पुत्रदर्शन पर्व — व्यास र अन्य तपस्वीहरूको संवाद
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 289
संस्कृत
1जनमेजय उवाच वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्र महीपतौ। सभार्ये नृपशार्दूले बध्वा कुन्त्या समन्विते॥ विदुरे चापि संसिद्धे धर्मराजं व्यपाश्रिते। वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले॥ यत् तदाश्चर्यमिति वै करिष्यामीत्युवाच ह। व्यासः परमतेजस्वी महर्षिस्तद् वदस्व मे॥
2वनवासे च कौरव्यः कियन्तं कालमच्युतः। युधिष्ठिरो नरपति→वसत् सजनस्तदा॥
3किमाहाराश्च ते तत्र ससैन्या न्यवसन् प्रभो। सान्त:पुरा महात्मान इति तद् ब्रूहि मेऽनघ॥
4वैशम्पायन उवाच तेऽनुज्ञातास्तदा राजन् कुरुराजेन पाण्डवाः। विविधान्यन्नपानानि विश्राम्यानुभवन्ति ते॥ मासमेकं विजह्वस्ते ससैन्यान्तःपुरा वने। अथ तत्रागमद् व्यासो यथोक्तं ते मयाऽनघ॥
5तथा च तेषां सर्वेषां कथाभिर्नृपसंनिधौ। व्यासमन्वास्यतां राजन्नाजग्मुर्मुनयो परे॥
6नारदः पर्वतश्चैव देवलश्च महातपाः। विश्वावसुस्तुम्बुस्च चित्रसेनश्च भारत॥
7तेषामपि यथान्यायं पूजां चक्रे महातपाः। धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः कुरुराजो युधिष्ठिरः॥
8निषेदुस्ते ततः सर्वे पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात्। आसनेषु च पुण्येषु बर्हिणेषु वरेषु च॥
9तेषु तत्रोपविष्टेषु स तु राजा महामतिः। पाण्डुपुत्रैः परिवृतो निषसाद कुरूद्वह॥
10गान्धारी चैव कुन्ती च द्रौपदी सात्वती तथा। स्त्रियश्चान्यास्तथान्याभिः सहोपविविशुस्ततः॥
11तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठाश्चाभवन् नृप। ऋषीणां च पुराणानां देवासुरविमिश्रिताः॥
12तत: कथान्ते व्यासस्तं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम्। प्रोवाच वदतां श्रेष्ठः पुनरेव स तद् वचः॥ प्रीयमाणो महातेजाः सर्ववेदविदां वरः। विदितं मम राजेन्द्र यत् ते हृदि विवक्षितम्॥ दह्यमानस्य शोकेन तव पुत्रकृतेन वै। गान्धार्याश्चैव यद् दुःखं हृदि तिष्ठति नित्यदा॥ कुन्त्याश्च यन्महाराज द्रौपद्याश्च हृदि स्थितम्। यच्च धारयते तीव्र दुःखं पुत्रविनाशजम्॥ सुभद्रा कृष्णभगिनी तच्चापि विदितं मम। श्रुत्वा समागममिमं सर्वेषां वस्तुतो नृप॥ संशयच्छेदनार्थाय प्राप्तः कौरवनन्दन। इमे च देवगन्धर्वाः सर्वे चेमे महर्षयः॥ पश्यन्तु तपसो वीर्यमद्य मे चिरसम्भृतम्। तदुच्यतां महाप्राज्ञ कं कामं प्रददामि ते॥
13प्रवणोऽस्मि वरं दातुं पश्य मे तपसः फलम्। एवमुक्तः स राजेन्द्रो व्यासेनामितबुद्धिना॥ मुहूर्तमिव संचिन्त्य वचनायोपचक्रमे। धन्योऽस्म्यनुगृहीतश्च सफलं जीवितं च मे॥ यन्मे समागमोऽोह भवद्भिः सह साधुभिः। अद्य चाप्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मनः॥ ब्रह्मकल्पैर्भवद्भिर्यत् समेतोऽहं तपोधनाः। दर्शनादेव भवतां पूतोऽहं नात्र संशयः॥
14विद्यते न भयं चापि परलोकान्ममानधाः। किं तु तस्य सुदुर्बुद्धेर्मन्दस्यापनयैर्भृशम्॥ दूयते मे मनो नित्यं स्मरतः पृत्रगृद्धिनः। अपापाः पाण्डवा येन निकृताः पापबुद्धिना॥
15घातिता पृथिवी येन सहया सनरद्विपा। राजानश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः॥ आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गताः। ये ते पितूंश्च दारांश्च प्राणांश्च मनसः प्रियान्॥ परित्यज्य गताः शूराः प्रेतराजनिवेशनम्। का नु तेषां गतिर्ब्रह्मन् मित्रार्थे ये हता मृधे॥ तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि। दूयते मे मनोऽभीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम्॥ भीष्मं शान्तनवं वृद्धं द्रोणं च द्विजसत्तमम्। मम पुत्रेण मूढेन पापेनाकृतबुद्धिना॥
16क्षयं नीतं कुलं दीप्तं पृथिवीराज्यमिच्छता। एतत् सर्वमनुस्मृत्य दह्यमानो दिवानिशम्॥
17न शान्तिमधिगच्छापि दुःखशोकसमाहतः। इति मे चिन्तयानस्य पितः शान्तिन विद्यते॥
18वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा विविधं तस्य राजर्षेः परिदेवितम्। पुनर्नवीकृतः शोको गान्धार्या जनमेजय॥
