अनुगीता पर्व — मन र देह-नाशको वर्णन
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 219
संस्कृत
1ब्रह्मोवाच भूनानामथ पञ्चानां यथैषामीश्वरं मनः। नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मन एव च॥
2अधिष्ठाता मनो नित्यं भूतानां महतां तथा। बुद्धिरैश्चर्यमाचष्टे क्षेत्रज्ञश्च स उच्यते॥
3इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते सदश्वानिव सारथिः। इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः क्षेत्रज्ञे युज्यते सदा॥
4महदश्वसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम्। समारुह्य स भूतात्मा समन्तात् परिधावति॥
5इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मन:सारथिरेव च। बुद्धिसंयमनो नित्यं महान् ब्रह्ममयो स्थः॥
6एवं यो वेत्ति विद्वान् वै सदा ब्रह्ममयं रथम्। स धीरः सर्वभूतेषु न मोहमधिगच्छति॥
7अव्यक्तादि विशेषान्तं सहस्थावरजङ्गमम्। सूर्यचन्द्रप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम्॥ नदीपर्वतजालैश्च सर्वतः परिभूषितम्। विविधाभिस्तथा चाद्भिः सततं समलंकृतम्॥ आजीवं सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः। एतद् ब्रह्मवनं नित्यं तस्मिंश्चरति क्षेत्रवित्॥
8लोकेऽस्मिन् यानि सत्त्वानि सानि स्थावराणि च। तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद् भूतकृता गुणाः।
9गुणेभ्यः पञ्चभूतानि एष भूतसमुच्छ्रय:॥ देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः। सर्वे स्वभावतः सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात्॥ एते विश्वसृजो विप्रा जायन्तीह पुनः पुनः।
10तेभ्यः प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पञ्चसु। प्रलीयन्ते यथाकालमूर्मयः सागरे यथा॥
11विश्वसृग्भ्यस्तु भूतेभ्यो महाभूतास्तु सर्वशः। भूतेभ्यश्चापि पञ्चभ्यो मुक्तो गच्छेत् परां गतिम्॥
12प्रजापतिरिदं सर्वं मनसैवासृजत् प्रभुः। तथैव देवानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे॥
13तपसश्चानुपूर्येण फलमूलाशिनस्तथा। त्रैलोक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः॥
14औषधान्यगदादीनि नानाविद्याश्च सर्वशः। तयसैव प्रसिद्ध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम्॥
15यदुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम्। तत् सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्॥
16सुरापो ब्रह्महा स्तेयी भ्रूणहा गुरुतल्पगः। तयसैव सुतप्तेन मुच्यते किल्बिषात् ततः॥
17मनुष्याः पितरो देवाः पशवो मृगपक्षिणः। यानि चान्यानि भूतानि सानि स्थावराणि च॥ तपः परायणा नित्यं सिद्ध्यन्ते तपसा सदा। तथैव तपसा देवा महामाया दिवं गताः॥
18आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः। अहंकारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापतेः॥
19ध्यानयोगेन शुद्धेन निर्ममा निरहंकृताः। आप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम्॥
20ध्यानयोगमुपागम्य प्रसन्नमतयः सदा। सुखोपचयमव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवित्तमाः॥
21ध्यानयोगादुपागम्य निर्ममा निरहंकृताः। अव्यक्तं प्रविशन्तीह महतां लोकमुत्तमम्॥
22अव्यक्तादेव सम्भूतः समसंज्ञां गतः पुनः। तमोरजोभ्यां निर्मुक्तः सत्त्वमास्थाय केवलम्॥ निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं सृजति निष्कलम्। क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद् यस्तं वेद स वेदवित्॥
23चित्तं चित्तादुपागम्य मुनिरासीत संयतः। याच्चित्तं तन्मयो वश्यं गुह्यमेतत् सनातनम्॥
24अव्यक्तादिविशेषान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम्। निबोधत तथा हीदं गुणैर्लक्षणमित्युत॥
25व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम्। ममेति च भवेन्मृत्युन ममेति च शाश्वतम्॥
26कर्म केचित् प्रशंसन्ति मन्दबुद्धिरता नराः। ये तु वृद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते॥
27कर्मणा जायते जन्तुर्मूर्तिमान् षोडशात्मकः। पुरुषं प्रसतेऽविद्या तद् ग्राह्यममृताशिनाम्॥
28तस्मात् कर्मसु नि:स्नेहा ये केचित् पारदर्शिनः। विद्यामयोऽयं पुरुषो न तु कर्ममयः स्मृतः॥
29य एवममृतं नित्यमग्राह्यं शश्वदक्षरम्। वश्यात्मानमसंश्लिष्टं यो वेद न मृतो भवेत्॥
30अपूर्वमकृतं नित्यं य एनमविचारिणम्। य एवं विन्देदात्मानमग्राह्यममृताशनम्। अग्राह्योऽमृतो भवति स एभिः कारणैर्भुवः॥
31आयोज्य सर्वसंस्कारान् संयम्यात्मानमात्मनि। स तद् ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद् भूयो न विद्यते॥
32प्रसादे चैव सत्त्वस्य प्रसादं समवाप्नुयात्। लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात् स्वप्नदर्शनम्॥
33गतिरेषा तु मुक्तानां ये ज्ञानपरिनिष्ठिताः। प्रवृत्तयश्च याः सर्वाः पश्यन्ति परिणामजाः॥
34एषा गतिर्विरक्तानामेष धर्मः सनातनः। एषा ज्ञानवतां प्राप्तिरेतद् वृत्तमनिन्दितम्॥
35समेन सर्वभूतेषु निःस्पृहेण निराशिषा। शक्या गतिरियं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना॥
