अनुगीता पर्व — देहको नाश र नयाँ देहको प्राप्ति; आत्माको ब्रह्म-प्राप्ति
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 185
संस्कृत
1वासुदेव उवाच ततस्तस्योपसंगृह्य पादौ प्रश्नान् सुदुर्वचान्। पप्रच्छ तांश्च धर्मान् स प्राह धर्मभृतां वरः॥
2कश्यप उवाच कथं शरीरं च्यवते कथं चैवोपपद्यते। कथं कष्टाच्च संसारात् संसरन् परिमुच्यते॥
3आत्मा च प्रकृति मुक्त्वा तच्छरीरं विमुञ्चति। शरीरतश्च निर्मुक्तः कथमन्यत् प्रपद्यते॥
4कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नरः। उपभुङ्क्ते क्व वा कर्म विदेहस्यावतिष्ठते॥
5ब्राह्मण उवाच एवं संचोदितः सिद्धः प्रश्नांस्तान् प्रत्यभाषत। आनुपूर्येण वार्ष्णेय तन्मे निगदतः शृणु॥
6सिद्ध उवाच आयुः कीर्तिकराणीह यानि कृत्यानि सेवते। शरीरग्रहणे यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः॥ आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते। बुद्धिावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते॥
7सत्त्वं बलं च कालं च विदित्वा चात्मनस्तथा। अतिवेलमुपाश्नाति स्वविरुद्धान्यनात्मवान्॥
8यदायमतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवते। अत्यथैमपि वा भुङ्क्ते न वा भुक्तो कदाचन॥
9दुष्टान्नामिषपानं च यदन्योन्यविरोधि च। गुरु चाप्यमितं भुङ्क्तं नातिजीर्णेऽपि वा पुनः॥
10व्यायाममतिमात्रं च व्यवायं चोपसेवते। सततं कर्मलाभाद् वा प्राप्तं वेगं विधारयेत्॥
11रसाभियुक्तमन्नं वा दिवा स्वप्नं च सेवते। अपक्वानागते काले स्वयं दोषान् प्रकोपयेत्॥
12स्वदोषकोपनाद् रोगं लभते मरणान्तिकम्। अपि वोद्वन्धनादीनि परीतानि व्यवस्थति॥
13तस्य तैः कारणैर्जन्तोः शरीरं च्यवते तदा। जीवितं प्रोच्यमानं तदृ यथावदुपधारय॥
14ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः। शरीरमनुपर्येत्य सर्वान् प्राणान् रुणद्धि वै॥
15अत्यर्थं बलवानूष्मा शरीरे परिकोपितः। भिनत्ति जीवस्थानानि मर्माणि विद्धि तत्त्वतः॥
16ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरात्। शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु॥ वेदनाभिः परीतात्मा तद् विद्धि द्विजसत्तम। जातीमरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवः॥
17दृश्यन्ते संत्यजन्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ। गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणामतिसर्पणे॥ तादृशीमेव लभते वेदनां मानवः पुनः। भिन्नसंधिरथ क्लेदमद्भिः स लभते नरः॥
18यथा पञ्चसु भूतेषु सम्भूतत्वं नियच्छति। शैत्यात् प्रकुपित: काये तीव्रवायुसमीरितः॥
19यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितः। स गच्छत्यूर्ध्वगो वायुः कृच्छ्रान्मुक्त्वा शरीरिणः॥२२
20शरीरं च जहात्येवं निरुच्छ्वासश्च दृश्यते। स निरुष्मा निरुच्छ्वासो नि:श्रीको हतचेतनः॥
21ब्रह्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरैः। स्रोतोभियैर्विजानाति इन्द्रियार्थाशरीरभृत्॥
22तैरेव न विजानाति प्राणानाहारसम्भवान्। तत्रैव कुरुते काये य: स जीवः सनातनः॥
23तथा यद्यद् भवेद् युक्तं संनिपाते क्वचित् क्वचित्। तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत् तथा॥
24तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन्। आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै॥
25ततः सचेतनो जन्तु भिजानाति किंचन। तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वेव मर्मसु। स जीवो निरधिष्ठानचाल्यते मातरिश्वना॥
26ततः सतं महोच्छ्वासं भृशमुच्छ्वस्य दारुणम्। निष्क्रामन् कम्पयत्याशु तच्छरीरमचेतनम्॥ सजीव: प्रच्युतः कायात् कर्मभिः स्वैः समावृतः। अभितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर्वाप्युपपद्यते॥
27ब्राह्मणा ज्ञानसम्पन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाः। इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः॥ यथान्धकारे खद्योतं लीयमानं ततस्ततः। चक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्ति तथा च ज्ञानचक्षुषः॥ पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा। च्यवन्तं जायमानं च योनि चानुप्रवेशितम्॥ तस्य स्थानानि दृष्टानि त्रिविधानीह शास्त्रतः। कर्मभूमिरियं भूमिर्यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः॥
