अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said At that time the Vrishni ladics dreamt every night a woman of black color and white teeth, entering their abodes, laughed aloud and ran through Dwraka, snatching from them the auspicious threads in their wrists.
2The men dreamt that dreadful vultures, entering their houses and fire-chambers, gorged themselves on their bodies.
3Their ornaments and umbrellas and standards and armour were seen to be taken away by dreadful Rakshasas.
4Before the very eyes of the Vrishnis, the discus of Krishna, given by Agni, made of iron and having its nave composed of hardest adamant, ascended into the sky.
5In the very sight of Daruka, the excellent car of Vasudeva, effulgent like the sun, and properly equipt was taken away by the horses yoked to it. Those foremost of horses, numbering four, and fleet like the mind, fled away, dragging the car after them along the surface of the ocean.
6The two great standards of Krishna's car and Baladeva's car, having the emblems of Garuda and palmyra, which were reverently adored those two heroes, were taken away by Apsaras who, day and night, called upon the Vrishnis and the Andhakas to start on a pilgrimage to some sacred water.
7When these omens were seen and heard, those foremost of men, viz., the powerful carwarriors of the Vrishnis and the Andhakas, became desirous of setting out, with their whole families, on a pilgrimage to some sacred water.
8They prepared various kinds of viands and edibles and various kinds of wines and meat.
9The troops of the Vrishnis and the Andhakas, blazing with beauty and gifted with fierce energy, then set out from the city on cars and horses and elephants.
10The Yadavas then, with their wives, proceeded to Prabhasa and took up their residence there, each in the (temporary) habitation which was assigned to him and all having profuse provisions consisting of edibles and drink.
11Hearing that they had taken up their abode on the sea-coast, Uddhava, the wisest of men, who was, besides, well-versed in Yoga, went there and to their leave (for departing).
12Krishna, with joined with joined hands, saluted Uddhava, and seeing him bent on departing (from the world) and knowing that the destruction of the Vrishnis was night, did not feel any disposition to prevent him.
13The powerful car-warriors among the Vrishnis and the Andhakas, whose hour hand come, then saw Uddhava proceed on his great journey, filling the entire sky with his effulgence.
14The Vrishnis, mixing with wine the food that had been cooked for great Brahmanas, gave it away to monkeys an apes.
15Those heroes of fierce energy then began to revel with drink, at Prabhasa. The entire field echoed with the blare of hundreds of trumpets and abounded with actors and dancers.
16In the very sight of Krishna, Rama began to drink, with Kritavarman, Yuyudhana and Gada and Vabhru also did the same.
17Then Yuyudhana, inebriated with wine, derisively laughing at and insulting Kritavarman in the midst of that assembly, said, 'What Kshatriya is there who, armed with weapons, will kill men locked in the embraces of sleep and, therefore, already dead? Hence, O son of Hridika, the Yadavas will never tolerate what you have done.'
18When Yuyudhana had said these words, Pradyumna, that foremost of car-warriors, applauded them, expressing his disregard for the son of Hridika.
19Greatly enraged at this, Kritavarman, cmphasising his disregard for Satyaki by pointing to him with his left hand, said these words:
20Professing yourself to be a hero, how could you so cruelly kill the armless Bhurishravas who, on the field of battle, sat fasting.
21Hearing these words of his, Keshava, that destroyer of hostile heroes, giving way to anger, cast an angry look at Kritavarman.
22Then Satyaki informed the destroyer of Madhu as to how Kritavarman had behaved towards Satrajit for taking away from him the celebrated gem Syamantaka.
23Hearing the narrative, Satyabhama, giving way to anger and tears, approached Keshava, and sitting on his lap, increased his anger (for Kritavarman).
24Then rising up in anger, Satyaki said, 'I swear to your by Truth that I shall soon cause this one to follow the five sons of Draupadi, and of Dhrishtadyumna and Shikhandin, they, viz., who were killed by this sinful wretch, while they were asleep, with the help of Drona's son, O you of slender wish, Kritavarman's period of life and fame has come to an end.'
25Having said these words, Satyaki rushed at Kritavarman and cut off his head with a sword in the very sight of Keshava.
26Yuyudhana, having performed this feat, began to strike down others there present. Hrishikesha ran to prevent him from doing further mischief.
27At that time, however, O king, the Bhojas and Andhakas moved by the perverseness of the hour that had come upon them, all became as one man and surrounded the son of Shini.
