आश्वमेधिक पर्व — (क्रमशः) मरुत्त र बृहस्पतिको कथा
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 178
संस्कृत
1इन्द्र उवाच एवमेतद् ब्रह्मबलं गरीयो न ब्राह्मणात् किंचिदन्यद् गरीयः। आविक्षितस्य तु बलं न मृष्ये वज्रमस्मै प्रहरिष्यामि घोरम्॥
2धृतराष्ट्र प्रहितो गच्छ मरुत्तं संवर्तेन संगतं तं वदस्व। बृहस्पतिं त्वमुपशिक्षस्व राजन् वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम्॥
3व्यास उवाच ततो गत्वा धृतराष्ट्रो नरेन्द्र प्रोवाचेदं वचनं वासवस्य॥
4धृतराष्ट्र उवाच गन्धर्वं मां धृतराष्ट्रं निबोध त्वामागतं वक्तुकामं नरेन्द्र। ऐन्द्रं वाक्यं शृणु मे राजसिंह यत् प्राह लोकाधिपतिर्महात्मा॥ बृहस्पतिं याजकं त्वं वृणीष्व वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम्। वचश्चेदेतन्न करिष्यसे मे प्राहैतदेतावदचिन्त्यका॥
5मरुत उवाच त्वं चैवैतद् वेत्थ पुरंदरच विश्वेदेवा वसवश्चाश्विनौ च। मित्रद्रोहे निष्कृतिर्नास्ति लोके महत् पापं ब्रह्महत्यासमं तत्॥
6बृहस्पतिर्याजयतां महेन्द्र देवश्रेष्ठं वज्रभृतां वरिष्ठम्। संवर्तो मां याजयिताऽद्य राजन् न ते वाक्यं तस्य वा रोचयामि॥
7गन्धर्व उवाच घोरो नादः श्रूयतां वासवस्य नभस्तले गर्जतो राजसिंह। व्यक्तं वज्रं मोक्ष्यते ते महेन्द्रः क्षेमं राजंश्चिन्त्यतामेष कालः॥
8व्यास उवाच इत्येवमुक्तो धृतराष्ट्रेण राजन् श्रुत्वा नादं नदतो वासवस्य। तपोनित्यं धर्मविदां वरिष्ठं संवर्तं तं ज्ञापयामास कार्यम्॥
9मरुत उवाच दध्वा दूरं तेन न दृश्यतेऽद्या प्रपद्येऽहं शर्म विपेन्द्र त्वत्तः प्रयच्छ तस्मादभयं विप्रमुख्य॥
10अयमायाति वै वज्री दिशो विद्योतयन् दशा अमानुषेण घोरेण सदस्यास्त्रासिता हि नः॥
11संवर्त उवाच भयं शक्राद् व्येतु ते राजसिंह प्रणोत्स्येऽहं भयमेतत् सुघोरम्। संस्तम्भिन्या विद्यया क्षिप्रमेव मा भैस्त्वमस्याभिभवात् प्रतीतः॥
12अहं संस्तम्भयिष्यामि मा भैस्त्वं शक्रतो नृप। सर्वेषामेव देवानां क्षयितान्यायुधानि मे॥
13दिशो वज्रं व्रजतां वायुरेतु वर्षं भूत्वा वर्षतां काननेषु। आपः प्लवन्त्वन्तरिक्षे वृथा च सौदामनी दृश्यते मापि भैस्त्वम्॥ वह्निर्देवस्त्रातु वा सर्वतस्ते कामान् सर्वान् वर्षतु वासवो वा। वजं तथा स्थापयतां वधाय महाघोरं प्लवमानं जलौघैः॥
14मरुत उवाच घोरः शब्दः श्रूयते वै महास्वनो वज्रस्यैष सहितो मारुतेन। न मे स्वास्थ्यं जायते चाद्य विप्र॥
15संवर्त उवाच वज्रादुग्राद् व्येतु भयं तवाद्य वातो भूत्वा हन्मि नरेन्द्र वज्रम्। भयं त्यक्त्वा वरमन्यं वृणीष्व कं ते कामं मनसा साधयामि॥
16मरुत्त उवाच इन्द्रः साक्षात् सहसाभ्येतु विप्र हविर्यज्ञे प्रतिगृह्णातु चैव। स्वं स्वं धिष्ण्यं चैव जुषन्तु देवा हुतं सोमं प्रतिगृह्णन्तु चैव॥
17संवर्त उवाच अयमिन्द्रो हरिभिरायाति राजन् देवैः सर्वैस्त्वरितैः स्तूयमानः। मन्त्राहूतो यज्ञमिमं मयाद्य पश्यस्वैनं मन्त्रविसस्तकायम्॥
18अग्निरुवाच ततो देवैः सहितो देवराजो रथे युक्त्वा तान् हरीन् वाजिमुख्यान्। राविक्षितस्याप्रमेयस्य सोमम्॥
19तमायान्तं सहितं देवसंघैः प्रत्युद्ययौ सपुरोधा मरुत्तः। चक्रे पूजां देवराजाय चाश्यां यथाशास्त्रं विधिवत् प्रीयमाणः॥
20संवर्त उवाच स्वागतं ते पुरुहूतेह विद्वन् यज्ञोऽप्ययं संनिहिते त्वयीन्द्र। शोशुभ्यते बलवृत्रघ्न भूयः पिबस्व सोमं सुतमुद्यतं मया।॥
21मरुत्त उवाच शिवेन मां पश्य नमश्च तेऽस्तु प्राप्तो यज्ञः सफलं जीवितं मे। अयं यज्ञं कुरुते मे सुरेन्द्र बृहस्पतेरवरजो विप्रमुख्यः॥
22इन्द्र उवाच जानामि ते गुरुमेनं तपोधनं बृहस्पतेरनुजं तिग्मतेजसम्। यस्याह्वानादागतोऽहं नरेन्द्र प्रीतिर्मेऽद्य त्वयि मन्युः प्रनष्टः॥