19कुन्त्या दुपदपुत्र्याश्च सुभद्रायास्तथैव च। तासां च वरनारीणां वधूनां कौरवस्य हा॥
20पुत्रशोकसमाविष्टा गान्धारी त्विदमब्रवीत्। श्वशुरं बद्धनयना देवी प्राञ्जलिरुत्थिता॥ षोडशेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुङ्गव। अस्य राज्ञो हतान् पुत्राशोचतो न शमो विभो॥
21पुत्रशोकसमाविष्टो निःश्वसन् ह्येष भूमिपः। न शेते वसतीः सर्वा धृतराष्ट्रो महामुने॥
22लोकानन्यान् समर्थोऽसि स्रष्टुं सर्वांस्तपोबलात्। किमु लोकान्तरगतान् राज्ञो दर्शयितुं सुतान्॥
23इयं च द्रौपदी कृष्णा हतज्ञातिसुता भृशम्। शौचत्यतीव सर्वासां स्नुषाणां दयिता स्नुषा॥
24तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्रभाषिणी। सौभद्रवधसंतप्ता भृशं शोचति भाविनी॥
25इयं च भूरिश्रवसो भार्या परमसम्मता। भर्तृव्यसनशोकार्ता भृशं शोचति भाविनी॥
26यस्यास्तुश्वशुरो धीमान् बाह्निकः स कुरूद्वहः। निहतः सोमदत्तश्च पित्रा सह महारणे॥
27श्रीमतोऽस्य महाबुद्धेः संग्रामेष्वपलायिनः। पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद् रणाजिरे॥
28तस्य भार्याशतमिदं दुःखशोकसमाहतम्। पुनः पुनर्वर्धयानं शोकं राज्ञो ममैव च॥ तेनारम्भेण महता मामुपास्ते महामुने।
29ये च शूरा महात्मानः श्वशुरा मे महारथाः॥ सोमदत्तप्रभृतयः का नु तेषां गतिः प्रभो।
30तव प्रसादाद् भगवन् विशोकोऽयं महीपतिः॥ यथा स्याद् भविता चाहं कुन्ती चेयं वधूस्तव।
31इत्युक्तवत्यां गान्धार्यो कुन्ती व्रतकृशानना॥ प्रच्छन्नजातं पुत्रं तं सस्मारादित्यसंनिधम्।
32तामृषिर्वरदो व्यासो दूरश्रवणदर्शनः॥ अपश्यद् दुःखितां देवीं मातरं सव्यसाचिनः।
33तामुवाच ततो व्यासो यत् ते कार्यं विवक्षितम्॥ तद् ब्रूहि त्वं महाभागे यत् ते मनसि वर्तते।
34श्वशुराय तत: कुन्ती प्रणम्य शिरसा तदा॥ उवाच वाक्यं सव्रीडा विवृण्वाना पुरातनम्॥
35श्वशुराय तत: कुन्ती प्रणम्य शिरसा तदा॥ उवाच वाक्यं सव्रीडा विवृण्वाना पुरातनम्॥
अङ्ग्रेजी
1Janamejaya said Tell me, o learned Brahman, what that wonderful feat was, which the great Rishi Vyasa of great energy accomplished after he had his made promise to the old king, when Dhritarashtra, that foremost one of Kuru's race, had taken up his residence in the forest, with his wife, and with his daughter-in-law Kunti and after, indeed, Vidura had left his own body and entered into Yudhishthria, and at the time when all the sons of Pandu were living in the hermitage.
2For how many days did the Kuru king Yudhishthira of Undecaying glory, stay with his men in the forest.
3Of what food, O powerful one, did the great Pandavas support themselves with their men, and wives, while they lived in the forest? O sinless one, do you tell me this.
4Vaishampayana said With the permission of the Kuru king, the Pandavas, O monarch, with their troops and the ladies of their household, lived on various kinds of food and drink and passed about a month in great happiness in that forest. Towards the close of that period, O sinless one, Vyasa came there.
5While all those princes sat around Vyasa, engaged in conversation on various topics, other Rishis came there.
6They were Narada, Parvata, Devala of austere penances, Vishvavasu, Tunburu and Chitrasena, O Bharata.
7Gifted with severe penances, the Kuru king Yudhishthira, with the permission of Dhritarasthra, adored them according to due rites.
8Having got that worship from Yudhishthira, all of them sat down on sacred seats (made of Kusha grass as also on excellent seats made of peacock feathers.
9After they had all been seated, the Kuru king of great intelligence took his seat there, surrounded by the sons of Pandu.
