अनुगीता पर्व — ज्ञानको परम विषय ब्रह्मको वर्णन
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 203
संस्कृत
1अर्जुन उवाच ब्रह्म यत्परमं ज्ञेयं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि। भवतो हि प्रसादेन सूक्ष्मे मे रमते मतिः॥
2वासुदेव उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह॥
3कश्चिद् ब्राह्मणमासीनमाचार्यं संशितव्रतम्। शिष्यः प्रप्रच्छ मेधावी किंस्विच्छ्रेयः परंतप॥
4भगवन्तं प्रपन्नोऽहं निःश्रेयसपरायणः। याचे त्वां शिरसा विप्र यद् ब्रूयां ब्रूहि तन्मम॥
5तभेवंवादिनं पार्थ शिष्यं गुरुरुवाच ह। सर्वे तु ते प्रवक्ष्यामि यत्र वै संशयो द्विज॥
6इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलः। प्राञ्जलिः परिपप्रच्छ यत्तच्छृणु महामते॥
7शिष्य उवाच कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सत्यं ब्रूहि यत्परम्। कुतो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च॥
8केन जीवन्ति भूतानि तेषामायुश्च किं परम्। किं सत्य किं तपो विप्र के गुणाः सद्भिरीरिताः॥
9के पन्थान: शिवाश्च स्युः किं सुखं किं च दुष्कृतम्। एतान् मे भगवन् प्रश्चान् याथातथ्येन सुव्रत॥ वक्तुमर्हसि विप्रर्षे यथावदिह तत्त्वतः। त्वदन्यः कश्चन प्रश्चानेतान् वक्तुमिहार्हति॥
10ब्रूहि धर्मविदां श्रेष्ठ परं कौतूहलं मम। मोक्षधर्मार्थकुशलो भवाँल्लोकेषु गीयते॥
11सर्वसंशयसंच्छेत्ता त्वदन्यो न च विद्यते। संसारभीरवश्चैव मोक्षकामास्तथा वयम्॥
12वासुदेव उवाच तस्मै सम्प्रतिपन्नाय यथावत् परिपृच्छते। शिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय प्रियवर्तिने॥ छायाभूताय दान्ताय यतते ब्रह्मचारिणे। तान् प्रश्नानब्रवीत् पार्थ मेधावी स धृतव्रतः। गुरुः कुरुकुलश्रेष्ठ सम्यक् सर्वानरिंदम॥
13गुरुरुवाच ब्रह्मणोक्तमिदं सर्वमृषिप्रवरसेवितम्। वेदविद्यां समाश्रित्य तत्त्वभूतार्थभावनम्॥
14ज्ञानं त्वेव परं विद्यः संन्यासं तप उत्तमम्। यस्तु वेद निराबाधं ज्ञानतत्त्वं विनिश्चयात्। सर्वभूतस्थमात्मानं स सर्वगतिरिष्यते॥ यो विद्वान् सहसंवासं विवासं चैव पश्यति। तथैवैकत्वनानात्वे स दुःखात् परिमुच्यते॥ यो न कामयते किंचिन्न किंचिदभिमन्यते। इहलोकस्थ एवैष ब्रह्मभूयाय कल्पते॥ प्रधानगुणतत्त्वज्ञः सर्वभूतविधानवित्। निर्ममो निरहङ्कारो मुच्यते नात्र संशयः॥ अव्यक्तबीजप्रभवो बुद्धिस्कन्धमयो महान्। महाहङ्कारविटप इन्द्रियाकुरकोटरः॥ महाभूतविशेषश्च विशेषप्रतिशाखवान्। सदापर्णः सदापुष्पः सदा शुभफलोदयः॥ अजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मबीजः सनातनः। एतज्ज्ञात्वा च तत्त्वानि ज्ञानेन परमासिना॥ छित्त्वा चामरतां प्राप्य जहाति मृत्युजन्मनी।
15भूतभव्यभविष्यादि धर्मकामार्थनिश्चयम्। सिद्धसंघपरिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम्॥ प्रवक्ष्येऽहं महाप्राज्ञ पदमुत्तममद्य ते। बुद्ध्वा यदिह संसिद्धा भवन्तीह मनीषिणः॥
16उपगम्यर्षयः पूर्वं जिज्ञासन्तः परस्परम्। प्रजापतिभरद्वाजौ गौतमो भार्गवस्तथा॥ वसिष्ठः कश्यपश्चैव विश्वामित्रोऽत्रिरेव च। मार्गान् सर्वान् परिक्रम्य परिश्रान्ताः स्वकर्मभिः॥२६
17ऋषिमाङ्गिरसं वृद्धं पुरस्कृत्य तु ते द्विजाः। ददृशुर्ब्रह्मभवने ब्रह्माणं वीतकल्मषम्॥
18तं प्रणम्य महात्मानं सुखासीनं महर्षयः। पप्रच्छुर्विनयोपेता नैःश्रेयसमिदं परम्॥
19कथं कर्म क्रियात् साधु कथं मुच्येत किल्बिषात्। के नो मार्गाः शिवाश्च स्युः किं सत्यं किं च दुप्कृतम्॥
20को चोभौ कर्मणां मार्गों प्राप्नुयुर्दक्षिणोत्तरौ। प्रलयं चापवर्गं च भूतानां प्रभवाप्ययौ॥
21इत्युत्ताः स मुनिश्रेष्ठैर्यदाह प्रपितामहः। तत् तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु शिष्य यथागमम्॥
22ब्राह्मण उवाच सत्याद् भूतानि जातानि स्थावराणि चराणि च। तपसा तानि जीवन्ति इति तद् वित्त सुव्रताः। स्वां योनि समतिक्रम्य वर्तन्ते स्तेन कर्मणा॥
23सत्यं हि गुणसंयुक्तं नियतं पञ्चलक्षणम्॥ ब्रह्म सत्यं तपः सत्यं सत्यं चैव प्रजापतिः।