36एतद् वः सर्वमाख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाः। एवमाचरत क्षिप्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यथ॥
37गुरुरुवाच इत्युक्तास्ते तु मुनयो गुरुणा ब्रह्मणा तथा। कृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकमवाप्नुवन्॥
38त्वमप्येतन्महाभाग मयोक्तं ब्रह्मणो वचः। सम्यगााचर शुद्धात्मंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि॥
39वासुदेव उवाच इत्युक्तः स तदा शिष्यो गुरुणा धर्ममुत्तमम्। चकार सर्वं कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान्॥
40कृतकृत्यश्च स तदा शिष्यः कुरुकुलोद्वह। तत् पदं समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति॥
41अर्जुन उवाच को न्वसौ ब्राह्मणः कृष्ण कश्च शिष्योजनार्दन। श्रोतव्यं चेन्मयैतद् वै तत्त्वमाचक्ष्व मे विभो॥
42वासुदेव उवाच अहं गुरुर्महाबाहो मनः शिष्यं च विद्धि मे। त्वत्प्रीत्या गुह्यमेतच्च कथितं ते धनंजय॥
43मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्नित्यं कुरुकुलोद्वह। अध्यात्ममेतच्छ्रुत्वा त्वं सम्यगाचर सुव्रत॥
44ततस्त्वं सम्यगाचीर्णं धर्मेऽस्मिन्नरिकर्षण। सर्वपापविनिर्मुक्तो मोक्षं प्राप्स्यसि केवलम्॥
45पूर्वमप्येतदेवोक्तं युद्धकाल उपस्थिते। मया तव महाबाहो तस्मादत्र मनः कुरु॥
46मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता प्रभुः। तमहं द्रष्टुमिच्छामि सम्मते तव फाल्गुन॥
47वैशम्पायन उवाच इत्युक्तवचनं कृष्णं प्रत्युवाच धनंजयः। गच्छावो नगरं कृष्ण गजसाह्वयमद्य वै॥
48समेत्य तत्र राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्। समनुज्ञाप्य राजानं स्वां पुरीं यातुमर्हसि॥
अङ्ग्रेजी
1Since the mind is the ruler of these five elements, for controlling and bringing them forth, the mind, therefore, is the soul of the elements.
2The mind always presides over the great elements. The understanding proclaims power, and is called the Soul.
3The mind yokes the senses, as a charioteer yokes good horses. The senses, the mind, and the understanding are always joined to the Soul.
4The individual soul, mounting the chariot to which big horses are yoked and which has the understanding for the reins, drives about on all sides.
5With all the senses attached to it (for steeds), with the mind for the charioteer, and the understanding for the eternal reins, exists thc great Brahma car.
6Indeed, that man gifted with learning and wisdom who always understands the Brahmacharin this way, is never possessed by delusion in the midst of all entities.
7This forest of Brahina begins with the unmanifest and ends with gross objects. It includes mobile and immobile objects, and gets, light from the radiance of the sun and the moon, and is decorated with planets and constellations. It is decked, again, on all sides with nets of rivers and mountains. It is always embellished likewise by various kinds of waters. It is the means of livelihood for all creatures. It is, again, the end of all living creatures. In that forest the Kshetrajna always moves about.
8Whatever exist in this world, mobile and immobile, are the very first to be dissolved away. After this (are dissolved) those qualities which compose all entities.
9After the qualities (are dissolved) the five elements. Such is the gradation of entities. Celestials, men, Gandharvas, Pishachas, Asuras, (and) Rakshasa, have all originated from Nature, and not from actions, nor from a cause. The Brahmanas, who are creators of the universe are born here again and again.
10All that originates from them dissolves, when the time comes, in those very five great elements like billows in the ocean.
11All the great elements are beyond those elements which form the universe. He who is released from those five clements goes to the highest goal.
12The powerful Prajapati created all this by the mind only. Similarly Rishis attained to the status of celestials by the help of penance.
13Likewise, those who have acquired perfection, who capable of the concentration of Yoga, and who live on fruits and roots, likewise perceive the triple world by penance.
14Medicines and herbs and all the various sciences are acquired by means of penance alone, for all acquisition has penance for its were root.
15Whatever is difficult of acquisition, difficult to learn, difficult to defeat, difficult to pass through, can all be acquired by penance, for penance is irresistible.
