अध्याय 185

अनुगीता पर्व — देहको नाश र नयाँ देहको प्राप्ति; आत्माको ब्रह्म-प्राप्ति

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
श्लोक 1
संस्कृत

वासुदेव उवाच ततस्तस्योपसंगृह्य पादौ प्रश्नान् सुदुर्वचान्। पप्रच्छ तांश्च धर्मान् स प्राह धर्मभृतां वरः॥

अङ्ग्रेजी

Touching the feet of that sage Brahmana asked him some very difficult questions. That foremost of all pious persons then described those duties that were referred to.

हिन्दी

उन मुनि के चरणों का स्पर्श करके ब्राह्मण (कश्यप) ने उनसे कुछ अत्यन्त कठिन प्रश्न पूछे। तब उन धर्मात्माओं में श्रेष्ठ ने जिन कर्तव्यों की चर्चा हुई थी, उनका वर्णन किया।

नेपाली

ती मुनिका चरण स्पर्श गरेर ब्राह्मण (कश्यप)ले उनलाई केही अत्यन्त कठिन प्रश्न सोधे। तब ती धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठले जुन कर्तव्यको चर्चा भएको थियो, तिनको वर्णन गरे।

श्लोक 2
संस्कृत

कश्यप उवाच कथं शरीरं च्यवते कथं चैवोपपद्यते। कथं कष्टाच्च संसारात् संसरन् परिमुच्यते॥

अङ्ग्रेजी

Kashyapa said How does the body dissolve away, and how is another is acquired? How does one become liberated after passing through a repeated round of painful re-births?

हिन्दी

कश्यप ने कहा — शरीर किस प्रकार विलीन होता है और दूसरा शरीर किस प्रकार प्राप्त होता है? दुःखद पुनर्जन्मों के बारम्बार चक्र से गुजरकर मनुष्य किस प्रकार मुक्त होता है?

नेपाली

कश्यपले भने — शरीर कसरी विलीन हुन्छ र अर्को शरीर कसरी प्राप्त हुन्छ? दुःखद पुनर्जन्मको बारम्बारको चक्रबाट गुज्रेर मानिस कसरी मुक्त हुन्छ?

श्लोक 3
संस्कृत

आत्मा च प्रकृति मुक्त्वा तच्छरीरं विमुञ्चति। शरीरतश्च निर्मुक्तः कथमन्यत् प्रपद्यते॥

अङ्ग्रेजी

Enjoying Nature for sometime, how does the individual Soul cast off the particular body? How does the Individual Soul, freed from the body, attain to what is different from it, (viz., Brahman)?

हिन्दी

कुछ काल तक प्रकृति का भोग करके जीवात्मा उस विशेष शरीर का त्याग किस प्रकार करता है? शरीर से मुक्त होकर जीवात्मा उससे भिन्न वस्तु (अर्थात् ब्रह्म) को किस प्रकार प्राप्त होता है?

नेपाली

केही समय प्रकृतिको भोग गरेर जीवात्माले त्यस विशेष शरीरको त्याग कसरी गर्दछ? शरीरबाट मुक्त भई जीवात्माले त्योभन्दा भिन्न वस्तु (अर्थात् ब्रह्म) कसरी प्राप्त गर्दछ?

श्लोक 4
संस्कृत

कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नरः। उपभुङ्क्ते क्व वा कर्म विदेहस्यावतिष्ठते॥

अङ्ग्रेजी

How does a human being enjoy the good and bad deeds done by him? Where do the acts exist of one that is devoid of body?

हिन्दी

मनुष्य अपने किए हुए शुभ और अशुभ कर्मों का भोग किस प्रकार करता है? जो शरीर से रहित है, उसके कर्म कहाँ रहते हैं?

नेपाली

मानिसले आफूले गरेका शुभ र अशुभ कर्मको भोग कसरी गर्दछ? जो शरीरबाट रहित छ, उसका कर्म कहाँ रहन्छन्?

श्लोक 5
संस्कृत

ब्राह्मण उवाच एवं संचोदितः सिद्धः प्रश्नांस्तान् प्रत्यभाषत। आनुपूर्येण वार्ष्णेय तन्मे निगदतः शृणु॥

अङ्ग्रेजी

The Brahmana said Thus urged by Kashyapa, the Liberated Sage answered those questions one after another. Do you listen to me, O hero of the Vrishni race, as I recite to you the answers he gave.