28Janardana of great energy, knowing the character of the hour stood unmoved without giving way to anger, seeing those heroes rushing in anger at Satyaki from every side.
29Urged by fate and inebriated with drink, they began to strike Yuyudhana with the pots from which they had been eating.
30When the son of Shini was being thus assaulted, Rukmini's son became greatly enraged. he rushed forward for rescuing Satyaki who was engaged with the Bhojas and the Andhaks.
31Gifted with might of arms and w’alth of energy, those two heroes acted with great courage. But as the odds were overwhelming, both of them were killed before the very eyes of Krishna.
32Seeing his own son, and the son of Shini too, killed, the delighter of the Yadus took up, in anger, a handful of the Eraka grass which grew there.
33That handful of grass became a terrible bolt of iron gifted with the energy of the thunderbolt. With it Krishna destroyed all those who came before him.
34Then the Andhakas and the Bhojas, the Shaineyas and the Vrishnis, urged by Time, struck one another in that dreadful right.
35Indeed, O king, whoever amongst them took up in anger a few blades of the Eraka grass, these, in his hands, became soon converted into a thunder-bolt, O powerful one.
36Every blade of grass there was seen to be converted into a terrible iron bolt. All this, know, O king, was due to the curse imprecated by Brahmanas.
37He who hurled a blade of grass saw that it pierced through even such things as were utterly impenetrable. In fact, every blade was seen to become a dreadful bolt having the force of thunder.
38Son killed father, and father killed son, O Bharata! Inebriated with wine, they rushed and fell upon one another.
39The Kukuras and the Andhakas met with destruction like insects rushing at a burning fire. As they were thus being destroyed, no one among them thought of escaping by flight.
40Knowing that the hour of destruction had come, the mighty-armed Keshava stood there, seeing everything. Indeed, the destroyer of Madhu stood, raising a bolt of Iron formed of a blade of grass.
41Seeing that Shamba was killed, as also Charudeshna and Pradyumna and Aniruddha, Madhava became filled with anger.
42Seeing Gada lying dead on the ground, his anger became enhanced. The holder Sharnaga and the discus and the mace then rooted the Vrishnis and the Andhakas.
43Hear, O king, what that conqueror of hostile towns, viz., Vabhru of great energy, and Daruka, then said to Krishna.
44O holy one, a very large number of men has been killed by you. Turn now to where Rama has gone! We wish to go there where he has gone.
45O holy one, a very large number of men has been killed by you. Turn now to where Rama has gone! We wish to go there where he has gone.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — उस समय वृष्णि स्त्रियाँ प्रति रात्रि स्वप्न देखतीं कि काले वर्ण और श्वेत दाँतों वाली एक स्त्री उनके घरों में प्रवेश करके उच्च स्वर में हँसती है और उनकी कलाइयों से मंगल-सूत्र छीनती हुई द्वारका में दौड़ती फिरती है।