10Gandhari, Kunti and Draupadi, and she of the Satvata race, and other ladies of the royal household also sat down.
11The conversation which then arose was excellent and had reference to subjects, connected with piety, and the Rishis of old, and the celestials and the Asuras.
12At the close of the conversation the highly energetic Vyasa, that foremost of eloquent men, that first of all persons knowing the Vedas highly pleased, addressed the blind monarch and once more said, 'Burning as you are with grief on account of your children, I know, O king of kings, what object is cherished by you in your heart. I know the sorrow which always exists in the heart of Gandhari, that which exists in the heart of Kunti, and that also which is cherished by Draupadi in her heart, and that burning grief, on. account of the death of her son, which Krishna's sister Subhadra also cherishes. Hearing of this meeting, O king, of yours with all these princes and princesses of your house., I have come here, O delighter of the Kauravas, for removing your doubts. Let the celestials and Gandharvas and all these great Rishis, see today the energy of those penances which I have acquired for these long years. Therefore, O king, tell me what wish of yours I shall grant today.
13I am powerful enough to grant you a boon. See the fruit of my penances. Thus addressed by Vyasa of great understanding, king Dhritarashtra thought for a moment and then prepared to speak. He said, 'I ain greatly fortunate. Lucky am I in obtaining your favour. My life is crowned with success today, since this meeting has taken place between me and you all of great piety. To-day I shall attain to that highly happy end which is reserved for me, since, you ascetics who have penances for wealth, you who are equal to Brahma himself, I have succeeded in obtaining this meeting with you all. There is not the least doubt that this sight that I have obtained of you all has purged me of every sin. son
14O sinless ones, I have no longer any fear about my end in the next world. Full as I am of love for my children, I always remember them. My mind, however is always pained by the recollection of the various acts of wrong which my wicked of exceedingly evil understanding perpetrated. Having a sinful understanding, he always persecuted the innocent Pandavas.
15Alas, the whole Earth has been devastated by him, with her horses, elephants and men. Many great kings, rulers of various kingdoms, came for helping my son and succumbed to death. Alas, leaving their beloved father and wives and their very life-breaths, all those heroes have become guests of the king of the dead. What end, O twice-born one, has been attained by those men who have killed, for the sake of their friend, in battle? What end also has attained by my sons and grandsons who have fallen in the battle? My heart is always pained at the thought of my having brought about the destruction of the powerful Bhishma, the son of Shantanu, and of Drona, that foremost of Brahmanas, through my foolish and sinful son who was an injurer of his friends.
16Desirous of getting the sovereignty of the Earth, he caused the Kuru race, blazing with prosperity, to be annihilated. Thinking of all this, I burn day and night with grief.
17Deeply afflicted with pain and grief, I am unable to get peace of mind. Indeed, O sire, thinking of all this, I have no peace of man.
18Hearing these lamentation expressed in various ways, of that royal sage, the grief, O Janamejaya of Gandhari, became fresh.
19The grief, also, of Kunti, of the daughter of Drupada, of Subhadra, and of the other members male and female, and the daughterin-law of the royal house of Kuru became equally green.
20Queen Gandhari, with bandaged eyes, joining her hands, addressed her father-in-law. Deeply afflicted with grief on account of the destruction of her sons, she said-O foremost of ascetics, this king has passed sixteen years grieving for the death of his sons and shorn of peace of mind.
21Afflicted with grief on account of the destruction of his his children, this king Dhritarashtra, always breathes heavily, and never sleeps at night, O great Rishi.
22Through the power of your penances you are competent to create new worlds. What need I say then about showing this king his children who are now in the other world?
23This Krishna, the daughter of Drupada, has lost all her kinsmen and children. Therefore, she who is the dearest of my daughters-in-law grieves greatly.
24The sister of Krishna, viz., Subhadra of sweet words, burning with the loss of her son, grieves as deeply.
25This lady who is respected by all, who is the wife of Bhurishravas, stricken with grief on account of the fate of her husband, always indulges in heart-rending lamentations.
26Her father-in-law the intelligent Valhika of Kuru's race. Alas, Somadatta also was was killed, along with his father, in the great battle.
27Alas, a hundred sons, heroes who never retreated from battle, belonging to this son of yours, this king of great intelligence and great prosperity, has been killed in battle.
28The hundred wives of those sons are all grieving and repeatedly increasing the grief of both the king and myself. O great ascetic, stricken by that great onslaught, they have gathered round me.
29Alas, those great heroes, those great carwarriors, my father-in-law, Somadatta and others, alas, what end has been theirs, O powerful one.
30Through your favour, O holy one, that will take place for which this king, myself and this daughter-in-law of yours, viz., Kunti, shall all become freed from our grief.
31After Gandhari had said so, Kunti, whose face had become waste through observance of many hard vows, began to think of her secretborn son gifted with solar effulgence.
32The boon-giving Rishi Vyasa capable of both seeing and hearing what took place at a remote distance, saw that the royal mother of Arjuna was afflicted with grief.