हिन्दी

ब्राह्मण ने कहा — कश्यप के इस प्रकार आग्रह करने पर उन मुक्त मुनि ने उन प्रश्नों का एक-एक करके उत्तर दिया। हे वृष्णिवंश के वीर, उन्होंने जो उत्तर दिए, वे मैं सुनाता हूँ; आप मुझे सुनिए।

नेपाली

ब्राह्मणले भने — कश्यपले यसरी आग्रह गरेपछि ती मुक्त मुनिले ती प्रश्नको एक-एक गरी उत्तर दिए। हे वृष्णिवंशका वीर, उनले जुन उत्तर दिए, ती म सुनाउँछु; तपाईं मलाई सुन्नुहोस्।

श्लोक 6
संस्कृत

सिद्ध उवाच आयुः कीर्तिकराणीह यानि कृत्यानि सेवते। शरीरग्रहणे यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः॥ आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते। बुद्धिावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते॥

अङ्ग्रेजी

The Liberated Sage said, Upon the exhaustion of those deeds capable of prolonging life and bringing on fame which are done in a particular body that the Individual Soul assumes, the embodied Jiva, with the span of his life shortened, begins to do acts hostile to life and hcalth. On the approach of destruction, his understanding deviates from the proper course.

हिन्दी

मुक्त मुनि ने कहा — जीवात्मा जिस विशेष शरीर को धारण करता है, उसमें आयु बढ़ाने वाले और यश लाने वाले जो कर्म किए जाते हैं, उनके क्षीण हो जाने पर, आयु घट जाने से वह देहधारी जीव प्राण और स्वास्थ्य के विरोधी कर्म करने लगता है। विनाश के निकट आने पर उसकी बुद्धि उचित मार्ग से भटक जाती है।

नेपाली

मुक्त मुनिले भने — जीवात्माले जुन विशेष शरीर धारण गर्दछ, त्यसमा आयु बढाउने र यश ल्याउने जुन कर्म गरिन्छन्, तिनको क्षय भएपछि, आयु घटेकाले त्यो देहधारी जीव प्राण र स्वास्थ्यका विरोधी कर्म गर्न थाल्दछ। विनाश नजिक आएपछि उसको बुद्धि उचित मार्गबाट भड्किन्छ।

श्लोक 7
संस्कृत

सत्त्वं बलं च कालं च विदित्वा चात्मनस्तथा। अतिवेलमुपाश्नाति स्वविरुद्धान्यनात्मवान्॥

अङ्ग्रेजी

The man of inipure soul, after even a correct understanding of his constitution and strength and of the season of both his own life and of the year, begins to eat at irregular intervals and to eat such food as is hostile to him.

हिन्दी

अपवित्र आत्मा वाला मनुष्य अपनी प्रकृति और बल तथा अपनी आयु और ऋतु — दोनों के काल का यथार्थ ज्ञान होने पर भी अनियमित समय पर भोजन करने लगता है और ऐसा अन्न खाने लगता है जो उसके लिए विरोधी है।

नेपाली

अपवित्र आत्मा भएको मानिसले आफ्नो प्रकृति र बल तथा आफ्नो आयु र ऋतु — दुवैको कालको यथार्थ ज्ञान भएर पनि अनियमित समयमा भोजन गर्न थाल्दछ र त्यस्तो अन्न खान थाल्दछ जो उसका लागि विरोधी छ।

श्लोक 8
संस्कृत

यदायमतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवते। अत्यथैमपि वा भुङ्क्ते न वा भुक्तो कदाचन॥

अङ्ग्रेजी

At such a time he does practices that are greatly harmful. He sometimes eats excessively and sometimes abstains altogether from food.

हिन्दी

ऐसे समय में वह अत्यन्त हानिकारक आचरण करता है। वह कभी अत्यधिक खा लेता है और कभी भोजन से पूर्णतः विरत रहता है।

नेपाली

त्यस्तो समयमा ऊ अत्यन्त हानिकारक आचरण गर्दछ। ऊ कहिले अत्यधिक खान्छ र कहिले भोजनबाट पूर्णतः विरत रहन्छ।

श्लोक 9
संस्कृत

दुष्टान्नामिषपानं च यदन्योन्यविरोधि च। गुरु चाप्यमितं भुङ्क्तं नातिजीर्णेऽपि वा पुनः॥

अङ्ग्रेजी

He eats bad food or bad meat or takes bad drinks, or food that has been made up of hostile ingredients. He eats food that is heavy and more than what is beneficial, or before the food previously taken, has been digested.