23संवर्त उवाच यदि प्रीतस्त्वमसि वै देवराज तस्मात्स्वयं शाधि यज्ञे विधानम्। स्वयं सर्वान् कुरु भागान् सुरेन्द्र जानात्वयं सर्वलोकश्च देव॥
24व्यास उवाच एवमुक्तस्त्वाङ्गिरसेन शक्रः समादिदेश स्वयमेव देवान्। सभाः नियन्तामावसथाश्च मुख्याः सहस्रशश्चित्रभूताः समृद्धाः॥ क्लृप्ताः स्थूणाः कुरुतारोहणानि गन्धर्वाणामप्सरसां च शीघ्रम्। यत्र नृत्येरन्नप्सरसः समस्ताः स्वर्गोपमः क्रियतां यज्ञवाटः॥
25इत्युक्तास्ते चक्रुराशु प्रतीता दिवौकसः शक्रवाक्यान्नरेन्द्र। ततो वाक्यं प्राह राजानमिन्द्रः प्रीतो राजन् पूज्यमानो मरुत्तम्॥ एष त्वयाहमिह राजन् समेत्य ये चाप्यन्ये तव पूर्वे नरेन्द्र। सर्वाश्चान्या देवता: प्रीयमाणा हविस्तुभ्यं प्रतिगृह्णन्तु राजन्॥
26आग्नेयं वै लोहितमालभन्तां वैश्वदेवं बहुरूपं हि राजन्। नीलं चोक्षाणं मध्यमप्यालभन्तां चलच्छिश्नं सम्प्रदिष्टं द्विजायाः॥
27ततो यज्ञो ववृधे तस्य राजन् यत्र देवाः स्वयमन्नानि जहः। यस्मिशक्रो ब्राह्मणैः पूज्यमानः सदस्योऽभूद्धरिमान् देवराजः॥
28ततः संवर्तश्चैत्यगतो महात्मा यथा वह्निः प्रज्वलितो द्वितीयः। हवींष्युच्चैराह्वयन् देवसंघान् जुहावाग्नौ मन्त्रवत् सुप्रतीतः॥
29ततः पीत्वा बलभित् सोममयं ये चाप्यन्ये सोमपा देवसंघाः। सर्वेऽनुज्ञाताः प्रययुः पार्थिवेन यथाजोषं तर्पिताः प्रीतिमन्तः॥
30ततो राजा जातरूपस्य राशीन् पदे पदे कारयामास हृष्टः। द्विजातिभ्यो विसृजन् भूरि वित्तं रराज वित्तेश इवारिहन्ता॥
31ततो वित्तं विविधं संनिधाय यथोत्साहं कारयित्वा च कोषम्। अनुज्ञातो गुरुणा संनिवृत्य शशास गामखिलां सागरान्ताम्॥
32एवंगुण: सम्बभूवेह राजा यस्य क्रतो तत् सुवर्णं प्रभूतम्। तत् त्वं समादाय नरेन्द्र वित्तं यजस्य देवांस्तर्पयानो निवापैः॥
33वैशम्पायन उवाच ततो राजा पाण्डवो हृष्टरूप: श्रुत्वा वाक्यं सत्यवत्याः सुतस्य। मनश्चक्रे तेन वित्तेन यष्टुं ततोऽमात्यैर्मन्त्रयामास भूयः॥
अङ्ग्रेजी
1The power of Brahmanas is, indeed great and there are more powerful than Brahmanas, but I can never bear patiently the insolent pride of Avikshita's son, and so shall I grind him with my thunderbolt.
2Therefore, O Dhritarashtra, according to my direction go to king Marutta, attended by Samvarta, and deliver this now to him-do you, O prince, accept Brihaspati as your spiritual preceptor, as otherwise, I shall strike you with my dreadful thunderbolt.' do you
3Vyasa said Then Dhritarashtra went to that monarch's court and delivered this news to him from Vasava.
4Dhritarashtra said O king, know that I am Dhritarashtra the Gandharva, come here with the object of delivering to you the message of Indra, do you, O foremost of kings, listen to the words which the great lord of all the worlds meant for you, that one of incomprehensible deeds (Indra) only said this much do you accept Brihaspati as your officiating priest for the sacrifice, or if you do not comply with my request. I shall strike you with my dreadful thunderbolt.
5Marutta said-You, O Purandara, the Vishvadevas, the Vasus and the Ashvins you all know, that, in this world there is no escape for the results of playing false to a friend, it is a great sin like that of Brahminicide.
6Let Brihaspati (therefore) officiate as priest to that Mahendra the supreme Deva (god), the highest one holding the thunderbolt, and, O prince, Samvarta will act as my priest, as neither his (Indra's) words, nor thine commend themselves to me.