33To her Vyasa said, 'Tell me, O blessed one, what is in your mind. Tell me what you wish to say.'
34At this, Kunti, bending her head to herfather-in-law, and overcome with bashfulness, said these words to him, recounting the past incidents of her life. To her Vyasa said, 'Tell me, O blessed one, what is in your mind. Tell me what you wish to say.'
35At this, Kunti, bending her head to herfather-in-law, and overcome with bashfulness, said these words to him, recounting the past incidents of her life.
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — हे विद्वान् ब्राह्मण, मुझे बताइए कि महातेजस्वी महर्षि व्यास ने वृद्ध राजा को वचन देने के पश्चात् वह कौन-सा अद्भुत कार्य सम्पन्न किया — जब कुरुवंश में श्रेष्ठ वे धृतराष्ट्र अपनी पत्नी तथा अपनी पुत्रवधू कुन्ती सहित वन में निवास कर रहे थे, और जब विदुर अपना शरीर छोड़कर युधिष्ठिर में प्रवेश कर चुके थे, तथा उस समय जब पाण्डु के समस्त पुत्र उस आश्रम में रह रहे थे।
2अक्षय कीर्ति वाले कुरुराज युधिष्ठिर अपने अनुचरों सहित कितने दिन तक उस वन में रहे?
3हे शक्तिशाली, वन में निवास करते समय महान् पाण्डवों ने अपने अनुचरों और पत्नियों सहित किस आहार से अपना निर्वाह किया? हे निष्पाप, यह मुझे बताइए।
4वैशम्पायन ने कहा — हे नरेश, कुरुराज की अनुमति से पाण्डव अपनी सेना तथा अपने घर की स्त्रियों सहित विविध प्रकार के अन्न और पेय पर निर्वाह करते हुए उस वन में लगभग एक मास बड़े सुख से रहे। हे निष्पाप, उस अवधि के अन्त में व्यास वहाँ आए।
5जब वे समस्त राजकुमार व्यास के चारों ओर बैठकर विविध विषयों पर वार्तालाप कर रहे थे, तब अन्य ऋषि वहाँ आए।
6हे भरत, वे थे — नारद, पर्वत, उग्र तपस्या वाले देवल, विश्वावसु, तुम्बुरु और चित्रसेन।
7कठोर तपस्या से सम्पन्न कुरुराज युधिष्ठिर ने धृतराष्ट्र की अनुमति से विधिपूर्वक उनकी पूजा की।
8युधिष्ठिर से वह पूजा पाकर वे सब कुश के बने पवित्र आसनों पर तथा मयूरपंखों के बने उत्तम आसनों पर बैठ गए।
9उन सबके बैठ जाने पर महाबुद्धिमान् कुरुराज पाण्डु के पुत्रों से घिरे हुए वहाँ आसन पर बैठे।
10गान्धारी, कुन्ती और द्रौपदी, तथा सात्वत वंश की वे (सुभद्रा), और राजकुल की अन्य स्त्रियाँ भी बैठ गईं।
11तब जो वार्तालाप हुआ वह उत्तम था और उसका सम्बन्ध धर्म से, प्राचीन ऋषियों से, तथा देवताओं और असुरों से जुड़े विषयों से था।
12वार्तालाप के अन्त में महातेजस्वी व्यास ने, जो वक्ताओं में श्रेष्ठ तथा वेदज्ञों में प्रथम थे, अत्यन्त प्रसन्न होकर उन अन्धे नरेश को सम्बोधित करते हुए पुनः कहा — "हे राजाधिराज, अपने पुत्रों के कारण शोक से जलते हुए आप अपने हृदय में जिस प्रयोजन को सँजोए हुए हैं, उसे मैं जानता हूँ। मैं उस शोक को जानता हूँ जो गान्धारी के हृदय में सदा विद्यमान है, उसे भी जो कुन्ती के हृदय में है, और उसे भी जिसे द्रौपदी अपने हृदय में सँजोए हुए हैं, तथा उस जलते हुए शोक को भी जिसे अपने पुत्र की मृत्यु के कारण कृष्ण की बहन सुभद्रा सँजोए हुए हैं। हे राजन्, अपने कुल के इन समस्त राजकुमारों और राजकुमारियों के साथ आपके इस मिलन को सुनकर, हे कौरवों के आनन्दवर्धक, मैं आपके सन्देह दूर करने के लिए यहाँ आया हूँ। देवता, गन्धर्व तथा ये समस्त महर्षि आज उस तपस्या का तेज देखें जिसे मैंने इन दीर्घ वर्षों में अर्जित किया है। अतः हे राजन्, मुझे बताइए कि आपकी कौन-सी कामना मैं आज पूर्ण करूँ।