2पुरुष स्वप्न देखते कि भयंकर गीध उनके घरों और अग्निशालाओं में प्रवेश करके उनके शरीरों को छककर खा रहे हैं।
3उनके आभूषण, छत्र, ध्वजाएँ और कवच भयंकर राक्षसों द्वारा हरण किए जाते दिखाई देते।
4वृष्णियों के देखते-देखते ही अग्नि द्वारा दिया गया कृष्ण का चक्र, जो लोहे का बना था और जिसकी नाभि कठोरतम वज्र की थी, आकाश में उड़ गया।
5दारुक के सम्मुख ही सूर्य के समान देदीप्यमान और भली-भाँति सुसज्जित वासुदेव का उत्तम रथ उसमें जुते हुए अश्वों द्वारा हर लिया गया। मन के समान वेगवान् वे चार श्रेष्ठ अश्व उस रथ को समुद्र की सतह पर घसीटते हुए भाग गए।
6कृष्ण के रथ की और बलदेव के रथ की वे दो महान् ध्वजाएँ, जिन पर गरुड और ताल के चिह्न थे और जिनकी वे दोनों वीर श्रद्धापूर्वक पूजा करते थे, अप्सराओं द्वारा हर ली गईं, जो दिन-रात वृष्णियों और अन्धकों को किसी पवित्र तीर्थ की यात्रा पर निकलने के लिए पुकारती रहीं।
7जब ये अपशकुन देखे और सुने गए, तब वे पुरुषश्रेष्ठ — वृष्णियों और अन्धकों के पराक्रमी महारथी — अपने समस्त परिवारों सहित किसी पवित्र तीर्थ की यात्रा पर निकलने के इच्छुक हुए।
8उन्होंने विविध प्रकार के व्यंजन और खाद्य पदार्थ तथा विविध प्रकार की मदिराएँ और मांस तैयार किए।
9तत्पश्चात् सौन्दर्य से देदीप्यमान और प्रचण्ड तेज से सम्पन्न वृष्णियों और अन्धकों की सेनाएँ रथों, घोड़ों और हाथियों पर सवार होकर नगर से निकलीं।
10तब यादव अपनी पत्नियों सहित प्रभास गए और वहीं निवास किया — प्रत्येक अपने लिए नियत (अस्थायी) आवास में — और सबके पास खाद्य तथा पेय की प्रचुर सामग्री थी।
11यह सुनकर कि उन्होंने समुद्र-तट पर निवास किया है, मनुष्यों में सर्वाधिक बुद्धिमान् तथा योग में भी निपुण उद्धव वहाँ गए और (प्रस्थान के लिए) उनसे विदा माँगी।
12कृष्ण ने हाथ जोड़कर उद्धव को प्रणाम किया, और उन्हें (संसार से) प्रस्थान के लिए उद्यत देखकर तथा यह जानकर कि वृष्णियों का विनाश निकट है, उन्हें रोकने की तनिक भी इच्छा नहीं की।
13जिनका अन्तिम समय आ चुका था, वृष्णियों और अन्धकों के उन पराक्रमी महारथियों ने तब उद्धव को अपने तेज से समस्त आकाश भरते हुए महाप्रस्थान पर जाते देखा।
14वृष्णियों ने जो अन्न महान् ब्राह्मणों के लिए पकाया गया था, उसमें मदिरा मिलाकर बन्दरों और वानरों को खिला दिया।
15तत्पश्चात् प्रचण्ड तेज वाले वे वीर प्रभास में मदिरापान के साथ क्रीड़ा करने लगे। समस्त क्षेत्र सैकड़ों तुरहियों के नाद से गूँज उठा और नटों तथा नर्तकों से भर गया।
16कृष्ण के सम्मुख ही राम कृतवर्मा के साथ मदिरापान करने लगे; युयुधान, गद और वभ्रु ने भी वैसा ही किया।
17तब मदिरा से मत्त युयुधान ने उस सभा के मध्य कृतवर्मा पर व्यंग्यपूर्वक हँसते हुए और उनका अपमान करते हुए कहा — "ऐसा कौन क्षत्रिय है जो शस्त्र धारण करके निद्रा के आलिंगन में पड़े हुए, अतएव पहले से ही मृत मनुष्यों का वध करेगा? हे हृदिक के पुत्र, इसीलिए यादव तुम्हारे उस कर्म को कभी सहन नहीं करेंगे।"
18जब युयुधान ने ये वचन कहे, तब महारथियों में श्रेष्ठ प्रद्युम्न ने हृदिक के पुत्र के प्रति अपना तिरस्कार प्रकट करते हुए उनका अनुमोदन किया।
19इस पर अत्यन्त क्रुद्ध होकर कृतवर्मा ने अपने बाएँ हाथ से सात्यकि की ओर संकेत करके अपना तिरस्कार व्यक्त करते हुए ये वचन कहे —
20"अपने को वीर कहने वाले तुमने उन भूरिश्रवा का, जिनकी भुजा काट दी गई थी और जो रणभूमि में उपवास करते हुए बैठे थे, इतनी निर्दयता से वध कैसे किया?"