24सत्याद् भूतानि जातानि सत्यं भूतमयं जगत्॥ तस्मात् सत्यमया विप्रा नित्यं योगपरायणाः। अतीतक्रोधसंतापा नियता धर्मसेविन:॥ अन्योन्यनियतान् वैद्यान् धर्मसेतुप्रवर्तकान्। तानहं सम्प्रवक्ष्यामि शाश्वताल्लोकभावनान्॥ चातुर्विद्यं तथा वर्णाश्चातुराश्रमिकान् पृथक्।
25धर्ममेकं चतुष्पादं नित्यमाहुर्मनीषिणः॥ पन्थानं वः प्रवक्ष्यामि शिवं क्षेमकरं द्विजाः।
26नियतं ब्रह्मभावाय गतं पूर्वं मनीषिभिः॥ गदन्तस्तं मयाद्येह पन्थानं दुर्विदं परम्।
27निबोधत महाभागा निखिलेन परं पदम्॥ ब्रह्मचारिकमेवाहुराश्रमं प्रथमं पदम्।
28गार्हस्थ्यं तु द्वितीयं स्याद् वानप्रस्थमतः परम्। ततः परं तु विज्ञेयमध्यात्मं परमं पदम्॥
29ज्योतिराकाशमादित्यो वायुरिन्द्रः प्रजापतिः। नोपैति यावदध्यात्म तावदेतान् न पश्यति॥
30तस्योपायं प्रवक्ष्यामि पुरस्तात् तं निबोधत। फलमूलानिलभुजां मुनीनां वसतां वने।॥ वानप्रस्थं द्विजातीनां त्रयाणामुपदिश्यते। सर्वेषामेव वर्णानां गार्हस्थ्यं तद् विधीयते॥
31श्रद्धालक्षणमित्येवं धर्मं धीराः प्रचक्षते। इत्येवं देवयाना वः पन्थानः परिकीर्तिताः। सद्भिरध्यासिता धीरैः कर्मभिर्धर्मसेतवः॥
32एतेषां पृथगध्यास्ते यो धर्मं संशितव्रतः। कालात् पश्यति भूतानां सदैव प्रभवाप्ययौ॥
33अतस्तत्त्वानि वक्ष्यामि याथातथ्येन हेतुना। विषयस्थानि सर्वाणि वर्तमानानि भागशः॥
34महानात्मा तथाव्यक्तमहंकारस्तथैव च। इन्द्रियाणि दशैकं च महाभूतानि पञ्च च॥ विशेषाः पञ्चभूतानामिति सर्गः सनातनः। चतुर्विंशतिरेका च तत्त्वसंख्या प्रकीर्तिता॥
35तत्त्वानामथ यो वेद सर्वेषां प्रभवाप्ययौ। स धीरः सर्वभूतेषु न मोहमधिगच्छति॥
36तत्त्वानि यो वेदयते यथातथं गुणांश्च सर्वानखिलांश्च देवताः। विधूतपाप्मा प्रतिमुच्य बन्धनं स सर्वलोकानमलान् समश्नुते॥
अङ्ग्रेजी
1Arjuna said You should explain Brahma to me, that which is the highest object of knowledge. Through your favour, my mind is delighted with these subtle disquisition's.
2Vasudeva said Regarding it is recited the old discourse between a preceptor and his disciple on the subject of Brahma.
3Once on a time, O destroyer of enemics, an intelligent disciple questioned certain Brahmana of rigid vows who was preceptor, as a he was scated, saying-What, indeed, is the highest good?
4Desirous of acquiring that which forms the highest good, I throw myself at your fect, O holy one! O learned Brahmana, I solicit you, bending my head, to explain to me what I ask.
5To that disciple, O son of Pritha, who said So, the preceptor said, O twice-born one, I shall explain to you everything about which you may have any doubts.
6Thus addressed, O foremost one of Kuru's race, by his preceptor, that disciple who was greatly devoted to his preceptor, spoke as follows, with joined hands. Do you hear what he said, O you of great intelligence.
7Whence aim I? Whence are you? Explain that which is the highest truth. From what source have originated all creatures mobile and immobile?
8By what do creatures live? What is the limit of their life? What is truth? What is penance, O learned Brahmana? What are called qualities by the good?
9What paths are to be called auspicious? What is happiness? What is sin? O holy one, O you of excellent vows, you should answer these questions of mine, O learned Rishi, correctly, truly, and accurately. Who else is there in this world than you who is capable of answering these questions?
10Do you answer them, o foremost of all persons knowing duties! My curiosity is great. you are celebrated in all the worlds as one well-skilled in the duties about liberation.
11There is none else save you who can remove all kinds of doubts. Afraid of worldly life, we have become desirous of acquiring Liberation.
