सुनता है।
26परम सुन्दरी स्त्रियों की गोद में सिर रखकर सोता हुआ वह अत्यन्त प्रफुल्लित होकर जागता है। हे भरत, नवम पारण पर वह यज्ञों में श्रेष्ठ अश्वमेध यज्ञ के फल प्राप्त करता है।
27एक ऐसे रथ पर आरूढ़ होकर, जिसमें स्वर्ण के स्तम्भों पर टिकी छत वाला कक्ष है, जिसमें वैडूर्य पाषाणों का आसन है, जिसकी चारों ओर की खिड़कियाँ शुद्ध स्वर्ण की हैं, और जो अप्सराओं, गन्धर्वों तथा अन्य देवताओं से भरा है — वह तेज से देदीप्यमान हो उठता है।
28दिव्य मालाएँ और वस्त्र धारण किए हुए तथा दिव्य अनुलेपनों से सुसज्जित वह देवताओं को अपना संगी बनाकर स्वर्गलोक में द्वितीय देवता के समान सुखपूर्वक विहार करता है।
29दशम पारण तक पहुँचकर और ब्राह्मणों को प्रसन्न करके वह एक ऐसा रथ प्राप्त करता है जो अगणित घण्टियों से झनझनाता है, जो ध्वजाओं और पताकाओं से सजा है, जिसमें बहुमूल्य रत्नों का आसन है, जिसमें वैडूर्य के अनेक तोरण हैं, जिस पर चारों ओर स्वर्ण का जालकार्य है, जिसके बुर्ज मूँगों के बने हैं, जो गायन में निपुण गन्धर्वों और अप्सराओं से सुशोभित है, और जो धर्मात्माओं के निवास के योग्य है।
30अग्नि के वर्ण वाला मुकुट धारण किए, स्वर्ण के आभूषणों से सजा, शरीर पर दिव्य चन्दन का लेप लगाए और दिव्य मालाओं से सुशोभित वह समस्त दिव्य लोकों में विचरण करता है, समस्त दिव्य भोग्य वस्तुओं का उपभोग करता है, और देवताओं की कृपा से महान् तेज से सम्पन्न होता है।
31इस प्रकार सज्जित होकर वह स्वर्गलोक में अनेक दीर्घ वर्षों तक महान् सम्मान पाता है। गन्धर्वों को अपना संगी बनाकर वह पूरे इक्कीस सहस्र वर्षों तक इन्द्र के धाम में स्वयं इन्द्र के साथ आनन्द में विहार करता है। वह प्रतिदिन दिव्य रथों और वाहनों पर आरूढ़ होकर तथा परम सुन्दरी दिव्य कन्याओं से घिरकर विविध दिव्य लोकों में इच्छानुसार विचरण करता है। हे राजन्, वह सूर्य के, चन्द्रमा के तथा शिव के धाम तक जाने में समर्थ होता है। सचमुच वह स्वयं विष्णु के ही लोक में निवास करने में सफल होता है। हे नरेश, यह ऐसा ही है। इसमें कोई सन्देह नहीं।
32जो श्रद्धा के साथ सुनता है, वह ऐसा ही हो जाता है। यह मेरे गुरु ने कहा है। वाचक को वे समस्त वस्तुएँ देनी चाहिए जिनकी वह इच्छा करे।
33हाथी, अश्व, रथ और वाहन, विशेषकर पशु और उनके द्वारा खींचे जाने वाले वाहन, स्वर्ण का एक कंकण, कुण्डलों की एक जोड़ी, यज्ञोपवीत, सुन्दर वस्त्र, और विशेष रूप से सुगन्धित द्रव्य (देने चाहिए)। उसे देवता के समान पूजकर मनुष्य विष्णु के लोक प्राप्त करता है।
34इसके पश्चात् मैं यह बताऊँगा कि भारत के पाठ के क्रम में जैसे-जैसे प्रत्येक पर्व आता जाए, वैसे-वैसे ब्राह्मणों को — उनका जन्मस्थान, सत्यनिष्ठा और महत्ता जान लेने के पश्चात्, हे भरतश्रेष्ठ, तथा धर्म के प्रति उनकी रुचि जान लेने के पश्चात् — और हे राजन्, इसी प्रकार के विवरण जान लेने पर क्षत्रियों को भी क्या-क्या दान करना चाहिए।
35ब्राह्मणों से आशीर्वाद उच्चारण करवाकर पाठ का कार्य आरम्भ करना चाहिए। जब एक पर्व समाप्त हो, तब अपनी सामर्थ्य के अनुसार ब्राह्मणों की पूजा करनी चाहिए।
36हे राजन्, सर्वप्रथम वाचक को, जो उत्तम वस्त्र धारण किए हो और सुगन्धित लेप से लिप्त हो, विधिपूर्वक मधु और उत्तम कोटि की खीर से भोजन कराना चाहिए।
37जब आस्तीक पर्व का पाठ हो रहा हो, तब ब्राह्मणों को फल-मूल, खीर, मधु, घी तथा गुड़ मिलाकर पकाए चावल से तृप्त करना चाहिए।
38हे राजन्, जब सभा पर्व का पाठ हो रहा हो, तब ब्राह्मणों को अपूप, पूप और मोदक सहित हविष्य से भोजन कराना चाहिए।
39जब आरण्यक पर्व का पाठ हो रहा हो, तब महान् ब्राह्मणों को फल-मूल से भोजन कराना चाहिए। जब अरणि पर्व आए, तब जल से भरे कलश बाँटने चाहिए।
40अनेक उत्तम कोटि के मधुर पदार्थ, तथा चावल, फल-मूल और उत्तम भोजन भी ब्राह्मणों को अर्पित करने चाहिए।