7The Gandharva said Do you, O foremost of kings, listen to the terrible war-cry, of Vasava roaring in the sky, assuredly and openly will Mahendra hurl his thunderbolt at you, do you, therefore, think of your well-being, for this is the time to do it.
8Vyasa said Thus addressed by Dhritarashtra, and hearing the of Vasava, the king communicated this news to Samvarta firm in devotion and the highest of all virtuous men. roar
9Marutta said Indeed this rain cloud floating in the air, indicates that Indra must be near at present, therefore, O prince of Brahmanas, I seek shelter from you, do you, O best of Brahmanas remove this fear of Indra from my mind.
10The Holder of the Thunderbolt is coming encompassing the ten directions of space with his dreadful and super-human refulgence and my assistants at this sacrificial assembly have been filled with fear.
11O foremost of kings, your fear of Shakra will soon be removed, and I shall soon remove this terrible pain by means of my magic (incantation), be calm and have no fear of being overpowered by Indra.
12You have nothing to fear from the God of a Hundred Sacrifices, I shall use my staying charms, O king, and the weapons of all the gods will avail them not.
13Let the lightning flash in all the directions, and the winds entering into the clouds pour down rain in the midst of the forests, and the water deluge the heavens and the flashes of lightning that are seen will avail not, you have nothing to fcar, let Vasava pour down the rains and plat his terrific thunderbolt where he will, floating among the masses of (clouds) for your destruction, for the god Vahni (Agni) will protect you in every way, and make you attain all the objects of your desire.
14This dreadful crash of the thunderbolt together with the roaring of the winds, seem dreadful to my ears and my heart is stricken again and again, O Brahmana, and my peace of mind is gone at present.
15Samvarta said O king, the fear in your mind from this terrible thunderbolt will leave you immediately. I shall remove the thunder by the help of the winds, and setting aside all fear from your mind, do you accept a boon from me according to your heart's desire, and I shall do it for you.
16Marutta said-I wish, O Brahmana, that Indra all of a sudden should come bodily at this sacrifice, and accept the oblation offered to him, and that all the other celestials also come and take their appointed shares of the offerings and accepts the libations of Soma offered to them.
17I have, by the power of my incantations, attracted Indra bodily to this sacrifice. See, O king, Indra coming with his horses, and adored by the other celestials hastening to this sacrifice.
18Then the King of the Celestials attended by the other deities and riding in his chariot drawn by the most excellent horses, approached the sacrificial altar of that son of Avikshit and drank the Soma libations of that peerless king.
19And king Marutta with his priest rose to receive Indra coming with the host of celestials and well-pleased in mind, he welcomed the King of Deities with due and foremost honours according to the Shastras.
20Welcome to you, O Indra, by your presence here, I learned one, this sacrifice has been made grand, O destroyer of Vala, and Vritra, do you, again, drink this Soma juice produced by me today.
21Marutta said-Do you look with kindness upon me, I bow to you, O Indra, by your presence, my sacrifice has been perfected, and my life too blessed with good results. O Surendra, this excellent Brahmana, the younger brother of Brihaspati is engaged in celebrating my sacrifices.
22Indra said I know your priest, this highly energetic ascetic, the younger brother of Brihaspati, at whose invitation I have come to this sacrifice, I am, o king, well-pleased with you, and my anger against you is gone.
23If, O King of the Celestials, you are pleased with us, do you yourself give all the directions for this sacrifice, and, O Surendra, yourself ordain the sacrificial portions (for the gods), so that, O god, all the world may know that it has been done by you.
24Vyasa said Thus addressed by the son of Angira, Shakra himself gave directions to all the celestials to erect the hall of assembly, and a thousand well-furnished excellent rooms loO king grand as in a canvass and quickly to complete the staircase massive and durable, for the ascent of the Gandharvas and Apsaras and to furnish that portion of the sacrificial ground reserved for the dance of the Apsaras, like the palace of Indra in the celestial region.
25o king, thus directed, the renowned denizens of heaven quickly carried out the directions of Shakra. And then, O king, Indra well-pleased and worshipped, thus said to king Marutta, O prince, by associating with you at this sacrifice, your ancestors who have gone before you, as well as the other celestials have been highly pleased and accepted the oblations offered by you.
26And now, O king, let the foremost of twiceborn ones, offer on the sacrificial altar a red bull belonging to the Fire-God and a sacred and duly consecrated blue bull with variegated skin, belonging to the Vishvedevas.
27Then, O king, the sacrificial ceremony grew in splendour, wherein the celestials themselves collected the food, and Shakra the King of the a Celestials, possessed of horse, and adored by the Brahmanas, become all assistant at the sacrifice.
28And then the great Samvarta ascending the altar, and loO king radiant as the second embodiment of the Burning Fire, loudly addressing the celestials with satisfaction, offered oblations of clarified butter to the fire with incantation of the sacred hymns.
29And then the Destroyer of Vala first drank the Soma juice, and then the assembly of other celestials who drank Soma, and then in happiness and with the king's permission they returned home well-pleased and delighted.
30Then that king, the destroyer of his enemies, with a delighted heart, placed heaps of gold on various spots, and distributing the immense riches to the Brahmanas, he looked glorious like Kubera the King of Riches.
31And with a pleased heart, the king filled his treasury with different kinds of wealth, and with the permission of his spiritual preceptor he returned (to his kingdom) and continued to rule the entire kingdom extending to the limits of the sea.