28ततः शुभाशुभं कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिनः। इहैवोच्चावचान् भोगान् प्राप्नुवन्ति स्वकर्मभिः॥
29इहैवाशुभकर्माणः कर्मभिर्निरयं गताः। अवाग्गतिरियं कष्टा यत्र पच्यन्ति मानवाः। तस्मात् सुदुर्लभो मोक्षो रक्ष्यश्चात्मा ततो भृशम्॥
30ऊर्ध्वं तु जन्तवो गत्वा येषु स्थानेष्ववस्थिताः। कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबोध मे॥
31तच्छ्रुत्वा नैष्ठिकी बुद्धिं बुद्ध्येथाः कर्मनिश्चयम्। तारारूपाणि सर्वाणि यत्रैतच्चन्द्रमण्डलम्॥
32यत्र विभ्राजते लोके स्वभासा सूर्यमण्डलम्। स्थानान्येतानि जानीहि जनानां पुण्यकर्मणाम्॥
33कर्मक्षयाच्च ते सर्वे च्यवन्ते वै पुनः पुनः। तत्रापि च विशेषोऽस्ति दिवि नीचोच्चमध्यमः॥
34न च तत्रापि संतोषो दृष्ट्रा दीप्ततरां श्रियम्। इत्येता गतयः सर्वाः पृथक्ते समुदीरिताः॥
35उपपत्तिं तु वक्ष्यामि गर्भस्याहमतः परम्। तथा तन्मे निगदतः शृणुष्वावहितो द्विज॥
अङ्ग्रेजी
1Touching the feet of that sage Brahmana asked him some very difficult questions. That foremost of all pious persons then described those duties that were referred to.
2Kashyapa said How does the body dissolve away, and how is another is acquired? How does one become liberated after passing through a repeated round of painful re-births?
3Enjoying Nature for sometime, how does the individual Soul cast off the particular body? How does the Individual Soul, freed from the body, attain to what is different from it, (viz., Brahman)?
4How does a human being enjoy the good and bad deeds done by him? Where do the acts exist of one that is devoid of body?
5The Brahmana said Thus urged by Kashyapa, the Liberated Sage answered those questions one after another. Do you listen to me, O hero of the Vrishni race, as I recite to you the answers he gave.
6The Liberated Sage said, Upon the exhaustion of those deeds capable of prolonging life and bringing on fame which are done in a particular body that the Individual Soul assumes, the embodied Jiva, with the span of his life shortened, begins to do acts hostile to life and hcalth. On the approach of destruction, his understanding deviates from the proper course.
7The man of inipure soul, after even a correct understanding of his constitution and strength and of the season of both his own life and of the year, begins to eat at irregular intervals and to eat such food as is hostile to him.
8At such a time he does practices that are greatly harmful. He sometimes eats excessively and sometimes abstains altogether from food.
9He eats bad food or bad meat or takes bad drinks, or food that has been made up of hostile ingredients. He eats food that is heavy and more than what is beneficial, or before the food previously taken, has been digested.
10He indulges in physical exercise and sexual pleasure in excess, or through avidity for work, suppresses the urgings of his corporeal organism even when they become pronounced.
11Or, he taken juicy food or indulges in sleep during daytime. Food that is not properly digested, of itself excites the faults, when the times comes.
12From such excitement of the faults in his body, he gets disease ultimately bringing on death. Sometimes the person engages in unnatural deeds like strangling.
13Through these causes the living body of the creature dissolves away. Understand correctly the manner as I declare it to you.
14Urged on by the Wind which becomes violent, the heat in the body, becoming excited, and reaching every part of the body one after another, restrains all the vital airs.