41विराट पर्व के पाठ के समय नाना प्रकार के वस्त्र दान करने चाहिए; और हे भरतश्रेष्ठ, उद्योग पर्व के पाठ के समय द्विजों को सुगन्ध और मालाओं से सजाकर उत्तम भोजन कराना चाहिए। हे राजाधिराज, भीष्म पर्व के पाठ के समय उन्हें उत्तम रथ और वाहन देकर ऐसा भोजन देना चाहिए जो शुद्ध, भली प्रकार पका हुआ और समस्त वाञ्छित गुणों से युक्त हो। द्रोण पर्व के समय शिक्षित ब्राह्मणों को हर प्रकार का उत्तम भोजन देना चाहिए, तथा हे नरेश, शय्याएँ, धनुष और उत्तम खड्ग भी। कर्ण पर्व के पाठ के समय गृहस्थ को एकाग्र चित्त से ब्राह्मणों को उत्तम कोटि का, शुद्ध और भली प्रकार पका हुआ भोजन अर्पित करना चाहिए। हे राजाओ, शल्य पर्व के पाठ के समय मिष्टान्न तथा गुड़ मिलाकर पकाए चावल सहित भोजन, गेहूँ के पूए, तथा शान्तिदायक और पोषक खाद्य-पेय अर्पित करने चाहिए। गदा पर्व के पाठ के समय ब्राह्मणों को मूँग मिलाकर बनाया भोजन कराना चाहिए।
42स्त्री पर्व के पाठ के समय ब्राह्मणश्रेष्ठों को रत्न और मणियाँ अर्पित करनी चाहिए; और आस्तीक पर्व के पाठ के समय पहले घी में पकाया चावल देना चाहिए, फिर शुद्ध, भली प्रकार पका हुआ और समस्त वाञ्छित गुणों से युक्त भोजन अर्पित करना चाहिए। शान्ति पर्व के पाठ के समय ब्राह्मणों को हविष्य से भोजन कराना चाहिए।
43जब आश्वमेधिक पर्व आए, तब रुचिकर भोजन परोसना चाहिए; और जब आश्रमवासिक आए, तब ब्राह्मणों को हविष्य परोसना चाहिए।
44जब मौसल पर्व आए, तब सुगन्ध और मालाएँ दान करनी चाहिए। महाप्रस्थानिक पर्व के समय भी वैसे ही, समस्त उत्तम गुणों से युक्त, दान करने चाहिए।
45जब स्वर्ग पर्व आए, तब ब्राह्मणों को हविष्य से तृप्त करना चाहिए। हरिवंश के समापन पर एक सहस्र ब्राह्मणों को भोजन कराना चाहिए।
46उनमें से प्रत्येक को एक स्वर्णखण्ड सहित एक गौ अर्पित करनी चाहिए। हे राजन्, इसका आधा प्रत्येक दरिद्र मनुष्य को अर्पित करना चाहिए।
47समस्त पर्वों के समापन पर बुद्धिमान् गृहस्थ को वाचक को महाभारत की एक प्रति एक स्वर्णखण्ड सहित देनी चाहिए।
48हे राजन्, जब हरिवंश पर्व का पाठ हो रहा हो, तब प्रत्येक क्रमिक पर्व पर ब्राह्मणों को खीर से भोजन कराना चाहिए।
49समस्त पर्वों को समाप्त करके शास्त्रों के ज्ञाता पुरुष को, श्वेत वस्त्र धारण किए, मालाएँ पहने, आभूषणों से सजा और भली प्रकार शुद्ध होकर, महाभारत की एक प्रति किसी मंगलमय स्थान पर रखनी चाहिए, उसे रेशमी वस्त्र से ढकना चाहिए, और विधिपूर्वक सुगन्ध तथा मालाओं से — एक-एक करके अर्पित करते हुए — उसकी पूजा करनी चाहिए।
50हे राजन्, सचमुच इस ग्रन्थ के अनेक खण्डों की पूजा भक्ति और एकाग्र चित्त से करनी चाहिए। उन्हें नाना प्रकार के भोजन, मालाएँ, पेय तथा विविध मंगलमय भोग्य वस्तुएँ अर्पित करनी चाहिए।
51दक्षिणा के रूप में स्वर्ण तथा अन्य बहुमूल्य धातुएँ देनी चाहिए। पूर्ण एकाग्रता से समस्त शास्त्रों के निमित्त तीन पल स्वर्ण दान करना चाहिए। अथवा समस्त शास्त्रों के निमित्त डेढ़ अथवा पौन पल। किन्तु जिसके पास पर्याप्त धन हो, उसे कृपण नहीं होना चाहिए। मनुष्य को जो वस्तुएँ प्रियतम हों, वे ब्राह्मणों को दान में अर्पित करनी चाहिए। वाचक साक्षात् गुरु है, अतः उसे प्रगाढ़ भक्ति से सन्तुष्ट करना चाहिए। तत्पश्चात् समस्त देवताओं के तथा नर और नारायण के नाम लेने चाहिए।
52तत्पश्चात् कुछ श्रेष्ठ ब्राह्मणों की सुगन्ध और मालाओं से पूजा करके उन्हें भोग्य तथा अत्यन्त उत्तम अथवा बहुमूल्य वस्तुओं के नाना प्रकार के दानों से सन्तुष्ट करना चाहिए।
53ऐसा करने से मनुष्य अतिरात्र यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है। सचमुच प्रत्येक क्रमिक पर्व पर वह वही पुण्य प्राप्त करता है जो एक यज्ञ के अनुष्ठान से मिलता है।
54हे भरतश्रेष्ठ, वाचक विद्या से सम्पन्न होना चाहिए तथा उत्तम स्वर और अक्षरों एवं शब्दों के स्पष्ट उच्चारण से युक्त होना चाहिए। हे भरतश्रेष्ठ, ऐसे पुरुष को ही भारत का पाठ करना चाहिए।