हिन्दी

वह दूषित अन्न अथवा दूषित मांस खाता है, अथवा दूषित पेय पीता है, अथवा ऐसा भोजन करता है जो परस्पर विरोधी वस्तुओं से बना हो। वह भारी और हितकर मात्रा से अधिक भोजन करता है, अथवा पहले खाए हुए भोजन के पचने से पूर्व ही खा लेता है।

नेपाली

उसले दूषित अन्न अथवा दूषित मासु खान्छ, अथवा दूषित पेय पिउँछ, अथवा त्यस्तो भोजन गर्दछ जो परस्पर विरोधी वस्तुले बनेको होस्। ऊ भारी र हितकर मात्राभन्दा बढी भोजन गर्दछ, अथवा पहिले खाएको भोजन पच्नुभन्दा अगावै खाइहाल्छ।

श्लोक 10
संस्कृत

व्यायाममतिमात्रं च व्यवायं चोपसेवते। सततं कर्मलाभाद् वा प्राप्तं वेगं विधारयेत्॥

अङ्ग्रेजी

He indulges in physical exercise and sexual pleasure in excess, or through avidity for work, suppresses the urgings of his corporeal organism even when they become pronounced.

हिन्दी

वह शारीरिक व्यायाम और कामभोग में अति करता है, अथवा कार्य के लोभ से अपने शरीर के वेगों को उनके प्रबल हो जाने पर भी रोक रखता है।

नेपाली

ऊ शारीरिक व्यायाम र कामभोगमा अति गर्दछ, अथवा कार्यको लोभले आफ्नो शरीरका वेगलाई ती प्रबल भइसक्दा पनि रोकिराख्दछ।

श्लोक 11
संस्कृत

रसाभियुक्तमन्नं वा दिवा स्वप्नं च सेवते। अपक्वानागते काले स्वयं दोषान् प्रकोपयेत्॥

अङ्ग्रेजी

Or, he taken juicy food or indulges in sleep during daytime. Food that is not properly digested, of itself excites the faults, when the times comes.

हिन्दी

अथवा वह रसयुक्त भोजन करता है अथवा दिन में सोता है। जो भोजन ठीक से नहीं पचता, वह स्वयं ही समय आने पर दोषों को उभार देता है।

नेपाली

अथवा उसले रसयुक्त भोजन गर्दछ अथवा दिनमा सुत्दछ। जुन भोजन राम्ररी पच्दैन, त्यसैले समय आएपछि दोषहरूलाई उभार्दछ।

श्लोक 12
संस्कृत

स्वदोषकोपनाद् रोगं लभते मरणान्तिकम्। अपि वोद्वन्धनादीनि परीतानि व्यवस्थति॥

अङ्ग्रेजी

From such excitement of the faults in his body, he gets disease ultimately bringing on death. Sometimes the person engages in unnatural deeds like strangling.

हिन्दी

शरीर में दोषों के इस प्रकार उभरने से उसे रोग हो जाता है जो अन्ततः मृत्यु ले आता है। कभी-कभी मनुष्य गला घोंटने जैसे अस्वाभाविक कर्मों में भी प्रवृत्त हो जाता है।

नेपाली

शरीरमा दोषहरू यसरी उभारिएपछि उसलाई रोग लाग्छ जसले अन्ततः मृत्यु ल्याउँछ। कहिलेकाहीँ मानिस घाँटी अँठ्याउनेजस्ता अस्वाभाविक कर्ममा पनि प्रवृत्त हुन्छ।

श्लोक 13
संस्कृत

तस्य तैः कारणैर्जन्तोः शरीरं च्यवते तदा। जीवितं प्रोच्यमानं तदृ यथावदुपधारय॥

अङ्ग्रेजी

Through these causes the living body of the creature dissolves away. Understand correctly the manner as I declare it to you.

हिन्दी

इन कारणों से प्राणी का जीवित शरीर विलीन हो जाता है। मैं जिस प्रकार तुम्हें बताता हूँ, उसे यथार्थ रूप से समझो।

नेपाली

यी कारणले प्राणीको जीवित शरीर विलीन हुन्छ। म जसरी तिमीलाई बताउँछु, त्यसलाई यथार्थ रूपमा बुझ।

श्लोक 14
संस्कृत

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः। शरीरमनुपर्येत्य सर्वान् प्राणान् रुणद्धि वै॥

अङ्ग्रेजी

Urged on by the Wind which becomes violent, the heat in the body, becoming excited, and reaching every part of the body one after another, restrains all the vital airs.

हिन्दी

प्रचण्ड हुई वायु से प्रेरित होकर शरीर की ऊष्मा उत्तेजित हो उठती है, और शरीर के एक-एक भाग में पहुँचकर समस्त प्राणवायुओं को रोक देती है।

नेपाली

प्रचण्ड भएको वायुबाट प्रेरित भई शरीरको उष्णता उत्तेजित हुन्छ, र शरीरको एक-एक भागमा पुगेर सम्पूर्ण प्राणवायुलाई रोकिदिन्छ।

श्लोक 15
संस्कृत

अत्यर्थं बलवानूष्मा शरीरे परिकोपितः। भिनत्ति जीवस्थानानि मर्माणि विद्धि तत्त्वतः॥

अङ्ग्रेजी

Know truly that excited all over the body, the heat becomes very strong, and pierces every vital part where life may be said to live.