15Know truly that excited all over the body, the heat becomes very strong, and pierces every vital part where life may be said to live.
16On account of this, the Individual Soul, feeling great pain, quickly takes leave of the body. Know, O foremost of twice-born ones, that when the vital parts of the body become thus afflicted, Individual Soul passes away from he body, suffering from great pain. All living creatures repeatedly suffer from birth and death.
17It is seen, O chief of Brahman's, that the pain which is felt by a person when renouncing his bodies is like to what is felt by him when first entering the womb or when coming out of it. His joints become almost dislocated and he derives much distress from the waters.
18Moved by (another) violent wind, the wind in the body becomes excited through cold, and dissolves away the union of matter into its five primal elements.
19That wind which lives in the vital airs called Prana and Apana occurring within this compound of the five primal elements, rushes upwards, from a situation of distress, leaving the embodied creature.
20It is thus that the wind leaves the body. Then is seen breathlessness. The man then becomes destitute of heat, of breath, of beauty, and of consciousness.
21Deserted by Brahma, the person is said to be dead. By those canals through which he perceives all sensuous objects, the bearer of the body no longer perceives them.
22The Individual Soul creates in the body in those canals the vital airs forned by the food.
23The elements gathered together become in certain parts firmly united. Know that those parts are called the vitals of the body. It is said so in the Shastras.
24When those vital parts are cut, the Individual Soul, rising up, enters the heat of the living creature and restrains the principle of animation forthwith.
25The creature then, though still possessed of consciousness, fails to know anything. The vital part being all worked up, the knowledge of the living creature becomes overwhelmed by darkness.
26The individual Soul then, who has been deprived of everything upon which to stay, is then agitated by the wind. He then, deeply breathing a long an painful breath, goes out speedily, making the inanimate body to tremble. Separated from the body, the Individual Soul, however, is surrounded by his deeds.
27He becomes equipped on all sides with all his auspicious deeds of merit and with all his sins. Brahmanas gifted with knowledge and equipped with the certain conclusions of the scriptures, know him, from marks, as to whether he is possessed of merit or with its demerit. Even as men having eyes see the firefly appearing and disappearing in the midst of darkness, men having the eye of knowledge and crowned with success of penances, see, with spiritual vision, the Individual Soul as he leaves the body, as he is re-born, and as he enters the womb. It is seen that the Individual Soul has three regions assigned to him eternally.
28This world where creatures live is called the field of action. Performing acts, good or bad, all embodied creatures attain to the fruits thereof.
29On account of their own decds, creatures acquirc even here superior or inferiors enjoyments. Doers of evil deeds here, on ! account of those deeds of theirs, attain to hell.
30This condition of sinking with head downwards, in which creatures are boiled is one of great misery. It is such that a rescue therefrom is highly difficult. Indeed, one should try hard for saving himself from this misery.
31Those regions where creatures live when they ascend from this world, I shall now declare truly. Do you listen to me attentively.
32By listening to what I say, you will acquire firmness of understanding and a clear apprehension of deeds. Know that even those are the regions of all creatures of righteous deeds, viz., the stellar worlds that shine in the sky, the lunar disc, and the solar disc as well that shines in the universe in its own light.
33Upon the termination, again, of their merits, they fall away from those regions repeatedly. There is distinction of inferior, superior and middling happiness even in the celestial region.
34There is discontent at sight of prosperity more burning than one's own even in the celestial region. Even these are the goals which I have mentioned in full.
35I shall, after this, describe to you the attainment by the Individual Soul of the condition of residence in the womb. Do you hear me, with rapt attention, O twice-born one, as I speak to you.
हिन्दी
1उन मुनि के चरणों का स्पर्श करके ब्राह्मण (कश्यप) ने उनसे कुछ अत्यन्त कठिन प्रश्न पूछे। तब उन धर्मात्माओं में श्रेष्ठ ने जिन कर्तव्यों की चर्चा हुई थी, उनका वर्णन किया।
2कश्यप ने कहा — शरीर किस प्रकार विलीन होता है और दूसरा शरीर किस प्रकार प्राप्त होता है? दुःखद पुनर्जन्मों के बारम्बार चक्र से गुजरकर मनुष्य किस प्रकार मुक्त होता है?