12Vasudeva said To that disciple who had humbly sought his instruction and put the questions duly. Who was devoted to his preceptor and endued with tranquillity, and who always acted in a manner that was agreeable (to his instructor), who lived so constantly by the side of his instructor as to have almost become his shadow, who was selfcontrolled and who had the life of a Yati and a Brahmacharin, O son of Pritha, that preceptor gifted with intelligence and observant of vows, duly explained all the questions, O foremost of Kuru's race, O chastiser of all enemies.
13All this was declared by Brahman himself. Applauded and practised by the foreinost of Rishis, and depending on Vedic knowledge it involves a consideration of what forms the real entity.
14We regard knowledge to be that highest object, and renunciation as the best penance. He who, certainly, knows the true object of knowledge which is incapable of being modified by circumstances, viz., the soul living in all creatures, succeeds in going wherever he likes and comes to be considered as the highest. That learned man who sees the residence of all things in one place and their severance as well, and who sees unity in diversity, succeeds in freeing himself from misery. He who does not long for anything and does not cherish the idea of mineness abut any thing, comes to be considered, although living in this world, as being at one with Brahina. He who knows the truth about the qualities of Nature, acquainted with the creation of all existent objects, divested of egoism, and without pride, succeeds, forsooth, in freeing himself. Understanding properly that great tree which has the unmanifest for its seed-sprout and the understanding for its trunk, and high consciousness of self for its branches, and the senses for the cells whence its twigs issue and the (five) great elements for its flower-buds, and the gross elements for its smaller boughs, which has leaves, which always puts forth flowers, and upon which all existent objects depend, whose seeds is Brahma, and which is eternal, and cutting all subjects with the sharp sword of knowledge, one acquires immortality and renounces birth and death.
15The conclusions about the past, present, and future, etc., and religion, pleasure, and profit, which are all well known to Siddhas, which belong to remote ages, and which are, indeed, eternal, I shall declare to you. O you of great wisdom! These form what is called Good, Wise Men, understanding them in this world, acquire success.
16Formerly, the Rishis Brihaspati Bharadvaja, Gautama Bhargava, Vasishtha, Kashyapa, Vishvamitra and Atri, assembled together for the purpose of asking one another. They thus assembled together after having travelled over all paths and after they had got tired with the deeds each of them had done.
17Those twice-born persons, headed by the sage son of Angirasa, proceeded to the region of the Grandfather. There they saw Brahman perfectly purged of all sin.
18Bowing their heads to that great one who was seated at their ease, the great Rishis, gifted with humility, asked him this grave question about the highest good.
19How should a good man act? How would one be freed from sin? What paths are: auspicious for us? What is truth, and what is sin?
20By what action are the two paths, northern and southern, obtained? What is destruction? What, Liberation? What is birth and what death of all existent objects?
21I shall tell you. O disciple, what the Grandfather, thus addressed, said to them, according to the scriptures. Do you listen.
22It is from Truth that all creatures, mobile and immobile, have been born. They live by penance (or action). Understand this, O you of excellent vows! On account of their own actions they live, transcending their own origin.
23For Truth when united with qualities becomes always possessed of five marks. Brahman is Truth. Penance is truth. Prajapati is truth.
24It is from Truth that all creatures have originated. Truth is the universe of being. It is for this that Brahmanas who are always devoted to Yoga, who have got over anger and sorrow, and who always consider Religion as the causeway, take refuge in Truth. I shall now speak of those Brahmanas who are controlled by one another and endued with knowledge, of the orders, and of those who belong to the four modes of life.
25The wise say that Rcligion or duty is one, having four quarters. You twice born ones, I shall speak to you now of that path which is auspicious and yields good.
26That path has constantly been trod over by wise men in order to acquirc an identity with Brahmana. I shall speak now of that path which is the highest and which is highly difficult of being understood.
27Do you understand, in all its fullness, you highly blessed ones, what is the highest set. The first step has been said to be the mode of life that belongs to Brahmacharins.
28The second step is domesticity. After this is the residence in the forcst. After that it should be known is the highest step, viz., that belongs to Adhyatma.
29Light, ether, sun, wind, Indra, and Prajapati, one sees these as long as one does not acquire Adhyatma.
30I shall declare the means. Do you first understand them. The forest mode of life that is followed by ascetics living in the forest and subsisting upon fruits and roots and air is laid down for the three twice-born classes. The domestic mode of life is ordained for all the orders.
31The wise say that Religion or duty has Faith for its characteristic mark. Thus have I declared to you the paths leading to the celestials. They are adopted by the good and wise by their a 'ts. Those paihs are the causeways of picty.
32That persons of rigid vows who follows any one of these modes separately, always succeeds in time to understand the production and destruction of all creatures.
33I shall now declarc, accurately and with reasons, the elements which live in parts in all objects.
34The great soul, the uninanifest, egoisin, the eleven organs (of knowledge and action), the five great elements, the characteristics of the five elements, these form the eternal creation. The number of clements has been said to be twenty-four and one (more).
35That wise person who understands the production and destruction of all these elements, that man among all creatures, never meets with delusion.
36Hc who understands the elements accurately, all the qualities, all the celestials, succeeds in purifying himself of all sin. Freed from all fetters, such a man succeeds in enjoying all regions of spotless purity.