हिन्दी

यथार्थ रूप से जान लो कि सारे शरीर में उत्तेजित होकर वह ऊष्मा अत्यन्त प्रबल हो जाती है और उस प्रत्येक मर्मस्थान को भेदती है जहाँ प्राण का निवास कहा जाता है।

नेपाली

यथार्थ रूपमा जान कि सारा शरीरमा उत्तेजित भई त्यो उष्णता अत्यन्त प्रबल हुन्छ र त्यो प्रत्येक मर्मस्थानलाई भेद्दछ जहाँ प्राणको निवास भनिन्छ।

श्लोक 16
संस्कृत

ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरात्। शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु॥ वेदनाभिः परीतात्मा तद् विद्धि द्विजसत्तम। जातीमरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवः॥

अङ्ग्रेजी

On account of this, the Individual Soul, feeling great pain, quickly takes leave of the body. Know, O foremost of twice-born ones, that when the vital parts of the body become thus afflicted, Individual Soul passes away from he body, suffering from great pain. All living creatures repeatedly suffer from birth and death.

हिन्दी

इसी कारण से जीवात्मा महान् पीड़ा का अनुभव करके शीघ्र ही शरीर से विदा लेता है। हे द्विजश्रेष्ठ, जान लो कि जब शरीर के मर्मस्थान इस प्रकार पीड़ित हो जाते हैं, तब जीवात्मा महान् पीड़ा भोगता हुआ शरीर से निकल जाता है। समस्त प्राणी बार-बार जन्म और मृत्यु का कष्ट भोगते हैं।

नेपाली

यसै कारणले जीवात्माले महान् पीडाको अनुभव गरेर चाँडै नै शरीरबाट विदा लिन्छ। हे द्विजश्रेष्ठ, जान कि जब शरीरका मर्मस्थान यसरी पीडित हुन्छन्, तब जीवात्मा महान् पीडा भोग्दै शरीरबाट निस्कन्छ। सम्पूर्ण प्राणीले पटक-पटक जन्म र मृत्युको कष्ट भोग्दछन्।

श्लोक 17
संस्कृत

दृश्यन्ते संत्यजन्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ। गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणामतिसर्पणे॥ तादृशीमेव लभते वेदनां मानवः पुनः। भिन्नसंधिरथ क्लेदमद्भिः स लभते नरः॥

अङ्ग्रेजी

It is seen, O chief of Brahman's, that the pain which is felt by a person when renouncing his bodies is like to what is felt by him when first entering the womb or when coming out of it. His joints become almost dislocated and he derives much distress from the waters.

हिन्दी

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, देखा गया है कि शरीर त्यागते समय मनुष्य को जो पीड़ा होती है, वह उस पीड़ा के समान है जो उसे गर्भ में पहले प्रवेश करते समय अथवा उससे बाहर निकलते समय होती है। उसके जोड़ मानो उखड़ जाते हैं और जल से भी उसे बहुत कष्ट होता है।

नेपाली

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, देखिएको छ कि शरीर त्याग्दा मानिसलाई जुन पीडा हुन्छ, त्यो त्यस पीडाजस्तै हो जुन उसलाई गर्भमा पहिले प्रवेश गर्दा अथवा त्यसबाट बाहिर निस्कँदा हुन्छ। उसका जोर्नी मानौँ उछिट्टिन्छन् र जलबाट पनि उसलाई धेरै कष्ट हुन्छ।

श्लोक 18
संस्कृत

यथा पञ्चसु भूतेषु सम्भूतत्वं नियच्छति। शैत्यात् प्रकुपित: काये तीव्रवायुसमीरितः॥

अङ्ग्रेजी

Moved by (another) violent wind, the wind in the body becomes excited through cold, and dissolves away the union of matter into its five primal elements.

हिन्दी

(दूसरी) प्रचण्ड वायु से प्रेरित होकर शरीर की वायु शीत के कारण उत्तेजित हो उठती है और पदार्थ के इस संयोग को उसके पाँच मूल तत्त्वों में विघटित कर देती है।

नेपाली

(अर्को) प्रचण्ड वायुबाट प्रेरित भई शरीरको वायु शीतका कारण उत्तेजित हुन्छ र पदार्थको यस संयोगलाई त्यसका पाँच मूल तत्त्वमा विघटित पारिदिन्छ।

श्लोक 19
संस्कृत

यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितः। स गच्छत्यूर्ध्वगो वायुः कृच्छ्रान्मुक्त्वा शरीरिणः॥२२

अङ्ग्रेजी

That wind which lives in the vital airs called Prana and Apana occurring within this compound of the five primal elements, rushes upwards, from a situation of distress, leaving the embodied creature.