32So virtuous in this world was that king, at whose sacrifice such an enormous quantity of gold was collected, and now, O prince you must collect that gold and adoring the gods with due rites, do you celebrate this sacrifice.
33Vaishmpayana said Then the Pandava prince Yudhishthira was delighted on hearing this speech of the son of Satyavati (Vyasa), and desirous of celebrating his sacrifice with those riches, he consulted again and again with his ministers.
हिन्दी
1ब्राह्मणों का बल वस्तुतः महान् है और ब्राह्मणों से अधिक बलशाली कोई नहीं है; किन्तु मैं अविक्षित्पुत्र के उद्धत अभिमान को धैर्यपूर्वक कभी सहन नहीं कर सकता, अतः मैं उसे अपने वज्र से चूर कर दूँगा।
2इसलिए हे धृतराष्ट्र, मेरे निर्देश के अनुसार तुम संवर्त सहित राजा मरुत्त के पास जाओ और उसे यह सन्देश दो — 'हे राजकुमार, तुम बृहस्पति को अपना गुरु स्वीकार करो, अन्यथा मैं अपने भयंकर वज्र से तुम पर प्रहार करूँगा।'
3व्यास ने कहा — तब धृतराष्ट्र (गन्धर्व) उस नरेश की सभा में गए और उन्हें वासव का यह सन्देश सुनाया।
4धृतराष्ट्र ने कहा — हे राजन्, जान लो कि मैं गन्धर्व धृतराष्ट्र हूँ, जो तुम्हें इन्द्र का सन्देश देने के उद्देश्य से यहाँ आया हूँ। हे राजाओं में श्रेष्ठ, समस्त लोकों के महान् स्वामी ने तुम्हारे लिए जो वचन कहे हैं, उन्हें सुनो; अचिन्त्यकर्मा उन (इन्द्र) ने केवल इतना ही कहा है — तुम बृहस्पति को यज्ञ में अपना ऋत्विक् स्वीकार करो, अन्यथा यदि तुमने मेरी बात न मानी, तो मैं अपने भयंकर वज्र से तुम पर प्रहार करूँगा।
5मरुत्त ने कहा — हे पुरन्दर, विश्वेदेव, वसुगण और अश्विनीकुमार — आप सब जानते हैं कि इस लोक में मित्र के साथ विश्वासघात करने के फल से कोई बच नहीं सकता; वह ब्रह्महत्या के समान महान् पाप है।
6(इसलिए) बृहस्पति उन महेन्द्र के ही पुरोहित बने रहें, जो सर्वोच्च देव हैं और वज्र धारण करने वाले परमश्रेष्ठ हैं; और हे राजकुमार, मेरे पुरोहित संवर्त ही होंगे, क्योंकि न उनके (इन्द्र के) वचन मुझे रुचिकर लगते हैं, न तुम्हारे।
7गन्धर्व ने कहा — हे राजाओं में श्रेष्ठ, आकाश में गरजते वासव का भयंकर युद्धघोष सुनो; निश्चय ही और खुलकर महेन्द्र तुम पर अपना वज्र चलाएँगे; इसलिए तुम अपने कल्याण का विचार करो, क्योंकि वैसा करने का यही समय है।
8व्यास ने कहा — धृतराष्ट्र के ऐसा कहने पर तथा वासव की गर्जना सुनकर उस राजा ने यह समाचार भक्ति में दृढ़ और समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ संवर्त को सुनाया।
9मरुत्त ने कहा — वस्तुतः आकाश में तैरता यह वर्षामेघ बता रहा है कि इन्द्र इस समय निकट ही होंगे; इसलिए हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मैं आपकी शरण लेता हूँ। हे ब्राह्मणों में श्रेष्ठ, आप मेरे मन से इन्द्र का यह भय दूर कीजिए।
10वज्रधारी अपने भयंकर और अलौकिक तेज से दसों दिशाओं को घेरते हुए आ रहे हैं, और इस यज्ञसभा में मेरे सहायक भय से भर गए हैं।
11हे राजाओं में श्रेष्ठ, शक्र का तुम्हारा भय शीघ्र ही दूर हो जाएगा, और मैं अपने मन्त्रबल से इस भयंकर पीड़ा को शीघ्र ही हर लूँगा; शान्त रहो और इन्द्र द्वारा पराभूत होने का भय मत करो।
12तुम्हें शतक्रतु देव से डरने की कोई आवश्यकता नहीं। हे राजन्, मैं अपने स्तम्भन-मन्त्रों का प्रयोग करूँगा, और समस्त देवताओं के अस्त्र उनके किसी काम नहीं आएँगे।