13मैं आपको वर देने में समर्थ हूँ। मेरी तपस्या का फल देखिए।" महाबुद्धिमान् व्यास द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर राजा धृतराष्ट्र क्षण भर विचार करके बोलने को उद्यत हुए। उन्होंने कहा — "मैं परम भाग्यशाली हूँ। आपका अनुग्रह पाकर मैं धन्य हूँ। आज मेरा जीवन सफल हो गया, क्योंकि परम धर्मात्मा आप सबका और मेरा यह मिलन हुआ है। आज मैं उस परम सुखद गति को प्राप्त करूँगा जो मेरे लिए नियत है, क्योंकि तपस्या ही जिनका धन है, जो साक्षात् ब्रह्मा के समान हैं, ऐसे आप तपस्वियों से यह मिलन मुझे प्राप्त हुआ है। इसमें तनिक भी सन्देह नहीं कि आप सबका जो दर्शन मुझे प्राप्त हुआ है उसने मुझे समस्त पापों से शुद्ध कर दिया है।
14हे निष्पापो, अब मुझे परलोक में अपनी गति के विषय में कोई भय नहीं है। अपने पुत्रों के प्रति स्नेह से भरा हुआ मैं सदा उनका स्मरण करता हूँ। किन्तु मेरा मन उन विविध अन्यायपूर्ण कर्मों के स्मरण से सदा पीड़ित रहता है जो मेरे अत्यन्त दुर्बुद्धि दुष्ट पुत्र ने किए। पापपूर्ण बुद्धि वाले उसने सदा निर्दोष पाण्डवों को सताया।
15हाय, उसने अश्वों, हाथियों और मनुष्यों सहित समस्त पृथ्वी उजाड़ दी। विविध राज्यों के शासक अनेक महान् राजा मेरे पुत्र की सहायता के लिए आए और मृत्यु के वश हो गए। हाय, अपने प्रिय पिता, पत्नियों तथा अपने प्राणों तक को छोड़कर वे समस्त वीर यमराज के अतिथि बन गए। हे द्विज, जो पुरुष अपने मित्र के लिए युद्ध में मारे गए, उन्हें कौन-सी गति प्राप्त हुई? और रणभूमि में गिरे हुए मेरे पुत्रों और पौत्रों को कौन-सी गति प्राप्त हुई? मेरा हृदय इस विचार से सदा पीड़ित रहता है कि अपने मूर्ख और पापी पुत्र के द्वारा, जो अपने मित्रों का ही अपकार करने वाला था, मैंने शान्तनु के पुत्र पराक्रमी भीष्म का तथा ब्राह्मणों में श्रेष्ठ द्रोण का विनाश करा दिया।
16पृथ्वी का साम्राज्य पाने की इच्छा से उसने समृद्धि से देदीप्यमान कुरुवंश का सर्वनाश करा दिया। यह सब सोचकर मैं दिन-रात शोक से जलता रहता हूँ।
17दुःख और शोक से अत्यन्त पीड़ित मैं मन की शान्ति नहीं पा सकता। हे तात, वस्तुतः यह सब सोचकर मुझे मन की शान्ति नहीं मिलती।
18हे जनमेजय, उन राजर्षि के विविध रूपों में व्यक्त इन विलापों को सुनकर गान्धारी का शोक नया हो उठा।
19कुन्ती का, द्रुपद की पुत्री का, सुभद्रा का, तथा कुरुराजकुल के अन्य स्त्री-पुरुष सदस्यों और पुत्रवधुओं का शोक भी उतना ही हरा हो उठा।
20नेत्रों पर पट्टी बाँधे रानी गान्धारी ने हाथ जोड़कर अपने श्वशुर को सम्बोधित किया। अपने पुत्रों के विनाश के कारण शोक से अत्यन्त पीड़ित उन्होंने कहा — हे तपस्वियों में श्रेष्ठ, ये राजा अपने पुत्रों की मृत्यु का शोक करते हुए और मन की शान्ति से रहित होकर सोलह वर्ष व्यतीत कर चुके हैं।
21हे महर्षि, अपनी सन्तानों के विनाश के कारण शोक से पीड़ित ये राजा धृतराष्ट्र सदा दीर्घ निःश्वास लेते हैं और रात्रि में कभी नहीं सोते।
22अपनी तपस्या के बल से आप नए लोकों की सृष्टि करने में समर्थ हैं। तब इस राजा को उनके उन पुत्रों के दर्शन कराने की तो बात ही क्या, जो अब परलोक में हैं?
23द्रुपद की ये पुत्री कृष्णा अपने समस्त बन्धुओं और पुत्रों को खो चुकी हैं। इसीलिए मेरी पुत्रवधुओं में सबसे प्रिय ये अत्यन्त शोक करती हैं।
24कृष्ण की बहन मधुरभाषिणी सुभद्रा भी अपने पुत्र के वियोग से जलती हुई उतना ही गहरा शोक करती हैं।
25सबके द्वारा सम्मानित ये देवी, जो भूरिश्रवा की पत्नी हैं, अपने पति की गति के कारण शोक से पीड़ित होकर सदा हृदयविदारक विलाप करती रहती हैं।
26कुरुवंश के बुद्धिमान् बाह्लीक इनके श्वशुर-कुल के थे। हाय, सोमदत्त भी अपने पिता सहित उस महायुद्ध में मारे गए।
27हाय, आपके इस पुत्र के, इन महाबुद्धिमान् और महासमृद्ध राजा के सौ पुत्र — वे वीर जो युद्ध से कभी नहीं लौटे — रणभूमि में मारे गए।
28उन पुत्रों की सौ पत्नियाँ सब शोक कर रही हैं और बार-बार राजा का तथा मेरा — दोनों का शोक बढ़ा रही हैं। हे महातपस्वी, उस महासंहार से आहत होकर वे मेरे चारों ओर एकत्र हो गई हैं।
29हाय, वे महान् वीर, वे महारथी — मेरे श्वशुर, सोमदत्त और अन्य — हाय, हे शक्तिशाली, उनकी कौन-सी गति हुई?