21उनके ये वचन सुनकर शत्रुवीरों के संहारक केशव क्रोध के वश होकर कृतवर्मा की ओर क्रोधपूर्ण दृष्टि से देखने लगे।
22तब सात्यकि ने मधुसूदन को बताया कि कृतवर्मा ने प्रसिद्ध स्यमन्तक मणि छीनने के लिए सत्राजित् के साथ कैसा व्यवहार किया था।
23यह वृत्तान्त सुनकर सत्यभामा क्रोध और अश्रुओं के वश होकर केशव के समीप गईं और उनकी गोद में बैठकर उनके क्रोध को (कृतवर्मा के प्रति) और बढ़ा दिया।
24तब क्रोध से उठकर सात्यकि ने कहा — "मैं तुम्हें सत्य की शपथ लेकर कहता हूँ कि मैं शीघ्र ही इसे द्रौपदी के पाँचों पुत्रों, धृष्टद्युम्न और शिखण्डी के पीछे भेज दूँगा — वे, जिन्हें इस पापी नराधम ने द्रोण के पुत्र की सहायता से सोते हुए मार डाला था। हे कृशांगी, कृतवर्मा की आयु और कीर्ति का अन्त आ गया है।"
25ये वचन कहकर सात्यकि कृतवर्मा पर टूट पड़े और केशव के सम्मुख ही तलवार से उनका सिर काट डाला।
26यह कार्य करके युयुधान वहाँ उपस्थित अन्य लोगों को भी मारने लगे। हृषीकेश उन्हें और अनर्थ करने से रोकने के लिए दौड़े।
27किन्तु हे राजन्, उस समय अपने ऊपर आई हुई घड़ी की विपरीतता से प्रेरित होकर भोज और अन्धक सब एक होकर शिनि के पौत्र को घेरने लगे।
28महातेजस्वी जनार्दन उस समय के स्वभाव को जानकर क्रोध के वश हुए बिना अविचल खड़े रहे, यद्यपि उन्होंने उन वीरों को चारों ओर से क्रोधपूर्वक सात्यकि पर टूटते देखा।
29नियति से प्रेरित और मदिरा से मत्त वे युयुधान को उन पात्रों से मारने लगे जिनमें से वे भोजन कर रहे थे।
30जब शिनि के पौत्र पर इस प्रकार प्रहार हो रहा था, तब रुक्मिणी का पुत्र अत्यन्त क्रुद्ध हुआ। वह भोजों और अन्धकों से जूझते सात्यकि की रक्षा के लिए आगे बढ़ा।
31भुजाओं के बल और तेज की सम्पदा से युक्त उन दोनों वीरों ने महान् साहस दिखाया। किन्तु शत्रु-संख्या अत्यधिक थी, अतः कृष्ण के सम्मुख ही वे दोनों मारे गए।
32अपने पुत्र को तथा शिनि के पौत्र को भी मारा गया देखकर यदुओं के आनन्दवर्धक ने क्रोध में वहाँ उगी हुई एरका घास की एक मुट्ठी उठा ली।
33वह मुट्ठी भर घास वज्र के तेज से युक्त एक भयंकर लोहे का मूसल बन गई। उससे कृष्ण ने उन सबका संहार किया जो उनके सामने आए।
34तब काल से प्रेरित होकर अन्धक और भोज, शैनेय और वृष्णि उस भयंकर संघर्ष में एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।
35हे राजन्, हे शक्तिशाली, उनमें से जो कोई क्रोध में एरका घास की कुछ पत्तियाँ उठाता, वे उसके हाथों में शीघ्र ही वज्र में परिवर्तित हो जातीं।
36वहाँ घास की प्रत्येक पत्ती भयंकर लोहे के मूसल में परिवर्तित होती दिखाई देती। हे राजन्, जान लो कि यह सब ब्राह्मणों द्वारा दिए गए शाप का परिणाम था।
37जो कोई घास की एक पत्ती फेंकता, वह देखता कि वह उन वस्तुओं को भी बींध देती है जो पूर्णतः अभेद्य थीं। वस्तुतः प्रत्येक पत्ती वज्र का बल रखने वाला भयंकर मूसल बनती दिखाई दी।