13बिजली चाहे समस्त दिशाओं में कड़के, और वायु मेघों में प्रवेश करके वनों के बीच वर्षा बरसाए, और जल आकाश तक भर जाए, तथा जो बिजली की चमक दिखाई देती है, वह कुछ भी न कर सकेगी — तुम्हें डरने की कोई बात नहीं। वासव भले ही वर्षा बरसाएँ और तुम्हारे विनाश के लिए मेघसमूहों के बीच तैरते हुए जहाँ चाहें वहाँ अपना भयंकर वज्र चलाएँ, क्योंकि वह्नि देव (अग्नि) हर प्रकार से तुम्हारी रक्षा करेंगे और तुम्हें तुम्हारी समस्त कामनाएँ प्राप्त कराएँगे।
14वायु की गर्जना सहित वज्र का यह भयंकर निनाद मेरे कानों को भयावह लगता है और हे ब्राह्मण, मेरा हृदय बार-बार दहल उठता है; इस समय मेरे मन की शान्ति जाती रही है।
15संवर्त ने कहा — हे राजन्, इस भयंकर वज्र से उत्पन्न तुम्हारे मन का भय तत्काल दूर हो जाएगा। मैं वायु की सहायता से वज्र को हटा दूँगा; और अपने मन से समस्त भय निकालकर तुम मुझसे अपने हृदय की इच्छा के अनुसार वर माँगो — मैं वह तुम्हारे लिए पूर्ण करूँगा।
16मरुत्त ने कहा — हे ब्राह्मण, मैं चाहता हूँ कि इन्द्र सहसा साक्षात् रूप से इस यज्ञ में पधारें और अपने लिए दी गई आहुति ग्रहण करें, तथा अन्य समस्त देवता भी आकर आहुतियों में अपने नियत भाग लें और अपने लिए अर्पित सोम की आहुतियाँ स्वीकार करें।
17मैंने अपने मन्त्रबल से इन्द्र को साक्षात् रूप से इस यज्ञ में आकृष्ट कर लिया है। हे राजन्, देखो — इन्द्र अपने अश्वों सहित आ रहे हैं और अन्य देवता उनकी स्तुति करते हुए इस यज्ञ की ओर शीघ्रता से आ रहे हैं।
18तब अन्य देवताओं सहित देवराज परम उत्तम अश्वों से जुते अपने रथ पर सवार होकर अविक्षित् के उस पुत्र की यज्ञवेदी के निकट आए और उस अनुपम राजा की सोम-आहुतियाँ ग्रहण कीं।
19और राजा मरुत्त अपने पुरोहित सहित देवसमूह के साथ आ रहे इन्द्र के स्वागत के लिए उठे, और मन में अत्यन्त प्रसन्न होकर उन्होंने शास्त्रों के अनुसार यथोचित और सर्वोत्तम सम्मान से देवराज का स्वागत किया।
20हे इन्द्र, आपका स्वागत है। हे विद्वन्, यहाँ आपकी उपस्थिति से यह यज्ञ महान् बन गया है। हे वल और वृत्र के नाशक, आप आज मेरे द्वारा तैयार किया गया यह सोमरस पुनः पान कीजिए।
21मरुत्त ने कहा — आप मुझ पर कृपादृष्टि कीजिए; हे इन्द्र, मैं आपको प्रणाम करता हूँ। आपकी उपस्थिति से मेरा यज्ञ पूर्ण हो गया और मेरा जीवन भी शुभ फलों से धन्य हो गया। हे सुरेन्द्र, ये श्रेष्ठ ब्राह्मण, बृहस्पति के छोटे भाई, मेरे यज्ञ सम्पन्न कराने में लगे हैं।
22इन्द्र ने कहा — मैं तुम्हारे इन पुरोहित को, बृहस्पति के इन महातेजस्वी तपस्वी छोटे भाई को जानता हूँ, जिनके निमन्त्रण पर मैं इस यज्ञ में आया हूँ। हे राजन्, मैं तुमसे अत्यन्त प्रसन्न हूँ और तुम्हारे प्रति मेरा क्रोध जाता रहा है।
23हे देवराज, यदि आप हमसे प्रसन्न हैं, तो इस यज्ञ के समस्त निर्देश आप स्वयं दीजिए; और हे सुरेन्द्र, यज्ञभागों (देवताओं के हिस्सों) का विधान भी स्वयं कीजिए, जिससे हे देव, सारा संसार जान ले कि यह आपके द्वारा किया गया है।
24व्यास ने कहा — अङ्गिरा के पुत्र के ऐसा कहने पर शक्र ने स्वयं समस्त देवताओं को निर्देश दिया कि सभाभवन तथा एक सहस्र सुसज्जित उत्तम कक्ष खड़े किए जाएँ, जो चित्रपट के दृश्य के समान भव्य दिखें, और गन्धर्वों तथा अप्सराओं के चढ़ने के लिए विशाल और दृढ़ सोपान शीघ्र पूरा किया जाए, तथा यज्ञभूमि का वह भाग, जो अप्सराओं के नृत्य के लिए सुरक्षित रखा गया था, स्वर्गलोक में इन्द्र के प्रासाद के समान सजाया जाए।