हिन्दी

पाँच मूल तत्त्वों के इस संघात के भीतर प्राण और अपान नामक प्राणवायुओं में जो वायु निवास करती है, वह उस क्लेश की स्थिति से देहधारी प्राणी को छोड़कर ऊपर की ओर वेग से जाती है।

नेपाली

पाँच मूल तत्त्वको यस सङ्घातभित्र प्राण र अपान नामक प्राणवायुमा जुन वायु निवास गर्दछ, त्यो त्यस क्लेशको स्थितिबाट देहधारी प्राणीलाई छाडेर माथितिर वेगले जान्छ।

श्लोक 20
संस्कृत

शरीरं च जहात्येवं निरुच्छ्वासश्च दृश्यते। स निरुष्मा निरुच्छ्वासो नि:श्रीको हतचेतनः॥

अङ्ग्रेजी

It is thus that the wind leaves the body. Then is seen breathlessness. The man then becomes destitute of heat, of breath, of beauty, and of consciousness.

हिन्दी

इस प्रकार वायु शरीर छोड़ देती है। तब श्वासरहितता दिखाई देती है। तब मनुष्य ऊष्मा से, श्वास से, कान्ति से और चेतना से रहित हो जाता है।

नेपाली

यसरी वायुले शरीर छाड्दछ। तब श्वासरहितता देखिन्छ। तब मानिस उष्णताबाट, श्वासबाट, कान्तिबाट र चेतनाबाट रहित हुन्छ।

brahma
श्लोक 21
संस्कृत

ब्रह्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरैः। स्रोतोभियैर्विजानाति इन्द्रियार्थाशरीरभृत्॥

अङ्ग्रेजी

Deserted by Brahma, the person is said to be dead. By those canals through which he perceives all sensuous objects, the bearer of the body no longer perceives them.

हिन्दी

ब्रह्म से परित्यक्त उस पुरुष को मृत कहा जाता है। जिन नाड़ियों के द्वारा वह समस्त इन्द्रियविषयों का अनुभव करता था, उनके द्वारा वह देहधारी अब उनका अनुभव नहीं करता।

नेपाली

ब्रह्मबाट परित्यक्त त्यस पुरुषलाई मृत भनिन्छ। जुन नाडीहरूद्वारा उसले सम्पूर्ण इन्द्रियविषयको अनुभव गर्दथ्यो, तीद्वारा त्यो देहधारीले अब तिनको अनुभव गर्दैन।

श्लोक 22
संस्कृत

तैरेव न विजानाति प्राणानाहारसम्भवान्। तत्रैव कुरुते काये य: स जीवः सनातनः॥

अङ्ग्रेजी

The Individual Soul creates in the body in those canals the vital airs forned by the food.

हिन्दी

जीवात्मा ही शरीर में उन नाड़ियों के भीतर अन्न से बने प्राणवायुओं की सृष्टि करता है।

नेपाली

जीवात्माले नै शरीरमा ती नाडीभित्र अन्नले बनेका प्राणवायुको सृष्टि गर्दछ।

श्लोक 23
संस्कृत

तथा यद्यद् भवेद् युक्तं संनिपाते क्वचित् क्वचित्। तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत् तथा॥

अङ्ग्रेजी

The elements gathered together become in certain parts firmly united. Know that those parts are called the vitals of the body. It is said so in the Shastras.

हिन्दी

एकत्र हुए तत्त्व कुछ स्थानों पर दृढ़तापूर्वक संयुक्त हो जाते हैं। जान लो कि उन स्थानों को शरीर के मर्म कहा जाता है। शास्त्रों में ऐसा ही कहा गया है।

नेपाली

जम्मा भएका तत्त्व केही स्थानमा दृढतापूर्वक संयुक्त हुन्छन्। जान कि ती स्थानलाई शरीरका मर्म भनिन्छ। शास्त्रमा त्यसै भनिएको छ।

श्लोक 24
संस्कृत

तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन्। आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै॥

अङ्ग्रेजी

When those vital parts are cut, the Individual Soul, rising up, enters the heat of the living creature and restrains the principle of animation forthwith.