30हे पूज्य, आपके अनुग्रह से वह होगा जिससे ये राजा, मैं तथा आपकी यह पुत्रवधू कुन्ती — हम सब अपने शोक से मुक्त हो जाएँगे।
31गान्धारी के ऐसा कहने पर कुन्ती, जिनका मुख अनेक कठोर व्रतों के पालन से क्षीण हो चुका था, सूर्य के समान तेजस्वी अपने उस गुप्त रूप से उत्पन्न पुत्र का स्मरण करने लगीं।
32दूरस्थ स्थानों पर घटित होने वाली घटनाओं को देखने और सुनने में समर्थ वरदायी ऋषि व्यास ने देखा कि अर्जुन की राजमाता शोक से पीड़ित हैं।
33उनसे व्यास ने कहा — "हे भाग्यशालिनी, मुझे बताओ कि तुम्हारे मन में क्या है। बताओ कि तुम क्या कहना चाहती हो।"
34इस पर कुन्ती ने अपने श्वशुर के समक्ष सिर झुकाकर, लज्जा से अभिभूत होकर, अपने जीवन की बीती हुई घटनाओं का वर्णन करते हुए उनसे ये वचन कहे। उनसे व्यास ने कहा — "हे भाग्यशालिनी, मुझे बताओ कि तुम्हारे मन में क्या है। बताओ कि तुम क्या कहना चाहती हो।"
35इस पर कुन्ती ने अपने श्वशुर के समक्ष सिर झुकाकर, लज्जा से अभिभूत होकर, अपने जीवन की बीती हुई घटनाओं का वर्णन करते हुए उनसे ये वचन कहे।
नेपाली
1जनमेजयले भने — हे विद्वान् ब्राह्मण, मलाई भन्नुहोस् कि महातेजस्वी महर्षि व्यासले वृद्ध राजालाई वचन दिएपछि त्यो कुन अद्भुत कार्य सम्पन्न गरे — जब कुरुवंशमा श्रेष्ठ ती धृतराष्ट्र आफ्नी पत्नी तथा आफ्नी बुहारी कुन्तीसहित वनमा बसिरहेका थिए, र जब विदुरले आफ्नो शरीर छाडेर युधिष्ठिरमा प्रवेश गरिसकेका थिए, तथा त्यस बेला जब पाण्डुका सम्पूर्ण पुत्र त्यस आश्रममा बसिरहेका थिए।
2अक्षय कीर्ति भएका कुरुराज युधिष्ठिर आफ्ना अनुचरसहित कति दिनसम्म त्यस वनमा बसे?
3हे शक्तिशाली, वनमा बस्दा महान् पाण्डवहरूले आफ्ना अनुचर र पत्नीहरूसहित कुन आहारले आफ्नो निर्वाह गरे? हे निष्पाप, यो मलाई भन्नुहोस्।
4वैशम्पायनले भने — हे नरेश, कुरुराजको अनुमतिले पाण्डवहरू आफ्नो सेना तथा आफ्नो घरका स्त्रीहरूसहित विविध प्रकारका अन्न र पेयमा निर्वाह गर्दै त्यस वनमा करिब एक महिना ठूलो सुखले बसे। हे निष्पाप, त्यस अवधिको अन्त्यतिर व्यास त्यहाँ आए।
5जब ती सम्पूर्ण राजकुमार व्यासको वरिपरि बसेर विविध विषयमा कुराकानी गरिरहेका थिए, तब अन्य ऋषिहरू त्यहाँ आए।
6हे भरत, उनीहरू थिए — नारद, पर्वत, उग्र तपस्या गर्ने देवल, विश्वावसु, तुम्बुरु र चित्रसेन।
7कठोर तपस्याले सम्पन्न कुरुराज युधिष्ठिरले धृतराष्ट्रको अनुमतिले विधिपूर्वक उनीहरूको पूजा गरे।
8युधिष्ठिरबाट त्यो पूजा पाएर उनीहरू सबै कुशका बनेका पवित्र आसनमा तथा मयूरपङ्खका बनेका उत्तम आसनमा बसे।
9उनीहरू सबै बसिसकेपछि महाबुद्धिमान् कुरुराज पाण्डुका पुत्रहरूले घेरिएर त्यहाँ आसनमा बसे।
10गान्धारी, कुन्ती र द्रौपदी, तथा सात्वत वंशकी ती (सुभद्रा), र राजकुलका अन्य स्त्रीहरू पनि बसे।
11तब जुन कुराकानी भयो त्यो उत्तम थियो र त्यसको सम्बन्ध धर्मसँग, प्राचीन ऋषिहरूसँग, तथा देवता र असुरहरूसँग जोडिएका विषयसँग थियो।