25हे राजन्, इस प्रकार निर्देश पाकर स्वर्ग के उन विख्यात निवासियों ने शक्र के आदेश शीघ्र ही पूरे किए। और तब हे राजन्, अत्यन्त प्रसन्न और पूजित इन्द्र ने राजा मरुत्त से यह कहा — हे राजकुमार, इस यज्ञ में तुम्हारे साथ सम्मिलित होकर तुमसे पहले जा चुके तुम्हारे पूर्वज तथा अन्य देवता अत्यन्त प्रसन्न हुए हैं और उन्होंने तुम्हारी दी हुई आहुतियाँ स्वीकार की हैं।
26और अब हे राजन्, द्विजश्रेष्ठ यज्ञवेदी पर अग्निदेव का एक लाल वृषभ तथा विश्वेदेवों का एक पवित्र और विधिपूर्वक अभिमन्त्रित, चितकबरी खाल वाला नीला वृषभ अर्पित करें।
27तब हे राजन्, वह यज्ञकर्म शोभा में बढ़ता गया, जिसमें स्वयं देवताओं ने अन्न एकत्र किया, और अश्वों से सम्पन्न तथा ब्राह्मणों द्वारा पूजित देवराज शक्र स्वयं उस यज्ञ के सहायक बन गए।
28और तब महात्मा संवर्त वेदी पर चढ़कर, प्रज्वलित अग्नि के दूसरे स्वरूप के समान देदीप्यमान दिखते हुए, सन्तोषपूर्वक देवताओं को ऊँचे स्वर में सम्बोधित करते हुए पवित्र मन्त्रों के उच्चारण के साथ अग्नि में घृत की आहुतियाँ देने लगे।
29और तब वलनाशक (इन्द्र) ने सर्वप्रथम सोमरस पिया, तत्पश्चात् सोमपान करने वाले अन्य देवताओं की सभा ने; और फिर सुखपूर्वक तथा राजा की अनुमति लेकर वे अत्यन्त प्रसन्न और आनन्दित होकर अपने-अपने धाम को लौट गए।
30तब शत्रुओं का नाश करने वाले उस राजा ने प्रसन्न हृदय से नाना स्थानों पर स्वर्ण के ढेर लगवाए, और वह अपार धन ब्राह्मणों में बाँटते हुए वे धनपति कुबेर के समान शोभायमान दिखाई दिए।
31और प्रसन्न हृदय से उस राजा ने अपना कोष नाना प्रकार के धन से भर लिया, और अपने गुरु की अनुमति लेकर वे (अपने राज्य को) लौट गए और समुद्रपर्यन्त फैले सम्पूर्ण राज्य का शासन करते रहे।
32इस लोक में वे राजा इतने धर्मात्मा थे कि उनके यज्ञ में स्वर्ण की इतनी विपुल राशि एकत्र हुई; और अब हे राजकुमार, तुम्हें वह स्वर्ण एकत्र करना चाहिए और विधिपूर्वक देवताओं की पूजा करके यह यज्ञ सम्पन्न करना चाहिए।
33वैशम्पायन ने कहा — तब सत्यवती के पुत्र (व्यास) का यह वचन सुनकर पाण्डवराज युधिष्ठिर आनन्दित हुए, और उस धन से अपना यज्ञ सम्पन्न करने की इच्छा से वे बार-बार अपने मन्त्रियों से परामर्श करने लगे।
नेपाली
1ब्राह्मणहरूको बल वास्तवमा महान् छ र ब्राह्मणहरूभन्दा बढी बलशाली कोही छैन; तर म अविक्षित्पुत्रको उद्धत अभिमान धैर्यपूर्वक कहिल्यै सहन गर्न सक्दिनँ, त्यसैले म उसलाई आफ्नो वज्रले चूर पारिदिनेछु।
2त्यसैले हे धृतराष्ट्र, मेरो निर्देशअनुसार तिमी संवर्तसहित राजा मरुत्तकहाँ जाऊ र उसलाई यो सन्देश देऊ — 'हे राजकुमार, तिमी बृहस्पतिलाई आफ्नो गुरु स्वीकार गर, अन्यथा म आफ्नो भयङ्कर वज्रले तिमीमाथि प्रहार गर्नेछु।'
3व्यासले भने — तब धृतराष्ट्र (गन्धर्व) त्यस नरेशको सभामा गए र उनलाई वासवको यो सन्देश सुनाए।
4धृतराष्ट्रले भने — हे राजन्, जान कि म गन्धर्व धृतराष्ट्र हुँ, जो तिमीलाई इन्द्रको सन्देश दिने उद्देश्यले यहाँ आएको छु। हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, सम्पूर्ण लोकका महान् स्वामीले तिम्रा लागि जुन वचन भन्नुभएको छ, ती सुन; अचिन्त्यकर्मा उहाँले (इन्द्रले) केवल यति नै भन्नुभएको छ — तिमी बृहस्पतिलाई यज्ञमा आफ्नो ऋत्विक् स्वीकार गर, अन्यथा यदि तिमीले मेरो कुरा मानेनौ भने, म आफ्नो भयङ्कर वज्रले तिमीमाथि प्रहार गर्नेछु।
5मरुत्तले भने — हे पुरन्दर, विश्वेदेव, वसुगण र अश्विनीकुमार — तपाईंहरू सबैले जान्नुहुन्छ कि यस लोकमा मित्रसँग विश्वासघात गरेको फलबाट कोही उम्कन सक्दैन; त्यो ब्रह्महत्याजस्तै महान् पाप हो।