38हे भरत, पुत्र ने पिता को मारा और पिता ने पुत्र को! मदिरा से मत्त होकर वे एक-दूसरे पर टूट पड़े।
39कुकुर और अन्धक जलती हुई अग्नि में झपटते कीड़ों के समान विनाश को प्राप्त हुए। इस प्रकार नष्ट होते हुए भी उनमें से किसी ने भागकर बचने का विचार नहीं किया।
40यह जानकर कि विनाश की घड़ी आ गई है, महाबाहु केशव वहाँ खड़े होकर सब कुछ देखते रहे। वस्तुतः मधुसूदन घास की एक पत्ती से बने लोहे के मूसल को उठाए खड़े रहे।
41साम्ब को मारा गया देखकर, तथा चारुदेष्ण, प्रद्युम्न और अनिरुद्ध को भी, माधव क्रोध से भर गए।
42गद को भूमि पर मृत पड़ा देखकर उनका क्रोध और बढ़ गया। तब शार्ङ्ग, चक्र और गदा धारण करने वाले उन्होंने वृष्णियों और अन्धकों को समूल उखाड़ दिया।
43हे राजन्, सुनो कि शत्रुनगरों के विजेता महातेजस्वी वभ्रु और दारुक ने तब कृष्ण से क्या कहा।
44हे पूज्य, आपने बहुत बड़ी संख्या में मनुष्यों का वध किया है। अब वहाँ चलिए जहाँ राम गए हैं! हम भी वहीं जाना चाहते हैं जहाँ वे गए हैं।
45हे पूज्य, आपने बहुत बड़ी संख्या में मनुष्यों का वध किया है। अब वहाँ चलिए जहाँ राम गए हैं! हम भी वहीं जाना चाहते हैं जहाँ वे गए हैं।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — त्यस बेला वृष्णि स्त्रीहरूले प्रत्येक रात सपना देख्थे कि कालो वर्ण र सेता दाँत भएकी एउटी स्त्रीले उनीहरूका घरमा पसेर ठूलो स्वरले हाँस्दै र उनीहरूका नाडीबाट मङ्गल-सूत्र खोस्दै द्वारकाभरि दौडिरहेकी छे।
2पुरुषहरूले सपना देख्थे कि भयङ्कर गिद्धहरू उनीहरूका घर र अग्निशालामा पसेर उनीहरूका शरीर छक्क खाइरहेका छन्।
3उनीहरूका आभूषण, छत्र, ध्वजा र कवच भयङ्कर राक्षसहरूद्वारा हरण गरिएको देखिन्थ्यो।
4वृष्णिहरूको आँखै अगाडि अग्निद्वारा दिइएको कृष्णको चक्र, जो फलामको बनेको थियो र जसको नाभि कठोरतम वज्रको थियो, आकाशमा उडेर गयो।
5दारुककै सामु सूर्यजस्तै देदीप्यमान र राम्ररी सुसज्जित वासुदेवको उत्तम रथ त्यसमा जोतिएका अश्वहरूले हरण गरे। मनजस्तै वेगवान् ती चार श्रेष्ठ अश्व त्यस रथलाई समुद्रको सतहमा घिसार्दै भागे।
6कृष्णको रथका र बलदेवको रथका ती दुई महान् ध्वजा, जसमा गरुड र तालका चिह्न थिए र जसको ती दुवै वीरले श्रद्धापूर्वक पूजा गर्थे, अप्सराहरूद्वारा हरण गरिए, जसले दिनरात वृष्णि र अन्धकहरूलाई कुनै पवित्र तीर्थको यात्रामा निस्कन पुकारिरहे।
7जब यी अपशकुन देखिए र सुनिए, तब ती पुरुषश्रेष्ठ — वृष्णि र अन्धकहरूका पराक्रमी महारथी — आफ्ना सम्पूर्ण परिवारसहित कुनै पवित्र तीर्थको यात्रामा निस्कन इच्छुक भए।
8उनीहरूले विविध प्रकारका परिकार र खाद्य पदार्थ तथा विविध प्रकारका मदिरा र मासु तयार पारे।
9त्यसपछि सौन्दर्यले देदीप्यमान र प्रचण्ड तेजले सम्पन्न वृष्णि र अन्धकहरूका सेना रथ, घोडा र हात्तीमा चढेर नगरबाट निस्के।
10तब यादवहरू आफ्ना पत्नीसहित प्रभास गए र त्यहीँ बसे — प्रत्येक आफ्ना लागि तोकिएको (अस्थायी) आवासमा — र सबैसँग खाद्य तथा पेयको प्रचुर सामग्री थियो।