हिन्दी

जब वे मर्मस्थान छिन्न होते हैं, तब जीवात्मा ऊपर उठकर प्राणी की ऊष्मा में प्रवेश करता है और तत्काल चेतना के तत्त्व को रोक देता है।

नेपाली

जब ती मर्मस्थान छिन्न हुन्छन्, तब जीवात्मा माथि उठेर प्राणीको उष्णतामा प्रवेश गर्दछ र तत्काल चेतनाको तत्त्वलाई रोकिदिन्छ।

श्लोक 25
संस्कृत

ततः सचेतनो जन्तु भिजानाति किंचन। तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वेव मर्मसु। स जीवो निरधिष्ठानचाल्यते मातरिश्वना॥

अङ्ग्रेजी

The creature then, though still possessed of consciousness, fails to know anything. The vital part being all worked up, the knowledge of the living creature becomes overwhelmed by darkness.

हिन्दी

तब वह प्राणी, यद्यपि अब भी चेतना से युक्त है, तथापि कुछ भी जान नहीं पाता। मर्मस्थानों के पूर्णतः विक्षुब्ध हो जाने से प्राणी का ज्ञान अन्धकार से अभिभूत हो जाता है।

नेपाली

तब त्यो प्राणी, यद्यपि अझै चेतनाले युक्त छ, तथापि केही पनि जान्न सक्दैन। मर्मस्थानहरू पूर्णतः विक्षुब्ध भएपछि प्राणीको ज्ञान अन्धकारले अभिभूत हुन्छ।

श्लोक 26
संस्कृत

ततः सतं महोच्छ्वासं भृशमुच्छ्वस्य दारुणम्। निष्क्रामन् कम्पयत्याशु तच्छरीरमचेतनम्॥ सजीव: प्रच्युतः कायात् कर्मभिः स्वैः समावृतः। अभितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर्वाप्युपपद्यते॥

अङ्ग्रेजी

The individual Soul then, who has been deprived of everything upon which to stay, is then agitated by the wind. He then, deeply breathing a long an painful breath, goes out speedily, making the inanimate body to tremble. Separated from the body, the Individual Soul, however, is surrounded by his deeds.

हिन्दी

तब वह जीवात्मा, जो अपने समस्त आधारों से वंचित हो चुका है, वायु से विक्षुब्ध किया जाता है। तब वह गहरी, लम्बी और पीड़ादायक श्वास लेता हुआ शीघ्रता से बाहर निकल जाता है और उस निर्जीव शरीर को कँपा देता है। किन्तु शरीर से पृथक् होकर भी जीवात्मा अपने कर्मों से घिरा रहता है।

नेपाली

तब त्यो जीवात्मा, जो आफ्ना सम्पूर्ण आधारबाट वञ्चित भइसकेको छ, वायुले विक्षुब्ध पारिन्छ। तब त्यो गहिरो, लामो र पीडादायक श्वास लिँदै हतारिएर बाहिर निस्कन्छ र त्यस निर्जीव शरीरलाई कँपाइदिन्छ। तर शरीरबाट पृथक् भएर पनि जीवात्मा आफ्ना कर्मले घेरिएकै रहन्छ।

श्लोक 27
संस्कृत

ब्राह्मणा ज्ञानसम्पन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाः। इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः॥ यथान्धकारे खद्योतं लीयमानं ततस्ततः। चक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्ति तथा च ज्ञानचक्षुषः॥ पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा। च्यवन्तं जायमानं च योनि चानुप्रवेशितम्॥ तस्य स्थानानि दृष्टानि त्रिविधानीह शास्त्रतः। कर्मभूमिरियं भूमिर्यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः॥

अङ्ग्रेजी

He becomes equipped on all sides with all his auspicious deeds of merit and with all his sins. Brahmanas gifted with knowledge and equipped with the certain conclusions of the scriptures, know him, from marks, as to whether he is possessed of merit or with its demerit. Even as men having eyes see the firefly appearing and disappearing in the midst of darkness, men having the eye of knowledge and crowned with success of penances, see, with spiritual vision, the Individual Soul as he leaves the body, as he is re-born, and as he enters the womb. It is seen that the Individual Soul has three regions assigned to him eternally.

हिन्दी

वह अपने समस्त शुभ पुण्यकर्मों और समस्त पापों से चारों ओर से सज्जित हो जाता है। ज्ञान से सम्पन्न और शास्त्रों के निश्चित सिद्धान्तों से युक्त ब्राह्मण लक्षणों से जान लेते हैं कि वह पुण्य से युक्त है अथवा पाप से। जैसे नेत्रों वाले मनुष्य अन्धकार के बीच जुगनू को प्रकट और लुप्त होते देखते हैं, वैसे ही ज्ञान के नेत्र वाले और तपस्या की सिद्धि से विभूषित पुरुष दिव्य दृष्टि से जीवात्मा को शरीर छोड़ते हुए, पुनर्जन्म लेते हुए और गर्भ में प्रवेश करते हुए देखते हैं। देखा गया है कि जीवात्मा के लिए शाश्वत रूप से तीन लोक नियत हैं।