3कुछ काल तक प्रकृति का भोग करके जीवात्मा उस विशेष शरीर का त्याग किस प्रकार करता है? शरीर से मुक्त होकर जीवात्मा उससे भिन्न वस्तु (अर्थात् ब्रह्म) को किस प्रकार प्राप्त होता है?
4मनुष्य अपने किए हुए शुभ और अशुभ कर्मों का भोग किस प्रकार करता है? जो शरीर से रहित है, उसके कर्म कहाँ रहते हैं?
5ब्राह्मण ने कहा — कश्यप के इस प्रकार आग्रह करने पर उन मुक्त मुनि ने उन प्रश्नों का एक-एक करके उत्तर दिया। हे वृष्णिवंश के वीर, उन्होंने जो उत्तर दिए, वे मैं सुनाता हूँ; आप मुझे सुनिए।
6मुक्त मुनि ने कहा — जीवात्मा जिस विशेष शरीर को धारण करता है, उसमें आयु बढ़ाने वाले और यश लाने वाले जो कर्म किए जाते हैं, उनके क्षीण हो जाने पर, आयु घट जाने से वह देहधारी जीव प्राण और स्वास्थ्य के विरोधी कर्म करने लगता है। विनाश के निकट आने पर उसकी बुद्धि उचित मार्ग से भटक जाती है।
7अपवित्र आत्मा वाला मनुष्य अपनी प्रकृति और बल तथा अपनी आयु और ऋतु — दोनों के काल का यथार्थ ज्ञान होने पर भी अनियमित समय पर भोजन करने लगता है और ऐसा अन्न खाने लगता है जो उसके लिए विरोधी है।
8ऐसे समय में वह अत्यन्त हानिकारक आचरण करता है। वह कभी अत्यधिक खा लेता है और कभी भोजन से पूर्णतः विरत रहता है।
9वह दूषित अन्न अथवा दूषित मांस खाता है, अथवा दूषित पेय पीता है, अथवा ऐसा भोजन करता है जो परस्पर विरोधी वस्तुओं से बना हो। वह भारी और हितकर मात्रा से अधिक भोजन करता है, अथवा पहले खाए हुए भोजन के पचने से पूर्व ही खा लेता है।
10वह शारीरिक व्यायाम और कामभोग में अति करता है, अथवा कार्य के लोभ से अपने शरीर के वेगों को उनके प्रबल हो जाने पर भी रोक रखता है।
11अथवा वह रसयुक्त भोजन करता है अथवा दिन में सोता है। जो भोजन ठीक से नहीं पचता, वह स्वयं ही समय आने पर दोषों को उभार देता है।
12शरीर में दोषों के इस प्रकार उभरने से उसे रोग हो जाता है जो अन्ततः मृत्यु ले आता है। कभी-कभी मनुष्य गला घोंटने जैसे अस्वाभाविक कर्मों में भी प्रवृत्त हो जाता है।
13इन कारणों से प्राणी का जीवित शरीर विलीन हो जाता है। मैं जिस प्रकार तुम्हें बताता हूँ, उसे यथार्थ रूप से समझो।
14प्रचण्ड हुई वायु से प्रेरित होकर शरीर की ऊष्मा उत्तेजित हो उठती है, और शरीर के एक-एक भाग में पहुँचकर समस्त प्राणवायुओं को रोक देती है।
15यथार्थ रूप से जान लो कि सारे शरीर में उत्तेजित होकर वह ऊष्मा अत्यन्त प्रबल हो जाती है और उस प्रत्येक मर्मस्थान को भेदती है जहाँ प्राण का निवास कहा जाता है।
16इसी कारण से जीवात्मा महान् पीड़ा का अनुभव करके शीघ्र ही शरीर से विदा लेता है। हे द्विजश्रेष्ठ, जान लो कि जब शरीर के मर्मस्थान इस प्रकार पीड़ित हो जाते हैं, तब जीवात्मा महान् पीड़ा भोगता हुआ शरीर से निकल जाता है। समस्त प्राणी बार-बार जन्म और मृत्यु का कष्ट भोगते हैं।
17हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, देखा गया है कि शरीर त्यागते समय मनुष्य को जो पीड़ा होती है, वह उस पीड़ा के समान है जो उसे गर्भ में पहले प्रवेश करते समय अथवा उससे बाहर निकलते समय होती है। उसके जोड़ मानो उखड़ जाते हैं और जल से भी उसे बहुत कष्ट होता है।
18(दूसरी) प्रचण्ड वायु से प्रेरित होकर शरीर की वायु शीत के कारण उत्तेजित हो उठती है और पदार्थ के इस संयोग को उसके पाँच मूल तत्त्वों में विघटित कर देती है।
19पाँच मूल तत्त्वों के इस संघात के भीतर प्राण और अपान नामक प्राणवायुओं में जो वायु निवास करती है, वह उस क्लेश की स्थिति से देहधारी प्राणी को छोड़कर ऊपर की ओर वेग से जाती है।
20इस प्रकार वायु शरीर छोड़ देती है। तब श्वासरहितता दिखाई देती है। तब मनुष्य ऊष्मा से, श्वास से, कान्ति से और चेतना से रहित हो जाता है।
21ब्रह्म से परित्यक्त उस पुरुष को मृत कहा जाता है। जिन नाड़ियों के द्वारा वह समस्त इन्द्रियविषयों का अनुभव करता था, उनके द्वारा वह देहधारी अब उनका अनुभव नहीं करता।
22जीवात्मा ही शरीर में उन नाड़ियों के भीतर अन्न से बने प्राणवायुओं की सृष्टि करता है।
23एकत्र हुए तत्त्व कुछ स्थानों पर दृढ़तापूर्वक संयुक्त हो जाते हैं। जान लो कि उन स्थानों को शरीर के मर्म कहा जाता है। शास्त्रों में ऐसा ही कहा गया है।
24जब वे मर्मस्थान छिन्न होते हैं, तब जीवात्मा ऊपर उठकर प्राणी की ऊष्मा में प्रवेश करता है और तत्काल चेतना के तत्त्व को रोक देता है।
25तब वह प्राणी, यद्यपि अब भी चेतना से युक्त है, तथापि कुछ भी जान नहीं पाता। मर्मस्थानों के पूर्णतः विक्षुब्ध हो जाने से प्राणी का ज्ञान अन्धकार से अभिभूत हो जाता है।
26तब वह जीवात्मा, जो अपने समस्त आधारों से वंचित हो चुका है, वायु से विक्षुब्ध किया जाता है। तब वह गहरी, लम्बी और पीड़ादायक श्वास लेता हुआ शीघ्रता से बाहर निकल जाता है और उस निर्जीव शरीर को कँपा देता है। किन्तु शरीर से पृथक् होकर भी जीवात्मा अपने कर्मों से घिरा रहता है।
27वह अपने समस्त शुभ पुण्यकर्मों और समस्त पापों से चारों ओर से सज्जित हो जाता है। ज्ञान से सम्पन्न और शास्त्रों के निश्चित सिद्धान्तों से युक्त ब्राह्मण लक्षणों से जान लेते हैं कि वह पुण्य से युक्त है अथवा पाप से। जैसे नेत्रों वाले मनुष्य अन्धकार के बीच जुगनू को प्रकट और लुप्त होते देखते हैं, वैसे ही ज्ञान के नेत्र वाले और तपस्या की सिद्धि से विभूषित पुरुष दिव्य दृष्टि से जीवात्मा को शरीर छोड़ते हुए, पुनर्जन्म लेते हुए और गर्भ में प्रवेश करते हुए देखते हैं। देखा गया है कि जीवात्मा के लिए शाश्वत रूप से तीन लोक नियत हैं।
28यह लोक, जहाँ प्राणी रहते हैं, कर्मक्षेत्र कहलाता है। शुभ अथवा अशुभ कर्म करके समस्त देहधारी प्राणी उनके फल प्राप्त करते हैं।