55अनेक श्रेष्ठ ब्राह्मणों को भोजन कराने के पश्चात् उन्हें विधि के अनुसार दान देने चाहिए। हे भरतश्रेष्ठ, वाचक को भी आभूषणों से सजाना चाहिए और भरपूर भोजन कराना चाहिए।
56वाचक के सन्तुष्ट होने पर गृहस्थ उत्तम और मंगलमय सन्तोष प्राप्त करता है। यदि ब्राह्मण सन्तुष्ट होते हैं, तो समस्त देवता प्रसन्न होते हैं।
57हे भरतश्रेष्ठ, इसके पश्चात् ब्राह्मणों की विधिपूर्वक नाना प्रकार की भोग्य वस्तुओं तथा उत्तम पदार्थों से सेवा करनी चाहिए।
58हे नरश्रेष्ठ, इस प्रकार मैंने तुम्हारी जिज्ञासाओं के उत्तर में (इन शास्त्रों के पाठ की विधि के विषय में) विधान बता दिए हैं। तुम्हें श्रद्धा के साथ इनका पालन करना चाहिए।
59हे राजश्रेष्ठ, भारत का पाठ सुनते समय तथा प्रत्येक पारण पर, जो परम कल्याण प्राप्त करना चाहता है, उसे अत्यन्त सावधानी और ध्यान से सुनना चाहिए।
60मनुष्य को प्रतिदिन भारत सुनना चाहिए। मनुष्य को प्रतिदिन भारत की महिमा का कीर्तन करना चाहिए। जिसके घर में भारत है, उसके हाथों में वे समस्त शास्त्र हैं जो 'जय' नाम से जाने जाते हैं।
61भारत पावन करने वाला और पवित्र है। भारत में नाना विषय हैं। भारत की पूजा स्वयं देवता करते हैं। भारत ही परम गति है।
62हे भरतश्रेष्ठ, भारत समस्त शास्त्रों में श्रेष्ठ है। मनुष्य भारत के द्वारा मोक्ष प्राप्त करता है। जो यह मैं तुमसे कहता हूँ, वह निश्चित सत्य है।
63जो महाभारत नामक इस इतिहास की, पृथ्वी की, गौ की, सरस्वती (वाग्देवी) की, ब्राह्मणों की और केशव की महिमा का कीर्तन करता है, उसे कभी क्लेश नहीं भोगना पड़ता।
64हे भरतश्रेष्ठ, इस वेद में, रामायण में और पवित्र भारत में — आरम्भ में, मध्य में और अन्त में हरि का ही गान किया गया है।
65जिसमें विष्णु के विषय में उत्तम प्रवचन तथा सनातन श्रुतियाँ आती हैं, उसे परम गति प्राप्त करने की इच्छा रखने वाले मनुष्यों को सुनना चाहिए।
66यह ग्रन्थ पावन करने वाला है। यह धर्म के विषय में परम मार्गदर्शक है; यह प्रत्येक गुण से युक्त है। समृद्धि की इच्छा रखने वाले को इसे सुनना चाहिए।
67शरीर से, वचन से तथा मन से किए गए पाप (भारत सुनने के द्वारा) उसी प्रकार नष्ट हो जाते हैं जैसे सूर्योदय पर अन्धकार।
68विष्णु में निष्ठा रखने वाला मनुष्य (इसके द्वारा) वह पुण्य प्राप्त करता है जो अठारह पुराणों को सुनने से प्राप्त होता है। इसमें कोई सन्देह नहीं।
69पुरुष और स्त्रियाँ (इसे सुनकर) निश्चय ही विष्णु का पद प्राप्त करते हैं। सन्तान की इच्छा रखने वाली स्त्रियों को अवश्य ही इसे सुनना चाहिए, जो विष्णु की कीर्ति का उद्घोष करता है।
70भारत के पाठ से जुड़े फल प्राप्त करने की इच्छा रखने वाले को अपनी सामर्थ्य के अनुसार वाचक को दक्षिणा तथा स्वर्ण के रूप में शुल्क देना चाहिए।
71अपना कल्याण चाहने वाले को वाचक को एक कपिला गौ देनी चाहिए, जिसके सींग स्वर्ण से मढ़े हों, जो अपने बछड़े सहित हो और वस्त्र से ढकी हो।
72हे भरतश्रेष्ठ, भुजाओं के तथा कानों के आभूषण भी देने चाहिए। इनके अतिरिक्त अन्य प्रकार के धन भी अर्पित करने चाहिए।
73हे नरेश, वाचक को भूमिदान करना चाहिए। भूमि के समान दान न कभी हुआ है, न कभी होगा।
74जो मनुष्य भारत सुनता है अथवा दूसरों को इसका पाठ सुनाता है, वह अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाता है और अन्त में विष्णु का पद प्राप्त करता है।
75हे भरतश्रेष्ठ, ऐसा मनुष्य ग्यारहवीं पीढ़ी तक अपने पूर्वजों का उद्धार करता है, तथा अपनी पत्नियों और पुत्रों सहित स्वयं का भी। हे राजन्, भारत का पाठ समाप्त करने के पश्चात् मनुष्य को उसके दसों अंगों सहित होम करना चाहिए। हे राजन्, इस प्रकार मैंने तुम्हारे समक्ष सब कुछ कह दिया।
नेपाली
1जनमेजयले भने — हे भगवन्, विद्वान् जनहरूले कुन विधिअनुसार भारत सुन्नुपर्छ? यसका फल के-के हुन्? विभिन्न पर्वका समयमा कुन देवताको पूजा गर्नुपर्छ?