हिन्दी
1अर्जुन ने कहा — आप मुझे ब्रह्म की व्याख्या कीजिए, जो ज्ञान का परम विषय है। आपके अनुग्रह से इन सूक्ष्म विवेचनों से मेरा मन प्रसन्न हो रहा है।
2वासुदेव ने कहा — इस विषय में ब्रह्म पर एक गुरु और उनके शिष्य के बीच हुआ प्राचीन संवाद कहा जाता है।
3हे शत्रुनाशन, एक बार किसी बुद्धिमान् शिष्य ने कठोर व्रतों वाले एक ब्राह्मण से, जो उसके गुरु थे और बैठे हुए थे, पूछा — "वस्तुतः परम कल्याण क्या है?"
4"हे भगवन्, जो परम कल्याण है उसे प्राप्त करने की इच्छा से मैं आपके चरणों में गिरता हूँ! हे विद्वान् ब्राह्मण, मैं सिर झुकाकर आपसे प्रार्थना करता हूँ कि जो मैं पूछता हूँ, उसकी व्याख्या कीजिए।"
5हे पृथापुत्र, ऐसा कहने वाले उस शिष्य से गुरु ने कहा — "हे द्विज, तुम्हें जिन-जिन विषयों में सन्देह हो, उन सबकी मैं तुम्हें व्याख्या करूँगा।"
6हे कुरुवंश में श्रेष्ठ, अपने गुरु के इस प्रकार कहने पर गुरु में अत्यन्त भक्ति रखने वाले उस शिष्य ने हाथ जोड़कर इस प्रकार कहा। हे महाबुद्धिमान्, तुम सुनो कि उसने क्या कहा।
7"मैं कहाँ से आया हूँ? आप कहाँ से आए हैं? जो परम सत्य है, उसकी व्याख्या कीजिए। समस्त चराचर प्राणियों की उत्पत्ति किस स्रोत से हुई है?
8प्राणी किसके द्वारा जीते हैं? उनकी आयु की सीमा क्या है? सत्य क्या है? हे विद्वान् ब्राह्मण, तप क्या है? सत्पुरुष किन्हें गुण कहते हैं?
9कौन-से मार्ग कल्याणकारी कहे जाते हैं? सुख क्या है? पाप क्या है? हे भगवन्, हे उत्तम व्रतों वाले, हे विद्वान् ऋषि, आपको मेरे इन प्रश्नों का उत्तर ठीक-ठीक, सत्यतापूर्वक और यथार्थ रूप से देना चाहिए। इस संसार में आपके अतिरिक्त और कौन है जो इन प्रश्नों का उत्तर देने में समर्थ हो?
10हे धर्म जानने वालों में श्रेष्ठ, आप इनका उत्तर दीजिए! मेरी जिज्ञासा बड़ी है। आप समस्त लोकों में मोक्ष-धर्म के कुशल ज्ञाता के रूप में प्रसिद्ध हैं।
11आपके अतिरिक्त और कोई नहीं जो सब प्रकार के सन्देह दूर कर सके। सांसारिक जीवन से भयभीत होकर हम मोक्ष प्राप्त करने के इच्छुक हो गए हैं।"
12वासुदेव ने कहा — हे पृथापुत्र, उस शिष्य ने, जिसने विनयपूर्वक उपदेश की याचना की थी और विधिपूर्वक प्रश्न पूछे थे, जो अपने गुरु में भक्ति रखता था और शान्ति से सम्पन्न था, जो सदा (गुरु को) प्रिय लगने वाला आचरण करता था, जो अपने गुरु के इतने निकट निरन्तर रहता था कि उनकी छाया-सा हो गया था, जो जितेन्द्रिय था और यति तथा ब्रह्मचारी का जीवन बिताता था — हे कुरुश्रेष्ठ, हे समस्त शत्रुओं का दमन करने वाले, उस बुद्धिमान् और व्रतपरायण गुरु ने उसके समस्त प्रश्नों की विधिपूर्वक व्याख्या की।
13यह सब स्वयं ब्रह्मा ने कहा था। ऋषिश्रेष्ठों द्वारा प्रशंसित और आचरित तथा वेदज्ञान पर आश्रित यह उपदेश इस विचार से युक्त है कि वास्तविक तत्त्व क्या है।
14हम ज्ञान को ही वह परम विषय मानते हैं, और त्याग को श्रेष्ठ तप। जो निश्चय ही ज्ञान के उस सच्चे विषय को जान लेता है जो परिस्थितियों से परिवर्तित नहीं हो सकता, अर्थात् समस्त प्राणियों में निवास करने वाली आत्मा को, वह जहाँ चाहे वहाँ जाने में समर्थ होता है और सर्वश्रेष्ठ माना जाता है। जो विद्वान् समस्त वस्तुओं का एक ही स्थान में निवास तथा उनका पृथक् होना भी देखता है, और जो नानात्व में एकत्व देखता है, वह अपने को दुःख से मुक्त कर लेता है। जो किसी वस्तु की लालसा नहीं करता और किसी भी वस्तु में ममता का भाव नहीं रखता, वह इस संसार में रहते हुए भी ब्रह्म से एक माना जाता है। जो प्रकृति के