29अपने ही कर्मों के कारण प्राणी यहीं श्रेष्ठ अथवा निकृष्ट भोग प्राप्त करते हैं। यहाँ जो पापकर्म करते हैं, वे अपने उन्हीं कर्मों के कारण नरक प्राप्त करते हैं।
30सिर नीचे किए हुए डूबते जाने की यह अवस्था, जिसमें प्राणी पकाए जाते हैं, महान् दुःख की है। वह ऐसी है कि उससे उद्धार पाना अत्यन्त कठिन है। वस्तुतः मनुष्य को इस दुःख से अपने को बचाने के लिए कठोर प्रयत्न करना चाहिए।
31जिन लोकों में प्राणी इस लोक से ऊपर चढ़कर निवास करते हैं, उनका मैं अब यथार्थ वर्णन करूँगा। तुम ध्यानपूर्वक मुझे सुनो।
32मैं जो कहता हूँ, उसे सुनकर तुम बुद्धि की दृढ़ता और कर्मों का स्पष्ट बोध प्राप्त करोगे। जान लो कि धर्मकर्म करने वाले समस्त प्राणियों के लोक ये ही हैं — आकाश में चमकने वाले नक्षत्रलोक, चन्द्रमण्डल तथा वह सूर्यमण्डल भी जो विश्व में अपने ही प्रकाश से चमकता है।
33किन्तु अपने पुण्य के क्षीण हो जाने पर वे उन लोकों से बार-बार नीचे गिरते हैं। स्वर्गलोक में भी निकृष्ट, श्रेष्ठ और मध्यम सुख का भेद है।
34स्वर्गलोक में भी अपने से अधिक तप्त करने वाली समृद्धि देखकर असन्तोष होता है। ये ही वे गतियाँ हैं जिनका मैंने पूरा वर्णन किया है।
35इसके पश्चात् मैं तुम्हें जीवात्मा द्वारा गर्भ में निवास की अवस्था की प्राप्ति का वर्णन सुनाऊँगा। हे द्विजश्रेष्ठ, मैं जो कहता हूँ, उसे एकाग्र चित्त से सुनो।
नेपाली
1ती मुनिका चरण स्पर्श गरेर ब्राह्मण (कश्यप)ले उनलाई केही अत्यन्त कठिन प्रश्न सोधे। तब ती धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठले जुन कर्तव्यको चर्चा भएको थियो, तिनको वर्णन गरे।
2कश्यपले भने — शरीर कसरी विलीन हुन्छ र अर्को शरीर कसरी प्राप्त हुन्छ? दुःखद पुनर्जन्मको बारम्बारको चक्रबाट गुज्रेर मानिस कसरी मुक्त हुन्छ?
3केही समय प्रकृतिको भोग गरेर जीवात्माले त्यस विशेष शरीरको त्याग कसरी गर्दछ? शरीरबाट मुक्त भई जीवात्माले त्योभन्दा भिन्न वस्तु (अर्थात् ब्रह्म) कसरी प्राप्त गर्दछ?
4मानिसले आफूले गरेका शुभ र अशुभ कर्मको भोग कसरी गर्दछ? जो शरीरबाट रहित छ, उसका कर्म कहाँ रहन्छन्?
5ब्राह्मणले भने — कश्यपले यसरी आग्रह गरेपछि ती मुक्त मुनिले ती प्रश्नको एक-एक गरी उत्तर दिए। हे वृष्णिवंशका वीर, उनले जुन उत्तर दिए, ती म सुनाउँछु; तपाईं मलाई सुन्नुहोस्।
6मुक्त मुनिले भने — जीवात्माले जुन विशेष शरीर धारण गर्दछ, त्यसमा आयु बढाउने र यश ल्याउने जुन कर्म गरिन्छन्, तिनको क्षय भएपछि, आयु घटेकाले त्यो देहधारी जीव प्राण र स्वास्थ्यका विरोधी कर्म गर्न थाल्दछ। विनाश नजिक आएपछि उसको बुद्धि उचित मार्गबाट भड्किन्छ।
7अपवित्र आत्मा भएको मानिसले आफ्नो प्रकृति र बल तथा आफ्नो आयु र ऋतु — दुवैको कालको यथार्थ ज्ञान भएर पनि अनियमित समयमा भोजन गर्न थाल्दछ र त्यस्तो अन्न खान थाल्दछ जो उसका लागि विरोधी छ।