16One who drinks alcoholic liquors, one who kills a Brahmana, one who steals, one who destroys a foe us, one who violates one's preceptor's bed, becomes cleansed of such sin by penance well performed.
17Human beings, departed manes, deities, (sacrificial) animal, beasts and birds, and all other creatures mobile and immobile, by always devoting themselves to penances, become successful by penance along. Similarly the celestials gifted with great powers of illusion, have attained to the celestial region.
18Those who without idleness perforın deeds with expectation, being full of egoism, approach the presence of Prajapati.
19Those great ones, however, who are devoid of mineness and freed from egoism through the pure contemplation of Yoga, acquire the great and highest regions.
20Those who understand best the self, having acquired Yoga contemplation and having their minds always cheerful, into the unmanifest accumulation of happiness.
21Those persons who are freed from egoism and who are re-born after having attained to the fullness of Yoga contemplation, enter into the highest region reserved for the great, viz., the Unmanifest.
22Born from that same unmanifest (principle) and attaining to the same once more, frecd from the qualities of Darkness and Ignorance and adhering to only the quality of Goodness, one becomes freed from every sin and creates all things. Such a one should be known to be Kshetrajna in perfection. He who knows him knows the Veda. enter to
23Attaining pure knowledge from (restraining) the mind, the ascetic should sit self-controlled. One necessarily becomes that on which one's mind is set. This is an eternal mystery.
24That which has the unmanifest for its beginning and gross qualities for its end, has been said to have Ne-science for its mark. But do you understand that whose nature is shorn of qualities.
25Of two syllables is Mrityu (death); of three syllable is the eternal Brahma Mineness is death, and the opposite of mineness is the eternal.
26Some who led by bad understanding speak highly of action. Those, however, who are numbered among the great ancients never speak highly of action.
27By action is a creature born with body which is made up of the sixteen. (True) Knowledge swallows up Purusha. This is what is highly acceptable to eaters of ambrosia.
28Therefore, those whose vision extends to the other end have no attachment to actions. This Purusha, however is full of knowledge and not full of action.
29He dies not who understands Him' who is immortal, immutable, incomprehensible, men are eternal and indestructible-Him who is the restrained Soul and who is above all attachments.
30He who thus understands the Soul to which there is nothing prior, which is uncreated, immutable, unconquered, and incomprehensible even to those who are eaters of nectar, certainly becomes himself incomprehensible and immortal through these means.
31Removing all impressions and controlling the soul in the soul, he understands that auspicious Brahma than which nothing greater exists.
32Upon the understanding becoming clear, he succeeds in acquiring tranquillity. The mark of tranquillity is like that what takes place in a dream.
33This is the end of those liberated ones who are intent on knowledge. They sees all those movements which are born of successive developments.
34This is the end of those who are unattached to the world. This is the eternal practice. This is the acquisition of men of knowledge. This is the uncensured made of conduct.
35This end is capable of being attained by one who is alike to all creatures, who is without attachment, who is without expectations, and who looks equally on all things.
36I have now described everything to you, O foremost of twice-born Rishis! Do you act thus immediately, you will then acquire success.
37The Preceptor said, Thus addressed by the preceptor Brahman, those great sages acted accordingly and then attained to many happy regions.
38Do you also, O blessed one, duly act according to the words of Brahman as described by me, O you of pure soul. You will then acquire success.
39Thus instructed in the principles of high religion by the preceptor, the pupil. O son of Kunti, did everything accordingly and then attained to Liberation.
40Having done all that he should have done, the pupil, O perpetuator of Kuru's race, attained to that seat going where one has not to grieve.
41Arjuna said Who, indeed, was was that Brahmana, O Krishna, and who the pupil, O Janardana! Truly, if am worthy of hearing it, do you then tell me, O Lord!
42I am the preceptor, O mighty armed one, and know that the inind is my pupil. Through my affection for you. O Dhananjaya, I have described this mystery to you.
43If you have any love for me, O perpetuator of Kuru family, do you then, after having heard these instructions about the Soul, always act only, O you of excellent vows.
44Then when this religion has been duly practised, O destroyer of foes, you will become freed from all your sins and attain to perfect liberation.
45Formerly, when the hour of battle came, this very religion, O you of mighty-arins, was described by me. Do you, therefore, set your mind on it.
46And now, O chief of Bharata's race, it is long since that I saw the lord my father. I wish to see him again, with your leave, O Phalguna.
47Dhananjaya replied to Krishna who had said so. We shall go today from this town to Hastinapur.
48Meeting king Yudhishthira of virtuous soul there, and informing him you shall then go to your own city.