2हे भगवन्, (पाठ चलिरहँदा) प्रत्येक पर्व अथवा पवित्र दिनमा कुन-कुन दान गर्नुपर्छ? जुन वाचकलाई नियुक्त गरियोस्, उसमा कुन-कुन गुण हुनुपर्छ? यो सबै मलाई बताउनुहोस्।
3वैशम्पायनले भने — हे राजन्, सुन कि त्यो विधि के हो, र हे भरत, (भारतको पाठ) सुन्नाले कुन-कुन फल उत्पन्न हुन्छन्। हे राजाधिराज, यही त तिमीले मलाई सोधेका छौ।
4हे राजन्, देवताहरू यस लोकमा क्रीडाका लागि आउँछन्। आफ्नो कार्य पूरा गरेर तिनीहरू पुनः स्वर्गलोकमा चढ्छन्।
5जो म तिमीलाई सङ्क्षेपमा भन्दछु, त्यो सुन। महाभारतमा पृथ्वीमा ऋषि र देवताहरूका जन्म पाइन्छन्।
6हे भरतश्रेष्ठ, भारत नामक यस ग्रन्थमा एउटै स्थानमा देखिन्छन् — सनातन रुद्र, साध्य र विश्वेदेव; आदित्य, अश्विनीकुमार नामका दुवै देवता, लोकपाल, महर्षि, गुह्यक, गन्धर्व, नाग, विद्याधर, सिद्ध, विविध देवता, अनेक तपस्वीसहित साकार रूपमा प्रकट स्वयम्भू; पर्वत र पहाड, समुद्र र सागर, तथा नदीहरू; अप्सराका विविध समुदाय; ग्रह, वर्ष, अर्धवर्ष र ऋतुहरू; तथा सम्पूर्ण देवता र असुरसहित यो चराचर विश्व।
7तिनीहरूको महिमा सुनेर तथा तिनीहरूका नाम र कर्मको कीर्तनका कारण त्यो मानिस पनि शुद्ध हुन्छ जसले भयङ्कर पाप गरेको होस्।
8एकाग्र मन र शुद्ध शरीरले सुरुदेखि विधिपूर्वक यस इतिहासलाई सुनेर तथा यसको अन्त्यसम्म पुगेर, हे भरत, मानिसले तिनीहरूका (जसका विषयमा उसले सुनेको छ) निम्ति श्राद्ध गर्नुपर्छ। हे भरतश्रेष्ठ, ब्राह्मणहरूलाई पनि, उचित श्रद्धाका साथ र आफ्नो सामर्थ्यअनुसार, ठूला दान दिनुपर्छ — विविध प्रकारका रत्न, गाई, गाई दुहुने काँसाका भाँडा, सम्पूर्ण आभूषणले सुसज्जित र भोगयोग्य सम्पूर्ण गुणले युक्त कन्याहरू, तथा विविध भूखण्ड र वस्त्र।
9पशु पनि दान गर्नुपर्छ, जस्तै अश्व र हात्ती, तथा शय्या, मानिसका काँधमा बोकिने आच्छादित पालकी, र राम्ररी सजाइएका रथ।
10घरमा जुनसुकै उत्तम कोटिका वस्तु छन्, जुनसुकै महामूल्य धन त्यसमा छ, ती सबै ब्राह्मणलाई दिइदिनुपर्छ। साँच्चै मानिसले आफ्नो आफैँलाई, आफ्ना पत्नी र सन्तानसमेत दिइदिनुपर्छ।
11भारत सुन्न चाहनेले यसलाई सन्देहरहित हृदयले, प्रसन्नता र आनन्दका साथ सुन्नुपर्छ; र जति-जति उसले यसको पाठ सुन्दै जान्छ, उति-उति उसले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार ठूलो श्रद्धाले दान गर्दै जानुपर्छ।
12अब सुन कि जो सत्य र निष्कपटतामा निष्ठावान् छ, जो आत्मसंयमी छ, जो (मनले) शुद्ध छ, जसले शरीरको शुद्धिका कर्मको पालन गर्छ, जो श्रद्धाले युक्त छ र जसले क्रोधलाई जितेको छ — उसले कसरी सफलता प्राप्त गर्छ।
13उसले वाचकका रूपमा त्यस्तो पुरुषलाई नियुक्त गर्नुपर्छ जो (शरीरले) शुद्ध होस्, जो सदाचार र पवित्र आचरणले युक्त होस्, जसले सेतो वस्त्र धारण गरोस्, जसको आफ्ना वासनामाथि पूर्ण अधिकार होस्, जो सम्पूर्ण दोषबाट मुक्त होस्, जो विद्याको प्रत्येक शाखाको ज्ञाता होस्, जो श्रद्धावान् होस्, जो द्वेषबाट रहित होस्, जो सुन्दर रूपले सम्पन्न होस्, जो भाग्यशाली, आत्मसंयमी, सत्यवादी र इन्द्रियजयी होस्, तथा जो आफ्ना दान र आफूले पाएका सम्मानका कारण सबैको प्रिय होस्।
14वाचकले आफ्नो आसनमा बसेर, सम्पूर्ण शारीरिक व्याधिबाट मुक्त र एकाग्र चित्त भई, पाठ यसरी गर्नुपर्छ — न मन्द गतिले, न कष्टपूर्ण स्वरले, न हतार वा तीव्रताले; शान्त भावले, पर्याप्त ऊर्जाका साथ, अक्षर र शब्दलाई आपसमा नमिसाई, मधुर स्वरमा तथा त्यस्तो उच्चारण र बलका साथ जसले अर्थ प्रकट गरोस्, र वर्णमालाका त्रिसट्ठी अक्षरलाई तिनका आठ उच्चारण-स्थानबाट पूर्ण रूपले उच्चारण गर्दै।