6(त्यसैले) बृहस्पति ती महेन्द्रकै पुरोहित बनिरहून्, जो सर्वोच्च देव हुन् र वज्र धारण गर्ने परमश्रेष्ठ हुन्; र हे राजकुमार, मेरा पुरोहित संवर्त नै हुनेछन्, किनभने न उनका (इन्द्रका) वचन मलाई रुचिकर लाग्छन्, न तिम्रा।
7गन्धर्वले भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, आकाशमा गर्जिरहेका वासवको भयङ्कर युद्धघोष सुन; निश्चय नै र खुलेर महेन्द्रले तिमीमाथि आफ्नो वज्र चलाउनेछन्; त्यसैले तिमी आफ्नो कल्याणको विचार गर, किनभने त्यसो गर्ने यही समय हो।
8व्यासले भने — धृतराष्ट्रले यसो भनेपछि तथा वासवको गर्जन सुनेर त्यस राजाले यो समाचार भक्तिमा दृढ र सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ संवर्तलाई सुनाए।
9मरुत्तले भने — वास्तवमा आकाशमा तैरिरहेको यो वर्षामेघले बताउँदैछ कि इन्द्र यस समय नजिकै हुनुहुन्छ; त्यसैले हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, म तपाईंको शरण लिन्छु। हे ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ, तपाईंले मेरो मनबाट इन्द्रको यो भय हटाइदिनुहोस्।
10वज्रधारी आफ्नो भयङ्कर र अलौकिक तेजले दशै दिशा घेर्दै आइरहेका छन्, र यस यज्ञसभामा मेरा सहायकहरू भयले भरिएका छन्।
11हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, शक्रको तिम्रो भय चाँडै नै हट्नेछ, र म आफ्नो मन्त्रबलले यस भयङ्कर पीडालाई चाँडै नै हरण गर्नेछु; शान्त रहऊ र इन्द्रद्वारा पराभूत हुने भय नगर।
12तिमीले शतक्रतु देवसँग डराउनुपर्ने कुनै आवश्यकता छैन। हे राजन्, म आफ्ना स्तम्भन-मन्त्रको प्रयोग गर्नेछु, र सम्पूर्ण देवताका अस्त्र तिनीहरूका कुनै काममा आउनेछैनन्।
13बिजुली चाहे सम्पूर्ण दिशामा चम्कोस्, र वायुले मेघमा प्रवेश गरेर वनहरूको बीचमा वर्षा बर्साओस्, र जलले आकाशसम्म भरोस्, तथा जुन बिजुलीको चमक देखिन्छ, त्यसले केही पनि गर्न सक्नेछैन — तिमीले डराउनुपर्ने कुनै कुरा छैन। वासवले भलै वर्षा बर्साऊन् र तिम्रो विनाशका लागि मेघसमूहका बीचमा तैरँदै जहाँ चाहन्छन् त्यहाँ आफ्नो भयङ्कर वज्र चलाऊन्, किनभने वह्नि देव (अग्नि)ले हर प्रकारले तिम्रो रक्षा गर्नेछन् र तिमीलाई तिम्रा सम्पूर्ण कामना प्राप्त गराउनेछन्।
14वायुको गर्जनसहित वज्रको यो भयङ्कर निनाद मेरा कानलाई भयावह लाग्छ र हे ब्राह्मण, मेरो हृदय पटक-पटक थर्किन्छ; यस समय मेरो मनको शान्ति हराइसकेको छ।
15संवर्तले भने — हे राजन्, यस भयङ्कर वज्रबाट उत्पन्न तिम्रो मनको भय तत्काल हट्नेछ। म वायुको सहायताले वज्रलाई हटाइदिनेछु; र आफ्नो मनबाट सम्पूर्ण भय निकालेर तिमी मसँग आफ्नो हृदयको इच्छाअनुसार वर माग — म त्यो तिम्रा लागि पूरा गर्नेछु।
16मरुत्तले भने — हे ब्राह्मण, म चाहन्छु कि इन्द्र सहसा साक्षात् रूपमा यस यज्ञमा पधारून् र आफ्ना लागि दिइएको आहुति ग्रहण गरून्, तथा अन्य सम्पूर्ण देवता पनि आएर आहुतिमा आफ्ना निश्चित भाग लिऊन् र आफ्ना लागि अर्पित सोमका आहुति स्वीकार गरून्।
17मैले आफ्नो मन्त्रबलले इन्द्रलाई साक्षात् रूपमा यस यज्ञमा आकृष्ट गरिसकेको छु। हे राजन्, हेर — इन्द्र आफ्ना अश्वसहित आइरहेका छन् र अन्य देवताहरू उनको स्तुति गर्दै यस यज्ञतिर हतारिँदै आइरहेका छन्।
18तब अन्य देवताहरूसहित देवराज परम उत्तम अश्वहरूले जोतिएको आफ्नो रथमा सवार भई अविक्षित्का त्यस पुत्रको यज्ञवेदीको नजिक आए र त्यस अनुपम राजाका सोम-आहुति ग्रहण गरे।
19र राजा मरुत्त आफ्ना पुरोहितसहित देवसमूहका साथ आइरहेका इन्द्रको स्वागतका लागि उठे, र मनमा अत्यन्त प्रसन्न भई उनले शास्त्रअनुसार यथोचित र सर्वोत्तम सम्मानले देवराजको स्वागत गरे।
20हे इन्द्र, तपाईंको स्वागत छ। हे विद्वन्, यहाँ तपाईंको उपस्थितिले यो यज्ञ महान् बनेको छ। हे वल र वृत्रका नाशक, तपाईंले आज मैले तयार गरेको यो सोमरस पुनः पान गर्नुहोस्।