8त्यस्तो समयमा ऊ अत्यन्त हानिकारक आचरण गर्दछ। ऊ कहिले अत्यधिक खान्छ र कहिले भोजनबाट पूर्णतः विरत रहन्छ।
9उसले दूषित अन्न अथवा दूषित मासु खान्छ, अथवा दूषित पेय पिउँछ, अथवा त्यस्तो भोजन गर्दछ जो परस्पर विरोधी वस्तुले बनेको होस्। ऊ भारी र हितकर मात्राभन्दा बढी भोजन गर्दछ, अथवा पहिले खाएको भोजन पच्नुभन्दा अगावै खाइहाल्छ।
10ऊ शारीरिक व्यायाम र कामभोगमा अति गर्दछ, अथवा कार्यको लोभले आफ्नो शरीरका वेगलाई ती प्रबल भइसक्दा पनि रोकिराख्दछ।
11अथवा उसले रसयुक्त भोजन गर्दछ अथवा दिनमा सुत्दछ। जुन भोजन राम्ररी पच्दैन, त्यसैले समय आएपछि दोषहरूलाई उभार्दछ।
12शरीरमा दोषहरू यसरी उभारिएपछि उसलाई रोग लाग्छ जसले अन्ततः मृत्यु ल्याउँछ। कहिलेकाहीँ मानिस घाँटी अँठ्याउनेजस्ता अस्वाभाविक कर्ममा पनि प्रवृत्त हुन्छ।
13यी कारणले प्राणीको जीवित शरीर विलीन हुन्छ। म जसरी तिमीलाई बताउँछु, त्यसलाई यथार्थ रूपमा बुझ।
14प्रचण्ड भएको वायुबाट प्रेरित भई शरीरको उष्णता उत्तेजित हुन्छ, र शरीरको एक-एक भागमा पुगेर सम्पूर्ण प्राणवायुलाई रोकिदिन्छ।
15यथार्थ रूपमा जान कि सारा शरीरमा उत्तेजित भई त्यो उष्णता अत्यन्त प्रबल हुन्छ र त्यो प्रत्येक मर्मस्थानलाई भेद्दछ जहाँ प्राणको निवास भनिन्छ।
16यसै कारणले जीवात्माले महान् पीडाको अनुभव गरेर चाँडै नै शरीरबाट विदा लिन्छ। हे द्विजश्रेष्ठ, जान कि जब शरीरका मर्मस्थान यसरी पीडित हुन्छन्, तब जीवात्मा महान् पीडा भोग्दै शरीरबाट निस्कन्छ। सम्पूर्ण प्राणीले पटक-पटक जन्म र मृत्युको कष्ट भोग्दछन्।
17हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, देखिएको छ कि शरीर त्याग्दा मानिसलाई जुन पीडा हुन्छ, त्यो त्यस पीडाजस्तै हो जुन उसलाई गर्भमा पहिले प्रवेश गर्दा अथवा त्यसबाट बाहिर निस्कँदा हुन्छ। उसका जोर्नी मानौँ उछिट्टिन्छन् र जलबाट पनि उसलाई धेरै कष्ट हुन्छ।
18(अर्को) प्रचण्ड वायुबाट प्रेरित भई शरीरको वायु शीतका कारण उत्तेजित हुन्छ र पदार्थको यस संयोगलाई त्यसका पाँच मूल तत्त्वमा विघटित पारिदिन्छ।
19पाँच मूल तत्त्वको यस सङ्घातभित्र प्राण र अपान नामक प्राणवायुमा जुन वायु निवास गर्दछ, त्यो त्यस क्लेशको स्थितिबाट देहधारी प्राणीलाई छाडेर माथितिर वेगले जान्छ।
20यसरी वायुले शरीर छाड्दछ। तब श्वासरहितता देखिन्छ। तब मानिस उष्णताबाट, श्वासबाट, कान्तिबाट र चेतनाबाट रहित हुन्छ।
21ब्रह्मबाट परित्यक्त त्यस पुरुषलाई मृत भनिन्छ। जुन नाडीहरूद्वारा उसले सम्पूर्ण इन्द्रियविषयको अनुभव गर्दथ्यो, तीद्वारा त्यो देहधारीले अब तिनको अनुभव गर्दैन।
22जीवात्माले नै शरीरमा ती नाडीभित्र अन्नले बनेका प्राणवायुको सृष्टि गर्दछ।