15नारायणलाई, नरश्रेष्ठ नरलाई तथा सरस्वती देवीलाई नमस्कार गरेर 'जय' शब्दको उच्चारण गर्नुपर्छ।
16हे राजन्, हे भरतवंशी, यस्तो वाचकद्वारा पाठ गरिँदा भारत सुन्ने त्यो श्रोता, जसले त्यस अवधिमा व्रतको पालन गरोस् र शुद्धिकर्मले पवित्र होस्, बहुमूल्य फल प्राप्त गर्छ।
17प्रथम पारण आएपछि श्रोताले सम्पूर्ण वाञ्छित वस्तुका दानले ब्राह्मणहरूलाई तृप्त पार्नुपर्छ। यसो गर्नाले मानिसले अग्निष्टोम यज्ञका फल प्राप्त गर्छ।
18उसले अप्सराका विविध समुदायले भरिएको एउटा विशाल (दिव्य) रथ प्राप्त गर्छ। प्रसन्न हृदयले र देवताहरूलाई सँगै लिएर ऊ स्वर्गलोकमा जान्छ, उसको हृदय (आनन्दमा) मग्न रहन्छ।
19द्वितीय पारण आएपछि श्रोताले अतिरात्र यज्ञका फल प्राप्त गर्छ। साँच्चै ऊ पूर्णतः बहुमूल्य रत्नले बनेको एउटा दिव्य रथमा आरूढ हुन्छ।
20दिव्य माला र वस्त्र धारण गरेको, दिव्य अनुलेपनले सुसज्जित र सधैँ चारैतिर दिव्य सुगन्ध छर्दै ऊ स्वर्गलोकमा महान् सम्मान प्राप्त गर्छ।
21तृतीय पारण आएपछि उसले द्वादशाह व्रतका फल प्राप्त गर्छ। साँच्चै ऊ देवतासमान लाखौँ वर्षसम्म स्वर्गलोकमा निवास गर्छ।
22चतुर्थ पारणमा उसले वाजपेय यज्ञका फल प्राप्त गर्छ। पञ्चममा उसले ती फलभन्दा दोब्बर प्राप्त गर्छ। उदाउँदो सूर्य अथवा प्रज्वलित अग्निसमान देखिने दिव्य रथमा आरूढ भई तथा देवताहरूलाई आफ्नो सङ्गी बनाएर ऊ स्वर्गलोकमा जान्छ र इन्द्रको धाममा लाखौँ वर्षसम्म सुखपूर्वक विहार गर्छ।
23षष्ठ पारणमा उसले ती फलभन्दा दोब्बर र सप्तममा तेब्बर प्राप्त गर्छ। एउटा यस्तो दिव्य रथमा आरूढ भई, जो (सौन्दर्यमा) कैलास पर्वतको शिखरसमान छ, जसमा वैडूर्य तथा अन्य बहुमूल्य रत्नका पाषाणले बनेको वेदी छ, जो नाना प्रकारका सुन्दर वस्तुले घेरिएको छ, जो रत्न र मुगाले सजिएको छ, जो आरूढ हुनेको इच्छाअनुसार चल्छ, र जो सेवामा तत्पर अप्सराहरूले भरिएको छ — ऊ द्वितीय सूर्यदेवसमान सम्पूर्ण सुखमय लोकमा विचरण गर्छ। अष्टम पारणमा उसले राजसूय यज्ञका फल प्राप्त गर्छ।
24ऊ उदाउँदो चन्द्रमासमान सुन्दर एउटा रथमा आरूढ हुन्छ, जसमा चन्द्रकिरणसमान सेता तथा विचारसमान वेगवान् अश्वहरू जोतिएका हुन्छन्।
25परम सुन्दरी स्त्रीहरू, जसका मुहार चन्द्रमाभन्दा पनि मनोहर छन्, उसको सेवा गर्छन्। उसले तिनीहरूको कम्मर बेर्ने करधनी तथा तिनीहरूका खुट्टामा बाँधिएका नूपुरको सङ्गीत सुन्छ।
26परम सुन्दरी स्त्रीहरूको काखमा शिर राखेर सुत्ने ऊ अत्यन्तै प्रफुल्लित भई ब्युँझन्छ। हे भरत, नवम पारणमा उसले यज्ञहरूमा श्रेष्ठ अश्वमेध यज्ञका फल प्राप्त गर्छ।
27एउटा यस्तो रथमा आरूढ भई, जसमा सुनका स्तम्भमा अडेको छत भएको कक्ष छ, जसमा वैडूर्य पाषाणको आसन छ, जसका चारैतिरका झ्याल शुद्ध सुनका छन्, र जो अप्सरा, गन्धर्व तथा अन्य देवताहरूले भरिएको छ — ऊ तेजले देदीप्यमान भइहाल्छ।
28दिव्य माला र वस्त्र धारण गरेको तथा दिव्य अनुलेपनले सुसज्जित ऊ देवताहरूलाई आफ्नो सङ्गी बनाएर स्वर्गलोकमा द्वितीय देवतासमान सुखपूर्वक विहार गर्छ।