हिन्दी
1चूँकि मन इन पाँच भूतों का शासक है — उन्हें वश में करने और प्रकट करने के लिए — इसलिए मन ही भूतों की आत्मा है।
2मन सदा महाभूतों पर अधिष्ठित रहता है। बुद्धि शक्ति की घोषणा करती है, और उसे ही आत्मा कहा जाता है।
3जैसे सारथि अच्छे घोड़ों को जोतता है, वैसे ही मन इन्द्रियों को जोतता है। इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि सदा आत्मा से जुड़े रहते हैं।
4जिसमें बड़े घोड़े जुते हैं और जिसकी लगाम बुद्धि है, उस रथ पर चढ़कर जीवात्मा सब ओर विचरता है।
5जिसमें समस्त इन्द्रियाँ (घोड़ों के रूप में) जुती हैं, जिसका सारथि मन है, और जिसकी नित्य लगाम बुद्धि है — वही महान् ब्रह्म-रथ है।
6वस्तुतः वह विद्या और बुद्धि से सम्पन्न पुरुष, जो ब्रह्मचारी को सदा इस प्रकार समझता है, समस्त पदार्थों के बीच रहते हुए भी कभी मोह से ग्रस्त नहीं होता।
7ब्रह्म का यह वन अव्यक्त से आरम्भ होकर स्थूल पदार्थों पर समाप्त होता है। इसमें चराचर पदार्थ सम्मिलित हैं, और यह सूर्य तथा चन्द्रमा की किरणों से प्रकाश पाता है, और ग्रहों तथा नक्षत्रों से सजा हुआ है। यह पुनः सब ओर से नदियों और पर्वतों के जालों से अलंकृत है। इसी प्रकार यह नाना प्रकार के जलों से भी सुशोभित है। यह समस्त प्राणियों की जीविका का साधन है। और यह पुनः समस्त जीवित प्राणियों का अन्त भी है। उस वन में क्षेत्रज्ञ सदा विचरता रहता है।
8इस संसार में जो कुछ चराचर विद्यमान है, वह सबसे पहले विलीन होता है। इसके पश्चात् वे गुण (विलीन होते हैं) जो समस्त पदार्थों की रचना करते हैं।
9गुणों के पश्चात् पाँच भूत (विलीन होते हैं)। पदार्थों का यही क्रम है। देवता, मनुष्य, गन्धर्व, पिशाच, असुर और राक्षस — ये सब प्रकृति से उत्पन्न हुए हैं, कर्मों से नहीं और न किसी कारण से। विश्व के स्रष्टा ब्राह्मण यहाँ बार-बार जन्म लेते हैं।
10उनसे जो कुछ उत्पन्न होता है, वह समय आने पर उन्हीं पाँच महाभूतों में वैसे ही विलीन हो जाता है जैसे समुद्र में लहरें।
11समस्त महाभूत उन तत्त्वों से परे हैं जो इस विश्व की रचना करते हैं। जो इन पाँच भूतों से मुक्त हो जाता है, वह परम गति को प्राप्त होता है।
12शक्तिशाली प्रजापति ने यह सब केवल मन से ही रचा। इसी प्रकार ऋषियों ने तप की सहायता से देवत्व की स्थिति प्राप्त की।
13इसी प्रकार जिन्होंने सिद्धि प्राप्त की है, जो योग की एकाग्रता में समर्थ हैं, और जो फल तथा कन्दमूल पर जीवन बिताते हैं, वे भी तप से तीनों लोकों का दर्शन कर लेते हैं।
14औषधियाँ, जड़ी-बूटियाँ और समस्त विद्याएँ केवल तप के द्वारा ही प्राप्त होती हैं, क्योंकि समस्त प्राप्ति का मूल तप ही है।
15जो कुछ भी प्राप्त करना कठिन है, सीखना कठिन है, जीतना कठिन है, पार करना कठिन है — वह सब तप से प्राप्त किया जा सकता है, क्योंकि तप अजेय है।
16जो मद्यपान करता है, जो ब्राह्मण का वध करता है, जो चोरी करता है, जो गर्भ का नाश करता है, जो अपने गुरु की शय्या दूषित करता है — वह भी भलीभाँति किए गए तप से ऐसे पाप से शुद्ध हो जाता है।
17मनुष्य, पितर, देवता, (यज्ञीय) पशु, वन्य पशु और पक्षी, तथा अन्य समस्त चराचर प्राणी — सदा तप में लगे रहकर केवल तप से ही सिद्ध होते हैं। इसी प्रकार महान् माया-शक्ति से सम्पन्न देवताओं ने भी स्वर्गलोक प्राप्त किया।
18जो आलस्य न करते हुए फल की आशा से कर्म करते हैं और अहंकार से पूर्ण रहते हैं, वे प्रजापति के सम्मुख पहुँचते हैं।