गुणों का यथार्थ ज्ञान रखता है, समस्त विद्यमान पदार्थों की सृष्टि से परिचित है, अहंकार से रहित है और गर्व से रहित है, वह निश्चय ही अपने को मुक्त कर लेता है। उस महान् वृक्ष को भलीभाँति समझकर — जिसका बीजांकुर अव्यक्त है, तना बुद्धि है, शाखाएँ उच्च अहंभाव हैं, इन्द्रियाँ वे कोटर हैं जिनसे उसकी टहनियाँ निकलती हैं, (पाँच) महाभूत उसकी कलियाँ हैं, स्थूल भूत उसकी छोटी डालियाँ हैं, जिसमें पत्ते हैं, जो सदा पुष्प देता है, जिस पर समस्त विद्यमान पदार्थ आश्रित हैं, जिसका बीज ब्रह्म है और जो नित्य है — और ज्ञान की तीक्ष्ण तलवार से समस्त विषयों को काटकर मनुष्य अमरत्व प्राप्त करता है और जन्म तथा मृत्यु का त्याग कर देता है।
15हे महाप्राज्ञ, भूत, वर्तमान और भविष्य आदि के विषय में तथा धर्म, अर्थ और काम के विषय में जो निष्कर्ष सिद्धों को भलीभाँति ज्ञात हैं, जो सुदूर युगों के हैं और जो वस्तुतः नित्य हैं, उन्हें मैं तुमसे कहूँगा। ये ही वे हैं जिन्हें कल्याण कहा जाता है। बुद्धिमान् पुरुष इस संसार में उन्हें समझकर सिद्धि प्राप्त करते हैं।
16पूर्वकाल में बृहस्पति, भरद्वाज, गौतम, भार्गव, वसिष्ठ, कश्यप, विश्वामित्र और अत्रि — ये ऋषि परस्पर प्रश्न पूछने के लिए एकत्र हुए। समस्त मार्गों पर विचरण कर लेने के पश्चात् और अपने-अपने किए हुए कर्मों से थक जाने के पश्चात् वे इस प्रकार एकत्र हुए।
17आंगिरस के पुत्र मुनि को आगे करके वे द्विज पितामह के लोक में गए। वहाँ उन्होंने समस्त पाप से पूर्णतः शुद्ध ब्रह्मा को देखा।
18सुखपूर्वक विराजमान उन महात्मा को सिर झुकाकर प्रणाम करके विनयसम्पन्न उन महर्षियों ने उनसे परम कल्याण के विषय में यह गम्भीर प्रश्न पूछा।
19"सत्पुरुष को किस प्रकार आचरण करना चाहिए? मनुष्य पाप से किस प्रकार मुक्त हो? हमारे लिए कौन-से मार्ग कल्याणकारी हैं? सत्य क्या है और पाप क्या है?
20किस कर्म से उत्तर और दक्षिण — ये दोनों मार्ग प्राप्त होते हैं? विनाश क्या है? मोक्ष क्या है? समस्त विद्यमान पदार्थों का जन्म क्या है और मृत्यु क्या है?"
21हे शिष्य, इस प्रकार पूछे जाने पर पितामह ने शास्त्र के अनुसार उनसे जो कहा, वह मैं तुम्हें बताऊँगा। तुम सुनो।
22सत्य से ही समस्त चराचर प्राणी उत्पन्न हुए हैं। वे तप (अथवा कर्म) से जीते हैं। हे उत्तम व्रतों वाले, इसे समझ लो! अपने कर्मों के कारण वे अपने ही उद्गम को लाँघते हुए जीते हैं।
23क्योंकि सत्य जब गुणों से युक्त होता है, तब सदा पाँच लक्षणों से युक्त हो जाता है। ब्रह्म सत्य है। तप सत्य है। प्रजापति सत्य हैं।
24सत्य से ही समस्त प्राणी उत्पन्न हुए हैं। सत्य ही सत्ता का यह विश्व है। इसी कारण जो ब्राह्मण सदा योग में लगे रहते हैं, जिन्होंने क्रोध और शोक पर विजय पा ली है, और जो सदा धर्म को ही सेतु मानते हैं, वे सत्य की शरण लेते हैं। अब मैं उन ब्राह्मणों के विषय में कहूँगा जो परस्पर नियन्त्रित हैं और ज्ञान से सम्पन्न हैं, तथा वर्णों और चारों आश्रमों में रहने वालों के विषय में कहूँगा।
25बुद्धिमान् कहते हैं कि धर्म एक ही है, जिसके चार चरण हैं। हे द्विजो, अब मैं तुमसे उस मार्ग के विषय में कहूँगा जो कल्याणकारी है और शुभ फल देता है।
26ब्रह्म के साथ एकता प्राप्त करने के लिए बुद्धिमानों ने निरन्तर उसी मार्ग पर पग रखे हैं। अब मैं उस मार्ग के विषय में कहूँगा जो सर्वोच्च है और जिसे समझना अत्यन्त कठिन है।
27हे परम भाग्यशालियो, तुम इसे पूर्ण रूप से समझो कि सर्वोच्च सोपान क्या है। पहला सोपान ब्रह्मचारियों की जीवन-पद्धति कहा गया है।