29दशम पारणसम्म पुगेर र ब्राह्मणहरूलाई प्रसन्न पारेर उसले एउटा यस्तो रथ प्राप्त गर्छ जो अगणित घण्टीले झन्कन्छ, जो ध्वजा र पताकाले सजिएको छ, जसमा बहुमूल्य रत्नको आसन छ, जसमा वैडूर्यका अनेक तोरण छन्, जसमाथि चारैतिर सुनको जालकार्य छ, जसका बुर्जा मुगाका बनेका छन्, जो गायनमा निपुण गन्धर्व र अप्सराहरूले सुशोभित छ, र जो धर्मात्माहरूको निवासयोग्य छ।
30अग्निको वर्ण भएको मुकुट धारण गरेको, सुनका आभूषणले सजिएको, शरीरमा दिव्य चन्दनको लेप लगाएको र दिव्य मालाले सुशोभित ऊ सम्पूर्ण दिव्य लोकमा विचरण गर्छ, सम्पूर्ण दिव्य भोग्य वस्तुको उपभोग गर्छ, र देवताहरूको कृपाले महान् तेजले सम्पन्न हुन्छ।
31यसरी सजिएर ऊ स्वर्गलोकमा अनेक दीर्घ वर्षसम्म महान् सम्मान पाउँछ। गन्धर्वहरूलाई आफ्नो सङ्गी बनाएर ऊ पूरा एक्काइस हजार वर्षसम्म इन्द्रको धाममा स्वयं इन्द्रसँग आनन्दमा विहार गर्छ। ऊ प्रतिदिन दिव्य रथ र वाहनमा आरूढ भई तथा परम सुन्दरी दिव्य कन्याहरूले घेरिएर विविध दिव्य लोकमा इच्छाअनुसार विचरण गर्छ। हे राजन्, ऊ सूर्यको, चन्द्रमाको तथा शिवको धामसम्म जान समर्थ हुन्छ। साँच्चै ऊ स्वयं विष्णुकै लोकमा निवास गर्न सफल हुन्छ। हे नरेश, यो यस्तै हो। यसमा कुनै सन्देह छैन।
32जसले श्रद्धाका साथ सुन्छ, ऊ यस्तै हुन्छ। यो मेरा गुरुले भन्नुभएको हो। वाचकलाई ती सम्पूर्ण वस्तु दिनुपर्छ जसको उसले इच्छा गरोस्।
33हात्ती, अश्व, रथ र वाहन, विशेषगरी पशु र तिनीहरूले तान्ने वाहन, सुनको एउटा कङ्कण, कुण्डलको एक जोडी, यज्ञोपवीत, सुन्दर वस्त्र, र विशेष रूपमा सुगन्धित द्रव्य (दिनुपर्छ)। उसलाई देवतासमान पूजेर मानिसले विष्णुका लोक प्राप्त गर्छ।
34यसपछि म यो बताउनेछु कि भारतको पाठको क्रममा जस्तै-जस्तै प्रत्येक पर्व आउँदै जान्छ, त्यस्तै-त्यस्तै ब्राह्मणहरूलाई — तिनीहरूको जन्मस्थान, सत्यनिष्ठा र महत्ता जानिसकेपछि, हे भरतश्रेष्ठ, तथा धर्मप्रति तिनीहरूको रुचि जानिसकेपछि — र हे राजन्, यसै प्रकारका विवरण जानिसकेपछि क्षत्रियहरूलाई पनि के-के दान गर्नुपर्छ।
35ब्राह्मणहरूबाट आशीर्वाद उच्चारण गराएर पाठको कार्य आरम्भ गर्नुपर्छ। जब एउटा पर्व समाप्त होस्, तब आफ्नो सामर्थ्यअनुसार ब्राह्मणहरूको पूजा गर्नुपर्छ।
36हे राजन्, सर्वप्रथम वाचकलाई, जसले उत्तम वस्त्र धारण गरेको होस् र सुगन्धित लेपले लिप्त होस्, विधिपूर्वक मह र उत्तम कोटिको खीरले भोजन गराउनुपर्छ।
37जब आस्तीक पर्वको पाठ भइरहेको होस्, तब ब्राह्मणहरूलाई फलमूल, खीर, मह, घिउ तथा सक्खर मिसाएर पकाइएको भातले तृप्त पार्नुपर्छ।
38हे राजन्, जब सभा पर्वको पाठ भइरहेको होस्, तब ब्राह्मणहरूलाई अपूप, पूप र मोदकसहित हविष्यले भोजन गराउनुपर्छ।
39जब आरण्यक पर्वको पाठ भइरहेको होस्, तब महान् ब्राह्मणहरूलाई फलमूलले भोजन गराउनुपर्छ। जब अरणि पर्व आओस्, तब पानीले भरिएका कलश बाँड्नुपर्छ।
40अनेक उत्तम कोटिका मीठा पदार्थ, तथा चामल, फलमूल र उत्तम भोजन पनि ब्राह्मणहरूलाई अर्पण गर्नुपर्छ।
41विराट पर्वको पाठका बेला नाना प्रकारका वस्त्र दान गर्नुपर्छ; र हे भरतश्रेष्ठ, उद्योग पर्वको पाठका बेला द्विजहरूलाई सुगन्ध र मालाले सजाएर उत्तम भोजन गराउनुपर्छ। हे राजाधिराज, भीष्म पर्वको पाठका बेला तिनीहरूलाई उत्तम रथ र वाहन दिएर त्यस्तो भोजन दिनुपर्छ जो शुद्ध, राम्ररी पाकेको र सम्पूर्ण वाञ्छित गुणले युक्त होस्। द्रोण पर्वका बेला शिक्षित ब्राह्मणहरूलाई हरेक प्रकारको उत्तम भोजन दिनुपर्छ, तथा हे नरेश, शय्या, धनु र उत्तम खड्ग पनि। कर्ण पर्वको पाठका बेला गृहस्थले एकाग्र चित्तले ब्राह्मणहरूलाई उत्तम कोटिको, शुद्ध र राम्ररी पाकेको भोजन अर्पण गर्नुपर्छ। हे राजाहरू, शल्य पर्वको पाठका बेला मिष्टान्न तथा सक्खर मिसाएर पकाइएको भातसहित भोजन, गहुँका पुवा, तथा शान्तिदायक र पोषक खाद्य-पेय अर्पण गर्नुपर्छ। गदा पर्वको पाठका बेला ब्राह्मणहरूलाई मुगी मिसाएर बनाइएको भोजन गराउनुपर्छ।