11यो सुनेर कि उनीहरूले समुद्र-तटमा बास गरेका छन्, मानिसहरूमा सर्वाधिक बुद्धिमान् तथा योगमा पनि निपुण उद्धव त्यहाँ गए र (प्रस्थानका लागि) उनीहरूसँग बिदा मागे।
12कृष्णले हात जोडेर उद्धवलाई प्रणाम गरे, र उनलाई (संसारबाट) प्रस्थान गर्न उद्यत देखेर तथा यो जानेर कि वृष्णिहरूको विनाश नजिक छ, उनलाई रोक्ने अलिकति पनि इच्छा गरेनन्।
13जसको अन्तिम समय आइसकेको थियो, वृष्णि र अन्धकहरूका ती पराक्रमी महारथीहरूले तब उद्धवलाई आफ्नो तेजले सम्पूर्ण आकाश भर्दै महाप्रस्थानमा गएको देखे।
14वृष्णिहरूले जुन अन्न महान् ब्राह्मणहरूका लागि पकाइएको थियो, त्यसमा मदिरा मिसाएर बाँदर र वानरहरूलाई खुवाइदिए।
15त्यसपछि प्रचण्ड तेज भएका ती वीरहरू प्रभासमा मदिरापानसहित क्रीडा गर्न थाले। सम्पूर्ण क्षेत्र सयौँ तुरहीको नादले गुञ्जियो र नट तथा नर्तकहरूले भरियो।
16कृष्णकै सामु राम कृतवर्मासँग मदिरापान गर्न थाले; युयुधान, गद र वभ्रुले पनि त्यसै गरे।
17तब मदिराले मातेका युयुधानले त्यस सभाको बीचमा कृतवर्मामाथि व्यङ्ग्यपूर्वक हाँस्दै र उनको अपमान गर्दै भने — "यस्तो कुन क्षत्रिय छ जसले शस्त्र धारण गरेर निद्राको अँगालोमा परेका, त्यसैले पहिले नै मरिसकेका मानिसहरूको वध गर्नेछ? हे हृदिकका पुत्र, त्यसैले यादवहरूले तिम्रो त्यो कर्म कहिल्यै सहन गर्नेछैनन्।"
18जब युयुधानले यी वचन भने, तब महारथीहरूमा श्रेष्ठ प्रद्युम्नले हृदिकका पुत्रप्रति आफ्नो तिरस्कार प्रकट गर्दै तिनको अनुमोदन गरे।
19यसमा अत्यन्त क्रुद्ध भई कृतवर्माले आफ्नो देब्रे हातले सात्यकितिर सङ्केत गर्दै आफ्नो तिरस्कार व्यक्त गर्दै यी वचन भने —
20"आफूलाई वीर भन्ने तिमीले ती भूरिश्रवाको, जसको पाखुरा काटिएको थियो र जो रणभूमिमा उपवास गर्दै बसेका थिए, यति निर्दयतापूर्वक वध कसरी गर्यौ?"
21उनका यी वचन सुनेर शत्रुवीरहरूका संहारक केशव क्रोधको वशमा परेर कृतवर्मातिर क्रोधपूर्ण दृष्टिले हेर्न थाले।
22तब सात्यकिले मधुसूदनलाई बताए कि कृतवर्माले प्रसिद्ध स्यमन्तक मणि खोस्नका लागि सत्राजित्सँग कस्तो व्यवहार गरेका थिए।
23यो वृत्तान्त सुनेर सत्यभामा क्रोध र आँसुको वशमा परेर केशवको छेउमा गइन् र उनको काखमा बसेर उनको क्रोध (कृतवर्माप्रति) अझ बढाइदिइन्।
24तब क्रोधले उठेर सात्यकिले भने — "म तिमीलाई सत्यको शपथ खाएर भन्दछु कि म चाँडै यसलाई द्रौपदीका पाँचै पुत्र, धृष्टद्युम्न र शिखण्डीको पछि पठाइदिनेछु — तिनीहरू, जसलाई यस पापी नराधमले द्रोणका पुत्रको सहायताले सुतिरहेकै अवस्थामा मारेका थिए। हे कृशाङ्गी, कृतवर्माको आयु र कीर्तिको अन्त्य आइसकेको छ।"
25यी वचन भनेर सात्यकि कृतवर्मामाथि जाइलागे र केशवकै सामु तरवारले उनको शिर काटिदिए।
26यो कार्य गरेर युयुधानले त्यहाँ उपस्थित अरूलाई पनि मार्न थाले। हृषीकेश उनलाई थप अनर्थ गर्नबाट रोक्न दौडे।