12वार्तालापको अन्त्यमा महातेजस्वी व्यासले, जो वक्ताहरूमा श्रेष्ठ तथा वेदज्ञहरूमा प्रथम थिए, अत्यन्त प्रसन्न भई ती अन्धा नरेशलाई सम्बोधन गर्दै फेरि भने — "हे राजाधिराज, आफ्ना पुत्रहरूका कारण शोकले जलिरहेका तपाईंले आफ्नो हृदयमा जुन प्रयोजन राख्नुभएको छ, त्यो म जान्दछु। म त्यो शोक जान्दछु जो गान्धारीको हृदयमा सधैँ विद्यमान छ, त्यो पनि जो कुन्तीको हृदयमा छ, र त्यो पनि जुन द्रौपदीले आफ्नो हृदयमा राखेकी छिन्, तथा त्यो जल्दो शोक पनि जुन आफ्नो पुत्रको मृत्युका कारण कृष्णकी बहिनी सुभद्राले राखेकी छिन्। हे राजन्, आफ्नो कुलका यी सम्पूर्ण राजकुमार र राजकुमारीहरूसँगको तपाईंको यो भेट सुनेर, हे कौरवहरूका आनन्दवर्धक, म तपाईंका शङ्का हटाउन यहाँ आएको हुँ। देवता, गन्धर्व तथा यी सम्पूर्ण महर्षिले आज त्यस तपस्याको तेज देखून् जुन मैले यी दीर्घ वर्षहरूमा आर्जन गरेको छु। त्यसैले हे राजन्, मलाई भन्नुहोस् कि तपाईंको कुन कामना म आज पूरा गरूँ।
13म तपाईंलाई वर दिन समर्थ छु। मेरो तपस्याको फल हेर्नुहोस्।" महाबुद्धिमान् व्यासद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि राजा धृतराष्ट्रले क्षणभर विचार गरेर बोल्न उद्यत भए। उनले भने — "म परम भाग्यशाली छु। तपाईंको अनुग्रह पाएर म धन्य छु। आज मेरो जीवन सफल भयो, किनभने परम धर्मात्मा तपाईंहरू सबैको र मेरो यो भेट भएको छ। आज म त्यस परम सुखद गति प्राप्त गर्नेछु जो मेरा लागि नियत छ, किनभने तपस्या नै जसको धन हो, जो साक्षात् ब्रह्माजस्तै हुनुहुन्छ, यस्ता तपाईं तपस्वीहरूसँगको यो भेट मलाई प्राप्त भएको छ। यसमा अलिकति पनि शङ्का छैन कि तपाईंहरू सबैको जुन दर्शन मलाई प्राप्त भएको छ त्यसले मलाई सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध पारेको छ।
14हे निष्पापहरू, अब मलाई परलोकमा आफ्नो गतिका विषयमा कुनै भय छैन। आफ्ना पुत्रहरूप्रति स्नेहले भरिएको म सधैँ उनीहरूको सम्झना गर्दछु। तर मेरो मन ती विविध अन्यायपूर्ण कर्मको सम्झनाले सधैँ पीडित रहन्छ जो मेरा अत्यन्त दुर्बुद्धि दुष्ट पुत्रले गरे। पापपूर्ण बुद्धि भएको उसले सधैँ निर्दोष पाण्डवहरूलाई सतायो।
15हाय, उसले अश्व, हात्ती र मानिससहित सम्पूर्ण पृथ्वी उजाड पार्यो। विविध राज्यका शासक अनेक महान् राजा मेरा पुत्रको सहायताका लागि आए र मृत्युको वशमा परे। हाय, आफ्ना प्रिय पिता, पत्नी तथा आफ्ना प्राणसम्म छाडेर ती सम्पूर्ण वीर यमराजका अतिथि बने। हे द्विज, जो पुरुष आफ्ना मित्रका लागि युद्धमा मारिए, उनीहरूले कुन गति प्राप्त गरे? र रणभूमिमा ढलेका मेरा पुत्र र नातिहरूले कुन गति प्राप्त गरे? मेरो हृदय यस विचारले सधैँ पीडित रहन्छ कि आफ्ना मूर्ख र पापी पुत्रद्वारा, जो आफ्ना मित्रकै अपकार गर्ने थियो, मैले शान्तनुका पुत्र पराक्रमी भीष्मको तथा ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ द्रोणको विनाश गराएँ।
16पृथ्वीको साम्राज्य पाउने इच्छाले उसले समृद्धिले देदीप्यमान कुरुवंशको सर्वनाश गरायो। यो सबै सोचेर म दिनरात शोकले जलिरहन्छु।
17दुःख र शोकले अत्यन्त पीडित म मनको शान्ति पाउन सक्दिनँ। हे तात, वास्तवमा यो सबै सोचेर मलाई मनको शान्ति मिल्दैन।