42स्त्री पर्वको पाठका बेला ब्राह्मणश्रेष्ठहरूलाई रत्न र मणि अर्पण गर्नुपर्छ; र आस्तीक पर्वको पाठका बेला पहिले घिउमा पकाइएको भात दिनुपर्छ, त्यसपछि शुद्ध, राम्ररी पाकेको र सम्पूर्ण वाञ्छित गुणले युक्त भोजन अर्पण गर्नुपर्छ। शान्ति पर्वको पाठका बेला ब्राह्मणहरूलाई हविष्यले भोजन गराउनुपर्छ।
43जब आश्वमेधिक पर्व आओस्, तब रुचिकर भोजन पस्किनुपर्छ; र जब आश्रमवासिक आओस्, तब ब्राह्मणहरूलाई हविष्य पस्किनुपर्छ।
44जब मौसल पर्व आओस्, तब सुगन्ध र माला दान गर्नुपर्छ। महाप्रस्थानिक पर्वका बेला पनि त्यसै गरी, सम्पूर्ण उत्तम गुणले युक्त, दान गर्नुपर्छ।
45जब स्वर्ग पर्व आओस्, तब ब्राह्मणहरूलाई हविष्यले तृप्त पार्नुपर्छ। हरिवंशको समापनमा एक हजार ब्राह्मणलाई भोजन गराउनुपर्छ।
46तिनीहरूमध्ये प्रत्येकलाई एउटा सुनको टुक्रासहित एउटा गाई अर्पण गर्नुपर्छ। हे राजन्, यसको आधा प्रत्येक दरिद्र मानिसलाई अर्पण गर्नुपर्छ।
47सम्पूर्ण पर्वको समापनमा बुद्धिमान् गृहस्थले वाचकलाई महाभारतको एउटा प्रति एउटा सुनको टुक्रासहित दिनुपर्छ।
48हे राजन्, जब हरिवंश पर्वको पाठ भइरहेको होस्, तब प्रत्येक क्रमिक पर्वमा ब्राह्मणहरूलाई खीरले भोजन गराउनुपर्छ।
49सम्पूर्ण पर्व समाप्त गरेर शास्त्रका ज्ञाता पुरुषले, सेतो वस्त्र धारण गरेको, माला लगाएको, आभूषणले सजिएको र राम्ररी शुद्ध भई, महाभारतको एउटा प्रति कुनै मङ्गलमय स्थानमा राख्नुपर्छ, त्यसलाई रेशमी वस्त्रले ढाक्नुपर्छ, र विधिपूर्वक सुगन्ध तथा मालाले — एक-एक गरी अर्पण गर्दै — त्यसको पूजा गर्नुपर्छ।
50हे राजन्, साँच्चै यस ग्रन्थका अनेक खण्डको पूजा भक्ति र एकाग्र चित्तले गर्नुपर्छ। तिनलाई नाना प्रकारका भोजन, माला, पेय तथा विविध मङ्गलमय भोग्य वस्तु अर्पण गर्नुपर्छ।
51दक्षिणाका रूपमा सुन तथा अन्य बहुमूल्य धातु दिनुपर्छ। पूर्ण एकाग्रताले सम्पूर्ण शास्त्रका निम्ति तीन पल सुन दान गर्नुपर्छ। अथवा सम्पूर्ण शास्त्रका निम्ति डेढ अथवा पौने एक पल। तर जोसँग पर्याप्त धन छ, ऊ कृपण हुनुहुँदैन। मानिसलाई जुन वस्तु प्रियतम होऊन्, ती ब्राह्मणहरूलाई दानमा अर्पण गर्नुपर्छ। वाचक साक्षात् गुरु हो, त्यसैले उसलाई प्रगाढ भक्तिले सन्तुष्ट पार्नुपर्छ। त्यसपछि सम्पूर्ण देवताका तथा नर र नारायणका नाम लिनुपर्छ।
52त्यसपछि केही श्रेष्ठ ब्राह्मणको सुगन्ध र मालाले पूजा गरेर तिनीहरूलाई भोग्य तथा अत्यन्तै उत्तम अथवा बहुमूल्य वस्तुका नाना प्रकारका दानले सन्तुष्ट पार्नुपर्छ।
53यसो गर्नाले मानिसले अतिरात्र यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्छ। साँच्चै प्रत्येक क्रमिक पर्वमा उसले त्यही पुण्य प्राप्त गर्छ जुन एउटा यज्ञको अनुष्ठानबाट मिल्छ।
54हे भरतश्रेष्ठ, वाचक विद्याले सम्पन्न हुनुपर्छ तथा उत्तम स्वर र अक्षर एवं शब्दको स्पष्ट उच्चारणले युक्त हुनुपर्छ। हे भरतश्रेष्ठ, त्यस्तै पुरुषले मात्र भारतको पाठ गर्नुपर्छ।
55अनेक श्रेष्ठ ब्राह्मणलाई भोजन गराएपछि तिनीहरूलाई विधिअनुसार दान दिनुपर्छ। हे भरतश्रेष्ठ, वाचकलाई पनि आभूषणले सजाउनुपर्छ र भरपूर भोजन गराउनुपर्छ।