19किन्तु जो महात्मा ममता से रहित हैं और योग के शुद्ध चिन्तन के द्वारा अहंकार से मुक्त हो चुके हैं, वे महान् और सर्वोच्च लोकों को प्राप्त करते हैं।
20जो आत्मा को सबसे भलीभाँति समझते हैं, वे योग का चिन्तन प्राप्त करके और अपने मन को सदा प्रसन्न रखकर सुख के उस अव्यक्त भण्डार में प्रवेश करते हैं।
21जो पुरुष अहंकार से मुक्त हैं और योग-चिन्तन की पूर्णता प्राप्त कर लेने के पश्चात् पुनः जन्म लेते हैं, वे महात्माओं के लिए सुरक्षित उस सर्वोच्च लोक में, अर्थात् अव्यक्त में, प्रवेश करते हैं।
22उसी अव्यक्त (तत्त्व) से उत्पन्न होकर और पुनः उसी को प्राप्त करके, रज तथा तम के गुणों से मुक्त होकर और केवल सत्त्वगुण में स्थित रहकर मनुष्य समस्त पाप से मुक्त हो जाता है और सब कुछ रचता है। ऐसे पुरुष को पूर्णता को प्राप्त क्षेत्रज्ञ जानना चाहिए। जो उसे जानता है, वही वेद को जानता है।
23(अपने) मन को (वश में करके) शुद्ध ज्ञान प्राप्त करके तपस्वी को संयमपूर्वक बैठना चाहिए। मनुष्य आवश्यक रूप से वही बन जाता है जिस पर उसका मन लगा रहता है। यही नित्य रहस्य है।
24जिसका आरम्भ अव्यक्त से होता है और अन्त स्थूल गुणों पर, उसका लक्षण अविद्या कहा गया है। किन्तु तुम उसे समझो जिसका स्वभाव गुणों से रहित है।
25मृत्यु दो अक्षरों की है; नित्य ब्रह्म तीन अक्षरों का। ममता ही मृत्यु है, और ममता का विपरीत ही नित्य है।
26कुछ लोग, जो कुबुद्धि से प्रेरित हैं, कर्म की उच्च प्रशंसा करते हैं। किन्तु जो महान् प्राचीनों में गिने जाते हैं, वे कभी कर्म की उच्च प्रशंसा नहीं करते।
27कर्म से ही प्राणी उस शरीर के साथ जन्म लेता है जो सोलह (तत्त्वों) से बना है। (सच्चा) ज्ञान पुरुष को निगल जाता है। अमृत का पान करने वालों को यही अत्यन्त प्रिय है।
28अतः जिनकी दृष्टि दूसरे छोर तक पहुँचती है, उनकी कर्मों में कोई आसक्ति नहीं होती। यह पुरुष तो ज्ञान से पूर्ण है, कर्म से पूर्ण नहीं।
29वह मरता नहीं जो उसे समझ लेता है जो अमर, अपरिवर्तनीय और अगम्य है, जो नित्य तथा अविनाशी है — उसे, जो संयत आत्मा है और जो समस्त आसक्तियों से ऊपर है।
30जो इस प्रकार उस आत्मा को समझ लेता है जिससे पूर्व कुछ नहीं है, जो अजन्मा, अपरिवर्तनीय, अजेय है और अमृत का पान करने वालों के लिए भी अगम्य है — वह निश्चय ही इन साधनों के द्वारा स्वयं अगम्य और अमर हो जाता है।
31समस्त संस्कारों को हटाकर और आत्मा को आत्मा में वश में करके वह उस कल्याणमय ब्रह्म को समझ लेता है जिससे बड़ा कुछ भी नहीं।
32बुद्धि के निर्मल हो जाने पर वह शान्ति प्राप्त करने में समर्थ होता है। शान्ति का लक्षण वैसा ही है जैसा स्वप्न में होता है।
33उन मुक्त पुरुषों की यही अन्तिम गति है जो ज्ञान में लगे हैं। वे उन समस्त गतियों को देखते हैं जो क्रमिक विकासों से उत्पन्न होती हैं।
34जो संसार में अनासक्त हैं, उनकी यही अन्तिम गति है। यही नित्य आचरण है। यही ज्ञानी पुरुषों की उपलब्धि है। यही अनिन्द्य आचरण है।
35यह गति उसी के द्वारा प्राप्त की जा सकती है जो समस्त प्राणियों के प्रति समान है, जो आसक्ति से रहित है, जो आशाओं से रहित है, और जो सब वस्तुओं को समान दृष्टि से देखता है।
36हे द्विजश्रेष्ठ ऋषियो, अब मैंने तुम्हें सब कुछ बता दिया! तुम तत्काल इसी प्रकार आचरण करो, तब तुम सिद्धि प्राप्त कर लोगे।