नेपाली

ऊ आफ्ना सम्पूर्ण शुभ पुण्यकर्म र सम्पूर्ण पापले चारैतिरबाट सजिन्छ। ज्ञानले सम्पन्न र शास्त्रका निश्चित सिद्धान्तले युक्त ब्राह्मणहरूले लक्षणबाट जान्दछन् कि ऊ पुण्यले युक्त छ अथवा पापले। जसरी आँखा भएका मानिसहरूले अन्धकारका बीचमा जुनकिरीलाई प्रकट र लुप्त भएको देख्दछन्, त्यसै गरी ज्ञानका नेत्र भएका र तपस्याको सिद्धिले विभूषित पुरुषहरूले दिव्य दृष्टिले जीवात्मालाई शरीर छाड्दै गरेको, पुनर्जन्म लिँदै गरेको र गर्भमा प्रवेश गर्दै गरेको देख्दछन्। देखिएको छ कि जीवात्माका लागि शाश्वत रूपमा तीन लोक तोकिएका छन्।

श्लोक 28
संस्कृत

ततः शुभाशुभं कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिनः। इहैवोच्चावचान् भोगान् प्राप्नुवन्ति स्वकर्मभिः॥

अङ्ग्रेजी

This world where creatures live is called the field of action. Performing acts, good or bad, all embodied creatures attain to the fruits thereof.

हिन्दी

यह लोक, जहाँ प्राणी रहते हैं, कर्मक्षेत्र कहलाता है। शुभ अथवा अशुभ कर्म करके समस्त देहधारी प्राणी उनके फल प्राप्त करते हैं।

नेपाली

यो लोक, जहाँ प्राणीहरू बस्दछन्, कर्मक्षेत्र भनिन्छ। शुभ अथवा अशुभ कर्म गरेर सम्पूर्ण देहधारी प्राणीले तिनका फल प्राप्त गर्दछन्।

श्लोक 29
संस्कृत

इहैवाशुभकर्माणः कर्मभिर्निरयं गताः। अवाग्गतिरियं कष्टा यत्र पच्यन्ति मानवाः। तस्मात् सुदुर्लभो मोक्षो रक्ष्यश्चात्मा ततो भृशम्॥

अङ्ग्रेजी

On account of their own decds, creatures acquirc even here superior or inferiors enjoyments. Doers of evil deeds here, on ! account of those deeds of theirs, attain to hell.

हिन्दी

अपने ही कर्मों के कारण प्राणी यहीं श्रेष्ठ अथवा निकृष्ट भोग प्राप्त करते हैं। यहाँ जो पापकर्म करते हैं, वे अपने उन्हीं कर्मों के कारण नरक प्राप्त करते हैं।

नेपाली

आफ्नै कर्मका कारण प्राणीहरूले यहीँ श्रेष्ठ अथवा निकृष्ट भोग प्राप्त गर्दछन्। यहाँ जसले पापकर्म गर्दछन्, तिनीहरूले आफ्ना तिनै कर्मका कारण नर्क प्राप्त गर्दछन्।

श्लोक 30
संस्कृत

ऊर्ध्वं तु जन्तवो गत्वा येषु स्थानेष्ववस्थिताः। कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबोध मे॥

अङ्ग्रेजी

This condition of sinking with head downwards, in which creatures are boiled is one of great misery. It is such that a rescue therefrom is highly difficult. Indeed, one should try hard for saving himself from this misery.

हिन्दी

सिर नीचे किए हुए डूबते जाने की यह अवस्था, जिसमें प्राणी पकाए जाते हैं, महान् दुःख की है। वह ऐसी है कि उससे उद्धार पाना अत्यन्त कठिन है। वस्तुतः मनुष्य को इस दुःख से अपने को बचाने के लिए कठोर प्रयत्न करना चाहिए।

नेपाली

शिर तल पारेर डुब्दै जाने यो अवस्था, जसमा प्राणीहरू पकाइन्छन्, महान् दुःखको हो। त्यो यस्तो छ कि त्यसबाट उद्धार पाउनु अत्यन्त कठिन छ। वास्तवमा मानिसले यस दुःखबाट आफूलाई जोगाउन कठोर प्रयत्न गर्नुपर्दछ।

श्लोक 31
संस्कृत

तच्छ्रुत्वा नैष्ठिकी बुद्धिं बुद्ध्येथाः कर्मनिश्चयम्। तारारूपाणि सर्वाणि यत्रैतच्चन्द्रमण्डलम्॥

अङ्ग्रेजी

Those regions where creatures live when they ascend from this world, I shall now declare truly. Do you listen to me attentively.