28दूसरा सोपान गार्हस्थ्य है। इसके पश्चात् वन में निवास है। उसके पश्चात् जो सर्वोच्च सोपान है, वह अध्यात्म का है — यह जान लेना चाहिए।
29प्रकाश, आकाश, सूर्य, वायु, इन्द्र और प्रजापति — मनुष्य इन्हीं को तब तक देखता है जब तक वह अध्यात्म को प्राप्त नहीं कर लेता।
30अब मैं उपायों को बताऊँगा। तुम पहले उन्हें समझ लो। वन में रहकर फल, मूल और वायु पर जीवन बिताने वाले तपस्वियों की जो वानप्रस्थ पद्धति है, वह तीनों द्विज वर्णों के लिए विहित है। गार्हस्थ्य पद्धति समस्त वर्णों के लिए विहित है।
31बुद्धिमान् कहते हैं कि धर्म का लक्षण श्रद्धा है। इस प्रकार मैंने तुमसे देवताओं तक ले जाने वाले मार्ग कहे। सत्पुरुष और बुद्धिमान् अपने कर्मों द्वारा उन्हें ग्रहण करते हैं। वे मार्ग ही धर्म के सेतु हैं।
32कठोर व्रतों वाला जो पुरुष इनमें से किसी एक पद्धति का भी पृथक् रूप से पालन करता है, वह समय आने पर समस्त प्राणियों की उत्पत्ति और विनाश समझने में सदा समर्थ हो जाता है।
33अब मैं उन तत्त्वों का यथार्थ रूप से और कारणों सहित वर्णन करूँगा जो समस्त पदार्थों में अंश रूप से निवास करते हैं।
34महत्तत्त्व, अव्यक्त, अहंकार, (ज्ञान और कर्म की) ग्यारह इन्द्रियाँ, पाँच महाभूत, और पाँच भूतों के लक्षण (तन्मात्राएँ) — ये नित्य सृष्टि की रचना करते हैं। तत्त्वों की संख्या चौबीस और एक (अधिक) कही गई है।
35जो बुद्धिमान् पुरुष इन समस्त तत्त्वों की उत्पत्ति और विनाश को समझ लेता है, वह मनुष्य समस्त प्राणियों में कभी मोह को प्राप्त नहीं होता।
36जो तत्त्वों को, समस्त गुणों को और समस्त देवताओं को यथार्थ रूप से जानता है, वह समस्त पाप से अपने को शुद्ध करने में समर्थ होता है। समस्त बन्धनों से मुक्त होकर ऐसा पुरुष निर्मल पवित्रता वाले समस्त लोकों का भोग करता है।
नेपाली
1अर्जुनले भने — तपाईंले मलाई ब्रह्मको व्याख्या गर्नुहोस्, जो ज्ञानको परम विषय हो। तपाईंको अनुग्रहले यी सूक्ष्म विवेचनाले मेरो मन प्रसन्न भइरहेको छ।
2वासुदेवले भने — यस विषयमा ब्रह्ममाथि एक गुरु र उनका शिष्यबीच भएको प्राचीन संवाद भनिन्छ।
3हे शत्रुनाशन, एक पटक कुनै बुद्धिमान् शिष्यले कठोर व्रत भएका एक ब्राह्मणसँग, जो उसका गुरु थिए र बसिरहेका थिए, सोध्यो — "वास्तवमा परम कल्याण के हो?"
4"हे भगवन्, जो परम कल्याण हो त्यो प्राप्त गर्ने इच्छाले म तपाईंका चरणमा ढल्दछु! हे विद्वान् ब्राह्मण, म शिर निहुराएर तपाईंसँग प्रार्थना गर्दछु कि जे म सोध्दछु, त्यसको व्याख्या गर्नुहोस्।"
5हे पृथापुत्र, यसो भन्ने त्यस शिष्यलाई गुरुले भने — "हे द्विज, तिमीलाई जुन-जुन विषयमा सन्देह छ, ती सबैको म तिमीलाई व्याख्या गर्नेछु।"
6हे कुरुवंशमा श्रेष्ठ, आफ्ना गुरुले यसरी भनेपछि गुरुमा अत्यन्त भक्ति राख्ने त्यस शिष्यले हात जोडेर यसरी भन्यो। हे महाबुद्धिमान्, तिमी सुन कि उसले के भन्यो।
7"म कहाँबाट आएको हुँ? तपाईं कहाँबाट आउनुभएको हो? जो परम सत्य हो, त्यसको व्याख्या गर्नुहोस्। सम्पूर्ण चराचर प्राणीको उत्पत्ति कुन स्रोतबाट भएको हो?
8प्राणीहरू केद्वारा बाँच्दछन्? तिनको आयुको सीमा के हो? सत्य के हो? हे विद्वान् ब्राह्मण, तप के हो? सत्पुरुषहरूले कसलाई गुण भन्दछन्?
9कुन-कुन मार्ग कल्याणकारी भनिन्छन्? सुख के हो? पाप के हो? हे भगवन्, हे उत्तम व्रत भएका, हे विद्वान् ऋषि, तपाईंले मेरा यी प्रश्नको उत्तर ठीकसँग, सत्यतापूर्वक र यथार्थ रूपमा दिनुपर्दछ। यस संसारमा तपाईंबाहेक अरू को छ जो यी प्रश्नको उत्तर दिन समर्थ होस्?