56वाचक सन्तुष्ट भएपछि गृहस्थले उत्तम र मङ्गलमय सन्तोष प्राप्त गर्छ। यदि ब्राह्मणहरू सन्तुष्ट हुन्छन् भने, सम्पूर्ण देवता प्रसन्न हुन्छन्।
57हे भरतश्रेष्ठ, यसपछि ब्राह्मणहरूको विधिपूर्वक नाना प्रकारका भोग्य वस्तु तथा उत्तम पदार्थले सेवा गर्नुपर्छ।
58हे नरश्रेष्ठ, यसरी मैले तिम्रा जिज्ञासाका उत्तरमा (यी शास्त्रको पाठको विधिका विषयमा) विधान बताइदिएँ। तिमीले श्रद्धाका साथ यिनको पालन गर्नुपर्छ।
59हे राजश्रेष्ठ, भारतको पाठ सुन्दा तथा प्रत्येक पारणमा, जसले परम कल्याण प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले अत्यन्तै सावधानी र ध्यानले सुन्नुपर्छ।
60मानिसले प्रतिदिन भारत सुन्नुपर्छ। मानिसले प्रतिदिन भारतको महिमाको कीर्तन गर्नुपर्छ। जसको घरमा भारत छ, उसका हातमा ती सम्पूर्ण शास्त्र छन् जो 'जय' नामले चिनिन्छन्।
61भारत पावन पार्ने र पवित्र छ। भारतमा नाना विषय छन्। भारतको पूजा स्वयं देवताहरूले गर्छन्। भारत नै परम गति हो।
62हे भरतश्रेष्ठ, भारत सम्पूर्ण शास्त्रमा श्रेष्ठ छ। मानिसले भारतद्वारा मोक्ष प्राप्त गर्छ। जो यो म तिमीलाई भन्दछु, त्यो निश्चित सत्य हो।
63जसले महाभारत नामक यस इतिहासको, पृथ्वीको, गाईको, सरस्वती (वाग्देवी)को, ब्राह्मणहरूको र केशवको महिमाको कीर्तन गर्छ, उसले कहिल्यै क्लेश भोग्नुपर्दैन।
64हे भरतश्रेष्ठ, यस वेदमा, रामायणमा र पवित्र भारतमा — सुरुमा, बीचमा र अन्त्यमा हरिको नै गान गरिएको छ।
65जसमा विष्णुका विषयमा उत्तम प्रवचन तथा सनातन श्रुति आउँछन्, त्यसलाई परम गति प्राप्त गर्ने इच्छा राख्ने मानिसहरूले सुन्नुपर्छ।
66यो ग्रन्थ पावन पार्ने छ। यो धर्मका विषयमा परम मार्गदर्शक हो; यो प्रत्येक गुणले युक्त छ। समृद्धिको इच्छा राख्नेले यसलाई सुन्नुपर्छ।
67शरीरले, वचनले तथा मनले गरिएका पाप (भारत सुन्नाले) त्यसै गरी नष्ट हुन्छन् जसरी सूर्योदयमा अन्धकार।
68विष्णुमा निष्ठा राख्ने मानिसले (यसद्वारा) त्यो पुण्य प्राप्त गर्छ जुन अठार पुराण सुन्नाले प्राप्त हुन्छ। यसमा कुनै सन्देह छैन।
69पुरुष र स्त्रीहरूले (यसलाई सुनेर) निश्चय नै विष्णुको पद प्राप्त गर्छन्। सन्तानको इच्छा राख्ने स्त्रीहरूले अवश्य नै यसलाई सुन्नुपर्छ, जसले विष्णुको कीर्तिको उद्घोष गर्छ।
70भारतको पाठसँग जोडिएका फल प्राप्त गर्ने इच्छा राख्नेले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार वाचकलाई दक्षिणा तथा सुनका रूपमा शुल्क दिनुपर्छ।
71आफ्नो कल्याण चाहनेले वाचकलाई एउटा कपिला गाई दिनुपर्छ, जसका सिङ सुनले मढिएका होऊन्, जो आफ्नो बाच्छासहित होस् र वस्त्रले ढाकिएकी होस्।
72हे भरतश्रेष्ठ, पाखुराका तथा कानका आभूषण पनि दिनुपर्छ। यीबाहेक अन्य प्रकारका धन पनि अर्पण गर्नुपर्छ।
73हे नरेश, वाचकलाई भूमिदान गर्नुपर्छ। भूमिसमान दान न कहिल्यै भएको छ, न कहिल्यै हुनेछ।
74जुन मानिसले भारत सुन्छ अथवा अरूलाई यसको पाठ सुनाउँछ, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ र अन्त्यमा विष्णुको पद प्राप्त गर्छ।
75हे भरतश्रेष्ठ, त्यस्तो मानिसले एघारौँ पुस्तासम्म आफ्ना पुर्खाको उद्धार गर्छ, तथा आफ्ना पत्नी र छोराहरूसहित आफ्नो पनि। हे राजन्, भारतको पाठ समाप्त गरेपछि मानिसले त्यसका दसै अङ्गसहित होम गर्नुपर्छ। हे राजन्, यसरी मैले तिम्रा सामु सबथोक भनिदिएँ।