37गुरु ने कहा — गुरु ब्रह्मा के द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर उन महर्षियों ने वैसा ही आचरण किया और तब अनेक सुखमय लोकों को प्राप्त किया।
38हे भद्र, तुम भी मेरे द्वारा वर्णित ब्रह्मा के वचनों के अनुसार विधिपूर्वक आचरण करो, हे शुद्ध आत्मा वाले। तब तुम सिद्धि प्राप्त करोगे।
39हे कुन्तीपुत्र, गुरु के द्वारा इस प्रकार परम धर्म के सिद्धान्तों का उपदेश पाकर उस शिष्य ने सब कुछ उसी के अनुसार किया और तब मोक्ष प्राप्त किया।
40हे कुरुवंश के प्रवर्धक, जो कुछ उसे करना चाहिए था, वह सब करके उस शिष्य ने वह पद प्राप्त किया जहाँ जाकर मनुष्य को शोक नहीं करना पड़ता।
41अर्जुन ने कहा — हे कृष्ण, वस्तुतः वह ब्राह्मण कौन थे, और हे जनार्दन, वह शिष्य कौन था? हे प्रभु, यदि मैं इसे सुनने के योग्य हूँ, तो आप मुझे बताइए।
42हे महाबाहु, गुरु मैं ही हूँ, और मन को मेरा शिष्य जानो। हे धनंजय, तुम्हारे प्रति अपने स्नेह के कारण मैंने तुम्हें यह रहस्य बताया है।
43हे कुरुकुल के प्रवर्धक, यदि तुम्हारा मुझमें कुछ भी स्नेह है, तो हे उत्तम व्रतों वाले, आत्मा के विषय में ये उपदेश सुन लेने के पश्चात् तुम सदा इसी के अनुसार आचरण करना।
44हे शत्रुनाशन, इस धर्म का विधिपूर्वक पालन कर लेने पर तुम अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाओगे और पूर्ण मोक्ष प्राप्त करोगे।
45हे महाबाहु, पूर्वकाल में जब युद्ध का समय आया था, तब भी मैंने यही धर्म तुम्हें बताया था। अतः तुम अपना मन इसी पर लगाओ।
46और अब, हे भरतश्रेष्ठ, मुझे अपने पिता के दर्शन किए बहुत समय हो गया। हे फाल्गुन, तुम्हारी अनुमति से मैं उन्हें पुनः देखना चाहता हूँ।
47ऐसा कहने वाले कृष्ण को धनंजय ने उत्तर दिया — "हम आज ही इस नगर से हस्तिनापुर चलेंगे।
48वहाँ धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर से मिलकर और उन्हें सूचित करके फिर आप अपनी नगरी को चले जाइएगा।"
नेपाली
1किनभने मन यी पाँच भूतको शासक हो — तिनलाई वशमा पार्न र प्रकट गर्न — त्यसैले मन नै भूतको आत्मा हो।
2मन सधैँ महाभूतमाथि अधिष्ठित रहन्छ। बुद्धिले शक्तिको घोषणा गर्दछ, र त्यसैलाई आत्मा भनिन्छ।
3जसरी सारथिले असल घोडालाई जोत्दछ, त्यसै गरी मनले इन्द्रियलाई जोत्दछ। इन्द्रिय, मन र बुद्धि सधैँ आत्मासँग जोडिएका रहन्छन्।
4जसमा ठूला घोडा जोतिएका छन् र जसको लगाम बुद्धि हो, त्यस रथमा चढेर जीवात्मा सबैतिर विचरण गर्दछ।
5जसमा सम्पूर्ण इन्द्रिय (घोडाका रूपमा) जोतिएका छन्, जसको सारथि मन हो, र जसको नित्य लगाम बुद्धि हो — त्यही नै महान् ब्रह्म-रथ हो।
6वास्तवमा त्यो विद्या र बुद्धिले सम्पन्न पुरुष, जसले ब्रह्मचारीलाई सधैँ यसरी बुझ्दछ, सम्पूर्ण पदार्थका बीच रहँदा पनि कहिल्यै मोहले ग्रस्त हुँदैन।
7ब्रह्मको यो वन अव्यक्तबाट सुरु भई स्थूल पदार्थमा समाप्त हुन्छ। यसमा चराचर पदार्थ समावेश छन्, र यसले सूर्य तथा चन्द्रमाका किरणबाट प्रकाश पाउँछ, र ग्रह तथा नक्षत्रले सजिएको छ। यो पुनः सबैतिरबाट नदी र पर्वतका जालले अलङ्कृत छ। त्यसै गरी यो नाना प्रकारका जलले पनि सुशोभित छ। यो सम्पूर्ण प्राणीको जीविकाको साधन हो। र यो पुनः सम्पूर्ण जीवित प्राणीको अन्त पनि हो। त्यस वनमा क्षेत्रज्ञ सधैँ विचरण गरिरहन्छ।
8यस संसारमा जे-जति चराचर विद्यमान छ, त्यो सबभन्दा पहिले विलीन हुन्छ। त्यसपछि ती गुण (विलीन हुन्छन्) जसले सम्पूर्ण पदार्थको रचना गर्दछन्।