10हे धर्म जान्नेहरूमा श्रेष्ठ, तपाईंले यिनको उत्तर दिनुहोस्! मेरो जिज्ञासा ठूलो छ। तपाईं सम्पूर्ण लोकमा मोक्ष-धर्मका कुशल ज्ञाताका रूपमा प्रसिद्ध हुनुहुन्छ।
11तपाईंबाहेक अरू कोही छैन जसले सबै प्रकारका सन्देह हटाउन सकोस्। सांसारिक जीवनसँग भयभीत भएर हामी मोक्ष प्राप्त गर्न इच्छुक भएका छौँ।"
12वासुदेवले भने — हे पृथापुत्र, त्यस शिष्यले, जसले विनयपूर्वक उपदेशको याचना गरेको थियो र विधिपूर्वक प्रश्न सोधेको थियो, जो आफ्ना गुरुमा भक्ति राख्दथ्यो र शान्तिले सम्पन्न थियो, जो सधैँ (गुरुलाई) प्रिय लाग्ने आचरण गर्दथ्यो, जो आफ्ना गुरुको यति नजिक निरन्तर रहन्थ्यो कि उनको छायाजस्तै भइसकेको थियो, जो जितेन्द्रिय थियो र यति तथा ब्रह्मचारीको जीवन बिताउँथ्यो — हे कुरुश्रेष्ठ, हे सम्पूर्ण शत्रुको दमन गर्ने, ती बुद्धिमान् र व्रतपरायण गुरुले उसका सम्पूर्ण प्रश्नको विधिपूर्वक व्याख्या गरे।
13यो सबै स्वयं ब्रह्माले भनेका थिए। ऋषिश्रेष्ठहरूद्वारा प्रशंसित र आचरित तथा वेदज्ञानमा आश्रित यो उपदेश यस विचारले युक्त छ कि वास्तविक तत्त्व के हो।
14हामी ज्ञानलाई नै त्यो परम विषय मान्दछौँ, र त्यागलाई श्रेष्ठ तप। जसले निश्चय नै ज्ञानको त्यो साँचो विषय जान्दछ जो परिस्थितिले परिवर्तन गर्न सकिँदैन, अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीमा निवास गर्ने आत्मालाई, ऊ जहाँ चाह्यो त्यहाँ जान समर्थ हुन्छ र सर्वश्रेष्ठ मानिन्छ। जुन विद्वान्ले सम्पूर्ण वस्तुको एउटै स्थानमा निवास तथा तिनको पृथक् हुनु पनि देख्दछ, र जसले नानात्वमा एकत्व देख्दछ, उसले आफूलाई दुःखबाट मुक्त गर्दछ। जसले कुनै वस्तुको लालसा गर्दैन र कुनै पनि वस्तुमा ममताको भाव राख्दैन, ऊ यस संसारमा रहेर पनि ब्रह्मसँग एक मानिन्छ। जसले प्रकृतिका गुणको यथार्थ ज्ञान राख्दछ, सम्पूर्ण विद्यमान पदार्थको सृष्टिसँग परिचित छ, अहंकाररहित छ र गर्वरहित छ, उसले निश्चय नै आफूलाई मुक्त गर्दछ। त्यस महान् वृक्षलाई राम्ररी बुझेर — जसको बीजाङ्कुर अव्यक्त हो, फेद बुद्धि हो, हाँगाहरू उच्च अहंभाव हुन्, इन्द्रियहरू ती कोटर हुन् जसबाट त्यसका सिर्का निस्कन्छन्, (पाँच) महाभूत त्यसका कोपिला हुन्, स्थूल भूत त्यसका साना हाँगा हुन्, जसमा पात छन्, जसले सधैँ पुष्प दिन्छ, जसमाथि सम्पूर्ण विद्यमान पदार्थ आश्रित छन्, जसको बीज ब्रह्म हो र जो नित्य छ — र ज्ञानको तीक्ष्ण तरवारले सम्पूर्ण विषयलाई काटेर मानिसले अमरत्व प्राप्त गर्दछ र जन्म तथा मृत्युको त्याग गर्दछ।
15हे महाप्राज्ञ, भूत, वर्तमान र भविष्य आदिका विषयमा तथा धर्म, अर्थ र कामका विषयमा जुन निष्कर्ष सिद्धहरूलाई राम्ररी ज्ञात छन्, जो सुदूर युगका हुन् र जो वास्तवमा नित्य छन्, ती म तिमीलाई भन्नेछु। यिनै नै ती हुन् जसलाई कल्याण भनिन्छ। बुद्धिमान् पुरुषहरूले यस संसारमा तिनलाई बुझेर सिद्धि प्राप्त गर्दछन्।
16पूर्वकालमा बृहस्पति, भरद्वाज, गौतम, भार्गव, वसिष्ठ, कश्यप, विश्वामित्र र अत्रि — यी ऋषिहरू परस्पर प्रश्न सोध्नका लागि एकत्र भए। सम्पूर्ण मार्गमा विचरण गरिसकेपछि र आ-आफ्ना गरेका कर्मले थाकिसकेपछि तिनीहरू यसरी एकत्र भए।
17आङ्गिरसका पुत्र मुनिलाई अगाडि राखेर ती द्विजहरू पितामहको लोकमा गए। त्यहाँ तिनीहरूले सम्पूर्ण पापबाट पूर्ण रूपमा शुद्ध ब्रह्मालाई देखे।
18सुखपूर्वक विराजमान ती महात्मालाई शिर निहुराएर प्रणाम गरेर विनयसम्पन्न ती महर्षिहरूले उहाँसँग परम कल्याणका विषयमा यो गम्भीर प्रश्न सोधे।
19"सत्पुरुषले कस्तो आचरण गर्नुपर्दछ? मानिस पापबाट कसरी मुक्त होस्? हाम्रा लागि कुन-कुन मार्ग कल्याणकारी छन्? सत्य के हो र पाप के हो?
20कुन कर्मले उत्तर र दक्षिण — यी दुवै मार्ग प्राप्त हुन्छन्? विनाश के हो? मोक्ष के हो? सम्पूर्ण विद्यमान पदार्थको जन्म के हो र मृत्यु के हो?"