23जम्मा भएका तत्त्व केही स्थानमा दृढतापूर्वक संयुक्त हुन्छन्। जान कि ती स्थानलाई शरीरका मर्म भनिन्छ। शास्त्रमा त्यसै भनिएको छ।
24जब ती मर्मस्थान छिन्न हुन्छन्, तब जीवात्मा माथि उठेर प्राणीको उष्णतामा प्रवेश गर्दछ र तत्काल चेतनाको तत्त्वलाई रोकिदिन्छ।
25तब त्यो प्राणी, यद्यपि अझै चेतनाले युक्त छ, तथापि केही पनि जान्न सक्दैन। मर्मस्थानहरू पूर्णतः विक्षुब्ध भएपछि प्राणीको ज्ञान अन्धकारले अभिभूत हुन्छ।
26तब त्यो जीवात्मा, जो आफ्ना सम्पूर्ण आधारबाट वञ्चित भइसकेको छ, वायुले विक्षुब्ध पारिन्छ। तब त्यो गहिरो, लामो र पीडादायक श्वास लिँदै हतारिएर बाहिर निस्कन्छ र त्यस निर्जीव शरीरलाई कँपाइदिन्छ। तर शरीरबाट पृथक् भएर पनि जीवात्मा आफ्ना कर्मले घेरिएकै रहन्छ।
27ऊ आफ्ना सम्पूर्ण शुभ पुण्यकर्म र सम्पूर्ण पापले चारैतिरबाट सजिन्छ। ज्ञानले सम्पन्न र शास्त्रका निश्चित सिद्धान्तले युक्त ब्राह्मणहरूले लक्षणबाट जान्दछन् कि ऊ पुण्यले युक्त छ अथवा पापले। जसरी आँखा भएका मानिसहरूले अन्धकारका बीचमा जुनकिरीलाई प्रकट र लुप्त भएको देख्दछन्, त्यसै गरी ज्ञानका नेत्र भएका र तपस्याको सिद्धिले विभूषित पुरुषहरूले दिव्य दृष्टिले जीवात्मालाई शरीर छाड्दै गरेको, पुनर्जन्म लिँदै गरेको र गर्भमा प्रवेश गर्दै गरेको देख्दछन्। देखिएको छ कि जीवात्माका लागि शाश्वत रूपमा तीन लोक तोकिएका छन्।
28यो लोक, जहाँ प्राणीहरू बस्दछन्, कर्मक्षेत्र भनिन्छ। शुभ अथवा अशुभ कर्म गरेर सम्पूर्ण देहधारी प्राणीले तिनका फल प्राप्त गर्दछन्।
29आफ्नै कर्मका कारण प्राणीहरूले यहीँ श्रेष्ठ अथवा निकृष्ट भोग प्राप्त गर्दछन्। यहाँ जसले पापकर्म गर्दछन्, तिनीहरूले आफ्ना तिनै कर्मका कारण नर्क प्राप्त गर्दछन्।
30शिर तल पारेर डुब्दै जाने यो अवस्था, जसमा प्राणीहरू पकाइन्छन्, महान् दुःखको हो। त्यो यस्तो छ कि त्यसबाट उद्धार पाउनु अत्यन्त कठिन छ। वास्तवमा मानिसले यस दुःखबाट आफूलाई जोगाउन कठोर प्रयत्न गर्नुपर्दछ।
31जुन लोकमा प्राणीहरू यस लोकबाट माथि चढेर निवास गर्दछन्, तिनको म अब यथार्थ वर्णन गर्नेछु। तिमी ध्यानपूर्वक मलाई सुन।
32म जे भन्दछु, त्यो सुनेर तिमीले बुद्धिको दृढता र कर्मको स्पष्ट बोध प्राप्त गर्नेछौ। जान कि धर्मकर्म गर्ने सम्पूर्ण प्राणीका लोक यिनै हुन् — आकाशमा चम्कने नक्षत्रलोक, चन्द्रमण्डल तथा त्यो सूर्यमण्डल पनि जो विश्वमा आफ्नै प्रकाशले चम्कन्छ।
33तर आफ्नो पुण्य क्षीण भएपछि तिनीहरू ती लोकबाट पटक-पटक तल खस्दछन्। स्वर्गलोकमा पनि निकृष्ट, श्रेष्ठ र मध्यम सुखको भेद छ।
34स्वर्गलोकमा पनि आफूभन्दा बढी तताउने समृद्धि देखेर असन्तोष हुन्छ। यिनै ती गति हुन् जसको मैले पूरा वर्णन गरेको छु।
35यसपछि म तिमीलाई जीवात्माद्वारा गर्भमा निवासको अवस्थाको प्राप्तिको वर्णन सुनाउनेछु। हे द्विजश्रेष्ठ, म जे भन्दछु, त्यो एकाग्र चित्तले सुन।