18हे जनमेजय, ती राजर्षिका विविध रूपमा व्यक्त यी विलाप सुनेर गान्धारीको शोक नयाँ भयो।
19कुन्तीको, द्रुपदकी पुत्रीको, सुभद्राको, तथा कुरुराजकुलका अन्य स्त्री-पुरुष सदस्य र बुहारीहरूको शोक पनि त्यत्तिकै ताजा भयो।
20आँखामा पट्टी बाँधेकी रानी गान्धारीले हात जोडेर आफ्ना ससुरालाई सम्बोधन गरिन्। आफ्ना पुत्रहरूको विनाशका कारण शोकले अत्यन्त पीडित उनले भनिन् — हे तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ, यी राजाले आफ्ना पुत्रहरूको मृत्युको शोक गर्दै र मनको शान्तिबाट रहित भई सोह्र वर्ष बिताइसकेका छन्।
21हे महर्षि, आफ्ना सन्तानको विनाशका कारण शोकले पीडित यी राजा धृतराष्ट्र सधैँ लामो सास फेर्छन् र रातमा कहिल्यै सुत्दैनन्।
22आफ्नो तपस्याको बलले तपाईं नयाँ लोकको सृष्टि गर्न समर्थ हुनुहुन्छ। तब यी राजालाई उनका ती पुत्रहरूको दर्शन गराउने कुरा त के नै हो र, जो अब परलोकमा छन्?
23द्रुपदकी यी पुत्री कृष्णाले आफ्ना सम्पूर्ण बन्धु र पुत्र गुमाइसकेकी छिन्। त्यसैले मेरा बुहारीहरूमा सबैभन्दा प्रिय यिनी अत्यन्त शोक गर्छिन्।
24कृष्णकी बहिनी मधुरभाषिणी सुभद्रा पनि आफ्नो पुत्रको वियोगले जल्दै त्यत्तिकै गहिरो शोक गर्छिन्।
25सबैद्वारा सम्मानित यी देवी, जो भूरिश्रवाकी पत्नी हुन्, आफ्ना पतिको गतिका कारण शोकले पीडित भई सधैँ हृदयविदारक विलाप गरिरहन्छिन्।
26कुरुवंशका बुद्धिमान् बाह्लीक यिनको ससुराली कुलका थिए। हाय, सोमदत्त पनि आफ्ना पितासहित त्यस महायुद्धमा मारिए।
27हाय, तपाईंका यी पुत्रका, यी महाबुद्धिमान् र महासमृद्ध राजाका सय पुत्र — ती वीर जो युद्धबाट कहिल्यै फर्केनन् — रणभूमिमा मारिए।
28ती पुत्रहरूका सय पत्नी सबै शोक गरिरहेका छन् र बारम्बार राजाको तथा मेरो — दुवैको शोक बढाइरहेका छन्। हे महातपस्वी, त्यस महासंहारले आहत भई तिनीहरू मेरो वरिपरि जम्मा भएका छन्।
29हाय, ती महान् वीर, ती महारथी — मेरा ससुरा, सोमदत्त र अन्य — हाय, हे शक्तिशाली, उनीहरूको कुन गति भयो?
30हे पूज्य, तपाईंको अनुग्रहले त्यो हुनेछ जसबाट यी राजा, म तथा तपाईंकी यी बुहारी कुन्ती — हामी सबै आफ्नो शोकबाट मुक्त हुनेछौँ।
31गान्धारीले यसो भनेपछि कुन्ती, जसको मुख अनेक कठोर व्रतको पालनले क्षीण भइसकेको थियो, सूर्यजस्तै तेजस्वी आफ्नो त्यस गुप्त रूपमा जन्मेको पुत्रको सम्झना गर्न थालिन्।
32टाढाका ठाउँमा घट्ने घटना देख्न र सुन्न समर्थ वरदायी ऋषि व्यासले देखे कि अर्जुनकी राजमाता शोकले पीडित छिन्।
33उनलाई व्यासले भने — "हे भाग्यशालिनी, मलाई भन कि तिम्रो मनमा के छ। भन कि तिमी के भन्न चाहन्छ्यौ।"
34यसमा कुन्तीले आफ्ना ससुराको सामु शिर निहुराएर, लाजले अभिभूत भई, आफ्नो जीवनका बितेका घटनाको वर्णन गर्दै उनलाई यी वचन भनिन्। उनलाई व्यासले भने — "हे भाग्यशालिनी, मलाई भन कि तिम्रो मनमा के छ। भन कि तिमी के भन्न चाहन्छ्यौ।"
35यसमा कुन्तीले आफ्ना ससुराको सामु शिर निहुराएर, लाजले अभिभूत भई, आफ्नो जीवनका बितेका घटनाको वर्णन गर्दै उनलाई यी वचन भनिन्।