21मरुत्तले भने — तपाईंले ममाथि कृपादृष्टि गर्नुहोस्; हे इन्द्र, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु। तपाईंको उपस्थितिले मेरो यज्ञ पूर्ण भयो र मेरो जीवन पनि शुभ फलले धन्य भयो। हे सुरेन्द्र, यी श्रेष्ठ ब्राह्मण, बृहस्पतिका कान्छा भाइ, मेरा यज्ञ सम्पन्न गराउनमा लागेका छन्।
22इन्द्रले भने — म तिम्रा यी पुरोहितलाई, बृहस्पतिका यी महातेजस्वी तपस्वी कान्छा भाइलाई चिन्दछु, जसको निमन्त्रणमा म यस यज्ञमा आएको छु। हे राजन्, म तिमीसँग अत्यन्त प्रसन्न छु र तिमीप्रति मेरो क्रोध हराइसकेको छ।
23हे देवराज, यदि तपाईं हामीसँग प्रसन्न हुनुहुन्छ भने, यस यज्ञका सम्पूर्ण निर्देश तपाईं स्वयंले दिनुहोस्; र हे सुरेन्द्र, यज्ञभाग (देवताहरूका हिस्सा)को विधान पनि स्वयंले गर्नुहोस्, जसबाट हे देव, सारा संसारले जानोस् कि यो तपाईंद्वारा गरिएको हो।
24व्यासले भने — अङ्गिराका पुत्रले यसो भनेपछि शक्रले स्वयं सम्पूर्ण देवतालाई निर्देश दिए कि सभाभवन तथा एक हजार सुसज्जित उत्तम कक्ष खडा गरियोस्, जो चित्रपटको दृश्यजस्तै भव्य देखियून्, र गन्धर्व तथा अप्सराहरू चढ्नका लागि विशाल र दृढ सोपान चाँडै पूरा गरियोस्, तथा यज्ञभूमिको त्यो भाग, जो अप्सराहरूको नृत्यका लागि सुरक्षित राखिएको थियो, स्वर्गलोकमा इन्द्रको प्रासादजस्तै सजाइयोस्।
25हे राजन्, यसरी निर्देश पाएर स्वर्गका ती विख्यात बासिन्दाहरूले शक्रका आदेश चाँडै नै पूरा गरे। र तब हे राजन्, अत्यन्त प्रसन्न र पूजित इन्द्रले राजा मरुत्तलाई यो भने — हे राजकुमार, यस यज्ञमा तिमीसँग सम्मिलित भई तिमीभन्दा पहिले गइसकेका तिम्रा पुर्खा तथा अन्य देवता अत्यन्त प्रसन्न भएका छन् र उनीहरूले तिमीले दिएका आहुति स्वीकार गरेका छन्।
26र अब हे राजन्, द्विजश्रेष्ठले यज्ञवेदीमा अग्निदेवको एउटा रातो साँढे तथा विश्वेदेवहरूको एउटा पवित्र र विधिपूर्वक अभिमन्त्रित, थोप्ले छाला भएको नीलो साँढे अर्पण गरून्।
27तब हे राजन्, त्यो यज्ञकर्म शोभामा बढ्दै गयो, जसमा स्वयं देवताहरूले अन्न जम्मा गरे, र अश्वहरूले सम्पन्न तथा ब्राह्मणहरूद्वारा पूजित देवराज शक्र स्वयं त्यस यज्ञका सहायक बने।
28र तब महात्मा संवर्त वेदीमा चढेर, प्रज्वलित अग्निको दोस्रो स्वरूपजस्तै देदीप्यमान देखिँदै, सन्तोषपूर्वक देवताहरूलाई उच्च स्वरमा सम्बोधन गर्दै पवित्र मन्त्रको उच्चारणसहित अग्निमा घिउका आहुति दिन थाले।
29र तब वलनाशक (इन्द्र)ले सर्वप्रथम सोमरस पिए, त्यसपछि सोमपान गर्ने अन्य देवताहरूको सभाले; र अनि सुखपूर्वक तथा राजाको अनुमति लिएर उनीहरू अत्यन्त प्रसन्न र आनन्दित भई आ-आफ्नो धाममा फर्किए।
30तब शत्रुहरूको नाश गर्ने त्यस राजाले प्रसन्न हृदयले नाना स्थानमा सुनका थुप्रा लगाए, र त्यो अपार धन ब्राह्मणहरूमा बाँड्दै उनी धनपति कुबेरजस्तै शोभायमान देखिए।
31र प्रसन्न हृदयले त्यस राजाले आफ्नो कोष नाना प्रकारका धनले भरे, र आफ्ना गुरुको अनुमति लिएर उनी (आफ्नो राज्यमा) फर्किए र समुद्रपर्यन्त फैलिएको सम्पूर्ण राज्यको शासन गरिरहे।
32यस लोकमा ती राजा यति धर्मात्मा थिए कि उनको यज्ञमा सुनको यति विपुल राशि जम्मा भयो; र अब हे राजकुमार, तिमीले त्यो सुन जम्मा गर्नुपर्दछ र विधिपूर्वक देवताहरूको पूजा गरेर यो यज्ञ सम्पन्न गर्नुपर्दछ।
33वैशम्पायनले भने — तब सत्यवतीका पुत्र (व्यास)को यो वचन सुनेर पाण्डवराज युधिष्ठिर आनन्दित भए, र त्यस धनले आफ्नो यज्ञ सम्पन्न गर्ने इच्छाले उनी पटक-पटक आफ्ना मन्त्रीहरूसँग परामर्श गर्न थाले।