27तर हे राजन्, त्यस बेला आफूमाथि आइपरेको घडीको विपरीतताले प्रेरित भई भोज र अन्धकहरू सबै एक भई शिनिका नातिलाई घेर्न थाले।
28महातेजस्वी जनार्दन त्यस समयको स्वभाव जानेर क्रोधको वशमा नपरी अविचल उभिरहे, यद्यपि उनले ती वीरहरूलाई चारैतिरबाट क्रोधपूर्वक सात्यकिमाथि जाइलागेको देखे।
29नियतिले प्रेरित र मदिराले मातेका उनीहरू युयुधानलाई ती भाँडाले हिर्काउन थाले जसबाट उनीहरू खाइरहेका थिए।
30जब शिनिका नातिमाथि यसरी प्रहार भइरहेको थियो, तब रुक्मिणीका पुत्र अत्यन्त क्रुद्ध भए। उनी भोज र अन्धकहरूसँग जुधिरहेका सात्यकिको रक्षाका लागि अगाडि बढे।
31पाखुराको बल र तेजको सम्पदाले युक्त ती दुवै वीरले महान् साहस देखाए। तर शत्रुको सङ्ख्या अत्यधिक थियो, त्यसैले कृष्णकै सामु ती दुवै मारिए।
32आफ्नो पुत्रलाई तथा शिनिका नातिलाई पनि मारिएको देखेर यदुहरूका आनन्दवर्धकले क्रोधमा त्यहाँ उम्रेको एरका घाँसको एक मुठी उठाए।
33त्यो मुठीभर घाँस वज्रको तेजले युक्त एउटा भयङ्कर फलामको मुसल बन्यो। त्यसैले कृष्णले उनीहरू सबैको संहार गरे जो उनको सामु आए।
34तब कालले प्रेरित भई अन्धक र भोज, शैनेय र वृष्णिहरू त्यस भयङ्कर सङ्घर्षमा एकअर्कामाथि प्रहार गर्न थाले।
35हे राजन्, हे शक्तिशाली, उनीहरूमध्ये जसले क्रोधमा एरका घाँसका केही पात उठाउँथ्यो, ती उसका हातमा चाँडै वज्रमा परिणत हुन्थे।
36त्यहाँ घाँसको प्रत्येक पात भयङ्कर फलामको मुसलमा परिणत भएको देखिन्थ्यो। हे राजन्, थाहा पाऊ कि यो सबै ब्राह्मणहरूले दिएको श्रापको परिणाम थियो।
37जसले घाँसको एउटा पात फ्याँक्थ्यो, उसले देख्थ्यो कि त्यसले ती वस्तुलाई पनि छेड्छ जो पूर्णतः अभेद्य थिए। वास्तवमा प्रत्येक पात वज्रको बल राख्ने भयङ्कर मुसल बनेको देखियो।
38हे भरत, पुत्रले पितालाई मार्यो र पिताले पुत्रलाई! मदिराले मातेर उनीहरू एकअर्कामाथि जाइलागे।
39कुकुर र अन्धकहरू बलिरहेको आगोमा झम्टिने कीराजस्तै विनाशलाई प्राप्त भए। यसरी नष्ट हुँदाहुँदै पनि उनीहरूमध्ये कसैले भागेर बाँच्ने विचार गरेन।
40यो जानेर कि विनाशको घडी आइसकेको छ, महाबाहु केशव त्यहीँ उभिएर सबै कुरा हेरिरहे। वास्तवमा मधुसूदन घाँसको एउटा पातबाट बनेको फलामको मुसल उठाएर उभिरहे।
41साम्बलाई मारिएको देखेर, तथा चारुदेष्ण, प्रद्युम्न र अनिरुद्धलाई पनि, माधव क्रोधले भरिए।
42गदलाई भुइँमा मरेर पल्टिएको देखेर उनको क्रोध अझ बढ्यो। तब शार्ङ्ग, चक्र र गदा धारण गर्ने उनले वृष्णि र अन्धकहरूलाई समूल उखेलिदिए।
43हे राजन्, सुन कि शत्रुनगरका विजेता महातेजस्वी वभ्रु र दारुकले तब कृष्णलाई के भने।
44हे पूज्य, तपाईंले धेरै ठूलो सङ्ख्यामा मानिसहरूको वध गर्नुभयो। अब त्यहाँ जानुहोस् जहाँ राम गएका छन्! हामी पनि त्यहीँ जान चाहन्छौँ जहाँ उनी गएका छन्।
45हे पूज्य, तपाईंले धेरै ठूलो सङ्ख्यामा मानिसहरूको वध गर्नुभयो। अब त्यहाँ जानुहोस् जहाँ राम गएका छन्! हामी पनि त्यहीँ जान चाहन्छौँ जहाँ उनी गएका छन्।