9गुणपछि पाँच भूत (विलीन हुन्छन्)। पदार्थको यही क्रम हो। देवता, मानिस, गन्धर्व, पिशाच, असुर र राक्षस — यी सबै प्रकृतिबाट उत्पन्न भएका हुन्, कर्मबाट होइन र न कुनै कारणबाट। विश्वका स्रष्टा ब्राह्मणहरू यहाँ पटक-पटक जन्म लिन्छन्।
10तिनीहरूबाट जे-जति उत्पन्न हुन्छ, त्यो समय आएपछि तिनै पाँच महाभूतमा त्यसै गरी विलीन हुन्छ जसरी समुद्रमा छालहरू।
11सम्पूर्ण महाभूत ती तत्त्वभन्दा पर छन् जसले यस विश्वको रचना गर्दछन्। जो यी पाँच भूतबाट मुक्त हुन्छ, ऊ परम गति प्राप्त गर्दछ।
12शक्तिशाली प्रजापतिले यो सबै केवल मनले नै रचे। त्यसै गरी ऋषिहरूले तपको सहायताले देवत्वको स्थिति प्राप्त गरे।
13त्यसै गरी जसले सिद्धि प्राप्त गरेका छन्, जो योगको एकाग्रतामा समर्थ छन्, र जो फल तथा कन्दमूलमा जीवन बिताउँछन्, तिनीहरूले पनि तपले तीनै लोकको दर्शन गर्दछन्।
14औषधि, जडीबुटी र सम्पूर्ण विद्या केवल तपद्वारा नै प्राप्त हुन्छन्, किनभने सम्पूर्ण प्राप्तिको मूल तप नै हो।
15जे-जति प्राप्त गर्न कठिन छ, सिक्न कठिन छ, जित्न कठिन छ, पार गर्न कठिन छ — त्यो सबै तपले प्राप्त गर्न सकिन्छ, किनभने तप अजेय छ।
16जसले मद्यपान गर्दछ, जसले ब्राह्मणको वध गर्दछ, जसले चोरी गर्दछ, जसले गर्भको नाश गर्दछ, जसले आफ्ना गुरुको शय्या दूषित गर्दछ — ऊ पनि राम्ररी गरिएको तपले त्यस्तो पापबाट शुद्ध हुन्छ।
17मानिस, पितृ, देवता, (यज्ञीय) पशु, वन्य पशु र पक्षी, तथा अन्य सम्पूर्ण चराचर प्राणी — सधैँ तपमा लागिरहेर केवल तपले नै सिद्ध हुन्छन्। त्यसै गरी महान् माया-शक्तिले सम्पन्न देवताहरूले पनि स्वर्गलोक प्राप्त गरे।
18जसले आलस्य नगरी फलको आशाले कर्म गर्दछन् र अहंकारले पूर्ण रहन्छन्, तिनीहरू प्रजापतिको सामु पुग्दछन्।
19तर जुन महात्माहरू ममतारहित छन् र योगको शुद्ध चिन्तनद्वारा अहंकारबाट मुक्त भइसकेका छन्, तिनीहरूले महान् र सर्वोच्च लोक प्राप्त गर्दछन्।
20जसले आत्मालाई सबभन्दा राम्ररी बुझ्दछन्, तिनीहरू योगको चिन्तन प्राप्त गरेर र आफ्नो मन सधैँ प्रसन्न राखेर सुखको त्यस अव्यक्त भण्डारमा प्रवेश गर्दछन्।
21जुन पुरुषहरू अहंकारबाट मुक्त छन् र योग-चिन्तनको पूर्णता प्राप्त गरिसकेपछि पुनः जन्म लिन्छन्, तिनीहरू महात्माहरूका लागि सुरक्षित त्यस सर्वोच्च लोकमा, अर्थात् अव्यक्तमा, प्रवेश गर्दछन्।
22त्यसै अव्यक्त (तत्त्व)बाट उत्पन्न भई र पुनः त्यही प्राप्त गरेर, रज तथा तमका गुणबाट मुक्त भई र केवल सत्त्वगुणमा स्थित रहेर मानिस सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ र सबै कुरा रच्दछ। यस्तो पुरुषलाई पूर्णता प्राप्त क्षेत्रज्ञ जान्नुपर्दछ। जसले त्यसलाई जान्दछ, त्यसैले वेद जान्दछ।
23(आफ्नो) मनलाई (वशमा पारेर) शुद्ध ज्ञान प्राप्त गरेर तपस्वीले संयमपूर्वक बस्नुपर्दछ। मानिस अनिवार्य रूपमा त्यही बन्दछ जसमा उसको मन लागिरहन्छ। यही नै नित्य रहस्य हो।
24जसको सुरु अव्यक्तबाट हुन्छ र अन्त स्थूल गुणमा, त्यसको लक्षण अविद्या भनिएको छ। तर तिमी त्यसलाई बुझ जसको स्वभाव गुणरहित छ।
25मृत्यु दुई अक्षरको हो; नित्य ब्रह्म तीन अक्षरको। ममता नै मृत्यु हो, र ममताको विपरीत नै नित्य हो।
26केही मानिस, जो कुबुद्धिले प्रेरित छन्, कर्मको उच्च प्रशंसा गर्दछन्। तर जो महान् प्राचीनहरूमा गनिन्छन्, तिनीहरूले कहिल्यै कर्मको उच्च प्रशंसा गर्दैनन्।
27कर्मबाटै प्राणी त्यस शरीरसँग जन्म लिन्छ जो सोह्र (तत्त्व)ले बनेको छ। (साँचो) ज्ञानले पुरुषलाई निल्दछ। अमृतको पान गर्नेहरूलाई यही नै अत्यन्त प्रिय छ।