हिन्दी

जिन लोकों में प्राणी इस लोक से ऊपर चढ़कर निवास करते हैं, उनका मैं अब यथार्थ वर्णन करूँगा। तुम ध्यानपूर्वक मुझे सुनो।

नेपाली

जुन लोकमा प्राणीहरू यस लोकबाट माथि चढेर निवास गर्दछन्, तिनको म अब यथार्थ वर्णन गर्नेछु। तिमी ध्यानपूर्वक मलाई सुन।

श्लोक 32
संस्कृत

यत्र विभ्राजते लोके स्वभासा सूर्यमण्डलम्। स्थानान्येतानि जानीहि जनानां पुण्यकर्मणाम्॥

अङ्ग्रेजी

By listening to what I say, you will acquire firmness of understanding and a clear apprehension of deeds. Know that even those are the regions of all creatures of righteous deeds, viz., the stellar worlds that shine in the sky, the lunar disc, and the solar disc as well that shines in the universe in its own light.

हिन्दी

मैं जो कहता हूँ, उसे सुनकर तुम बुद्धि की दृढ़ता और कर्मों का स्पष्ट बोध प्राप्त करोगे। जान लो कि धर्मकर्म करने वाले समस्त प्राणियों के लोक ये ही हैं — आकाश में चमकने वाले नक्षत्रलोक, चन्द्रमण्डल तथा वह सूर्यमण्डल भी जो विश्व में अपने ही प्रकाश से चमकता है।

नेपाली

म जे भन्दछु, त्यो सुनेर तिमीले बुद्धिको दृढता र कर्मको स्पष्ट बोध प्राप्त गर्नेछौ। जान कि धर्मकर्म गर्ने सम्पूर्ण प्राणीका लोक यिनै हुन् — आकाशमा चम्कने नक्षत्रलोक, चन्द्रमण्डल तथा त्यो सूर्यमण्डल पनि जो विश्वमा आफ्नै प्रकाशले चम्कन्छ।

श्लोक 33
संस्कृत

कर्मक्षयाच्च ते सर्वे च्यवन्ते वै पुनः पुनः। तत्रापि च विशेषोऽस्ति दिवि नीचोच्चमध्यमः॥

अङ्ग्रेजी

Upon the termination, again, of their merits, they fall away from those regions repeatedly. There is distinction of inferior, superior and middling happiness even in the celestial region.

हिन्दी

किन्तु अपने पुण्य के क्षीण हो जाने पर वे उन लोकों से बार-बार नीचे गिरते हैं। स्वर्गलोक में भी निकृष्ट, श्रेष्ठ और मध्यम सुख का भेद है।

नेपाली

तर आफ्नो पुण्य क्षीण भएपछि तिनीहरू ती लोकबाट पटक-पटक तल खस्दछन्। स्वर्गलोकमा पनि निकृष्ट, श्रेष्ठ र मध्यम सुखको भेद छ।

श्लोक 34
संस्कृत

न च तत्रापि संतोषो दृष्ट्रा दीप्ततरां श्रियम्। इत्येता गतयः सर्वाः पृथक्ते समुदीरिताः॥

अङ्ग्रेजी

There is discontent at sight of prosperity more burning than one's own even in the celestial region. Even these are the goals which I have mentioned in full.

हिन्दी

स्वर्गलोक में भी अपने से अधिक तप्त करने वाली समृद्धि देखकर असन्तोष होता है। ये ही वे गतियाँ हैं जिनका मैंने पूरा वर्णन किया है।

नेपाली

स्वर्गलोकमा पनि आफूभन्दा बढी तताउने समृद्धि देखेर असन्तोष हुन्छ। यिनै ती गति हुन् जसको मैले पूरा वर्णन गरेको छु।

श्लोक 35
संस्कृत

उपपत्तिं तु वक्ष्यामि गर्भस्याहमतः परम्। तथा तन्मे निगदतः शृणुष्वावहितो द्विज॥

अङ्ग्रेजी

I shall, after this, describe to you the attainment by the Individual Soul of the condition of residence in the womb. Do you hear me, with rapt attention, O twice-born one, as I speak to you.

हिन्दी

इसके पश्चात् मैं तुम्हें जीवात्मा द्वारा गर्भ में निवास की अवस्था की प्राप्ति का वर्णन सुनाऊँगा। हे द्विजश्रेष्ठ, मैं जो कहता हूँ, उसे एकाग्र चित्त से सुनो।

नेपाली

यसपछि म तिमीलाई जीवात्माद्वारा गर्भमा निवासको अवस्थाको प्राप्तिको वर्णन सुनाउनेछु। हे द्विजश्रेष्ठ, म जे भन्दछु, त्यो एकाग्र चित्तले सुन।