21हे शिष्य, यसरी सोधिएपछि पितामहले शास्त्रअनुसार तिनीहरूलाई जे भने, त्यो म तिमीलाई बताउनेछु। तिमी सुन।
22सत्यबाटै सम्पूर्ण चराचर प्राणी उत्पन्न भएका हुन्। तिनी तप (अथवा कर्म)ले बाँच्दछन्। हे उत्तम व्रत भएका, यो बुझ! आफ्ना कर्मका कारण तिनी आफ्नै उद्गमलाई नाघ्दै बाँच्दछन्।
23किनभने सत्य जब गुणले युक्त हुन्छ, तब सधैँ पाँच लक्षणले युक्त हुन्छ। ब्रह्म सत्य हो। तप सत्य हो। प्रजापति सत्य हुन्।
24सत्यबाटै सम्पूर्ण प्राणी उत्पन्न भएका हुन्। सत्य नै सत्ताको यो विश्व हो। यसै कारण जुन ब्राह्मणहरू सधैँ योगमा लागिरहन्छन्, जसले क्रोध र शोकमाथि विजय पाइसकेका छन्, र जसले सधैँ धर्मलाई नै सेतु मान्दछन्, तिनीहरू सत्यको शरण लिन्छन्। अब म ती ब्राह्मणका विषयमा भन्नेछु जो परस्पर नियन्त्रित छन् र ज्ञानले सम्पन्न छन्, तथा वर्ण र चारै आश्रममा रहनेहरूका विषयमा भन्नेछु।
25बुद्धिमान्हरू भन्दछन् कि धर्म एउटै हो, जसका चार चरण छन्। हे द्विजहरू, अब म तिमीहरूलाई त्यस मार्गका विषयमा भन्नेछु जो कल्याणकारी छ र शुभ फल दिन्छ।
26ब्रह्मसँग एकता प्राप्त गर्नका लागि बुद्धिमान्हरूले निरन्तर त्यसै मार्गमा पाइला राखेका छन्। अब म त्यस मार्गका विषयमा भन्नेछु जो सर्वोच्च छ र जसलाई बुझ्न अत्यन्त कठिन छ।
27हे परम भाग्यशालीहरू, तिमीहरू यो पूर्ण रूपमा बुझ कि सर्वोच्च खुड्किलो के हो। पहिलो खुड्किलो ब्रह्मचारीहरूको जीवन-पद्धति भनिएको छ।
28दोस्रो खुड्किलो गार्हस्थ्य हो। यसपछि वनमा निवास हो। त्यसपछि जो सर्वोच्च खुड्किलो छ, त्यो अध्यात्मको हो — यो जान्नुपर्दछ।
29प्रकाश, आकाश, सूर्य, वायु, इन्द्र र प्रजापति — मानिसले यिनैलाई तबसम्म देख्दछ जबसम्म उसले अध्यात्म प्राप्त गर्दैन।
30अब म उपायहरू बताउनेछु। तिमीहरू पहिले तिनलाई बुझ। वनमा बसेर फल, मूल र वायुमा जीवन बिताउने तपस्वीहरूको जुन वानप्रस्थ पद्धति छ, त्यो तीनै द्विज वर्णका लागि विहित छ। गार्हस्थ्य पद्धति सम्पूर्ण वर्णका लागि विहित छ।
31बुद्धिमान्हरू भन्दछन् कि धर्मको लक्षण श्रद्धा हो। यसरी मैले तिमीहरूलाई देवतासम्म पुर्याउने मार्ग भनेँ। सत्पुरुष र बुद्धिमान्हरूले आफ्ना कर्मद्वारा तिनलाई ग्रहण गर्दछन्। ती मार्ग नै धर्मका सेतु हुन्।
32कठोर व्रत भएको जुन पुरुषले यीमध्ये कुनै एक पद्धतिको पनि पृथक् रूपमा पालन गर्दछ, ऊ समय आएपछि सम्पूर्ण प्राणीको उत्पत्ति र विनाश बुझ्न सधैँ समर्थ हुन्छ।
33अब म ती तत्त्वको यथार्थ रूपमा र कारणसहित वर्णन गर्नेछु जो सम्पूर्ण पदार्थमा अंशका रूपमा निवास गर्दछन्।
34महत्तत्त्व, अव्यक्त, अहंकार, (ज्ञान र कर्मका) एघार इन्द्रिय, पाँच महाभूत, र पाँच भूतका लक्षण (तन्मात्रा) — यिनले नित्य सृष्टिको रचना गर्दछन्। तत्त्वको सङ्ख्या चौबीस र एक (थप) भनिएको छ।
35जुन बुद्धिमान् पुरुषले यी सम्पूर्ण तत्त्वको उत्पत्ति र विनाश बुझ्दछ, त्यो मानिस सम्पूर्ण प्राणीमध्ये कहिल्यै मोहमा पर्दैन।
36जसले तत्त्वहरूलाई, सम्पूर्ण गुणलाई र सम्पूर्ण देवतालाई यथार्थ रूपमा जान्दछ, ऊ सम्पूर्ण पापबाट आफूलाई शुद्ध गर्न समर्थ हुन्छ। सम्पूर्ण बन्धनबाट मुक्त भई त्यस्तो पुरुषले निर्मल पवित्रता भएका सम्पूर्ण लोकको भोग गर्दछ।