28त्यसैले जसको दृष्टि अर्को छेउसम्म पुग्दछ, तिनको कर्ममा कुनै आसक्ति हुँदैन। यो पुरुष त ज्ञानले पूर्ण छ, कर्मले पूर्ण होइन।
29ऊ मर्दैन जसले त्यसलाई बुझ्दछ जो अमर, अपरिवर्तनीय र अगम्य छ, जो नित्य तथा अविनाशी छ — त्यसलाई, जो संयत आत्मा हो र जो सम्पूर्ण आसक्तिभन्दा माथि छ।
30जसले यसरी त्यस आत्मालाई बुझ्दछ जसभन्दा पहिले केही छैन, जो अजन्मा, अपरिवर्तनीय, अजेय छ र अमृतको पान गर्नेहरूका लागि पनि अगम्य छ — ऊ निश्चय नै यी साधनद्वारा आफैँ अगम्य र अमर हुन्छ।
31सम्पूर्ण संस्कार हटाएर र आत्मालाई आत्मामा वशमा पारेर उसले त्यस कल्याणमय ब्रह्मलाई बुझ्दछ जसभन्दा ठूलो केही पनि छैन।
32बुद्धि निर्मल भएपछि ऊ शान्ति प्राप्त गर्न समर्थ हुन्छ। शान्तिको लक्षण त्यस्तै छ जस्तो सपनामा हुन्छ।
33ती मुक्त पुरुषको यही अन्तिम गति हो जो ज्ञानमा लागेका छन्। तिनीहरूले ती सम्पूर्ण गति देख्दछन् जो क्रमिक विकासबाट उत्पन्न हुन्छन्।
34जो संसारमा अनासक्त छन्, तिनको यही अन्तिम गति हो। यही नै नित्य आचरण हो। यही नै ज्ञानी पुरुषको उपलब्धि हो। यही नै अनिन्द्य आचरण हो।
35यो गति उसैद्वारा प्राप्त गर्न सकिन्छ जो सम्पूर्ण प्राणीप्रति समान छ, जो आसक्तिरहित छ, जो आशारहित छ, र जसले सबै वस्तुलाई समान दृष्टिले हेर्दछ।
36हे द्विजश्रेष्ठ ऋषिहरू, अब मैले तिमीहरूलाई सबै कुरा बताइदिएँ! तिमीहरू तत्कालै यसै गरी आचरण गर, तब तिमीहरूले सिद्धि प्राप्त गर्नेछौ।
37गुरुले भने — गुरु ब्रह्माद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि ती महर्षिहरूले त्यसै गरी आचरण गरे र तब अनेक सुखमय लोक प्राप्त गरे।
38हे भद्र, तिमी पनि मैले वर्णन गरेका ब्रह्माका वचनअनुसार विधिपूर्वक आचरण गर, हे शुद्ध आत्मा भएका। तब तिमीले सिद्धि प्राप्त गर्नेछौ।
39हे कुन्तीपुत्र, गुरुद्वारा यसरी परम धर्मका सिद्धान्तको उपदेश पाएर त्यस शिष्यले सबै कुरा त्यसै अनुसार गर्यो र तब मोक्ष प्राप्त गर्यो।
40हे कुरुवंशका प्रवर्धक, जे-जति उसले गर्नुपर्दथ्यो, त्यो सबै गरेर त्यस शिष्यले त्यो पद प्राप्त गर्यो जहाँ गएपछि मानिसले शोक गर्नुपर्दैन।
41अर्जुनले भने — हे कृष्ण, वास्तवमा ती ब्राह्मण को थिए, र हे जनार्दन, त्यो शिष्य को थियो? हे प्रभु, यदि म यो सुन्न योग्य छु भने, तपाईंले मलाई बताउनुहोस्।
42हे महाबाहु, गुरु म नै हुँ, र मनलाई मेरो शिष्य जान। हे धनञ्जय, तिमीप्रतिको आफ्नो स्नेहका कारण मैले तिमीलाई यो रहस्य बताएको हुँ।
43हे कुरुकुलका प्रवर्धक, यदि तिम्रो ममा केही पनि स्नेह छ भने, हे उत्तम व्रत भएका, आत्माका विषयमा यी उपदेश सुनिसकेपछि तिमीले सधैँ यसै अनुसार आचरण गर्नू।
44हे शत्रुनाशन, यस धर्मको विधिपूर्वक पालन गरिसकेपछि तिमी आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुनेछौ र पूर्ण मोक्ष प्राप्त गर्नेछौ।
45हे महाबाहु, पूर्वकालमा जब युद्धको समय आएको थियो, तब पनि मैले यही धर्म तिमीलाई बताएको थिएँ। त्यसैले तिमी आफ्नो मन यसैमा लगाऊ।
46र अब, हे भरतश्रेष्ठ, मलाई आफ्ना पिताको दर्शन गरेको धेरै समय भयो। हे फाल्गुन, तिम्रो अनुमतिले म उहाँलाई पुनः हेर्न चाहन्छु।
47यसो भन्ने कृष्णलाई धनञ्जयले उत्तर दिए — "हामी आजै यस नगरबाट हस्तिनापुर जानेछौँ।
48त्यहाँ धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरसँग भेटेर र उहाँलाई सूचित गरेर अनि तपाईं आफ्नो नगरीतिर जानुहोला।"